Chiến tranh đi qua
những truyện ngắn của Y Uyên
“Không có nỗi ngây ngất nào rực rỡ như nỗi ngây ngất chiến
tranh, phía sau có lửa, phía trước có máu của mình”.
(Mùa xuân qua đèo - Y Uyên)
Trên tờ tuần báo Nghệ Thuật, số đầu tiên ra ngày 1-10-1965, Mai Thảo đã dựng
lên tuyên ngôn của những người cầm bút (trong nhóm) về thái độ của nhà văn trước
thực tế của đất nước, bằng một nhan đề rất kêu: “Văn học Nghệ thuật trong chiến
tranh hiện tại và hoà bình tương lai” bằng thái độ chọn lựa rạch ròi, bằng
trách nhiệm và bổn phận trước quốc gia, dân tộc, lịch sử mà nghe cứ như lời rao
giảng ngày tận thế với cơn đại hồng thuỷ và chiếc thuyền của Noé: “Nói đến đời
sống, cái chết, chiến tranh và hoà bình, lửa máu và nước mắt, nhân phẩm và danh
dự, nói đến hạnh phúc, bất công áp bức, ý thức, thượng đế, thân phận con người,
triết thuyết, hành động, thực tế và trí tuệ, cá nhân và toàn thể, nói ở đâu bằng
ở Việt Nam không nói, nói ở đâu bằng Việt Nam đau khổ, nói ở đâu bằng Việt Nam
treo căng trên từng từng bất hạnh, nói ở đâu bằng Việt Nam có quyền nói đến trước
tiên? Văn học nghệ thuật chúng ta phải nói lên bằng được sự thực vĩ đại hiện
hình trên Việt Nam quằn quại.
Vai trò của Văn học nghệ thuật hiện nay do đó là phải đi vào thực tế chiến tranh,
bởi thực tế ấy là một sự thực…” (Sđd). Một tuyên ngôn như vậy, trên một tờ báo
văn nghệ như vậy, trong thời khắc chiến tranh bắt đầu loang nhanh như một vết dầu
bẩn trên phần đất này một cách ồ ạt, khốc liệt có vẻ như thừa, như thiếu hơi,
đuối sức?
Trước đó, trước khi nhóm Sáng Tạo hụt hơi trì kéo những trường phái siêu thực,
hiện sinh vào văn học miền Nam Việt Nam, thì đã có rất nhiều người cầm bút đã
chọn lựa một thái độ, một trách nhiệm trước cuộc chiến rồi; tác phẩm của họ ít
nhiều đã vẽ lên bộ mặt xấu xa, kinh tởm của chiến tranh rồi!
Và như vậy, các nhà văn, khi viết về chiến tranh Việt Nam, mỗi người chọn một đề
tài khác nhau, bối cảnh khác nhau, các nhân vật khác nhau, không ai giống ai;
muôn màu muôn vẻ để người đọc có thể nhìn thấy, một cách trọn vẹn, bộ mặt gớm
ghiếc của cuộc chiến tranh phi nhân, phi nghĩa này. Một cuộc chiến khởi đi từ
những mù quáng, căm thù… đẩy cả dân tộc vào thảm cảnh đau thương nhất trong lịch
sử.
Ở Tiền đồn, Thế Uyên nhìn chiến tranh như là một sự phi lý được khắc hoạ một
cách kinh hoàng nhất, tởm lợm nhất qua thân xác của người phụ nữ bị kẹp giữa
hai lằn ranh của thù hận: ban ngày là sự gần gũi vội vã của người chồng và ban
đêm là sự “hì hục cuồng nhiệt” của anh du kích. Tất cả đều diễn ra trên thân
xác của người phụ nữ như biểu tượng nhục nhằn của lịch sử, dân tộc. Chị không
có sự chọn lựa nào khác giữa vùng xôi đậu này, ở đó Việt cộng và Quốc gia thay
phiên nhau “cai trị” những người dân hớt hải chạy, hớt hải về. Nói cho đúng, chị
không có quyền lựa chọn. Sự chọn lựa đã được sắp đặt sẵn, để thân xác chị luôn
bị dày xéo một cách tàn nhẫn từ hai phía. Người đàn bà tên Ba, nhân vật chính
trong Tiền đồn là biểu tượng của sự nhục nhã nhất mà cả dân tộc phải
gánh chịu trên vai. Thật kinh khủng!
Với Nhã Ca, bộ mặt chiến tranh cũng trở nên bi thảm không kém đối với những người
dân sống “bình yên” trong thành phố. Họ còn trẻ, và là những trí thức đang đứng
trước những chọn lựa, những thái độ phải bày tỏ bằng những hành vi cụ thể. Chất
bi thảm của thế hệ trẻ là sự lắng nghe, nhìn thấy một cách mơ hồ chiến tranh
đang diễn ra đâu đó ngoài rìa thành phố với những cảm giác đầy sợ hãi phập phồng
trong Ðêm dậy thì, Ðêm nghe tiếng đại bác. Ðến Phan Nhật Nam, Trần
Hoài Thư… thì chiến tranh là sự đụng mặt gần sát, là những cuộc hành quân, bao
vây, phục kích, là súng nổ, người chết, dân lành gồng gánh trong nước mắt, hối
hả chạy trên bờ ruộng hẹp, lo sợ những viên đạn cắm phập vào tim, nhưng không
thể không ngoái nhìn lại căn nhà tranh vách đất chẳng đáng giá là bao (nhưng chứa
đựng biết bao tình cảm thiêng liêng) đang bốc cháy ngùn ngụt phía sau. Chiến
tranh trong tác phẩm của họ là sự nhìn thấy rõ ràng, rất cụ thể: súng nổ, người
chết. Những người tham gia các trận đánh là những người bạn, người lính thân
yêu bên cạnh mình, từ từ, lần lượt ngã xuống… Và không chỉ dùng súng đạn để
đánh nhau, thậm chí họ còn sử dụng cả lời nói để hạ gục đối phương:
“Staline của Nga chết, cha Tố Hữu của ngoài mầy làm thơ: ‘ông Staline ơi… ông
Staline ơi… Thương cha thương một, thương ông thương mười.’ Anh Kennedy,
Kennedy là Tổng thống thứ 35 của Mỹ, đẹp trai, con nhà giàu, giỏi, chết, mầy thấy
có thằng làm báo miền Nam nào viết bài thơ khóc cái anh Kennedy này chưa? Và
sau cùng hết, mầy chỉ làm được một việc này với tao thì tao gọi mầy là thánh
tao chịu nghe hết lời của mầy, tao tin mầy là ‘dân chủ xã hội’. Bây giờ tao hô
‘đả đảo đế quốc tư bản Mỹ’, mầy hô: ‘đả đảo đế quốc Trung Hoa đỏ, đả đảo đế quốc
Liên Sô’. Ðấy mầy và tao cùng hô một lần, tao đếm 1, 2, 3… thì bắt đầu. Tôi hô:
1, 2, 3… Nghe trong máy có tiếng rè rè của tần số bị phá…” (Phan Nhật
Nam, Mùa hè đỏ lửa, trg 136, NXB Sáng Tạo, Sài Gòn 1972).
Ðó là chưa kể nỗi xót xa, đau đớn đến tận cùng khi đồng đội bị thương, khó lòng
vượt qua cái chết đang cận kề, đã van nài nhân vật xưng tôi (Trần Hoài Thư)
“mày hãy bắn tao đi, mày hãy bắn chết tao đi!” Mà đâu chỉ có một mình Trần Hoài
Thư mới chứng kiến cảnh đau lòng, xé nát tim gan anh như vây? Hầu hết các nhà
văn quân đội khác tôi đã đọc tác phẩm của họ, ít nhiều đều ghi lại những cảnh
hãi hùng đó!
Những người trong cuộc lẫn những người dân vô tội đứng bên ngoài hay trong cuộc
chiến tương tàn, đều chung một số phận bi hài như nhau.
(Nhưng với Y Uyên thì khác, nói như Lê Văn Chính (SBT): “Trước ngày nhập ngũ,
anh đã viết nhiều truyện thời chiến. Lúc đó anh còn là nhà giáo, nên truyện thường
mang nặng tính chất tưởng tượng hoặc dựa theo những kinh nghiệm chiến tranh mà
anh được nghe kể lại” (“Núi Tà Dôn” và “Dấu chân Uy”, đăng trong số này). Ðúng,
khi đọc một tác phẩm ta có quyền lựa chọn, có quyền bình phẩm theo ý thích của
riêng ta. Ðó là quyền của người đọc. Riêng với nhà văn, khi viết ta viết điều
ta yêu thích, điều ta cảm, ta gần gũi, ta sống với nó, hít thở với nó, chứng kiến
nó diễn ra hàng ngày, thậm chí ôm nó vào lòng lăn lộn với từng giấc ngủ đầy mộng
mị hãi hùng.
Y Uyên sống trong thời khắc cuộc chiến nổ ra ác liệt nhất, trên vùng đất kinh
hoàng nhất. Ví dẫu rằng: nếu như anh chưa hề là nhà văn, chưa hề cầm bút thì
hàng ngày anh không thể không nhìn thấy chiến tranh diễn ra ngay trước mắt anh,
diễn ra một cách bình thường, lặng lẽ mà đau đớn đến nát tan cõi lòng. Với người
cầm bút thì anh càng không thể đứng ngoài ngắm nhìn như kẻ bàng quang, kẻ ngoài
cuộc, thậm chí là kẻ trốn chạy khỏi vòng vây chiến tranh. Tôi vẫn nhớ như in, hồi
còn học Văn khoa Sài Gòn, GS Nguyễn Văn Trung luôn tự hào về giảng khoá cho đám
sinh viên năm dự bị, với nhan đề “Nhà văn, người là ai, với ai?” Ông đã dựa vào
những phát biểu trong bài diễn văn của nhà văn A. Camus đọc tại giảng đường Viện
đại học Upsal, Thuỵ Ðiển nhân dịp nhận giải Nobel văn chương năm 1957, xoay
quanh cái trục trách nhiệm và thái độ của nhà văn trước cuộc sống để rao giảng
cho chúng tôi, những thanh niên mới bước chân vào cổng trường đại học, rằng
“khi một nhà văn quyết định cầm bút viết văn tức là tự nhận lấy một chức vụ
trong xã hội. Từ nay, người đó (ý nói nhà văn) ra khỏi đám đông, quần chúng vô
danh, trở thành một nhân vật, được thiên hạ biết đến và sẽ được khen chê ủng hộ
đả đảo tùy theo lối nhìn, thái độ của họ” (“Nhà văn, người là ai, với ai” -
Nguyễn Văn Trung). Xin lạm nhắc lại chuyện xưa, để nhìn lại thái độ của Y Uyên
và những tác phẩm của anh trước cuộc chiến khủng khiếp này!
Những truyện anh viết về chiến tranh không bao giờ có súng đạn nổ chát chúa,
không có cảnh quân hai bên giương súng bắn vào nhau, vây nhau tầng tầng lớp lớp
như chọn lựa cách viết của Phan Nhật Nam, Trần Hoài Thư, Thảo Trường… mà lại là
những điều, những thứ bị cuộc chiến xô đẩy tới bờ vực của đổ nát tan thương, của
tiếng lòng dội xé. Ðó cũng là cách chọn lựa đề tài, nhân vật, bối cảnh của
Dương Nghiễm Mậu, của Võ Phiến, Doãn Quốc Sỹ…
Hầu hết những truyện anh viết và “đọc được” đều bắt nguồn từ khi anh dạy học ở
Tuy Hoà, một thị xã nhỏ bé của duyên hải miền Trung giữa lúc chiến tranh đổ ập
xuống nửa phần đất nước một cách khốc liệt nhất. Cái thị xã tí xíu mà anh và bạn
bè anh đang sống, chẳng phải là một khu phi quân sự, một vòng đai an toàn mà là
một lò lửa. Ðạn luôn nổ, người chết, nhà cháy, đồng khô, dân quê bồng bế nhau
chạy trốn hòn tên mũi đạn, ngày Quốc gia, đêm Cộng sản giành giật nhau… Cuộc
chiến rất kỳ cục, phi nhân ấy cứ thế mà diễn ra ngày này sang năm khác để người
dân khốn đốn kêu lên “chiến tranh mẹ gì mà lâu dữ vậy?” Cuộc chiến quái gở ấy
không phải chỉ có anh và tôi đánh nhau, mà một bên là có sự trợ giúp công khai,
một bên là lén lút nhận vũ khí, quân trang quân dụng để “giương cao ngọn cờ
chính nghĩa” đã đẩy người dân vô tội xô dạt bên này hay bên nọ (cốt để tránh
hòn tên mũi đạn). Không khí truyện của Y Uyên không “nhảy tọt” vào giữa chiến
trường, bởi anh chưa hề là một chiến binh thực thụ, mà anh “chạy theo, áp sát
vào” những xô dạt không chừng mực trong những lần chạy giặc dài ngắn để nghe, để
thấy, để cảm và chia sẻ nỗi đau của họ.
Những nhân vật của anh luôn là những nông dân nghèo, lam lũ, những người bình
thường nhất đang sống ở vùng xôi đậu, đêm chạy trốn nơi an toàn, ngày mò về chắt
mót từng hột lúa, củ khoai, là những thầy giáo, cô giáo, những đứa trẻ ngơ
ngác. Anh yêu mến tất thảy bọn họ chẳng qua vì anh quá gần gũi với họ hàng
ngày, hiểu được những trớ trêu của bọn họ.
Tất cả các nhân vật nữ của Y Uyên không có ai như chị Ba trong “Tiền đồn”, như
chị Tư trong “Người đàn bà mang thai trên kinh Đồng Tháp” bị giày xéo, chà đạp
đến tàn nhẫn, như là những biểu tượng tượng trưng cho thân phận của toàn thể mọi
người dân ở phần đất bị bom đạn cày xới nát tan, phải ngửa mặt ra hứng lấy mọi
tai họa.
Cái chất dịu dàng, thong thả, nhẫn nhục của người phụ nữ, đa phần là dân quê,
lánh nạn ra thị xã. Ðó là những người bình thường nhất trong xã hội được Y Uyên
phác hoạ là những người trung thực, bị đẩy đưa do hoàn cảnh, chấp nhận sống
trong hoàn cảnh bi đát ấy. Những Bích, những Hiền và chị Hiền là một phần của đất
nước bị băm vằm bằng nhiều nhát dao oan nghiệt. Họ vì cuộc sống mà phải bỏ làng
tản cư lên thị xã, phải nhắm mắt làm người phụ nữ “sạch sẽ” nhất trong thời loạn:
“Một lần nghi Bích không tin mình, giấu tiền không cho mình vay, lúc hai người
đang nằm ở giường, anh ta chợt nảy ý tưởng đòi khám Bích. Bích từ chối cầm chừng.
Lúc trật hai chiếc xú-chiêng xuống nửa chừng, anh ta sững sờ một lát rồi ôm
Bích thật chặt, hôn Bích như một sự đánh liều để cố quên mình đang có một cơ thể
bị đòi hỏi hành hạ. Sau đó anh ta nói một câu kỳ quặc nhưng hơi mất bình tĩnh
‘Vú Bích sáng ngời, nóng và trơn thế mà từ lâu nay nào anh có hay’… Một nửa anh
bị ám ảnh bởi bộ ngực của Bích, một nửa anh ngại, nếu tiến thêm, Bích sẽ nhoà
đi như những người đàn bà anh đã gặp.” (“Bên ngoài khán đài”).
Và dẫu không “dữ dội, bi thảm” như chị Ba, chị Tư của Thế Uyên, Thảo Trường
nhưng những “người đàn bà có chồng lên núi mấy năm nay” của Y Uyên lại phải chịu
đựng một cách khác, dơ dáy một cách khác, bi thảm một cách khác:
Ai đó?
Giọng Bích cố thoát ra khỏi hai hàm răng. Một cánh tay vòng lấy lưng Bích chắc
nịch.
“Qua đây chớ ai.”
Nghe có tiếng nói cất lên, Bích thấy đỡ sợ nhưng xúc động sợ hãi vẫn còn rung
da thịt. Bích thấy kẻ ôm lưng mình là một bóng đen cao lớn đã chui vào mùng từ
lúc nào. Vòng tay đó thắt chặt lại. Một tờ giấy được nhét vào tay Bích. Bích chắc
là một tờ giấy bạc và thấy mình bị kéo xuống khỏi giường. Bích vùng đạp mạnh
vào Hiền, cố giật người thoát ra khỏi vòng tay sau lưng. Hiền nhỏm dậy hỏi:
“Chi đó?”
Vòng tay tự nhiên nới rộng, mở ra. Hiền yên lặng đứng dậy, bước ra điềm nhiên:
“Ông xã đó phải không?”
Bích đã hết sợ, ngồi dựa vào góc tường, ngạc nhiên.
“Ai ngủ với em trong đó?”
Giọng người đàn ông hỏi uy quyền.
“Bạn em đó.”
Người đàn ông im lặng một lát rồi Bích thấy Hiền như bị ôm sát.
“Bữa nay có bạn em…”
“Bạn em thì sao?”
Bích thấy Hiền bị nhấc bổng ra khỏi mùng, theo bước chân người đàn ông ra khỏi
cửa. Một lát, bên giường chị Hiền có tiếng trở mình. Bích thấy chị rón rén bước
sang giường mình. Bích hỏi:
“Chuyện gì đó chị Hai?”
Người chị Hiền ghé ngồi vào mùng, nhỏ giọng:
“Còn chuyện chi nữa.”
“Hiền nó đi với người đàn ông đến đâu?”
“Ra ngoài hiên chớ đâu.”
Bích ngạc nhiên:
“Cha đó vào bằng lối nào kìa?”
Mùi khế úng lại thoảng vào trong mùng. Bích nghe như có một giọng đáp từ xa:
“Nhà này có khác chi nhà ông xã”
(“Bên ngoài khán đài”).
Hình như ông xã của Y Uyên và tay du kích của Thế Uyên làm cho chiến tranh thêm
đậm mùi hơn, cái “mùi khế úng” bay vào chỗ tận cùng của thánh thiện và dơ bẩn
nhất của cuộc đời này?
Ðó cũng là nỗi lo sợ vu vơ, những hoài nghi vu vơ ngay chính bản thân mình và
cho người khác trước cuộc chiến ngày một lan rộng, dữ dội:
Chiêu hỏi:
“Chừng nào anh vô lại Sài Gòn?”
Mường ngạc nhiên:
“Anh không có ý định đó.”
Chiêu giận:
“Anh giấu em.”
(…)
Chiêu quả quyết:
"Có tin những điều anh nói không?"
“Không.”
“Thực may cho anh. Chính anh cũng không hiểu phải nói gì với Chiêu.”
Chiêu bật khóc. “Anh khinh em”. Mường yên lặng thấy mình ngây ngô.”
(“Gió cuối năm”).
Làm sao mà Chiêu không “bật khóc” và Mường không “ngây ngô” khi sự chờ đợi của
người thiếu nữ là sự chờ đợi mỏi mòn và anh Mường mới giải ngũ không thể tự định
đoạt nổi số phận chính mình, huống hồ đèo bòng “thứ tình yêu mới lớn của
Chiêu”? Rồi những chị Bước (“Chiều trong làng”), Kiều (“Miền không vết chân người”)
vẫn cứ nhẩn nha giữa những tai hoạ đang vây bủa chung quanh, giữa một vùng cát
tị nạn ngui ngút những căn lều tạm bợ, ở đó hai vợ chồng một nông dân, một thợ
dệt cứ lo ngay ngáy sao cho chiếc giường không kêu “rắc rắc” như chiếc giường của
vợ chồng Hai Bát kê ngay bên cạnh. Ðó, chiến tranh dưới ngòi bút Y Uyên nó mò
sát tới chân giường của đôi vợ chồng nghèo. Rõ ràng anh không hề tưởng tượng
hay nghe kể lại, mà chính anh đã “tận mắt ngắm nhìn” một cách cẩn thận để chia
sẻ! Bởi hàng ngày anh đụng mặt với nó, bởi những nhân vật kia là phụ huynh của
những đứa trẻ anh đang dạy dỗ, là những hàng xóm trong khu nhà trọ, ông chủ
quán nấu cơm tháng…
Ðến như “Bão khô”, một trong số ít truyện ngắn được đánh giá là hay nhất của Y
Uyên, thì không khí chiến tranh càng kinh hoàng, thê thảm hơn. Chiến tranh đang
tiếp tục lởn vởn, bay nhảy trên thân thể anh lính lệch vai, trên chiếc khăn
tang của người đàn bà, những tờ sấm truyền tụi học trò ngồi trong lều chợ buổi
trưa, chép chuyền tay nhau, là chiếc xe đò Vạn Hưng bán đồ uống cho Mỹ, là người
lính Mỹ ngủ gà gật bên thềm chợ, mấy người đàn ông ăn bánh tráng, bà chủ quán mặc
áo dài đi chân đất, là hai người đàn ông mặc áo xanh của một giáo phái kỳ bí với
“những lời sấm bọn học trò truyền nhau chép và họ dường như có một liên lạc vu
vơ”… Những nhân vật ấy xoay quanh một ngôi chợ tồi tàn bên kia cầu, hằng ngày
anh lên xuống bốn bận đi dạy học. Ðâu có súng nổ, đâu có bom rơi, đâu có cảnh
quân hai bên xung phong xáp lá cà? Vậy mà nó, chiến tranh hiện ra một cách tàn
nhẫn trên từng lời nói, cử chỉ, ngôn ngữ của bao nhiêu con người ấy. Nó làm cho
ta quay quắt một nỗi đau không cùng. Và giả dụ như những kẻ cầm đầu cuộc chiến
tương tàn này, đọc “Bão khô” (cùng những tác phẩm khác của những nhà văn khác),
họ sẽ nghĩ gì? Sẽ đẩy cuộc chiến tới mức tồi tệ nào nữa?
Với giọng văn rất bình thản, anh đi dần vào thế giới đau thương, tan tác đó bằng
những tấm bảng hiệu “Laundry number one” trước hiên quán, hoặc “Refreshment”
bên hông xe ba bánh, đến khi người lính lệch vai xuất hiện trên khu chợ, hỏi
thăm chiếc xe đò Vạn Hưng phủ kín tấm màn màu đỏ sặc sỡ:
Người lính nhìn thằng bé lê trên mặt đất với cái mẹt trước mặt.
"Mầy có biết mấy người con gái bán trong xe đó không?"
Thằng bé lắc đầu chỉ cho người lính thấy vùng đất bên dưới dốc ngổn ngang những
vệt bánh xe.
"Làm sao thấy mà biết. Cửa xe có vải đỏ che kín, đậu dưới đó ai mà dám xuống.”
“Con đĩ.”
Tiếng người lính nguyền rủa giận dữ. Anh ta bỏ đi vào phía chợ”.
(“Bão khô”).
Người đàn bà ấy là ai, đi đâu, làm gì?
“Nỗi sợ hãi thiệt không hình dạng. Ðột ngột như cái rùng mình của một cơn say.
Anh không muốn hỏi, muốn nghĩ gì cả. Anh không muốn. Người đàn bà chết thảm đó
không thể là vợ anh được. Nó đang giấu mặt trong trong chiếc xe đò Vạn Hưng đó…
Anh gục xuống với nỗi sợ hãi chập chờn trước mặt. Cánh tay cổ tròn vạch lên tường
ngày gà khởi ấp vẫn hợp với người đàn bà gánh lúa, gánh thóc lúc chồng vắng nhà
hơn. Những lời đồn đãi về vợ anh, từ trước tới giờ cuối cùng anh vẫn thấy gần
lòng tin nhất. Vợ anh ngồi sau tấm màn đỏ theo lời đồn và chết lúc gánh gạo
theo trí tưởng tượng mơ hồ và có lý như nhau.” (Sđd)
Và người đàn bà thứ hai trong truyện này:
Từ dưới bãi cát người đàn bà khăn tang trở lên, hai ống quần ướt và quệt đầy bụi.
Người lính hỏi bà chủ quán:
“Chồng chết?”
“Chết mìn hôm trước đó. Một cái xe Lam, một cái xe nhà binh, chết sáu mươi mấy
người.”
“Kiếm chi dưới đó?”
“Cánh tay có mang cà rá của chồng. Lúc điên, lúc tỉnh, lúc dại, lúc khôn, biết
sao mà tin.”
Người lính lầm bầm chửi tục, trề môi:
“Chồng chết lấy chồng khác, mắc mớ chi mà điên” (sđd).
Và kết thúc truyện:
“Bằng những bước đi dài và nhẹ, chị ta khom người từ từ vào sâu lòng chợ, nơi
có một con chó không chạy vào lều, ngồi cúi đầu gậm một khúc xương. Người lính
say mửa một hồi lại gục xuống mặt bàn, người như chúi về một phía.
(…) Có một giọng đàn bà lẫn với tiếng gió ở sau tấm liếp như tiếng mẹ thằng bé.
Nó nhìn lên mặt lộ. Trên con đường lổn nhổn đá xanh dẫn lên trên đó, người đàn
bà có khăn tang nhẩy qua nhẩy lại, rượt theo một con chó ngậm trong mồm một
khúc xương” (sđd).
Cái khúc xương mà con chó ngậm trong mồm có phải là cánh tay người chồng chị
đàn bà mang khăn tang bị mìn nổ banh xác? Hay đó là khúc xương người phụ nữ có
cổ tay tròn ghi ngày gà khởi ấp trên tường (cũng bị mìn nổ) chết đâu đó? Chị ta
là nhân vật chỉ xuất hiện trong truyện qua những dòng suy nghĩ của anh lính lệch
vai, chồng chị. Rõ ràng anh ta không mong chị chết, nếu đổi cái chết ấy với
chuyện chị ngồi trong chiếc xe đò Vạn Hưng vẫn hơn. Nỗi nhục nhằn buộc phải chứng
kiến cảnh nhớp nháp của vợ với những người lính ngoại quốc trong chiếc xe đò phủ
vải đỏ sặc sỡ vẫn làm người lính yên lòng hơn là vợ anh chết thật sự, chết đâu
đó mất xác như cái chết của chồng người đàn bà khăn tang kia!
Trong lối ví von, so sánh Y Uyên đã đẩy tới tận cùng sự tan nát, đớn đau: thà
làm đĩ, có nhơ nhuốc thật, nhưng còn sống vẫn hơn là chết bờ chết bụi?!
Rồi chỉ với một khúc xương trong mồm con chó, Y Uyên đã vẽ ra một cảnh thê
lương, hãi hùng của chiến tranh đang phủ chụp xuống, không chừa một ai: Nỗi đau
chết trận và nỗi đau của mất mát, chịu đựng không cái nào nhẹ hơn, bởi một đằng
là tức thì với cảnh banh ruột máu me đầm đìa, một đằng kéo dài âm ỉ đau, âm ỉ
khổ nhục… Cả hai vẫn thế.
Những người phụ nữ bình thường ở nông thôn, dưới ngòi bút Y Uyên luôn phải mang
trên vai những gánh nặng khổ ải nhất trong thời chiến. Chiến tranh không nổ ra
ngay tại những toà dinh thự lộng lẫy của các lãnh tụ hai phía, mà diễn ra khắp
cùng các làng mạc ở nông thôn, xua đẩy những nông dân xác xơ chạy lánh nơi an
toàn ở thị xã, thị trấn. Và như vậy, buộc họ phải coi trọng cái ăn. Những người
đàn ông không thể về vùng quê xôi đậu để mang lúa lên sống chờ chiến tranh kết
thúc, như anh Hai của Bình, mà là người vợ, chị Hai. Chuyến về lấy lúa ấy, chị
mất tích luôn. Chị đi đâu? Làm gì? Sống chết? Toàn là những lời đồn đại không
thể kiểm chứng:
… Bình lấy giọng bình thường bảo anh:
“Anh giận hoài chị Hai, tội quá. Chị có chịu khổ như vậy cũng vì phải về lấy
lúa lên sống.”
“Không nói nữa, mệt quá. Nó nhơ nhuốc, độc ác như con cú mèo.”
Bình phủi lớp bụi bám trên vai áo da, kiên nhẫn:
“Anh chị dù sao cũng sống với nhau bảy tám năm rồi…”
“Nó đi Nha Trang rồi…”
“Anh gặp chị hồi nào hay chỉ nghe nói?”
“Cả xã Ðại Tùng người ta biết nó. Nó bắt một đứa nhỏ mồ côi đi theo để ăn mày
cho dễ (…) Ðầu nó bào nhẵn như đầu thầy chùa. Nó băng qua bãi cát mà ra biển. Tới
gốc cây đại thọ nó mang thằng nhỏ vào cái hang rễ cây, cầm xương rồng khô đốt
cháy mà trui mặt mũi, chân tay thằng nhỏ. Muôn đời nó không dám về cái xứ này nữa.”
“Người ta bày đặt, anh chớ có tin… Anh gắng để ý kiếm chị một chút.”
“Kiếm để ăn đạn, ăn mìn sao? Không nói nữa, mệt quá.”
(“Mùa xuân mặc áo vàng”).
Ðó, chiến tranh đi qua truyện Y Uyên bằng thứ đạo đức xổ dốc, bằng những nhân
cách lạnh lùng, bằng sự ích kỷ, sợ sệt bám riết theo các nhân vật. Họ có nhau,
là của nhau, nhưng luôn chia lìa, xa cách trong những ý nghĩ hoang mang tột độ;
hoang mang với bản thân và với chồng vợ. Hành động của anh Hai, chị Hai không
thuộc về bản chất, nó thuộc về một thế giới khác, thế giới của hữu hình và vô
hình trộn lẫn để đẩy con người ta vào hóc kẹt tối tăm làm người. Cái thế giới
trộn lẫn ấy chính là điều Y Uyên muốn nói đến, nhắc đến, bởi hàng ngày anh đi
qua, anh nhìn thấy, chứng kiến, sờ đụng…
Chiến tranh cùng khắp, ồn ào và không ồn ào, nổ chát chúa và nổ bùm bụp trong
cõi lòng. Nổ tung từ vùng nông thôn lan tận rìa thành phố, đâu đâu cũng là sự
nhớp nháp của chiến tranh, đẩy con người từ già trẻ gái trai tụt dần xuống miệng
hố đen ngòm. Trong hàng triệu con người nhếch nhác ấy, Y Uyên dựng lên một nhân
vật có thật, nhếch nhác hơn thế: ông Mịch. Ông muốn bảo vệ cho thứ luân lý, đạo
đức, trật tự có sẵn, ngay thẳng, trong sạch nhưng bị kết án là: “Ông già làm bộ
giả điên để chửi tất cả cho sướng mồm.” (“Ðuốc sậy”). Ông Mịch ca ngợi Tán Thuật,
gây sự với lính Ðại Hàn, chửi người lính già commando, theo đoàn người biểu
tình chiếm Ty Tâm lý chiến, “ông kéo lùi chiếc xe díp của một thiếu tá, giữ lại
cho mọi người chất vấn, ép phải hô lớn ‘Mẹ Việt Nam bất diệt! Tổ quốc Việt Nam
muôn năm!’ Ông tiếp tục gây sự với mọi người và kêu gào mọi người hãy tham gia
vào việc thiết lập trật tự đạo đức bị chà đạp, xuống cấp nghiêm trọng.
Ông túm lấy một người con gái đội mũ nan chóp nhọn, chỉ vào mặt:
“Bọn mầy ở mấy cái xổng chở đĩ tới đây hồi hôm?”
Người đàn ông lùi lại kêu lắp bắp:
“Ông không có quyền…”
(…) Ông Mịch lùi vào bức cửa sắt đóng kín, hai tay dang ngang, hét lớn “đồ đĩ,
đồ đĩ của Mỹ. Tao phải giết hết.” Ông vỗ vào cánh tay, vén ống áo lên tới nách
lúc tiến lúc lùi, thủ thế.” (ÐS).
Theo sát những hành động và những lời chửi bới điên khùng kia là cảnh: “Bọn người
ở dưới làng lên ngủ nhờ bắt đầu đông. Họ vào nhà, cất nón cất xe, hỏi thăm
Sương nhưng không ai lên lầu gặp ông Mịch. Họ ra trước cửa ngồi la liệt dưới
mái hiên trên hè đường ồn ào nói chuyện.” Nhưng chạy đàng nào, đi ngủ nhờ đàng
nào rồi họ cũng nhìn thấy: “Ðạn lửa đỏ rực lừng lững nối đuôi nhau, bay trên
cánh đồng, ngang qua mặt quốc lộ ngoài kia.” Và rồi mọi chuyện cũng phải kết
thúc bởi đạn bom không chừa một ai, ngay cả người hô hào sự công bằng, đạo đức,
lên án mọi phi nghĩa đang bày ra nhan nhản trước mặt: “Những chiếc khăn trắng
nhờ nhờ trải đầy trên mặt cát. Ông Mịch đã bỏ đi, đứng cách đó khá xa. Người
ông cũng nhuộm màu mây đỏ. Sương thấy ông chậm rãi nằm úp tai xuống cát. Chiếc
mũ sắt cắm vục xuống nom đen đủi, tròn bóng. Chắc ông lại nghe xem đoàn quân
Tán Thuật lại gần hay chưa?” Những dòng cuối cùng để kết thúc truyện “Ðuốc sậy”
là sự gãy gập đoạn trường bởi những biểu tượng cho lòng ngay thẳng, thanh tao,
mọi giá trị nhân bản cũng đều gục ngã theo ông Mịch “người ông cũng nhuộm màu
mây đỏ.”
Từ những người nông dân chạy loạn, đến ông trí thức giả điên hay điên thật đều
được phơi bày một cách trần trụi, bình thản như những tấm lưng cong oằn chịu đựng,
như cơn giận bốc lên bất ngờ của ông Mịch. Nhưng những số phận heo hắt đó, đâu
chỉ dành riêng cho những người “nhà quê”. Nó còn đè nặng và hơn hết là cảnh sống
mỏi mòn chờ đợi của những công chức là các thầy giáo trong ngôi trường ở quận lỵ
miền núi, ngày đến lớp, đêm cùng học trò ra trốn ở các lùm bụi rậm, chỉ cách thị
xã không bao xa: “Những người dạy ở An Bình tuy cách thị xã cả ba bốn chục cây
số, tuy rất dễ gặp một ổ phục kích, một trận đánh, một trái mìn giữa đường,
nhưng đường về thị xã còn có thể đi lại được. Ở đây thì hoàn toàn cô lập” (“Những
ngày cuối năm trên miền núi”). Bởi “đường bị cô lập,” nên những Huỳnh, Ngưỡng,
Phan… vẫn còn kẹt tại nơi đèo heo hút gió này, ngóng đợi từng chuyến trực thăng
bay về thị xã, với những tâm trạng nôn nao trong những ngày giáp tết để rồi
ngày hai bữa vẫn phải ngồi vào bàn ăn: “Vẫn đĩa trứng thường xuyên, vẫn hai bát
rau muống chẻ, một khúc cá và ba tô canh bầu hạt tổ bự.” Ngày ngày vẫn phải tới
lớp, tối vẫn phải chui trốn với lũ học trò, vẫn phải chứng kiến cảnh: “…có đứa
nghỉ hôm trước, hôm sau gửi cho thầy một lá thư đầy lỗi chính tả hẹn ngày “giải
phóng” cho thầy.” Và một đứa học trò khác với Ngưỡng: “Thưa thầy em muốn xin
rút lại hồ sơ… Em muốn xin thôi học lấy lại hồ sơ để… đi biệt kích” – “Ði biệt
kích?” Ngưỡng lạ lùng. “Nhỏ như em làm sao đi lính?” Thằng bé tự tin: “Em đã hỏi
cẩn thận rồi. Cứ lên gặp họ, nói không có chỗ trốn Việt cộng, họ nhận liền.”
Hai đứa học trò bậc tiểu học, một đứa lấy lại hồ sơ để “giải phóng” cho thầy, đứa
kia xin đi biệt kích, chỉ vì “không có chỗ trốn Việt cộng!”? Thử hỏi còn cảnh
nào bi thương hơn? Chiến tranh là thứ gì mà nó bóp nát những quả tim bé thơ dưới
ngòi bút Y Uyên đến vậy? Mối tình với cô giáo Diệu không thể nào xoá đi cảnh “bốn
chiếc oanh tạc cơ bay thành hình bầu dục trên rặng núi trước cổng trường” trong
buổi lễ cuối năm.
“Những chiếc máy bay sà xuống thật thấp, lao vút vào những cột khói đen sậm ở
chân núi. Những trái rockets như những cái chầy bạc lấp lánh dưới nắng tới tấp
phóng xuống trước nền rặng núi xanh đậm. Ðất rùng rùng từng đợt dữ dội. Bọn trẻ
nhao hướng về phía đó.”
(“Những ngày cuối năm trên miền núi”).
Các nhân vật “học trò” kia không rõ chúng có thực hiện điều mà chúng nói, viết
thư cho thầy giáo Ngưỡng hay không, nhưng những toan tính buổi đầu của chúng là
sự dã-man-đến-tận-cùng của chiến tranh. Nó không chừa một ai, không dung tha một
ai. Tất cả đều bị cuốn hút vào guồng máy súng đạn khổng lồ, căm thù chất ngất,
phi lý đến cùng cực, bởi nó không có hình thù, mặt mũi, chân tay mà lại có thể
bất ngờ siết cổ họng anh đến ngạt thở, đưa tay moi móc ruột gan mọi người banh
ra ngoài, chiến tranh không có giấc ngủ…: “Chiến tranh và nỗi khổ hỗn độn xung
quanh như không trộn lẫn được những người công chức thị xã với người dân nạn
nhân. Những đêm nghe bom, đại bác dội về rung cả cánh cửa, anh thấy chiến tranh
không có giấc ngủ. Nhưng lúc nom những xác người nằm trong một căn nhà thương,
anh lại thấy chiến tranh gồm toàn những giấc ngủ triền miên, anh chẳng thể hỏi
han như hỏi han bà hàng vịt lộn” (“Bên ngoài khán đài”).
Mới hôm nào anh còn là trí thức trên giảng đường đại học, ngoảnh một cái, anh
chui tọt vào vòng xoáy chiến tranh, đánh mất tất cả mọi niềm tin: “Tôi chạy đến
thì anh tôi đã bỏ đi. Một đám đông bu trước tiệm nước. Chiếc khăn bàn anh tôi
ngồi rũ xuống một góc được giữ lại bằng một lưỡi dao ngập trên bàn” (“Có heo
may Hà Nội”). Hành động của anh chàng đã từng “cắp nách những cuốn triết hoặc cần
cù tô từng nét chữ Hán cho đậm nét” kia giờ đã là người lính bất đắc dĩ. Chuyện
giận dữ vô cớ cắm lưỡi dao trên bàn, chuyện cãi nhau với mẹ, chuyện xin phép
đơn vị về đám giỗ… chỉ là cái cớ để anh trút tất cả nỗi thất vọng, hoài nghi của
thế hệ mình vào lớp trí thức sa lông như chú anh (chồng của cô ruột) vẫn cứ
hăng hái nói về những lý tưởng, nhớ nhung quá khứ, những người thuộc thế hệ quá
khứ đều là những anh hùng, sẽ cứu lấy đất nước rách nát, xác xơ này và nhìn ngắm
lũ trẻ như là bọn vô tích sự. Và rồi bọn trẻ kia cũng đâu chịu lép vế, họ cũng
vùng lên, phản kháng yếu ớt:
“Tao không chịu được những bộ mặt trí thức thất bại lộ ra cả trong việc theo vợ
đi ăn giỗ, nói chuyện thời thế và Hà Nội. Họ khôn khéo ăn nói những thứ mọi người
đang thích ăn thích nói để che lấp nỗi nhớ tiếc vốn là mầm sống của họ. Họ
không nhớ một mình Hà Nội, cũng không nhớ Hà Nội như tình cảm của một chiến bại,
hoặc cao hơn, một nỗi nhớ cần nhiều cố gắng thực tại để bù đắp sự thất bại còn
dây dưa chưa biết đến bao giờ. Họ còn thương nhớ cả những nếp suy nghĩ của mình
nữa. Trước tình thế này, họ nên khuất mắt, đừng lẩn quẩn bên chân những người vừa
mới lớn lên đã phải nhào vào chống đỡ những sụp đổ do họ gây ra”
(“Có heo may Hà Nội”). [1]
Người chú trí thức (chồng của bà cô ruột), người anh trí thức đang vào lính
(anh của nhân vật xưng tôi), hai thế hệ khác nhau cùng sống trong một giai đoạn
lịch sử đầy bất trắc, biến động và cùng có những ảo tưởng khác nhau về cuộc đời,
số phận, về trách nhiệm, bổn phận… trước lịch sử, một lịch sử trong thời kỳ mọt
rỗng, một đất nước trong thời kỳ mọt rỗng, một bên hiển hiện rõ ràng bằng máu
và nước mắt, khăn tang, một bên là những hoài niệm về một thời vàng son của cả
dân tộc cùng đứng lên kháng chiến:
“Những ảo tưởng về tương lai tuy chua xót, nhưng bao giờ cũng đáng phấn khởi
hơn những ảo tưởng về những chuyện đã qua, dù đẹp nhưng tình và chết như bóng
thím Hương trên bức tường hoa, bên nữnh trụ gạch dát hình rồng phượng bằng các
mảnh sành mảnh sứ”
(“Có heo may Hà Nội”).
Vâng, con rồng con phượng chỉ là hình tượng đẹp trong trí nhớ mọi người. Còn những
mảnh sành sứ là có thật, là những mảnh vỡ được ghép lại!
Chiến tranh đi qua tác phẩm Y Uyên thực không rõ ràng, không hình dạng, bị băm
vằm ra từng mảnh. Khi đọc, ta gặp chỗ này một chút, chỗ kia một ít, nhưng khi gập
sách lại, chắp nối các chi tiết tác giả đã mô tả, dẫn dắt, bày tỏ thì mới thấy
hết phía sâu thẳm tận cùng, bên trong. Có lẽ đây là điều gây khó chịu cho người
đọc, làm cho người đọc không thích truyện Y Uyên nhưng vẫn phải đọc, đọc để tìm
ra điều tác giả gây khó chịu ấy. Ví như truyện dài Ngựa tía, những nhân vật
Thừa, bốn Phây, Diễn, thằng Mạnh, Thu, Thương… xoay vòng vòng những tâm trạng
thấp thỏm âu lo cho công việc, số phận: Thừa trở lại quê nhà tạm nghỉ để chờ
chuyến đi tiếp chỉ có thể nhìn thấy cuộc chiến qua hình ảnh của người cha và
con ngựa tía; như Thương, một thiếu nữ đầy bất hạnh mang lời ca để vỗ về những
người cầm súng hôm qua ở bên kia, hôm nay ở bên này; như ông Phước Hải nuôi
chim yến làm giàu và qua hình ảnh ông, người ta như nhìn thấy những kỷ niệm của
chính mình do ông cất giữ như một cái bảo tàng, bảo tàng của kỷ niệm, bảo tàng
của thứ tình cảm riêng tây?… cùng hàng loạt những nhân vật khác. Tất cả đều
xoay vòng vòng đến khó chịu, như câu ca dao anh dẫn ra:
“Con ngựa tía ăn quanh đèo Cả
Vầng nguyệt đêm rằm bóng ngả về đông…”
Trong Ngựa tía, chiến tranh đi qua đời sống mỗi nhân vật như một định mệnh
oan khốc của chính mính, bắt đầu từ làng quê, vùng ngoại ô, rồi lan xuống thành
phố vây chặt lấy số phận họ và từ lúc nào nó bùng vỡ ồ ạt mà không ai hay. Tất
cả đều lạc lõng, đều bơ vơ trước một nghịch lý cay đắng nhất. Những người trẻ
tuổi trong Ngựa tía như Thừa, Diễn… là những người có số phận buồn thảm
nhất. Buồn thảm đến độ bi hài như chính lão chủ quán cơm:
“Ở quầy hàng, một người lính trẻ tuổi gây gổ với gã chủ tiệm vì gã bắt quân
nhân phải đóng trước tiền nửa tháng cơm. Gã chủ tiệm một mắt méo mồm, vận bộ bà
ba trắng mặt nhô sau quầy, như không phân giải, không cãi lý, chỉ căng rộng mồm
kêu: “…trận núi Sầm vừa rồi, bảy người không trả tiền cơm, trận Ðồng Leo năm
người, bữa mìn nổ ở cây số 3 cũng mất hai người nữa, tôi không thể dễ dãi hoài
như vậy, tôi không thể dễ dãi, dễ dãi tôi chết cả nhà tôi, tôi không thể…, trận
Long Biền mất bốn, trận…”
(Ngựa tía, trang 55)
Ðọc đến dòng cuối cùng của trang cuối cùng, người đọc không hề tìm thấy chiến
tranh nổ ra, quân hai bên đánh nhau khủng khiếp như những bài bút ký của Phan
Nhật Nam, những truyện viết dưới hầm, bên trong lô cốt của Trần Hoài Thư… Vậy
mà, sao nó cứ đeo bám nhùng nhằng trên vai mỗi người có mặt trong truyện? Phải
chăng vì, như Thanh Tâm Tuyền đã nhận xét về anh: “Y Uyên đã hội đủ những điều
kiện để trở thành một nhà văn: có một khung cảnh của riêng mình (như Dickens có
Luân Ðôn, như Dostoievski có St. Pétersbourg), có những nhân vật mà mình yêu mến.”
(Văn số 129).
Những nhân vật của Y Uyên chẳng có gì xa lạ, họ không phải là chàng thanh niên
và cô thôn nữ của Lê Xuyên ngồi nấp sau bờ ruộng chờ đợi nụ hôn, không phải là
các bà mệnh phụ trong những căn phòng lộng lẫy, những thiếu nữ đài các than thở
về mối tình sứt sẹo của bà Tùng Long, hay những trí thức sống trong tháp ngà của
Mai Thảo…, mà là những con người rất đỗi tầm thường như Bước, như Phon, như Kiểm…
Họ ngơ ngác nhìn tai hoạ đổ ập xuống bụi cỏ xác xơ, bụi tre làng cao ngọn lay lắt
buồn thảm, những con đường làng trở nên vắng vẻ, âm u. Lúc nào và ở đâu cũng có
thể nhìn thấy được chiến tranh, ngay cả trong giấc ngủ, ngay trong câu nói bâng
quơ của người nông dân ít học, ít hiểu biết thời sự nhất:
“Trước, một buổi mai bán ở chợ dưới, hàng bán còn gấp đôi số hàng bán cả hai buổi
bây giờ. Chợ chi mà chỉ có người bán.
"Chiến tranh mà chị."
"Chiến tranh mẹ gì mà lâu dữ vậy.”
(“Chiều trong làng”).
Họ, những người nông dân chất phác, quê mùa chẳng thể biết, hiểu được chiến
tranh là cái gì. Nhưng nó, chiến tranh, cứ đeo bám bên hông họ, bên mẹt hàng của
họ từ ngày này đến năm khác để phải bật ra tiếng kêu “chiến tranh mẹ gì mà lâu
dữ vậy”. Chính cái dây dưa cà cuống nhùng nhằng đó mới đẩy một ông Mịch trở
thành kẻ điên, đẩy Bước thành một kẻ luôn lo sợ vu vơ, thành một ám ảnh, thành
nỗi hoang mang vô cớ và thường trực trong đầu óc Bước:
“Thuở nhỏ Bước sợ ma quỷ bắt về âm phủ… Bây giờ từ miệng một người phu xe qua
thôn, từ một thành phố Bước chỉ tin là có vì được nghe phát thanh chốc chốc nhắc
lại “Ðây là tiếng nói nước Việt Nam phát thanh từ…” từ một ngôi nhà làng… đâu
đâu cũng có lệnh cho Bước, ai ai cũng có thể ra lệnh cho Bước. Dẫu Bước không
có một căn cứ cụ thể như có bụi cây để nghĩ ma quỷ lẩn quất ở đó là hợp lẽ, bây
giờ Bước vẫn phải tin và tuân những lệnh đó và vẫn sợ những trừng phạt kèm
theo.”
(“Chiều trong làng”).
Nhắc lại rằng, trong hầu hết các tác phẩm của Y Uyên, các nhân vật không trực
tiếp tham gia hay đối diện với những cái chết kinh hãi, của cảnh bom rơi đạn nổ
kinh hoàng, nhưng giữa những đổ nát ấy, giữa cảnh máu đổ thịt rơi đang xảy ra
đâu đó xa chỗ họ đứng, họ sống thì chiến tranh vẫn thường trực đè nặng lên người
họ, tâm trí họ. Những nhân vật hiền lành như Nhưỡng, một giáo viên, như Diệu
người yêu của anh ta, đang đi bên nhau vẫn nảy ra một cảm giác lo sợ vu vơ, bất
an ngay trong ý nghĩ:
“Nghe tiếng lá khô loạt xoạt cọ vào nhau liên hồi, Ngưỡng vững lòng. Nếu có người
bò trong đám mía, có vấp ngã, những tiếng loạt xoạt cũng át đi, khỏi sợ lộ.”
(“Ngày về của bọn họ”).
Ðó cũng là tâm trạng của Hồ, anh cố vượt qua con đèo dài để kịp về xum họp với
người thân yêu trong những ngày tết, nhưng anh vẫn cảm thấy như sự bất trắc của
bom mìn vẫn chờ chực đâu đó, chờ bước chân anh đi qua, của đoàn người qua đèo
mà nổ tung lên:
“Một nỗi hoảng sợ đến kinh dị chiếm lấy Hồ. Hồ cắm đầu chạy nhào đuổi theo đoàn
người trước mặt. Lúc đã tới chân dốc, Hồ mới nhận ra vẻ hớt hải của mình.”
(“Mùa xuân qua đèo”).
Truyện ngắn duy nhất mà Y Uyên vẽ ra khuôn mặt người lính là truyện “Tiếng hát
của người gác cầu” trong tập truyện ngắn Tượng đá sườn non do Nhà xuất
bản Thời Mới xuất bản năm 1966.
Ðó là truyện ngắn có hình dạng, có chân dung của người lính hẳn hoi. Nhưng những
người lính xuất hiện trong truyện không phải là những người anh hùng, không phải
là những thiên thần, không có cấp bậc, không bao giờ biết ngồi lên xe “díp” là
gì. Họ là những người nông dân, là những bè bạn trong làng vào lính và cầm
súng. Chuyện vào lính của họ là đương nhiên, không thể cưỡng lại, đứng ngoài;
còn cách cầm súng của họ không phải ra ngoài mặt trận bắn nhau, mà là để đứng
gác trên chiếc cầu dài, mặt phải luôn nhìn xuống dòng nước lũ trôi qua gầm cầu,
ở dưới đó sẽ có những bất trắc cho tính mạng chiếc cầu, tính mạng người lính và
đám đông. Nhưng thỉnh thoảng người lính gác cầu cũng nhìn đoàn xe chạy vụt qua,
nhìn chiếc bảng cấm ở đầu cầu xoay đi xoay lại như chính cuộc đời của bọn họ,
những thanh niên nông dân, là bạn bè thân thiết nhau. Ðó là Nhựt, Thấu, Phon,
Ðành… cùng vào nghĩa quân. Phon đứng gác trên cầu nhìn dòng nước lũ và nhìn những
con bò, ngựa chết trôi sông và ao ước “có tụi nó ngồi nhậu”. Còn tụi nó, tức
đám bạn thân của Phon là nghĩa quân ở xã, cũng nhớ Phon nay đã lên quận, đang
ngồi nhậu thịt ngựa với rượu đế và nhớ lời ca ruột của bạn: “Cúc Hoa ơi nếu
chúng ta còn cách xa nhau vì kẻ tuyền đài người dương thế thì mãi mãi anh còn
là kẻ bị đày ải đơn côi trong ngục thất của tâm hồn…”
Ngày nào cũng như ngày nào, Phon cầm súng đứng trên cầu và nhìn xuống dòng sông
đục ngầu, thỉnh thoảng nhìn tấm bảng xoay qua xoay lại và nhìn xuống dòng nước
coi có xác con vật nào trôi qua? Cảnh nhàm chán ấy cứ lặp đi lặp lại mãi đến nỗi
Phon cất tiếng hát bài ca của đứa bạn đã chết tên Xanh, như một thói quen nhớ bạn
bè. Nỗi nhớ cuồn cuộn chảy dưới gầm cầu được Y Uyên miêu tả đến tận cùng sâu thẳm
của tâm hồn Phon, phơi trần bản chất đặc sệt nông dân từ trong suy nghĩ đến
hành động. Con người cùng khổ ấy chỉ có mỗi một ao ước cháy bỏng là được nhậu một
bữa cho ra nhậu. Những giọt nước mưa bám trên mặt mũi anh cũng gợi một sự liên
tưởng, như một nỗi ám ảnh không nguôi: “Phon ước những giọt nước mưa trên môi
mình là rượu. Phon vuốt mặt, nhô ra khỏi cây sắt.” Sự ám ảnh ấy còn dính chặt tầm
mắt Phon theo xác con vật trôi trên sông:
Con vật trôi mau. Tựa bụng vào thành cầu, Phon cúi xuống nhìn. Chiếc đầu với
hai cái sừng nhô lên một lần nữa. Con vật chắc mới chết. Lúc Phon ra gác cầu,
trận đánh mạn trên sông mới bắt đầu. Phon chắc nó cũng trúng đạn như con bò tuần
trước trôi qua đây (…) Phon bứt rứt lắng tai xem có tiếng động nào chứng tỏ con
vật còn đang ở dưới chân cầu. Chỉ có tiếng nước xoáy.
“Nó đã bị kẹt vào dây kẽm gai.”
Cái nhìn thấy, sự suy nghĩ của người lính dưới ngòi bút Y Uyên vẫn nguyên hình
là của những anh nông dân chất phác, thật thà, không chỉ riêng mỗi một nhân vật
Phon mà còn cả những nhân vật khác, bạn thân của Phon, đang là lính nghĩa quân
dưới làng: “Không phải thịt con ngựa hồi hôm đâu anh Năm. Lòng ngựa xổ cả đống
lẫn lộn với lòng Cai Bốn, ai mà dám ăn.” Những người lính nông dân đi cầm súng
chỉ để cầm súng, chỉ để ước ao điều mình chưa đạt tới “ngồi trên xe thiết giáp
chạy qua bên kia quận” như cách rong chơi chứ không phải đi đánh nhau, và hơn hết:
“Một đùi thịt bò còn nóng máu, một xị rượu lúc đã thay quần áo khô, có lẽ không
còn điều gì đáng ước ao hơn thế. Tay Phon nhiều lúc đặt trên cán dao bên thắt
lưng. Một đùi bò, một xị rượu…”
Bóng dáng chiến tranh trong hầu hết các truyện ngắn của Y Uyên là sự chập chờn
qua dòng suy nghĩ, là lời kể lại, là nhìn thấy một sự khôi hài rất khôi hài, ví
như chính trong truyện này, anh đã mô tả lại cảnh cãi nhau giữa hai thiếu uý ngồi
trên xe “díp” và những người ngồi trên chiếc M113 ở giữa cầu, để anh lính gác cầu
là: “Phon ngẩn ngơ nhìn theo, nghĩ thầm: Mỗi ngày gặp một vụ như vậy có khi đỡ
sầu.”
Người lính gác cầu buồn vì xa làng, xa bạn, xa những cuộc nhậu, đêm ngày chỉ
quanh quẩn bên chiếc cầu dài hun hút, nhìn tấm bảng quay qua, quay lại, nhìn
đoàn người xe qua lại một chiều như thể khắc trong đầu anh nỗi buồn thật sự. Ðó
là những tai ách làm anh và đám bạn anh phải xa nhau, phải buồn. Và rất hiếm
hoi, anh mới có chút hăm hở để thấy mình thật sự là mình như từ trước khi vào
nghĩa quân:
“Nắng lộ dần trên các vòm cầu. Cánh cửa đóng im ỉm ở đầu nhà ga bật mở. Người
con gái sang ngủ ngày với Trưởng đồn nắm chiếc khăn tay đi ra, bước lên một chiếc
xe Lam-bét-ta. Phon nắm một con dao, bước xuống bờ sông.”
(“Tiếng hát của người gác cầu”).
Mấy dòng cuối cùng của truyện “Tiếng hát của người gác cầu” này khép lại một
cách lạnh lùng, bình thản như chiến tranh bình thản đi qua trên mỗi số phận, mỗi
cuộc đời.
Và rồi khi Ðành ở lại xã, đôi bạn nghĩa quân nhớ nhau, Ðành đã lên quận tìm
Phon đang đứng gác dưới mưa. Mẩu đối thoại giữa đôi bạn thân thật ra không có
gì đặc biệt đáng lưu tâm, nó vô vị nhạt nhẽo như nhận xét của nhiều người, đôi
lúc có cảm tưởng như anh cố tình kéo dài ra lấp đầy trang. Mẩu đối thoại không
đâu vào đâu, không ăn nhập gì tới sự nhớ thương nhau cả:
Phon giơ tay vẫy, chân bước sang mạn cầu bên kia chờ bạn. Ðành hất mặt lên cười
với bộ mặt bóng nước. Hắn đạp xe lên, dừng trước mặt Phon, chân phải đặt trên
đường dành cho bộ hành.
“Mạnh giỏi mầy?”
“Mạnh. Có chuyện chi đó?”
“Có chuyện chi đâu.”
“Rảnh chuyện vậy na.”
“Ờ, tụi tao mà.”
Phon sờ vào chiếc áo lụng thụng của bạn:
“Tụi mầy xếp thiệt.”
Ðành liếm nước quanh môi, nghe những tiếng súng từ vùng núi đầu sông vọng xuống.
“Vậy là đỡ rồi. Chỉ còn có hai tháng nữa mầy đã có lương."
"Bữa đó tao gắng xin về gặp tụi mầy. Nghe nói sau bữa tao đi thằng Năm có
chuyện với tụi mầy."
"Nó thông cảm rồi. Bữa thằng con nó chết nó cũng mời tụi tao lại nhậu. Con
nó chết được hơn tháng."
"Thiệt tội."
"Thằng Thấu nói hay quá nó cũng đỡ sầu."
"Ờ Thấu…"
Một chiếc xe ríp phóng vụt qua, Phon quay mặt ra thành cầu
"Cấm nói chuyện trên cầu?"
"Cấm."
Ðành ngó trước ngó sau rồi vòng xe trở lại:
"Vậy tao về."
Phon dựa lưng vào thành cầu:
"Tao có lời thăm Thấu.”
(“Tiếng hát của người gác cầu”).
Chịu khó đọc lại mẩu đối thoại trên lần nữa, ta thấy dường cái vô vị nhạt nhẽo
dần dần trôi ra khỏi trí óc khi Ðành nói “Vậy tao về.” Bình thường, giản dị, cứ
y như ta nghe hai người nói chuyện ngoài đời chứ không phải nói trong văn
chương. Vậy mà Y Uyên bê vào nguyên xi, để ta cảm được cái tầm thường của những
người nông dân, ngoài chuyện nghĩ đến ăn nhậu, miếng cơm manh áo, chuyện lo sợ
nơm nớp tai hoạ của chiến tranh đổ xuống, nó còn toát lên cái tình, tình bạn
chân thành, không giấu giếm, úp mở, khách sáo… và một sự chịu đựng ghê gớm của
tầng lớp nông dân đang chạy loạn ở miền duyên hải Trung phần. “Vậy tao về” rõ
ràng không phải là sự hờn dỗi. Câu nói tầm thường này là cả một sự dàn trải về
lòng nhẫn nại, cam chịu, nhịn nhục xuyên suốt toàn bộ cốt truyện. Cái khó chịu
trong phong cách sử dụng chữ nghĩa của Y Uyên là chỗ đó, đồng thời nó tạo cho
anh có một bút pháp riêng biệt, không giống ai. Nói như nhà văn Võ Phiến, thì:
“Giữa một văn đàn náo nhiệt, Y Uyên, kẻ nhỏ tuổi nhất, lại nhỏ nhẹ, bình tĩnh,
kín đáo. Y Uyên như thể không bao giờ chịu nói hết lời. Chỉ có chuyện băng
ngang qua một quãng đồng dưới nắng rồi ngồi lại duỗi cẳng cho con bú, chỉ có
xách Solex đi thăm cô bạn cũ một ngày mưa mù, chuyện vãn lai rai rồi chiều lại
xách xe về, vậy mà người đọc đọc xong, buông cuốn sách xuống, ngồi lặng lờ, thấy
nhạt cả mồm, thấy ngao ngán. Ðời không là thành sầu bể khổ gì ráo, đời không
phi lý không hữu lý gì cả, không làm ai buồn nôn lợm giọng gì cả...
Nhưng cuộc sống sao mà... nhếch nhác một cách... “tự nhiên”, làm ta rùng mình.
Một nỗi buồn nhẹ nhàng cứ lặng lẽ thấm dần, liếm dần vào hồn ta như mưa bụi lặng
lẽ thấm ướt cảnh vật một chỗ quận lỵ.
Truyện để lại một âm vang xúc động tựa như thơ.
Cái ma lực của một phong cách văn chương. Ghê thật.”
(Võ Phiến, Văn học miền Nam, trang 1856, NXB Văn Nghệ, Hoa Kỳ 1999)
26 tuổi với 7 tác phẩm đã được đón nhận như một nhà văn có cá tính, chân tài đã
gây xúc động cho biết bao độc giả yêu mến anh, bạn bè anh, người thân khi anh nằm
xuống bên dòng suối dưới chân núi Tà Dôn. Và, 35 năm sau, kể từ ngày anh bỏ bạn
bè, rong chơi ở cõi vĩnh hằng, đọc lại những truyện anh viết về một thời loạn lạc,
tôi vẫn thấy sự loạn lạc ấy chưa hề chấm dứt như điều anh từng ước mơ “chiến
tranh mẹ gì mà lâu dữ vậy?” Vâng, Quê nhà anh vẫn chưa thật bình yên,
mọi người ở quê nhà vẫn là hình bóng con Ngựa tía của anh…
Chú thích:
[1] Truyện này là một trong 9 truyện ngắn
được tạp chí Thư quán bản thảo sưu tập và xuất bản tại Hoa Kỳ vào năm 2005,
nhân ngày dựng lại pho tượng bán thân Y Uyên (bằng đồng) cũng là ngày giỗ thứ
36 của ông tại Việt Nam, dưới nhan đề Y Uyên: Tuyển truyện thời chiến.
Sách chỉ phổ biến hạn chế (chú thích của tòa soạn TQBT).
11/2004Ng~Nguồn: Thư quán bản thảo tập 18, số tưởng nhớ Y Uyên tháng 2, 2005Theo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét