Nghệ thuật, sự báo động khẩn thiết
và thường trực của ý thức
Trong bài tiểu luận “Con đường
trở thành và tiến tới của nghệ thuật” đăng trong số Sáng tạo trước
đây, tôi có nhận định con đường trở thành và tiến tới của nghệ thuật hôm nay
như một con đường gai lửa, con đường của những viễn tượng rực rỡ, con đường đó
cũng là con đường của những khó khăn mênh mông và những trở lực trùng điệp.
Lấy khoảng thời gian sáu bảy năm trở lại đây, tôi muốn nói từ ngày có Hiệp định
Genève, làm dấu mốc đo lường những thực hiện đã đạt ở phía những người đã dũng
cảm kéo lên ngọn cờ tiền phong cách mạng của nghệ thuật, tôi không ngần ngại khẳng
định như phía nắm giữ trọn vẹn tương lai văn học nghệ thuật Việt Nam – sự khẳng
định không có ý nghĩa xác nhận một vinh dự, mà chỉ là ý thức một trách nhiệm –
điều chúng ta phải thành thực công nhận là những thành tích thâu lượm được mới
chỉ là những nền tảng khởi đầu, những dấu chân thứ nhất.
Trước một sự nghiệp văn học vĩ đại, người ta đã thấy dựng lên, như một định luật
tất yếu, những trở lực vĩ đại. Hoàn cảnh xã hội hiện hữu, tình trạng hiện hữu của
nghệ thuật nói chung, trình độ của một lớp người thưởng ngoạn đến nay còn tù
túng trong những quan niệm sơ đẳng ấu trĩ bởi sự thâm nhập độc hại của hơn một
hình thức nghệ thuật thương mại, giải trí, chơi chữ, thù tạc, diễm tình còn
sinh năm nở bề bộn như nấm dại cỏ độc, thái độ xuyên tạc ngoan cố của bọn bảo
thủ phản tiến hóa, những hiểm họa thường trực đe dọa đời sống, một mặt, một mặt
khác, trạng thái đau thương của người làm nghệ thuật phản tính một sớm một chiều
đứng trước những đòi hỏi cấp bách lớn thường vượt khỏi khả năng và tầm sức của
mình, những yếu tố ngoại cảnh và nội giới ấy, tổng hợp lại, đã đúc kết thành những
điều kiện tinh thần và vật chất, chủ quan và khách quan có thể nói là hết sức bất
lợi cho mọi cố gắng phát huy và kiến tạo một nền văn học nghệ thuật chính thống,
nền văn học nghệ thuật đó vừa phải đánh đổ những tàn tích di hưởng độc hại của
những dòng nghệ thuật quá khứ, đồng thời phác định một hướng đi cho lớp người
làm văn học nghệ thuật mai sau.
Đặt vấn đề trên bình diện quốc tế, thế giới, hoặc thu hẹp trong phạm vi hoàn cảnh
một dân tộc, với nghệ thuật, sự thực vẫn chỉ là một. Nếu một nhà xã hội học một
thời đại chỉ tìm thấy những chứng tích tiêu biểu điển hình xác thực và trung
thành nhất của một thế hệ về trước (nghĩa là không phải dòng sinh hoạt tĩnh chết,
tuần tự qua năm tháng, mà ý thức và tâm trạng chủ yếu của thế hệ, qua ánh sáng
chiếu tỏa từ những tác phẩm, những công trình sáng tạo văn học nghệ thuật của
thế hệ đó, mà không phải ở trong những tài liệu lịch sử, mọi sinh hoạt giáo dục,
kinh tế, chính trị chỉ phản ánh được thực chất một cơ cấu tổ chức xã hội, nền tảng
một chế độ; ý thức thế hệ, khát vọng thời đại lại thường được cấu thành từ những
trạng thái đối nghịch, mâu thuẫn với những cơ cấu và nền tảng hiện hữu đó, trạng
thái đối nghịch mâu thuẫn chính là nguyên nhân của tiến bộ cách mạng, động lực
của lịch sử tiến hóa) là vì văn học nghệ thuật một thời đại – tôi nói bởi có những
thời đại không có văn học nghệ thuật – không chỉ ghi nhận mọi thực trạng
cố định, sẵn có, - công việc đó là của những sử gia – bằng một thái độ nhân chứng
khách quan, thái độ này đã biến thành, ở nghệ thuật, nguyên tắc sáng tác và
nhìn ngắm đời sống của các nhà văn trường phái tả chân cổ điển, ở đó người làm
nghệ thuật chỉ còn đóng vai trò một cá nhân đứng ngoài mọi thảm kịch, mọi biến
động, tóm lại vai trò một người viết lịch sử bằng nghệ thuật. Trong một
tương quan muôn phần quyết định hơn, do đó vai trò cũng hàm chứa tất cả tính chất
quyết định của nó, nghệ thuật thiết yếu phải là một động lực cách mạng với
chính nó. Với tương quan xã hội, nó phải bao gồm mọi khuynh hướng, mọi hành động
cách mạng của một thế hệ sinh thành trong khuôn khổ trật tự một tổ chức xã hội,
không phải để thoả thuận và tuân theo, mà trái lại, để phá vỡ cái trật tự hiện
hữu đó, đưa tới hình thành một trật tự xã hội mới, và như thế mãi mãi không ngừng.
Nói một cách khác, nghệ thuật thường trực tạo nên một thế xung khắc, đối nghịch
với mọi trật tự xã hội cố định, bất cứ là một trật tự xã hội nào. Dòng vận động
và trở thành của nó đối với bất luận một trật tự xã hội nào, thiết yếu là một
dòng vận động xung khắc đối nghịch. Tính chất cách mạng xã hội này, nếu đi đến
tận cùng lý luận về lịch sử tiến hóa, sẽ không còn nữa, nghĩa là chừng nào xã hội
hoàn toàn tốt đẹp, đã trở nên một thứ thiên đường thế gian, bởi khi đó không
còn vấn đề gì đặt ra, và nghệ thuật cũng không còn lý do tồn tại vì hoàn toàn
vô ích. Nhưng đến nay, và đến bao giờ, có ai dám quyết đoán đến bao giờ, đã có ở
quốc gia nào, một lục địa nào, một xã hội hoàn toàn tốt đẹp? Đặt câu hỏi đó tức
là đã tìm được giải đáp cho vai trò xã hội của nghệ thuật, đồng thời làm sáng tỏ
vị trí, chỗ đứng, trách vụ của người làm nghệ thuật trong một tương quan xã hội.
Và cũng ở điểm căn bản chủ yếu này mà người làm nghệ thuật không thể bao giờ
đóng vai trò một nhân chứng khách quan một kẻ xem kịch, hắn đóng vai chính
trong vở kịch lớn, hắn là một kẻ nhập cuộc, hắn có một thái độ, một trách vụ
minh bạch, hắn không chỉ ghi chép, thu lượm cho một viện bảo tàng hậu thế những
biến động lịch sử một thời. Nghệ thuật không còn là một hình thức diễn tả tiêu
cực, nghệ thuật là một hành động tích cực trong cái ý nghĩ toàn vẹn, cách mạng
nhất của danh từ, người làm nghệ thuật không viết lịch sử, hắn làm lịch sử và sống
chết với nó.
Bởi vậy mà người làm nghệ thuật là một con người chân thân cách mạng, không có
sự lựa chọn và con đường nào khác. Bởi vậy mà tác động và hiệu lực của nghệ thuật
là một tác động hiệu lực cách mạng. Không có hiệu lực và tác động nào khác. Bởi
vậy mà nghệ thuật là sáng tạo, người làm nghệ thuật sáng tạo ngôn ngữ, danh từ,
âm thanh, màu sắc thành những hành động, những hành động cách mạng. Đó cũng là
cái ý nghĩa đích thực và duy nhất của sáng tạo ở nghệ thuật.
Bởi nhận định kể trên, mà vấn đề đặt ra cho bản thân người làm nghệ thuật, trước
thiên bẩm, trước năng khiếu, trước khả năng và trước những tâm sự riêng tây, phải
là vấn đề ý thức được vai trò của nghệ thuật, do đó ý thức được vai trò của bản
thân mình trong đời sống xã hội.
Từ trước đến nay, nếu người ta vẫn thường nói đến tinh thần độc lập tự do trong
tư tưởng, sự minh bạch trí thức, thái độ dũng cảm được biểu hiện bằng những
hành động chống đối cự tuyệt trước mọi bất công, bạo hành, áp bức của đời sống,
tóm lại những độc ác và xấu xa hiện hình giữa đời sống dưới mọi hình thức, nếu
người ta vẫn nói đến cái tác phong dũng cảm không khiếp nhược, không đầu hang,
không run sợ trước áp lực, đe dọa, quyền thế, như những điều kiện tiên thiên chủ
yếu của một người làm nghệ thuật chân chính, những đặc tính đó cần phải được thấu
hiểu chân xác như sự trở thành chói sáng của một ý thức cách mạng, sự giác ngộ
đúng đắn về một vai trò, một bổn phận, một quyền hạn đặc biệt hơn là những bản
tính tự nhiên sẵn có, tinh thần độc lập tự do vô ý thức vô trách nhiệm, lòng
can đảm mù quáng không đối tượng chỉ tạo nên những mẫu anh hùng cá nhân không
tưởng, người làm nghệ thuật cách mạng không phải là một anh hùng cá nhân, nghệ
thuật hắn hàm chứa tính chất và giá trị một hành động cá nhân sáng suốt hình
thành từ sự thấm nhuần và triệt thấu sáng suốt một ý thức tote.
Cho nên những danh từ cá nhân, độc đáo, bản chất và tư năng ở nghệ thuật cũng
mang nặng một ý nghĩa khác biệt với ý nghĩa thông thường phổ biến của danh từ.
Tôi hoàn toàn đồng ý với ai đã đả kích và chế giễu cái quan niệm thông thường hẹp
hòi người ta vẫn gán cho tác giả Đoạn trường tân thanh, tâm trạng của Nguyễn
Du không phải là cái tâm trạng giản đơn tầm thường một cá nhân bất mãn trước thời
thế, dù cá nhân là một thiên tài, tâm trạng đó không bao giờ được những kích
thước hình thành tác phẩm. Đoạn trường tân thanh trên từng dòng chữ,
từng câu thơ không bao giờ mang kích thước nhỏ hẹp một tâm sự cá nhân bất
mãn, Đoạn trường tân thanh rực rỡ một ý thức toàn thể kết tinh bằng ý
thức Nguyễn Du, cái ý thức đó bao trùm bàng bạc một thời đại, có điều khác biệt
là cái ý thức nơi tài năng Nguyễn Du mới có đủ cường độ hút lấy và biểu hiện
lên bằng tác phẩm. Và người ta đã thấy người làm nghệ thuật không phải là một
siêu nhân, một bậc á thánh xuất chúng, người làm nghệ thuật có những vóc dáng
thông thường, phổ biến của đường lối, nhưng khi được chói sáng dưới một ý thức
cách mạng, cái vóc dáng ấy đã nguy nga vĩ đại ngần nào.
Phủ nhận quan niệm thần thánh, siêu nhân, xuất chúng, á thánh, nòi thơ, nòi
tình, thiên chức, ngụy cảnh ngộ, ngụy thời thế, đầu thai lầm thế kỷ, mang nặng
một màu sắc cá nhân duy tâm, những quan niệm cổ điển lỗi thời và hủ hóa qua đó,
người làm nghệ thuật xuất hiện giữa đời sống như một cá thể đặc biệt, ý thức
cách mạng của nghệ thuật và một tương quan cách mạng giữa nghệ thuật đã kéo hắn
trở về với kích thước phổ biến của đời sống, của đồng loại. Người ta sẽ hỏi, vậy
nghệ thuật không bao hàm một sự kiện gì khác biệt với mọi sự kiện của đời sống
sao? Trả lời: Có. Nhưng sự khác biệt không nằm trong lĩnh vực một cá nhân, một
con người đơn độc hiểu theo nghĩa hẹp vì đã bị chặt đứt mọi tương quan giữa cá
nhân với toàn thể – như vậy lại rơi vào quan điểm Tháp Ngà – sự khác biệt nằm
trong vai trò, trong tương quan xã hội của người làm nghệ thuật, tương quan ấy
cũng đồng thời của chính nghệ thuật, với đời sống. Đó là một tương quan tiến bộ.
Một tương quan cách mạng. Tương quan của một ý thức tiến bộ cách mạng.
Từ trước đến nay, nhất là ở xã hội chúng ta, một xã hội đắm chìm trong một trạng
thái phân hóa và dao động trầm trọng bởi sự va chạm quay cuồng của nhiều dòng ý
thức tư tưởng đối nghịch dị biệt, (một trạng thái xã hội chưa hình thành trọn vẹn
thì những giá trị cũng chưa được xác định những vai trò cũng chưa được sáng tạo)
người ta đã có những định kiến rất sai lầm, những ngộ nhận rất nguy hiểm về tác
dụng của nghệ thuật cách mạng tiến bộ, về vai trò của người làm nghệ thuật cách
mạng tiến bộ.
Những sai lầm và ngộ nhận ấy, phải nhận chúng như những dấu hiệu tố cáo một
khía cạnh sơ đẳng non kém nhất, đen tối nhất của sinh hoạt nghệ thuật hiện đại,
có bởi rất nhiều nguyên nhân. Tinh thần tự ti mặc cảm, sự ngu tối thảm thương của
những đầu óc mà ý thức thời đại đã bỏ xa hàng năm bảy thế kỷ còn nô lệ trong những
mớ thành kiến lạc hậu hoặc vẩn đục bởi những dụng tâm độc hiểm, trình độ thấp
kém một lớp người đến nay chưa nhận được những kiến thức chết tối thiểu (người
ta thấu triệt được ở đây tất cả trọng tội của những loại nghệ thuật hạ cấp, rẻ
tiền và ảnh hưởng độc hại của chúng), sự tù túng trong cái quá khứ sâu thẳm,
tinh thần lạc hậu phản cách mạng, sự thiếu vắng hoàn toàn một ý thức tự do dân
chủ, một sự lẫn lộn về tất cả mọi vấn đề, sự chênh lệch đến độ hãi hùng giữa khả
năng một cá nhân với vấn đề hắn lên tiếng phê phán, khiến lĩnh vực nghệ thuật
thường trực diễn ra những cảnh tượng tiêu bạc giả, khỉ hút thuốc lá, những chuyện
tiếm vị, lộn sòng, đó là những nguyên nhân chính. Tôi miễn dẫn chứng. Những thí
dụ thật nhiều vô kể.
Không cần bị xô đẩy bởi một nhiệt tình, một đam mê nào – mọi tình cảm, mọi thái
độ quá khích nếu không giải đáp được gì hết, nhưng thư thái và bình tĩnh mà
nói, một xã hội sẽ là một xã hội khốn nạn, một tập thể sẽ là một tập thể khốn nạn,
một cá nhân sẽ là một cá nhân khốn nạn nếu xã hội, nếu tập thể, nếu cá nhân đó,
trong cuộc đấu tranh dành quyền sống còn và thúc đẩy lịch sử tiến hóa, không được
đốt cháy bởi một ý thức cách mạng tiến bộ, không thấm nhuần được nhu cầu thiết
yếu của tiến tới và đổi mới, trong khi thực trạng hiện hữu phơi bày một trạng
thái trì trệ bất động, trạng thái mệt mỏi lười biếng đang manh nha cho một khuynh
hướng tiêu cực thoả hiệp, mở đường cho sự trốn chạy ẩn náu vào những giới tuyến
quá khứ, vào ước lệ, vào tập quán cũ.
Chưa từng bao giờ bằng ở những giờ phút này lại thấy bỏng cháy sự cần thiết lớn
lao cho nghệ thuật (hiện đang nằm trong vực thẳm, ngõ cụt) như sự hình thành một
vận động cách mạng, một ý thức cách mạng vậy. Nghệ thuật hôm nay thiết yếu phải
là một dòng nghệ thuật cách mạng. Cho sự hiện hữu và lý do tồn tại của chính
nó. Cho đời sống. Cho lịch sử. Cũng bởi nhu yếu có tính chất bao trùm và toàn
diện đó mà danh từ “nghệ thuật cách mạng” hôm nay không còn được phép nhận định
đơn giản và hẹp hòi như đặc tính riêng biệt của một trường phái, một tập đoàn,
một cá nhân, người ta vẫn có thói quen nghĩ đến nghệ thuật cách mạng như độc
quyền của một lớp người có tinh thần tiền phong, cấp tiến – tuy sự thực có như
vậy – nhưng một dòng nghệ thuật cách mạng đã đến lúc phải được thấm nhuần và thực
hiện cùng khắp, như một dòng nghệ thuật chính thống, phổ biến, để trở nên một ý
thức đồng nhất cho tất cả những người làm nghệ thuật chúng ta, để trở nên một đặc
tính tự thân, bắt buộc, nội tại của nghệ thuật nói chung.
Nhưng thế nào là nghệ thuật cách mạng? Và thế nào là vai trò người làm nghệ thuật
cách mạng?
Hãy gạt sang một bên không nói đến những phần tử bảo thủ phản tiến hóa (nghệ
thuật với họ chỉ là những mớ tàn tích, khuôn sáo, ước lệ cũ, cái thế giới nặng
chĩu một không khí hoài cổ, thương tiếc quá khứ, cái thế giới dày đặc những dấu
quen, những nẻo mòn, ngõ cụt, cái thế giới của những giá trị và thần tượng lỗi
thời, những khuôn thước không bao giờ đổi thay, cái thế giới đứng biệt lập
trong một vũ trụ buồn nản quẩn quanh khép kín, cái thế giới tĩnh chết xa lạ, ở
ngoài, thù nghịch mọi biến động, vai trò và tương quan xã hội ở đó bị tuyệt đối
phủ nhận, nghệ thuật nghèo nàn khô cạn đi dần đến tiêu khiển, đến thù tạc, thứ
nghệ thuật của tâm sự và tình cảm riêng tây không có vấn đề gì đặt ra giữa nó
và đời sống, thứ nghệ thuật được mệnh danh là thuần túy chỉ duy trì được sự hiện
hữu với chính nó) những người Mác-xít và những tín đồ chủ nghĩa vị lai không tưởng
cũng tự nhận là đại diện của dòng nghệ thuật cách mạng, sự thực ở họ và với họ,
nghệ thuật chỉ có cái vỏ ngoài, cái hình thức, cái lý thuyết cách mạng.
Khởi đi từ sự hòa hợp và hiện tượng vận động song hành với một cuộc đấu tranh
vô sản mà tính chất cách mạng đã đứng lại cùng với sự thiết lập một chế độ thống
trị mới nhằm hủy diệt và khống chế mọi khuynh hướng dị biệt mọi tư tưởng chống
đối, nghệ thuật Mác-xít (phản cách mạng từ đó) bị tước đoạt mọi tính chất độc lập,
tự do, đối kháng, tự đẩy nó và những người làm nghệ thuật Mác-xít cùng với nó
xuống vị trí thoả thuận, chấp nhận, thuần phục vô điều kiện chế độ thừa hành,
chỉ còn là công cụ tuyên truyền phục vụ một chế độ một giai cấp mới. Nó không
còn là một động lực cách mạng đối kháng với một trật tự cố định hiện hữu nữa
(là chế độ), ngược lại nó thường trực chịu đựng sự kiểm thảo của chế độ và thừa
hành những chỉ thị của chế độ ban bố xuống, để biến thành một thứ nghệ thuật vụ
giai đoạn, vụ khẩu hiệu, tiếng nói “chính thức” của một chế độ duy trì bằng bạo
lực, nghệ thuật Mác-xít phản cách mạng khi không còn độc lập không còn tự do.
Phơi bày một sắc thái đối nghịch hoàn toàn với dòng nghệ thuật bảo thủ luôn
luôn trở lui về quá khứ, nghệ thuật của những người không tưởng viễn kiến hình
thành trên những nền tảng giả định, trên một hy vọng, một niềm tin, một giả
thuyết, một ước đoán về một xã hội tương lai lý tưởng, nghệ thuật vị lại viễn
kiến là một chủ quan cách mạng không tưởng, bảo vệ tác động của nghệ thuật, bởi
vậy tác động của nghệ thuật viễn kiến đơn thuần là tác động của lý thuyết (có
thể rất quyến rũ) một hệ thống lý luận không được thể nghiệm và áp dụng vào đời
sống, người ta nghĩ đến vai trò một nhà truyền giáo với những viễn tượng rực rỡ
về một thiên đường với một thế giới đại đồng mai sau, nghệ thuật viễn kiến
không duy trì được sự kiện hiện hữu giữa đời sống, bởi nó không bao giờ có mặt
cùng đời sống, bởi nó đã đi trước đời sống và vĩnh viễn ở ngoài đời sống.
Tóm lại, vị lai viễn kiến là một khuynh hướng nghệ thuật đẫm màu lý tưởng, hiến
thân và hậu thân của chủ nghĩa không tưởng cấu thành từ một nền tảng gia đình,
dòng nghệ thuật đó giao động từ một trạng thái của nhiệt tình quá độ, khi hãy
còn, đến một trạng thái thất vọng cay đắng, khi đã mất đối tượng là niềm tin,
nó xa rời thực tế và phản lại đời sống, vì sống ý thức (không phải là tin tưởng)
những người không chịu đặt nền tảng đời sống trên một niềm tin vô bằng là những
người sống mãnh liệt toàn vẹn nhất, kẻ quan niệm sống trước hết là ý thức là kẻ
sống tự do.
Khác biệt hoàn toàn với dòng nghệ thuật bảo thủ phản tiến hóa và vị lai viễn kiến
không tưởng, nghệ thuật ý thức cách mạng duy trì sự hiện hữu thường trực giữa
hiện tại, giữa đời sống, quá khứ chỉ là một kinh nghiệm, tương lai chỉ là một
hướng tới, nghệ thuật ý thức cách mạng chính là đời sống của một ý thức kết
tinh thành hành động, ý thức đó nhập vào dòng sống và tác động trở lại
nó. Trong và ở giữa đời sống, nền nghệ thuật đó đóng giữ một vị trí chủ động
và hoàn toàn tự do. Nó không tuân theo một ước lệ, một trật tự nào, ngoài
những quy luật tự thân cách mạng của nghệ thuật, ngoài một ý thức đúc kết
thành hành động của con người trong tương quan và ý hướng thúc đẩy đời sống tiến
lên. Thường trực một thế xung khắc đối nghịch với mọi hình thái của xã hội và đời
sống khi đã có những triệu chứng cố định, đứng lại, để biến thành những trở lực
phản động và đối nghịch với tiến bộ và tiến hóa, nó dành quyền cứu xét phân
tích, truy tìm, phê phán từ nguyên lý đến trở thành, mọi biến thái, mọi nguyên ủy
của sự vật. Nó không tự thoả mãn với những biểu hiện bề ngoài, dung dị, đơn
phương của sự vật. Nó đào sâu vào nguồn gốc, chân tướng, những khía cạnh tiềm ẩn
chứa dấu của sự vật, đặt sự vật và đời sống trần truồng, toàn vẹn trước ý thức.
Nó trình bày những yếu tố, những dữ kiện đầy đủ, đưa tới sự am hiểu thấu suốt
và tận cùng mọi hiện tượng mọi vấn đề, bởi đó sẽ được cấu thành những hành động
thích ứng không mơ hồ không nhầm lẫn. Hoàn toàn đối nghịch với chủ trương lãng
mạn hóa, siêu thoát hóa, thi vị hóa đời sống, nghệ thuật cách mạng ý thức quan
niệm và nhận định đời sống như một thực thể luôn luôn đổi khác, và tiến hóa
không ngừng, thực thể đó lại luôn luôn đứng trước nguy cơ khống chế, uy hiếp, hủy
diệt của bạo hành, bất công, tội ác, cho nên vai trò của nó cũng là một hành động
thường trực động viên ý thức và năng lực con người tới những thái độ và hành động
đấu tranh đối kháng thích ứng trước mọi hiểm họa đe dọa đời sống và bản thân.
Nghệ thuật chiếu sáng vào ý thức con người và nhận lại sự chía của ý thức con
người trở lại với nó, bởi đó mà trước đối tượng là đời sống, nghệ thuật và con
người đã bắt gặp được nhau trong điểm đồng nhất là sự triệt thấu được vị trí,
hoàn cảnh và vai trò của mình trước toàn thể, vai trò đó không hề bị lệ thuộc
vào một ràng buộc nào ngoài ý hướng tìm kiếm và tạo một động lực cách mạng cho
đời sống tiến tới một bình diện cao hơn. Cũng phải hiểu rằng sự xác định về vai
trò không có nghĩa là nghệ thuật đã tự chôn chết mình trên một vị trí nhất định,
cố hữu. Người làm nghệ thuật đứng trên một vị trí bất động của đời sống chỉ tạo
được cho mình một chủ quan hẹp hòi và thiên lệch, nghệ thuật cách mạng ý thức
không như vậy, nó là hình ảnh một vận động di chuyển luân lưu không ngừng trên
khắp mọi chiều sâu mọi bình diện của đời sống, nó cũng không có ý định kiến
trúc một đời sống khác cho đời sống hiện hữu (như vậy lại rơi vào không tưởng
chủ nghĩa), nó tạo nên ở một xã hội chưa thể đổi thay trên cơ cấu sinh hoạt, những
con người đã đổi khác, của một xã hội chưa tự do những con người
đã tự do, của một xã hội còn mê muội của những người đã sáng suốt, của
một xã hội có thể còn đầy dẫy áp lực, bất công, áp lực, bạo hành đó. Nghệ thuật
cách mạng ý thức tạo nên trong phạm vi một trật tự hiện hữu, những mầm sống những
điều kiện cách mạng. Nó không nhất thiết phải hoàn thành một cuộc cách mạng cải
tạo và giải phóng xã hội, nhưng nó là một động lực khởi điểm cho mọi hành động
cách mạng cải tạo và giải phóng xã hội của con người. Tất cả sự tế nhị của vấn
đề là ở đó. Đối tượng của nghệ thuật không phải là một hình thức sinh hoạt nhất
thiết phải đạp đổ, một thế giới nhất thiết phải tạo đựng, đối tượng của nghệ
thuật không phải là một thực thể đã trở thành, đối tượng của nghệ thuật
là một tương quan cách mạng giữa cá nhân và toàn thể với xã hội, xã hội
với lịch sử. Chủ đích của nghệ thuật không hề là sự tìm kiếm và đề nghị cho đời
sống một vóc dáng lý tưởng bất biến (những nhân vật của một tác phẩm nghệ thuật
ý thức không là những mẫu người lý tưởng điển hình như quan điểm sáng tác của
nghệ thuật Mác-xít và trường phái được mệnh danh là lãng mạn cách mạng, ở đấy
là nhân vật là những mẫu người hoặc mang đầy những đức tính tốt đẹp cao quý cho
người đời bắt chước sống theo, hoặc xấu xa kinh tởm cho người đời ghê hãi lảng
tránh, mà trái lại: nhân vật hiện hình trong thế giới tiểu thuyết mới như một đối
tượng phản chiếu để trở lại ý thức được bản thân mình và tìm được một thái độ,
một giải đáp cho mọi vấn đề của đời sống bản thân. Nói một cách khác người đọc
không đứng lại với nhân vật, ở nhân vật, mà vượt qua và đi xa hơn nhân vật),
tóm lại, trước và sau, nghệ thuật vẫn chỉ là một động lực thúc đẩy, tạo thành một
ý thức cách mạng cho con người trước sự vật và đứng lại ở đó, để từ ý thức đó,
con người sẽ đi tới những hành động phù hợp thích ứng trước một sự kiện, một vấn
đề nhất định.
Một trong những ngộ nhận lớn lao tố cáo tất cả sự thực thảm thương của một
trình độ hiểu biết sơ đẳng hiện diện hỗn xược và ngạo nghễ trên diễn đàn văn học
nghệ thuật hiện tại là sự nhận định hoàn toàn sai lầm, bằng những điểm đồng nhất
và trùng hợp giả ngụy của bọn “ngự sử” dốt nát về một vài tư trào nghệ thuật và
triết học Tây phương với những khởi điểm đã hình thành của dòng nghệ thuật cách
mạng ý thức ở đây, những đầu óc thiếu vắng một liêm khiết trí thức tối thiểu
không bao giờ dám tìm hiểu những khởi điểm tiến bộ ấy trong một tương quan xã hội
hiện hữu, những kẻ bất tài không tìm được luận điệu nào hơn là gán ghép một số
danh từ công thức máy móc (vô thần, hiện sinh, nổi loạn) lên sự hình thành tất
yếu của một dòng nghệ thuật chính thống đã trở lại duy trì sự có mặt rạng rỡ của
nó giữa đời sống, sự có mặt không do một phiêu lưu, một ngẫu hứng, một tình cờ
nào hết, sự có mặt chỉ là kết quả một giác ngộ và trưởng thành nơi người làm
nghệ thuật đã nhận thức được vai trò cách mạng của nghệ thuật và khởi hành từ
nhận thức đó.
Nếu vượt bỏ tất cả mọi thời kỳ về trước, kể cả thời kỳ văn học Phục hưng, thế hệ
hiện đại đã được chứng nghiệm như thế hệ của sự đắc thắng vẻ vang và tận cùng của
trí thức, trí tuệ trước mê muội dốt nát – sự đắc thắng của ánh sáng trước bóng
tối –nghệ thuật cách mạng cũng đã vượt bỏ mọi giới hạn trường phái (nghệ thuật
hiện đại không còn là một vấn đề trường phái) để trở nên một ý thức bao trùm,
phổ biến kết tinh thành một ý thức hệ hoàn toàn. Từ sự đồng nhất này mà, phá vỡ
những vĩ tuyến và san phẳng những biên thùy, dòng nghệ thuật ý thức đã mặc
nhiên là dòng nghệ thuật chính thống của con người, của thế hệ của đời sống.
Ngoài nó và khác nó, tất cả đều là giả ngụy, đội lốt. Ngoài nó và khác nó, tất
cả đều là vô ích. Ngoài nó và khác nó, tất cả đều hình thức tiểu xảo, tất cả đều
là giấy bạc giả, tất cả đều là phiến diện, là danh từ. Nó là đời sống. Và bất tử
bất diệt với đời sống.
Nói vậy không có nghĩa là lúc nào đó cũng được biểu hiện rõ ràng trên đường lớn,
ở trung tâm, trên ngọn đỉnh chói lòa của đời sống và sinh hoạt nghệ thuật. Trái
lại, vì tiến bộ, nó luôn luôn bị những phần tử phản cách mạng kết tội, lên án.
Vì ý thức, nó luôn luôn bị những khuynh hướng mê muội, những tâm hồn hèn đớn
kình chống và coi như kẻ thù. Trên những trang lịch sử nhân loại đen tối, dòng
nghệ thuật ý thức cách mạng hiện lên như một lịch sử đấu tranh quyết liệt, hơn
một lần được nuôi dưỡng bằng máu huyết và sinh mệnh những kẻ đại diện đã anh
dũng ngã xuống trước tù đày, bạo hành, đàn áp, khủng bố, nhưng không vì thế mà
nó diệt vong, nó vẫn còn đó như một thực thể trường tồn hiện hữu cùng đời sống,
như đời sống. Nó chính là ánh sáng của đời sống đó, giữa những trào lưu nghệ
thuật đớn hèn mê muội, nó chính là tiếng nói đó, cái tiếng nói rực rỡ của nghệ
thuật mặt trời. Phản ánh đời sống linh động, uyển chuyển, nó cũng uyển chuyển
linh động như đời sống vậy. Sáng chói trong ý thức thiên tài cô đơn khi thời đại
thấp kém không bắt kịp được ý thức mình như trường hợp và thời đại của Nguyễn
Du), rút lui xuống chiến hào để biến thành một hình thái nghệ thuật bí mật, bất
hợp pháp – littérature clandestine (như nghệ thuật Pháp dưới thời kỳ chiếm đóng
của Đức Quốc xã) – hoặc ẩn mình thành một hành động đối kháng tiêu cực là sự im
lặng khi xã hội hấp hối dưới một bao trùm toàn diện của bạo hành và khủng bố
(như trường hợp các xã hội bên kia bức màn sắt) hoặc bị xuyên tạc, vu khóng như
một dòng nghệ thuật điên loạn, phản luân lý, phản đạo đức, tóm lại được tôn trọng,
công nhận hay bị hắt hủi xua đuổi (tùy nơi xã hội trực thuộc tiến bộ, cách mạng
hay sa đọa hủ hóa, tùy nơi chế độ trực thuộc dân chủ tự do hay độc tài áp bức),
hoặc tiềm tàng ẩn giấu, hoặc phơi mở lộ liễu, dòng nghệ thuật cách mạng vẫn tồn
tại, cái khối mặt trời có thể bị sương mù che lấp, nhưng sương mù và bóng tối
không bao giờ hủy diệt được cái khối mặt trời.
Người ta sẽ hỏi: đã khẳng định tính chất chính thống trường cửu, bất diệt và phổ
biến của nghệ thuật ý thức cách mạng như vậy, tại sao còn cần thiết phải đặt vấn
đề nhận thức và đấu tranh thực hiện một sự thực đã có, vẫn có? Câu trả lời nằm
ngay trong câu hỏi: Chính là để nhận thức và đấu tranh thực hiện dòng nghệ thuật
cách mạng ý thức đó má vấn đề đã đặt ra.
Đến đây, nảy ra một yếu tố quyết định: vốn sống của người làm nghệ
thuật. Hiện tượng hàm chứa một ý nghĩa đặc biệt – bởi đã chiếu sáng cho cả một
quan điểm nhận thức – thường thấy trong sinh hoạt nghệ thuật chúng ta là sự chê
trách ở phía những người làm nghệ thuật lớp trước về sự thiếu thốn một vốn sống
tối thiểu của thế hệ những người viết trẻ. Vốn sống theo nhận thức cổ điển là sự
tích lũy theo thời gian những kinh nghiệm bản thân, sự từng trải lão luyện, sự
lăn lộn ngụp lặn vào những thăng trầm biến động của đời sống, người làm nghệ
thuật phải đích thân đắm mình trong không khí, bối cảnh, thời gian và không
gian đề tài, nhận thức này cấu thành lề lối “sống để và cho sáng tác” rất máy
móc ấu trĩ, một nhà văn luôn luôn tâm tâm niệm niệm sống để ghi nhớ và tìm kiếm
những chứng liệu cho sáng tác, sẽ không sống được gì trên thực tế, hoặc sẽ sống
rất mực kiểu cách giả tạo, những điều ghi nhận được chỉ là những chi tiết tỉ mỉ,
vụn vặt, vô nghĩa, sự vận dụng óc đời sống theo nhận thức cổ điển biến người
sáng tác thành cái máy chụp hình, hắn không bao giờ thấu triệt được chân tướng
và bản thể sự vật, tới khi thể hiện vào sáng tác, vẫn chỉ là những chi tiết đơn
độc nguyên hình hiện lên. Mặt khác, sự tích lũy những kỷ niệm, những rung động
theo nhận thức cổ điển đã đưa tới trạng thái đãl àm dáng, tự soi ngắm, người
làm nghệ thuật trở về tù túng trong cái thế giới cá nhân (những chi tiết tiền
chiến slũy giàu có không ai bằng Nguyễn Tuân, nhưng nghệ thuật Nguyễn Tuân là một
thế giới hết sức cá nhân, chính Nguyễn Tuân cũng đã thú nhận có những nhà văn rất
phong phú trong đời sống lại rất nghèo nàn trong sáng tác), nghệ thuật chỉ còn
là sự vận chuyển nguyên vẹn đời tư vào sáng tác, và dừng lại ở đó, sáng tác
bưng bít kín hẹp không mở được vào một thế giới nào khác ngoài cái thế giới đời
sống thường nhật của tác giả, sáng tác chỉ còn là cái “tôi” của tác giả, cái
tôi trong ý nghĩa nhỏ hẹp và tầm thường nhất của danh từ.
Trái với nhận thức cổ điển mang nặng một màu sắc hưởng thụ nói trên, ở đó phát
sinh thái độ kiêu hãnh về thành tích về “thâm niên” rất dễ nhận thấy ở những
nhà văn nhà thơ tiền chiến, nghệ thuật Mác-xít quy định vốn sống như sự giác ngộ
quyền lợi giai cấp, sự thấm nhuần chủ nghĩa và những công tác lao động cộng lại,
cả hai nhận thức này đều bắt gặp nhau trong điểm sai lầm chung là sự phủ nhận
tính chất sáng tạo của nghệ thuật (phải trụy lạc trác táng mới “nắm” được những
vấn đề trụy lạc trác táng, phải đi cày mới viết được về đời sống nông dân, phải
làm thợ riết mới viết được về đời sống công nhân v.v…), vốn sống theo nhận thức
nghệ thuật tiến bộ cách mạng không phải như vậy. Vốn sống là sự trưởng
thành của ý thức. Nó nằm trong chủ quan mãnh liệt của người làm nghệ thuật
mà ý thức đã trưởng thành là ngọn lửa tỏa chiếu và bao trùm thấu suốt mọi hiện
tượng đời sống. Chính ngọn lửa đó tỏa đi, mở rộng và phóng lớn của ý thức mới
là điều kiện thiết yếu khiến người làm nghệ thuật đi tới được những tầng đáy những
chiều dày của vấn đề, sáng tỏ được trọng tâm, nguyên ủy, nghĩa là sự thật của sự
vật và đời sống, chính cái ngọn lửa đó tỏa đi, mở rộng và phóng lớn của ý thức
đã khiến cho người làm nghệ thuật thực hiện được sự có mặt thường trực ở bất cứ
nơi nào của đời sống, chính cái ngọn lửa đó tỏa đi, mở rộng và phóng lớn của ý
thức đã thu trọn đời sống trong nó, đời sống không còn những đề tài tách biệt,
đời sống là một đề tài vĩ đại duy nhất mà chỉ có sự trưởng thành của ý thức mới
tạo được sự quân bình của chủ quan cá nhân người làm nghệ thuật với nó mà thôi.
Phải có một vốn sống phong phú mãnh liệt, phải có một vốn sống trước đã, vốn sống
là điều kiện căn bản, nó phải được nuôi dưỡng bồi đắp không ngừng bởi những tiếp
xúc thường trực với mọi khía cạnh của đời sống phức biệt đa dạng, đó là một sự
thực không thể chối cãi. Nhưng nhận thức cũng không thể ngừng lại đó mà phải hiểu
được sâu và xa hơn rằng: vốn sống thiết yếu phải được cấu thành từ một ý thức
cách mạng, một vốn sống không được cấu thành bởi một ý thức cách mạng là vốn sống chết, vô
giá trị, nó không bao giờ được là nguyên liệu quý giá tạo thành tác phẩm, nó chỉ
là cái khối nặng chồng chất vô ích của tác phẩm.
Vấn đề đặt ra do đó không phải là sống nhiều, đi nhiều, biết nhiều, lăn lộn từng
trải nhiều, rung động đau khổ nhiều mà là sống như thế nào, biết như thế nào,
đi như thế nào, lăn lộn từng trải như thế nào, rung động đau khổ như thế nào.
Những sản phẩm văn nghệ tiền chiến đã hơn một lần phơi bày cho chúng ta thấy rõ
thực chất và giá trị của “vốn sống tiền chiến” khi chuyển vận vào tác phẩm, những
tác giả tiêu biểu, có tên tuổi thành tích của dòng nghệ thuật tiền chiến đều có
thể coi là những người đã sống nhiều biết nhiều từng trải nhiều (họ thường kiêu
hãnh và xếp đặt thứ bậc trên dưới căn cứ theo đó) nhưng những công trình sáng
tác của họ đều là những thế giới nghèo nàn, cá nhân, khép kín, cái vốn sống mà
họ tiếp nhận được của đời sống, vận chuyển vào tác phẩm, chỉ là những tình cảm
tâm sự riêng tây, cái vốn sống đó không có một hiệu lực, một tác động nào với đời
sống bởi nó không bao giờ được thu nhận từ một ý thức phóng lớn ngang bằng với
những kích thước đích thực của đời sống, nó chỉ là cái vỏ ngoài vô nghĩa, những
biểu tỏ phiến diện và không chứng tỏ được gì của đời sống. Vốn sống theo nhận
thức cổ điển, và phản ánh bằng những sản phẩm thuộc dòng nghệ thuật tiền chiến,
đưa tới thực chất biện chứng và tất yếu người ta đã thấy của dòng nghệ thuật
đó: một dòng nghệ thuật lặn chìm mau chóng vào quá khứ tịch mịch trong khi đời
sống đã bỏ lại và đi qua.
Bởi đó mà đã sai lầm và lỗi thời tất cả những định kiến đo lường vốn sống của một
người làm nghệ thuật bằng tuổi tác, bằng thâm niên, bằng từng trải, kinh nghiệm,
một nhà văn thiếu vắng một trưởng thành tối thiểu của ý thức rất có thể có một
thời gian sống lâu dài đến chừng nào vẫn chưa bao giờ bắt gặp và gia nhập được
vào dòng sống đích thực, hắn không bao giờ duy trì được sự hiện hữu giữa trọng
tâm bản thể đời sống, hắn vĩnh viễn đứng trên cái đường viền của đời sống, hắn
vĩnh viễn lạc lõng, mù tối trước mọi vận động tiến hóa của đời sống, trạng thái
lạc lõng, mù tối ấy, đầy dẫy trong sinh hoạt nghệ thuật chúng ta, nơi những nhà
văn, nhà thơ, tiểu thuyết gia không nhận thức được rằng sống ở nghệ thuật,
không phải là tiếp nhận, thụ hưởng, mà là ý thức, là phản tỉnh, là giác ngộ, sống
không phải là sự đắm chìm buông thả vô thái độ, sự thoả thuận, sự thụ động trước
đời sống mà là sự phản ứng quyết liệt của ý thức con người trước sức xô đẩy,
đàn áp, khống chế của chính sự vật và đời sống, ở nghệ thuật và bằng nghệ thuật,
là sự tranh thủ thường trực quyết liệt của con người với sự vật và ngoại cảnh
luôn luôn kìm hãm, hạn chế, hủy diệt bản thể và sự hiện hữu của nó qua cái hiện
tượng chồng chất tích lũy của sự vật và ngoại cảnh tự nghìn đời đè nặng xuống
thân phận con người.
Trong phạm vi và ý hướng một cuộc hành trình của một dòng nghệ thuật ý thức
chuyên chở trên dòng vận động của nó cả một tâm trạng thế hệ đòi quyền chủ động
đời sống, nghệ thuật đã được hình thành như một đấu tranh tự giải phóng của
thân phận con người khỏi cái thân phận hiện hữu của nó giữa một xã hội mà nó
không thoả thuận và chấp nhận, khuynh hướng đối kháng đã trở nên của những người
làm nghệ thuật cách mạng. Sự đối kháng đó tự nhiên, bắt buộc và thường trực.
Cho nên cái thái độ của người làm nghệ thuật chỉ có thể là một thái độ duy nhất:
thái độ đó là sự báo động thường trực của ý thức. Và đặt câu hỏi nghệ
thuật là gì để chúng ta trả lời rằng: nghệ thuật là sự báo động thường trực của
ý thức, sự đối kháng thường trực và vĩnh viễn của thân phận con người trước sự
vật trước đời sống, sự đối kháng không phải là một hành động phá hoại, nó chính
là hình thái xây dựng đích thực, duy nhất của nghệ thuật giữa đời sống, lý do
đích thực và duy nhất cắt nghĩa sự có mặt và vai trò của nghệ thuật giữa đời sống.
Tất cả vấn đề đặt ra cho những người làm nghệ thuật hôm nay, cho những nhà phê
bình, cho lớp người thưởng ngoạn hôm nay, cho tất cả những phần tử có thẩm quyền
có trách nhiệm trước sinh mệnh và tiền đồ nghệ thuật hôm nay là sự thấu nhận được
chính xác tính chất đối kháng và sự báo động thường trực của ý thức ở nghệ thuật
như những điều kiện cấu thành bắt buộc phải có của nghệ thuật, của những người
làm nghệ thuật, mà không nhầm lẫn và ngộ nhận như một thái độ cực đoan, quá
khích, vô chính phủ, vô trách nhiệm. Đã đến lúc con người ta phải vượt khỏi cái
trình độ sơ đẳng ấu trĩ thảm thương nằm trong những ngộ nhận và nhầm lẫn khủng
khiếp đó, đã đến lúc người ta phải hổ thẹn và hãi hùng trước mọi khuynh hướng bạc
nhược, hèn đớn (dù được ngụy trang dưới một hình thức nào, che giấu dưới một luận
điệu nào) đã tạo nên cái tình trạng băng hoại bi đát của nghệ thuật nói chung.
Đã đến lúc người ta phải trả lại địa vị chính thống của dòng nghệ thuật cách mạng,
tạo những điều kiện phát triển thuận lợi cho mọi khuynh hướng tiến bộ cách mạng,
xác nhận sự hiện hữu thiết yếu và tất yếu của những người làm nghệ thuật ý thức
cách mạng. Đã đến lúc tất cả những hình thức nghệ thuật ru ngủ, giải trí, thù tạc,
lỗi thời, ấu trĩ, phản tiến hóa phải được hủy diệt đến tận gốc rễ, để chặn đứng
mọi ngõ ngách phát triển mọi hình thái tác động, ảnh hưởng của chúng trong sinh
hoạt nghệ thuật hiện tại. Đã đến lúc những người làm nghệ thuật phải đặt thành
vấn đề kiểm thảo trước một ý thức chân thành và sáng suốt, về quan niệm, khuynh
hướng, bản ngã, quá khứ, để nhận thức được vai trò của nghệ thuật và của bản
thân mình trong đời sống, trong quá trình sinh thành và tiến tới của nghệ thuật
hôm nay. Đã đến lúc mọi người phải biết đặt câu hỏi (và chính bản thân người
làm nghệ thuật cũng vậy, đã đến lúc hắn phải biết đặt câu hỏi) về vai trò, ý hướng,
tính chất, lý do hiện hữu của nghệ thuật, tương quan giữa nghệ thuật và đời sống,
và tìm được câu trả lời.
Hiện tượng nghệ thuật hôm nay không thể còn là những giả vấn đề được đếm ra
tranh luận bàn cãi vô ích, sự xung đột của những trường phái mới cũ, sự cách mạng
bề ngoài của một hệ thống diễn tả như người ta vẫn lầm tưởng. Sau những kinh
nghiệm những khám phá mang một triển vọng tốt đẹp về những chân trời những thế
giới mới, đã đến lúc của một bước trở lui cần thiết nằm trong sự minh định
chính xác, sự thấu triệt về vai trò, về đối tượng của nghệ thuật, nói một cách
khác, đã đến lúc trở lại một thái độ nhận đường.
Nếu cùng một lúc, và trên một chiều hướng đối nghịch, là sự rút lui của những
thần tượng mất ngôi về những lăng tẩm quá khứ, những đại diện cuối cùng của
dòng nghệ thuật tiền chiến sau khi đã lạc lõng thoi thóp giữa dòng sống, hơi thở
và không khí mới, không tìm được phương pháp tự cứu nào hơn là trở lại trung
thành với cốt điệu và vóc dáng cũ, sự rút lui đã tập hợp họ thành cái thành phần
bảo thủ phản tiến bộ của nghệ thuật, ở đó chỉ còn là một thế giới điêu tàn và tịch
mịch không có gì đáng lưu ý tới) sự xuất hiện của những người viết trẻ và cuộc
hành trình đã khởi sự của họ là một hiện tượng đặc biệt xứng đáng được quan tâm
theo dõi. Bởi hiện tượng đó, nếu bao hàm ý nghĩa một mầm mống, một hé lộ, một
triển vọng, một hứa hẹn, thì mầm mống, triển vọng, hứa hẹn đó cũng phải được
nuôi dưỡng chăm sóc chu đáo, một mặt để trường tồn và phát triển, một mặt để
phòng ngừa sự rơi ngã vào những lỗi lầm của thế hệ trước, do đó mà sự thấu triệt
về vai trò và đối tượng của nghệ thuật đã đến lúc phải được coi như biện pháp
điều chỉnh và củng cố cần thiết cho một trạng thái dẫu sao vẫn còn nhiều bấp
bênh, giao động. Kinh nghiệm cho thấy rằng: thiếu một ý thức sáng suốt hướng dẫn,
những khám phá táo bạo nhất rất dễ dàng băng hoại để chỉ còn là cái mới đơn thuần
hình thức, thiếu một ý thức điều động hướng dẫn, một cuộc khởi hành tốt đẹp nhất
rất dễ biến thành một cuộc phiêu lưu mông lung vô ích, người làm nghệ thuật đi
vào cái thế giới mới khám phá thấy để rồi rợn ngợp trong đó và không tìm thấy
hướng thoát ra.
Tôi thuộc về những người đặt tất cả hy vọng tin tưởng vào thế hệ của những người
viết trẻ, tôi gọi những ngôi sao mới mọc trên vòm trời nghệ thuật ấy là niềm hy
vọng cuối cùng và lớn lao nhất của nghệ thuật chúng ta, nhưng điểm trọng yếu,
theo tôi mà bất cứ một người viết trẻ nào cũng phải đặt thành vấn đề suy tưởng
thực hiện là sự đạt tới một ý thức đầy đủ – ý thức trước đã – về vai trò và
nguyên nhân hiện hữu của nghệ thuật ở một xã hội, một đời sống mà nghệ thuật, nếu
không được quyền khinh mạn và hạ thấp xuống thành phương tiện giải trí, cũng
không thể được là một cuộc phiêu lưu vô trách nhiệm, nghệ thuật phải được đặt
vào vai trò lịch sử và cách mạng của nó, người làm nghệ thuật trước hết phải
nhìn thấy cái tương quan mật thiết của nghệ thuật với đời sống, tương quan đó
chính là lý do hình thành của một dòng nghệ thuật ý thức cách mạng không nói trống
không nữa mà phải xác định rõ rệt: một dòng nghệ thuật ý thức cách mạng Việt
Nam. Những thí nghiệm những khám phá là những biểu tượng tất nhiên của một nghệ
thuật trẻ và những người viết trẻ, nhưng thí nghiệm và khám phá không thể coi
là những thực thể xong xuôi trọn vẹn, cuối cùng, để người ta tự bằng lòng với
chúng, đứng lại với chúng. Nói một cách khác, thí nghiệm và khám phá chỉ có ý
nghĩa ở nghệ thuật khi nó đưa dẫn tới một kết quả, nói một cách khác nữa nghệ
thuật không thể vĩnh viễn nằm trong một trạng thái khởi đầu, nó cách mạng không
phải vì nó mới lạ hình thức, nó cách mạng vì nó ý thức, nó cách mạng vì nó hành
động.
Xác định thái độ nhận đường trong ý nghĩa một trở lui cần thiết cho toàn thể,
nhất là cho hệ thống những người viết trẻ trong khi đã khẳng định tính chất
chính thống của dòng nghệ thuật ý thức cách mạng và sự hình thành tất yếu của
nó không phải là thú nhận một lỗi lầm, nghi ngờ những dấu chân, những đoạn đường
đã để lại, mà chỉ là sáng tỏ đúng tầm mức tính chất cách mạng thường trực của
nttn. Mặt khác, nhận đường tự nó đã bao hàm một hành động cách mạng của người
làm nghệ thuật với chính bản thân mình. Chính nhờ những bước trở lui cần thiết
mà người làm nghệ thuật trên quá trình tiến tới luôn luôn tạo được cơ hội suy ngẫm
nhận định, đối chiếu, điều chỉnh, bổ khuyết, quan sát, luôn luôn tạo được một
thái độ chủ động thích ứng trước mọi biến chuyển đột ngột, bất ngờ của đời sống,
do đó nhận đường đã trở nên một tác phong cách mạng không thể thiếu sót và coi
thường trong tư tưởng, trong nếp sinh hoạt của người làm nghệ thuật hôm nay.
Ném một cái nhìn tổng quát vào một thực trạng nghệ thuật, để nhìn thấy ở đó một
biến đổi căn bản và lớn lao đã khởi diễn, để nhìn thấy ở đó, nơi nào một thế giới
cũ đã tàn lụi cho một thế giới mới đã thành hình, nơi nào cái gốc cũ đã thối
nát, cái hạt mới đã nảy mầm, nơi nào những nếp rung động cảm nghĩ cũ chỉ còn là
những tiếng vang chìm xuống đáy mồ quá khứ, nơi nào một nếp rung động cảm nghĩ
mới đã truyền đi bát ngát vòm trời thế hệ, nơi nào nghệ thuật đã chết đi, nơi
nào đó đã phục sinh, đã về cùng đời sống, chúng ta đã có thể đi đến một kết luận:
mặc dầu trên bề mặt còn bày ra một trạng thái phân hóa hỗn loạn, nhưng trong bản
thể, trong chiều sâu, nghệ thuật chúng ta đã chuyển mình tiến tới một chu kỳ mới,
một bình diện mới, một trật tự mới, một hướng đi mới, một khuynh hướng với những
người đại diện mới; những tiếng nói khác biệt nhưng có chung một khuynh hướng
cách mạng, tiến bộ đã kết tinh dần dần nghệ thuật thành một dòng chảy, dòng chảy
đó đã quy định được dần dần trong thể chất ý hướng, thể chất đó càng ngày càng
cô đọng phát triển, ý hướng đó càng ngày càng phóng lớn chói sáng. Nghệ thuật
hôm nay không mê muội, hèn đớn, sơ đẳng ấu trĩ nữa, nó cũng không siêu thoát,
hoài cổ, tiền chiến, cá nhân, tình cảm, nó cũng không giải trí, thù tạc, chơi
chữ, diễm tình, hình thức nữa, nghệ thuật hôm nay chính là hiện thân một ý thức
bị phẫn đớn đau không còn im lặng nép chịu. Nó là phản ảnh của một thế hệ dũng
cảm đấu tranh đòi quyền chủ động đời sống, nghệ thuật hôm nay là một vận động
cách mạng thường trực, nó bao hàm và biểu hiện cuộc chiến đấu của thân phận tự
giải phóng tự thực hiện, nghệ thuật hôm nay là phương tiện hành động, phản
kháng trước mọi khống chế, đàn áp của đời sống để thực hiện và giải phóng cho
thế hệ, cho con người. Nghệ thuật hôm nay khôi phục lại vai trò cách mạng của
nó giữa đời sống. Nó như vậy và chỉ có thể là như vậy mà thôi.
Nhận thức được trọn vẹn tầm quan trọng của vấn đề, chúng ta sẽ nhận thấy nghệ
thuật hôm nay chưa phải là một thực trạng đã đạt được để có thể tự mãn, kiêu
hãnh, đứng lại, do đó mà họ đã chết trong một thế giới đã chết. Một tác phong
cách mạng nào cũng nhuốm một màu sắc quyết liệt, khổ hạnh. Nghệ thuật hôm nay,
trước những đối tượng phải thực hiện, phải hủy phá của nó, đòi hỏi ở mỗi người
làm nghệ thuật có ý thức trách nhiệm một sự khổ hạnh của tư tưởng và tâm hồn. Một
trong những thảm kịch lớn nhất của nghệ thuật hôm nay – như tôi đã nói ở trên –
là trạng thái đau thương của người làm nghệ thuật phản tỉnh một sớm một chiều đứng
trước những đòi hỏi lớn thường vượt khỏi khả năng và tầm sức của mình. Chúng ta
phải đặt thành vấn đề thanh toán, chấm dứt trạng thái đó. Bằng những chặng đường
tranh đấu và thực hiện bản thân tiến tới một trưởng thành ý thức. Cho nên trước
hiện thực, trước tác phẩm, nghệ thuật hôm nay vẫn bắt buộc khởi đầu từ một thái
độ chủ yếu của người làm nghệ thuật: sự báo động thường trực của ý thức trước bản
thân và trước đời sống.
3/5/2008Mai ThảoNguồn: Tạp chí Sáng tạo, bộ mới, số 7, ra tháng 9-1961, trích từ trang 1 đến 16Theo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét