Không thể chấp nhận đượcXXX

Không thể chấp nhận được…

Không thể chấp nhận được một lối tư duy như của Nguyễn Hữu Sơn, người đóng góp tham luận về tiểu thuyết Ba người khác của nhà văn Tô Hoài với bài viết tiêu đề: “Ba người khác của nhà văn lớn Tô Hoài và ba dòng suy ngẫm của một người đọc”.
1. Trong phần "mở bài" Nguyễn Hữu Sơn viết: “Không có gì phải nghi ngờ rằng những sai lầm của cuộc cải cách ruộng đất 1955-56 đã gây tổn thất cho một bộ phận lớn các trí thức nông thôn và ngay cả những người có công với kháng chiến, phá vỡ nhiều mối quan hệ truyền thống kinh tế - văn hóa - xã hội - gia tộc, từ đó để lại những dấu ấn nặng nề trong đời sống tinh thần người dân nhiều làng quê Bắc bộ.”
Ông phát minh một cách gượng ép ra tầng lớp "trí thức nông thôn", không hề tồn tại, nghe rất chướng tai; có lẽ ở đây ông muốn nói đến tầng lớp địa chủ bị đấu tố, hoặc nhập nhèm sang khẩu hiệu "trí phú địa hào, đào tận gốc trốc tận rễ".
Ông lại viết: “Đến nay, việc nhận thức lại những đúng sai về mức độ hậu quả/ hệ qủa của nó cơ bản đã được giải quyết trên phương diện định hướng lý luận.”
Cải cách ruộng đất, với hậu quả bi thảm của nó cũng chỉ vì cái định hướng lý luận của Tàu, đến mức phải sửa sai, rồi đến bây giờ lại được Nguyễn Hữu Sơn khẳng định rằng hậu quả của nó đã đựợc cơ bản giải quyết, mà cũng chỉ trên phương diện định hướng lý luận mà thôi, thật là lối nói lòng vòng rắc rối quen thuộc của các "văn kiện".
Ông viết: “Chỉ có điều, trong cái nhìn tỉnh táo về hiện thực lịch sử cũng như yêu cầu thanh lọc, hóa giải ký ức tâm linh về một trang sử bi hùng của dân tộc lại rất cần đến việc "thau chua rửa mặn", cần đến một bài học kinh nghiệm của chủ nghĩa nhân đạo khả dĩ đủ sức giải tỏa mọi u ám và giúp cho lương tri con người biết tự cảnh tỉnh và đủ tỉnh táo trong mọi quyết sách liên quan đến số phận mỗi cá nhân và cả cộng đồng, dân tộc, thời đại.”
Gớm, nào là quyết sách, cộng đồng, dân tộc,thời đại… Cũng chỉ vì huyênh hoang rỗng tuyếch mà đất nước ta phải trả giá mấy chục năm tụt hậu, vậy mà vẫn chưa chán.

2. Trong phần "thân bài", bàn về nhân vật trong Ba người khác, Nguyễn Hữu Sơn viết: “Bản thân nhân vật chính "Tôi" có tên Bối lại chưa đạt tới kiểu nhân vật "con người này", thường xuyên phân thân vừa là chứng nhân vừa là người trong cuộc, vừa là tội nhân - nạn nhân - kẻ đồng lõa. Điểm nhìn của nhân vật "Tôi" và sự hòa đồng trong nhiều nhân vật khác, hòa tan vào hoàn cảnh, biến cố, sự kiện, dàn trải với nhiều tình tiết, chi tiết càng khiến tác phẩm gia tăng phong cách truyện ký, ghi chép sự kiện, chi tiết, giảm đi khả năng xây dựng nhân vật điển hình và giọng điệu tiểu thuyết.”
Một nhận xét chủ quan phiến diện: Nhân vật Bối của Tô Hoài là nhân vật rất thực, rất lô gích, là hiện thân của lớp cán bộ thổ cải hồi đó, phản ánh rất chân thực hình ảnh một thanh niên thành thị bất đắc dĩ trở thành "anh đội"; Bối rất "quái" thể hiện trong việc ăn cắp bánh đúc của Cự, cũng là một thằng "đạo đức giả" nói như rồng như phượng, nhưng cũng ăn lẻ ăn mảnh từ cái bánh đúc trở đi.
Tô Hoài quá thành công trong việc tạo dựng nhân vật Bối, rất thực. Nam Cao và Vũ Trọng Phụng là những bậc thầy trong văn học tả thực; nay với Ba người khác, Tô Hoài cũng sẽ đi vào huyền thoại của văn học Việt Nam. Bản thân ông là một huyền thoại sống của văn học Việt Nam.
Ngòi bút của Tô Hoài quá điêu luyện, sự quan sát của ông quá tinh tế, nhân vật của ông quá điển hình, từng mẫu nhân vật như cố nông lưu manh Vách, bần nông Diệc (vì bị gả ép lấy con trung nông bị tàn tật), gái quê Đơm, nữ tự vệ Duyên,… sao mà sinh động thế… Từng lời thoại từng chi tiết nhỏ, sao mà chính xác thế, súc tích thế; quả là ngòi bút đầy ma thuật ấy đã biến một giai đoạn lịch sử bi thương của chúng ta, những người Việt Nam, cách đây nửa thế kỷ nay hiện về đầy sức sống, nóng hôi hổi, những cái lá bánh đúc còn dính, những tiếng nguyền rủa địa chủ, những cú sờ soạng lần mò sau vai áo rách, những cảnh khảo tra nghi can Quốc dân Đảng với đòn tre, báng súng, v.v. và v.v. Nhân vật trong Ba người khác như vậy mà không điển hình thì thế nào mới gọi là điển hình?

3. Nguyễn Hữu Sơn viết: “Đặt trong tương quan với hai tác phẩm Cát bụi chân ai (1992) và Chiều chiều (1997) cũng của chính nhà văn Tô Hoài, tôi cho rằng Ba người khác là một bước lùi trong phương hướng cảm nhận và phản ánh hiện thực. Nếu như với Cát bụi chân ai và Chiều chiều, bút pháp châm biếm tỏ ra sắc sảo, hóm hỉnh, thâm thúy, sâu cay với liều lượng vừa phải và cơ bản còn đảm bảo được tính khách quan chân thật "nói có sách mách có chứng" thì đến Ba người khác lại thiên về biếm họa, hý họa, tự trào, trào lộng. Hai tác phẩm trên đồng hành với công cuộc Đổi mới, thực sự có ý nghĩa gợi mở, khám phá, đưa lại ý thức giác ngộ (giác tính) khả năng tự phản tỉnh, tinh thần phản biện xã hội và những nhận thức mới sâu sắc thì Ba người khác lại mang cảm hứng tếu táo, biếm họa một chiều. Ngay chính nhân vật "Tôi" cũng tha hóa, mưu mô, xảo quyệt, hòa trong sự u tối, mánh lới chung của mọi kiểu người, mọi lớp chúng sinh, như nhau cả thôi. Vì vậy, sự xuất hiện nỗi ám ảnh xa xôi như trong Lời giới thiệu: "Thậm chí có thể có ý kiến nhầm lẫn cho rằng lối viết có điểm tự nhiên chủ nghĩa (như giai đoạn trớc cách mạng)"... quả thực không phải là không có cơ sở.
Nhận định trên mang nặng tư duy "ba phải", "có liều lượng", "có định hướng". Dường như Nguyễn Hữu Sơn luôn dị ứng với những gì chân thực, quy chụp nó là: cảm hứng tếu táo, biếm họa một chiều… rất vô căn cứ. Phải chăng, việc sống và làm việc có liều lượng, có định hướng đã trở thành tập quán thường trực của một thiểu số khôn lỏi trong xã hội ta ngày nay? Cái gì cũng phải có liều lượng: Chống tham nhũng có liều luợng, tự do báo chí có liều lượng, và có định hướng, dân chủ có chừng mực. Thực ra đó chỉ là trò câu giờ, lịch sử chắc chắn sẽ đào thải cái sự "có liều lượng" đó, nếu chúng không tự đào thải. Biết sai mà không dám nói, lảng tránh sự thật thì làm sao có thể tiến bộ. Trương Nghệ Mưu trong tác phẩm điện ảnh Phải sống đã thể hiện rất tài tình, rất chi tiết và cũng rất chân thực về Cách mạng Văn hóa, cho nên tác phẩm của ông mới đạt đến một đỉnh cao của nghệ thuật.
4. Với cách nhìn rất u ám (chữ của chính Nguyễn Hữu Sơn), tác giả này nhận định về Ba người khác như sau: “Có thể xác định rằng việc phản ánh cải cách ruộng đất theo một chiều u ám vô hình trung chính lại là tâm thức chối bỏ trách nhiệm, tâm thế đánh đồng, đổ đồng, cào bằng, thiếu công bằng với hiện thực lịch sử cải cách ruộng đất. Trong một ý nghĩa nào đó, dường như tác giả chủ ý gián cách lui vào góc xa để nhìn lại toàn cảnh cải cách ruộng đất song lại lùi quá xa, đến mức khuất lấp trong bóng tối, chìm trong bóng tối và tâm thế biếm họa, phản ánh hiện thực nghiêng hẳn về gam màu tối thẫm. Tác phẩm thiếu đi nguồn sáng nhân văn, thiếu đi niềm tin vào con người, thiếu đi tính bi kịch và niềm ân hận cao cả thì thật không dễ cảnh tỉnh, thức tỉnh được con người trước bài học quá khứ. Tất nhiên, sẽ có những người khác với cách đọc khác, có sự gián cách và thanh lọc cần thiết, họ sẽ chỉ ra những chiều kích giá trị mà tôi chưa hiểu hết chăng?...”
Hoặc ông không biết cảm thụ nghệ thuật đích thực hoặc ông không đủ can đảm để nhìn thẳng vào sự thật, hoặc adua hùa theo những nhận xét "thức thời" của lớp "người gặp thời" bây giờ. Cụ Tô Hoài nay đã gần bước sang tuổi chín mươi, cụ là nhân chứng sống của thời kỳ lịch sử đó, những gì cụ viết chắc chắn không phải để khai thác mặt trái của cải cách ruộng đất.
Những nhận định của Nguyễn Hữu Sơn thực là vô bổ, nên người viết không muốn tiếp tục phân tích, dẫn chứng, chỉ xin bạn đọc thưởng thức kiệt tác Ba người khác một cách trung dung thanh thản.

4/1/2007

Hà Minh

Theo http://www.talawas.org/