Avant propos
Lời dẫn
Khi đọc "Avant propos" của Bùi Giáng viết cho cuốn
"Dialoque", một tài liệu quan trọng không chỉ cho những ai quan tâm đến
Bùi Giáng, tôi thấy có một cách hiểu khác so với bản dịch của Mộc Giai talawas, 9.10.2003, vì vậy xin đề nghị một bản dịch khác. Bản dịch này là câu đối
câu, và gần như chữ đối chữ. Dĩ nhiên đó không phải là cách dịch hay nhất. Tôi
không có tham vọng viết văn, lại càng không có tham vọng tái tạo phong cách Bùi
Giáng. Chỉ mong trình bày một cách hiểu mà tôi cho là hợp với hoàn cảnh khi tài
liệu này ra đời.
Dù cố gắng theo sát nguyên bản bao nhiêu đi nữa thì khi dịch vẫn phải chọn lựa,
mỗi chữ trong một ngôn ngữ đều có nhiều nghĩa, và những nghĩa đó cần được thể
hiện bằng những chữ khác nhau trong một ngôn ngữ khác. Tôi thiển nghĩ sự lựa chọn
chỉ có thể dựa trên một cách hiểu tổng quát toát ra từ toàn thể bài viết. Chính
vì thế xin mạn phép có vài chú thích để diễn giải cách hiểu của tôi.
Hàn Thủy
Đối thoại là luôn luôn hứng chịu việc có thể biến thành độc
thoại. Nhưng độc thoại có thể trở nên phong phú, nếu đó là một cuộc độc thoại trong
trẻo [1], xuyên qua nó ánh lên vẻ sáng
của đêm. Bản chất của độc thoại là ở sự hóa thân một thành hai: Hai vùng
ngữ nghĩa [2] soi nhau trong cùng một thế giới; một thế
giới chia đôi thành hai vùng đất lạ bên hai bờ vực thẳm. Bản chất của vực thẳm
nằm ở chỗ nó có thể được nhảy qua. Bản chất của nhảy qua, là mạo hiểm [3].
Thế mà mạo hiểm chính là bản chất của sống đời. Sống, là mạo hiểm. Đằng nào
cũng bất trắc [4], sao không chọn cái bất trắc trong
trẻo?
Chọn lựa ư? Lẽ nào chúng ta có thể chọn cái bất trắc? Phải chăng chính cái bất
trắc đi đến và chọn lựa chúng ta?
Nhưng cái bất trắc trong trẻo nghĩa là sao? Sao có thể nói đến sự
trong trẻo của điều bất trắc? Không thể! có lẽ thế, nếu đó là một cuộc
mạo hiểm quân sự hay chính trị. Có thể! hy vọng thế, nếu nói về sự bất
trắc trong ngôn ngữ của những kẻ thốt lời; thốt lời để ngôn từ được nghe trong
gió thoảng.
Đùng đùng gió giục mây vần
Một xe trong cõi hồng trần như bay
Nguyễn Du
Xe khởi đi như tên bắn, mang theo mọi dấu tích của một cỗ xe huyền thoại - của
ác quỷ hay của thiên thần, nào ai biết... hãy đưa mắt nhìn theo, để thấy gì?
Cỗ xe xuyên ngang cõi đời, và từ đó thế giới chúng ta đang sống hiện hình thành
Thế Giới. Đó là sự lập địa nguyên thủy, thiết lập cho sự tồn tại của chúng
ta cái căn nguyên bản chất.
Thế giới đã một lần hóa thân thành "cõi hồng trần", cũng có chiều hấp
dẫn. Nhưng rồi, cõi hồng trần không ngừng lăn xuống dốc để có cơ trở thành một
vũ trụ tro đen, nghĩa là, đơn giản và thuần túy, một "cõi không thế giới".
Chính đó là sự hiểm nguy đích thực, là điều xác quyết cái bản thể hiện tồn của
chúng ta trên thế gian như là cái vô bản thể của một hành tinh trôi dạt.
Hỡi phương Tây! trong việc này có phần nào trách nhiệm của các bạn? Không, chắc
chắn là không rồi... Ở đây là một điều gì khác... Điều gì vậy? hãy để câu hỏi bỏ
ngỏ.
Nơi ngụ cư của bản thể không còn. Kẻ dắt chăn bản thể, kẻ trấn giữ hư vô đã bỏ
chúng ta rồi. Ngôn ngữ chúng ta đang bị pha tạp. Cái "thông điệp trong trẻo" [5] vẫn chưa khai mở. Vậy còn gì cho bản chất
của đối thoại?
Chúng ta đã mất hết rồi, mất cả cái "mật truyền" bí ẩn khi cận kề, và
cả sự thân thiết do xa lìa khi tiến ra đối diện sự đổi thay có thể tới của tâm
hồn, trước hiểm nguy của một biến động lớn. Chúng ta quả đã mất hết. Còn gì để
mất nữa đâu? Trong cơn khốn quẫn tột cùng mà sự phi lý đè ép khiến chúng ta lặng
câm, chúng ta còn có thể tìm được gì?
"Ở đâu có hiểm nguy, thì ở đó có thể mọc lên chồi cứu rỗi"...
Tất cả tồn sinh [6] đã rung chuyển, qua đó cái "bản lai
diện mục" [7] đã tự báo hiệu, và đột nhiên xuất hiện:
thật trong sáng diệu kỳ trước cả thế giới, tâm hồn Á đông vĩnh cửu đã sống dậy
huy hoàng trong cái chết anh dũng của các hòa thượng Việt Nam.
Liệu chúng ta có ý thức được hết tầm nghiêm trọng của sự kiện này? Lời kêu gọi
nào đã vang vọng trên khắp địa cầu, và đã lắng im sau khi đã thấm sâu trong mọi
tâm hồn?
Hỡi những người anh em xa xôi, chính từ câu hỏi đó mà những trang giấy mỏng này
đã nhất quyết - có sao cũng là định mệnh - mạo hiểm dấn thân cái số phận mỏng
manh của chúng khi vượt qua bao đại dương sóng cả, để phơi mở trước mắt các bạn.
Chú thích:
[1]"diaphane" là không hoàn
toàn trong suốt, nghĩa thường là vừa trong vừa mờ, trong nhiều hơn mờ (khác với
opaque, mờ nhiều hơn trong), trong văn chương chữ này lại thường có nghĩa là rất
trong, là gần trong suốt nhất có thể được. "eau diaphane" là nước rất
trong, nhưng vẫn biết là có nước, chứ nếu hoàn toàn trong suốt thì sẽ không thấy
nước. Chữ này dùng rất đắt và đẹp, thật là thích hợp cho lời dẫn của tập
dialogue: cả đoạn đầu bài avant propos này chỉ thu gọn vào một chữ
"diaphane" thôi, hiểu sai chữ này là hiểu sai hết nửa bài. Nó hàm ý cố
gắng bộc lộ trung thực nhất trong khung cảnh đối thoại của hai nền văn hóa khác
nhau, nhưng cũng biết là không thể thành công hoàn toàn. Vì vậy đây là chữ rất
khó dịch. Đề nghị dịch là "trong trẻo" vì muốn giữ cái ý chưa phải
trong suốt, nhưng có cái lòng thành, có cái tâm trong trẻo, lại vần với "nước trong leo lẻo".
[3] Ý tưởng đi nhanh đến chóng mặt, chính nhờ cách
hành văn trần trụi, "đi vào bản chất"; không cần đổi chữ không phải
vì BG thiếu chữ!
[4] "risque" trong ngữ cảnh động tác thì
dịch là mạo hiểm được, nhưng trong ngữ cảnh sự kiện thì dịch là bất trắc nghe
xuôi tai hơn.
[5] pli: nếp gấp, lá thư (đã gấp lại và niêm
phong), người dịch chọn nghĩa sau vì thấy phù hợp hơn với ngữ cảnh.
[6] être và étant là hai thuật ngữ triết học quen
thuộc của triết Tây. Theo tôi biết thì être thường được dịch là bản thể. Còn
étant (cái phần của bản thể thấy được qua hiện tượng) thì vì không biết thuật
ngữ triết học tương ứng của Việt Nam, nên đề nghị tồn sinh.
[7] Tôi phỏng đoán cụm từ vérité de l'être được
Bùi Giáng dùng để dịch sang tiếng Pháp cụm từ bản lai diện mục của Phật Giáo.
Hình như triết Tây không có khái niệm vérité de l'être, bản thể là chân lý tối
hậu, vì thế nói chân lý của bản thể là thừa một chữ. Trong khi đó trong triết
lý phật giáo thì khi đi đến tối hậu Sắc và Không cùng nghĩa, và bản lai diện mục
là sắc hay là không là một công án. Ta có thể thấy, từ hai câu thơ Nguyễn Du trở
đi, cái ý chủ đạo tiềm ẩn trong nửa bài sau là: hồng trần hay là tro đen, bản
thể hay vô bản thể, sự sống hay hủy diệt, là một công án mà chính loài người
đang giải quyết qua thực tiễn của cuộc đấu tranh cho hòa bình thời đó.
Tháng 6/1995Bùi GiángHàn Thủy dịchTheo http://www.talawas.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét