Chuyển hóa một số quốc gia
Tóm tắt: Tổ chức Thương mại Thế giới đã làm thay đổi thế giới
trong thập niên qua bằng cách đón mời sự gia nhập của Trung Quốc và biến đổi vận
mạng quốc gia tại Căm-pu-chia và Ả-rập Xê-út. Tổ chức này cung ứng lực xúc tác
mà các lãnh đạo chính trị cần đến để cải tổ đất nước.
Peter D. Sutherland là Chủ tịch của tập đoàn dầu khí BP đồng thời cũng là Chủ tịch
của ngân hàng đầu tư Goldman Sachs International. Ông từng là Tổng giám đốc của
cơ cấu GATT (Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại) từ 1993 đến 1995 và
cũng là Giám đốc Sáng lập của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). [1]
Không một du khách nào đặt chân đến Phnom Penh, Bắc Kinh hay
Rihadh vào lúc này mà không cảm nhận sự đổi thay, tinh thần lạc quan và tính
năng động mới mẻ trong sinh hoạt kinh tế. Căm-pu-chia, Trung Quốc và Ả-rập
Xê-út đang chuyển động và chủ yếu chuyển động theo một hướng tốt đẹp hơn. Tại
sao? Vì một lý do là, cả ba quốc gia – cùng với Croatia, Georgia, Đài Loan, Việt
Nam và nhiều nước khác - vừa gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) trong
vòng mấy năm qua.
Người ta thường dễ quên lãng sức mạnh của WTO trong việc trợ giúp một quốc gia
đổi mới. Chuyện thường xảy ra là, nhiều nước đang phát triển đo lường sự thành
công của mình ở Vòng đàm phám Doha [2] của WTO bằng mức độ
họ có thể tránh né nghĩa vụ mở cửa kinh tế. Do đó, theo cách nói lễ độ ở
Geneva, tiềm năng dùng đến biện pháp kỷ luật của WTO để thúc đẩy việc cải tổ thị
trường, cải tổ định chế và các cơ quan điều tiết, một cách triệt để, bị coi là
một đề tài thiếu nghiêm chỉnh chính trị (politically incorrect). Nhưng chính
các nước vừa gia nhập WTO trong thập niên qua mới là những thành viên được hưởng
nhiều lợi ích nhất từ việc tuân thủ các luật lệ thương mại toàn cầu. Những
thành viên WTO kỳ cựu, vì khỏi cần đàm phán tiến trình gia nhập, nên ít thu hoạch
lợi lạc nhất.
WTO đã thay đổi thế giới trong thập niên qua bằng cách đón tiếp sự gia nhập của
Trung Quốc. Và nếu tổ chức này có thay đổi vận mạng các quốc gia chăng, chẳng hạn
tại Căm-pu-chia và Ả-rập Xê-út, thì âu cũng nhờ vào chính những thủ tục gia nhập
tổ chức này. Nếu đem so sánh những điều kiện của khu vực tự do mậu dịch song
phương, thì những điều kiện để làm thành viên của WTO có thể ví như một cuộc
cách mạng. Tiến trình gia nhập hiên nay đòi hỏi một thời gian lâu dài hơn bao
giờ cả. Trung Quốc nộp đơn gia nhập với tiền thân của WTO (tức cơ cấu Hiệp định
chung về Thuế quan và Thương mại, hay GATT) vào năm 1986 và thực sự gia nhập
WTO năm 2001, Căm-pu-chia nộp đơn năm 1994 và gia nhập năm 2003, còn Ả-rập
Xê-út thì gia nhập năm 2005 sau 12 năm chuẩn bị và đàm phán.
Tại sao các chính phủ lại chịu tự đặt mình qua những thử thách như thế để vào
cho bằng được một tổ chức có thời bị gán nhãn hiệu là “hội nhà giàu”? Câu trả lời
có thể chỉ vỏn vẹn là để làm giàu. Nhưng trả lời như thế hoá ra lại quá tầm thường,
vì không lí giải được những nỗ lực của Trung Quốc hay Ả-rập Xê-út, là những nơi
cơ hội làm giàu tồn tại từ lâu. Thật vậy, lối giải thích hợp lí hơn cả phải là:
đến một thời điểm nào đó, các lãnh đạo chính trị nhận thức rằng thay đổi từ cơ
bản là điều cần thiết hoặc không thể tránh né được nữa, và họ cũng hiểu được rằng
nếu không có hậu thuẫn từ bên ngoài thì không thể thực hiện những cải tổ cơ bản
đó. Họ cần một chất xúc tác; và WTO có khả năng cung ứng lực tác động này. Đổi
mới có nghĩa là phải đụng chạm đến những quyền lợi do một số người thủ đắc, có
nghĩa là phải giảm thiểu vai trò của nhà nước, có nghĩa là phải cải tổ các định
chế, và chống tham nhũng. Đổi mới cũng có nghĩa là tác động khu vực tư bằng
cách khuyến khích cạnh tranh, giải phóng doanh nhân ra khỏi vòng kềm kẹp của
nhà nước, và đảm bảo các dịch vụ vừa kiến hiệu vừa hợp với khả năng chi trả của
người tiêu thụ. Trong kỷ nguyên toàn cầu hoá sâu rộng này, những nền kinh tế nhỏ
bé hay còn phải phấn đấu chật vật chỉ có thể vươn lên trong một môi trường có
thể sản sinh ra cơ hội làm ăn và hậu thuẫn giới kinh doanh. Trong thực tế, công
tác chủ yếu của WTO là hỗ trợ các thành viên cải thiện việc điều hành quốc gia.
Không nơi nào mà sức mạnh chuyển hoá các quốc gia của WTO được biểu hiện rõ nét
bằng trong tiến trình gia nhập của một hội viên. Vào những năm đầu của GATT (Hiệp
định Chung về Thuế quan và Thương mại), cơ cấu này không đòi hỏi gì nhiều ở các
thành viên mới gia nhập; và ngay cả những thành viên sáng lập GATT lúc bấy giờ
vẫn còn lún lầy trong hàng rào thuế quan cao ngất và hạng ngạch (quotas) khắt
khe. Những thành viên này và các nước hội viên công nghiệp khác đã đàm phám để
hạ thấp thuế quan, bãi bỏ chế độ đãi ngộ mậu dịch, và kí thêm nhiều hiệp định về
những biện pháp ngoài lãnh vực thuế quan. Nhưng hầu hết các nước đang phát triển
lúc bấy giờ chỉ việc khoanh tay đứng nhìn. Kể từ thập niên 1960 trở đi, những
nước này mới được hưởng quyền “đãi ngộ đặc biệt và chênh lệch” (special and
differential treatment). Mãi đến thập niên 1980s nhiều điều khoản khắt khe hơn
của GATT mới bắt đầu được áp dụng cho các hội viên mới.
Kể từ khi WTO được thành lập năm 1995, mọi việc hoàn toàn đổi khác. Các điều kiện
gia nhập trở nên khắt khe đến nỗi bị phe chỉ trích gọi là các điều khoản bất
công. Những cải tổ cần thiết nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn của WTO phải sâu rộng
đến nỗi một số quốc gia không có khả năng thực hiện - còn đối với hầu hết những
quốc gia chịu đổi mới, những cuộc đàm phán trong tiến trình xin gia nhập chí ít
cũng kéo dài cả một thập niên. Ngày nay, nhiều nước đang phát triển (developing
countries) trong tổ chức WTO đã chấp nhận những cam kết có thực chất và sâu rộng
hơn cả một số thành viên sáng lập của tổ chức này, nhất là trong khu vực nông
nghiệp. Điều này có vẻ như là các nước này phải trả một giá khá đắt, nhưng có
thật đây là một điều xấu không? Phải chăng những thành viên mới gia nhập không
hưởng được lợi ích? Phải chăng cứ triền miên tạo ra biệt lệ cho các nước nghèo
lại không phản tác dụng hay không có hại? Hàng chục nền kinh tế có mức thu nhập
bậc trung (middle-income economies) trong WTO tiếp tục bỏ mất cơ hội vì có não
trạng tự cho mình là thành công khi không chịu khoan nhượng bất cứ điều gì thực
sự quan trọng trong lãnh vực mậu dịch. Trong khi đó, Căm-pu-chia, Trung Quốc,
và Ả-rập Xê-út đã có nhiều thay đổi bất ngờ - chủ yếu theo chiều hướng tốt đẹp
hơn – trong bối cảnh các nước này xúc tiến việc xin gia nhập WTO.
Giá trị cơ bản của việc làm thành viên WTO – và của các cuộc đàm phán diễn ra
trước đó – chính là cơ hội để các quốc gia ứng viên lập ra một chương trình nghị
sự và xác định các ưu tiên. Các bộ trưởng, quan chức chính phủ, và doanh nhân ở
những quốc gia này bị buộc phải xét đến vấn đề tuân thủ luật lệ của WTO, mỗi
khi họ bị cám dỗ quay về với lề thói cũ. Nói rộng ra, những kềm toả do WTO áp đặt
đã thúc đẩy một số nước hội viên cải thiện chính sách điều hành quốc gia. Nhưng
trước hết, các luật lệ mậu dịch toàn cầu cung cấp một lá chắn cần thiết cho phe
đổi mới. Mặc dù các nhà hoạch định chính sách này có thể lớn tiếng chỉ trích luật
lệ mậu dịch toàn cầu khi việc này có lợi cho họ về mặt chính trị đối nội, nhưng
chính hệ thống luật lệ toàn cầu này lại cung ứng hậu thuẫn cho họ làm việc ích
quốc lợi dân nếu họ có đủ ý chí chính trị để làm việc đó.
Kinh nghiệm của Căm-pu-chia, Trung Quốc, Ả-rập Xê-út chắc chắn cho chúng ta một
bài học. Trong mỗi nước đều có các thành phần chỉ trích việc gia nhập WTO, và
trong một số phương diện nào đó những người này có thể đúng. Nhưng cả ba nước đều
đã thực hiện những đổi mới ngoạn mục trong bối cảnh họ xin gia nhập WTO. Vì thế
chúng ta cũng nên điều tra phương cách, lý do và hệ quả của sự thay đổi này.
Trên hết và trước hết, cả ba nước Căm-pu-chia, Trung Quốc và Ả-rập Xê-út đều có
lợi điểm là có được những nhà lãnh đạo xuất sắc vào thời điểm những quốc gia
này đi tìm một chỗ đứng trong cộng đồng mậu dịch toàn cầu. Trong mỗi một trường
hợp, viễn kiến về sự tiến bộ cho quốc gia và quyết tâm mở cửa ra thế giới trong
đấu trường kinh tế đã thắng lướt những bản năng yếu kém và lề thói tồi dỡ--mặc
dù không phải mọi chuyện đều diễn tiến tuyệt vời. Hun Sen, Đặng Tiểu Bình, và
Vua Abdullah lại càng không phải là những người cỗ xuý lí tưởng dân chủ phương
Tây hay thị trường tự do, nhưng họ nhận chân rằng việc gia nhập WTO là tối cần
cho việc đưa đất nước đi tới.
Không một cá nhân lãnh đạo nào có thể tự mình theo đuổi hết mọi đòi hỏi chi tiết
khúc mắc của việc gia nhập WTO. Hunsen, Đặng và Abdullah được các bộ truởng và
viên chức thuộc cấp tài giỏi trợ tá, những vị này làm việc trên thực địa tại
Geneva và, quan trọng hơn cả, họ làm việc với các cấp chính quyền quốc gia và địa
phương ở trong nước. Nhưng chính sự hiện diện có tính chỉ đạo, sự quyết tâm và
quyền lực của các nguyên thủ quốc gia đã thúc đẩy Căm-pu-chia, Trung Quốc, và
Á-rập Xê-út vượt qua được quán tính của các nhóm quyền lợi trong nước. Sức thuyết
phục của các lãnh đạo này thậm chí thắng lướt cả sức nặng trì kéo của tiền lệ
và ý thức hệ. Hầu như trước khi bắt tay vào việc đổi mới Trung Quốc, họ Đặng
không có một chút lí lịch nào mang khuynh hướng tân tự do, khả dĩ dẫn đến một
chương trình cải tổ như thế: Đặng Tiểu Bình từng giữ chức tổng bí thư Đảng Cộng
sản Trung quốc từ 1956 đến 1967 và chủ tịch Quân uỷ Trung ương Ðảng Cộng sản
Trung Quốc từ 1981 đến 1989 - một lí lịch khó tưởng tượng là phù hợp với một
nhân vật sắp chuyển hoá một thành trì kinh tế do nhà nước chỉ huy lớn nhất
trong lịch sử thành một thị trường có tiềm năng lớn nhất thế giới. Tương tự như
thế, vua Abdullah, vị tư lệnh Vệ binh Quốc gia của Ả-rập Xê-út từ năm 1962,
không có gì chứng tỏ là một ứng viên nổi bật nhất có khả năng mở cửa một trong
những quốc gia khép kín và hướng nội nhất trên thế giới, chí ít là vào thời điểm
ông ta bắt đầu lèo lái vận mạng của Ả-rập Xê-út năm 1995 khi vua Fahd bị bại liệt
vì tai biến mạch máu não. Rồi còn phải kể đến thủ tướng của Căm-pu-chia là ông
Hun Sen, một cựu tư lệnh chiến trường của Khờ-me Đỏ đã bỏ ngũ sang với Việt Nam
vào thời điểm những cảnh khủng khiếp do chế độ Pol Pot gây ra ngày một gia
tăng. Khi đưa quân xâm lăng Căm-pu-chia năm 1979, người Việt Nam dựng nên chính
quyền bù nhìn của họ, trong đó có Hun Sen. Năm 1993, khi nước này trở lại chế độ
đa đảng, Hun Sen trở thành đồng-thủ-tướng của Căm-pu-chia. [3] Năm 1998, ông nắm
trọn quyền hành của một vị thủ tướng duy nhất, và tiếp tục lãnh đạo một tiến
trình chính trị không mấy gương mẫu. Nhưng cũng như Đặng Tiểu Bình và Abdullah,
Hun Sen đã triển khai, trong mức độ tình hình và văn hoá cho phép, một viễn kiến
tiến bộ cho tương lai, với chủ trương mở cửa ra cùng thế giới, gia tăng ổn định
kinh tế, và dần dần xoá đói giảm nghèo xuyên qua việc hội nhập với kinh tế toàn
cầu.
Công ty Căm-pu-chia
Vào đầu thập niên 1990, mặc dù quân Khmer Đỏ vẫn còn hoạt động dọc theo biên giới
Thái Lan, nhưng Căm-pu-chia đã để lại đằng sau thảm kịch diệt chủng và bắt đầu
lao vào một tiến trình cải tổ kinh tế. Trong vòng vài năm sau đó, một thí nghiệm
đặc biệt dưới dạng thức đối thoại công-tư bắt đầu tiến hành, dưới thẩm quyền trực
tiếp của Hun Sen. Thí nghiệm này hiện đang diễn tiến sinh động. Được Tập đoàn
Tài chánh Quốc tế của Ngân hàng Thế giới hướng dẫn, cuộc đối thoại này đã đảm bảo
khả năng ảnh hưởng của khu vực tư doanh lên việc hoạch định chính sách, một triển
khai làm chỗ dựa cho tương lai của quốc gia này. Và nếu thiếu sự triển khai này
thì không thể nói đến khả năng xoá đói giảm nghèo dài hạn của Căm-pu-chia.
Căm-pu-chia nộp đơn xin gia nhập WTO năm 1994, nhưng hồ sơ phải nằm chờ ở
Geneva đến 5 năm. Trong thời gian này, người Căm-pu-chia ra sức chuẩn bị cho những
cuộc đàm phán gia nhập sẽ xảy ra. Chính phủ Hun Sen giản lược cấu trúc thuế nhập
cảng thành vỏn vẹn bốn bậc và giảm mức thuế trung bình từ 35 phần trăm xuống dưới
20 phần trăm là tối đa. Trong khi các cuộc đàm phán đang tiến hành, Căm-pu-chia
còn đưa ra một loạt những cam kết có thực chất và đầy viễn kiến trong khu vực
kinh tế dịch vụ nhằm đảm bảo tạo ra những dịch vụ hữu hiệu, có tính cạnh tranh
để hỗ trợ cho sự phát triển công nghiệp và nông nghiệp. Giáo dục bậc đại học và
dịch vụ y tế, hai lãnh vực mà trước đó khu vực nhà nước bất lực trong việc cung
ứng phương tiện vững chắc và đầy đủ, nay được mở ra cho tư nhân vào đầu tư.
Chính phủ cũng chấp nhận thêm nhiều nhượng bộ quan trọng bằng cách mở cửa đón mời
tư doanh vào các khu vực như ngân hàng, bảo hiểm, xây dựng, dịch vụ chuyên môn,
và viễn thông.
Hầu hết những động thái này được thiết kế để thu hút đầu tư nước ngoài, tạo môi
trường cạnh tranh cho các công ty cung cấp hàng hoá hoặc dịch vụ bản địa, và
đưa ra thị trường nhiều sản phẩm vừa có chất lượng vừa hợp túi tiền hơn. Nhưng
chỉ mở cửa thị trường quốc gia thôi cũng chưa đủ, đó là điều hiển nhiên. Các định
chế chính phủ, thủ tục hành chánh, và cả môi trường điều tiết kinh tế cũng cần
phải được tăng cường và củng cố. Điều này có nghĩa là, phải lập ra một chương
trình nghị sự cho ngành lập pháp và các cơ quan điều tiết. Chương trình này bao
gồm nhiều lãnh vực khác nhau như là: luật đầu tư, tư hữu hoá, luật khế ước, các
loại toà án, luật hình sự và dân sự, và cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ… Những cải
thiện luật pháp này được hỗ trợ bằng nỗ lực thực thi các định chế tư pháp và
tài chánh hiện hành và bằng nỗ lực gia tăng tính chuyên nghiệp trong các bộ
ngành nhà nước. Cho đến nay Căm-pu-chia vẫn chưa thực hiện hết mọi cam kết đúng
hạn kỳ hay trong cách thế mà các thành viên WTO khác mong muốn. Nhưng quốc gia
này đã và đang từng bước chuyển động đúng phương hướng, và việc này diễn tiến bất
chấp cả những xáo trộn chính trị xảy ra sau cuộc tuyển cử năm 2003. Những điều
Căm-pu-chia cam kết với WTO đang mang lại lợi ích; mà kết quả cụ thể, dù chưa đồng
bộ, sẽ biểu hiện rõ nét nay mai.
Sự thiếu tự tin lâu đời của Căm-pu-chia vì nằm dưới bóng của các nước lân bang
giàu mạnh hơn như Trung Quốc, Việt Nam, và Thái Lan cũng bắt đầu tan biến. Hàng
hoá xuất khẩu tăng mạnh, dẫn đầu là khu vực hàng may mặc có sức cạnh tranh cao
(một khu vực người ta cho rằng đã bị sự cạnh tranh của Trung Quốc xoá bỏ kể từ
năm 2005, thời điểm những hạn ngạch quốc tế áp đặt lên hàng may mặc của Trung
Quốc được tháo gỡ). Lượng hàng xuất khẩu gia tăng từ 284 triệu Mĩ kim năm 1993
lên 1,4 tỉ Mĩ kim năm 2000, rồi gia tăng xấp xỉ gấp ba lần trong thời gian từ
năm 2000 đến 2006. Lương công nhân vẫn còn thấp trong các xưởng may, nhưng nhân
dân Căm-pu-chia đang làm ra của cải, và sự kiện này biểu hiện trên đường phố.
Các ngành dịch vụ đã phát triển mạnh, và ngành du lịch đang cất cánh; lợi tức của
ngành giao thông và du lịch tăng gần gấp ba kể từ năm 2000. Ngân hàng nước
ngoài hoặc đang thiết lập chi nhánh địa phương tại Căm-pu-chia, hoặc bày tỏ ý định
làm điều này - đảo ngược hẳn khuynh hướng của các công ty muốn rút ra khỏi quốc
gia này, vốn đã manh nha từ trước khi Căm-pu-chia gia nhập WTO. Thị trường nhà
đất đã cất cánh trên lưng của ngành xây dựng đầy sinh lực. Các cam kết mà
Căm-pu-chia đưa ra khi gia nhập WTO, trong đó có việc cho đóng băng trần thuế hải
quan, đã tạo nên sự tin tưởng của giới đầu tư. Làm kinh doanh ở Căm-pu-chia, mặc
dù còn nhiều vấn đề, nhưng ngày càng dễ dàng hơn trước. Nguồn vốn đầu tư trực
tiếp của nước ngoài bắt đầu thực sự từ số không vào đầu thập niên 1990 đã lên đến
180 triệu Mĩ kim vào năm 2000, rồi lên đến khoảng 500 triệu Mĩ kim năm 2006.
Chưa bao giờ quốc gia này có khả năng mua hàng hoá từ các đối tác quốc tế nhiều
như hiện nay; lượng hàng nhập khẩu năm 2006 nhiều gấp mười lần năm 1993 và vượt
quá số lượng gấp đôi hàng nhập khẩu năm 2000.
Nhưng thử thách tối hậu về sự thành công kinh tế của một nước như Căm-pu-chia
là cuộc chiến chống nghèo đói. Cho đến nay, kết quả của nỗ lực này vẫn chưa đồng
bộ, có nhiều lí do để lạc quan nhưng vẫn còn nhiều lí do để bi quan. Theo Chỉ số
Phát triển Nhân sự do Liên hiệp quốc đưa ra, Căm-pu-chia đang ở hướng đi lên. Tổng
sản lượng quốc nội (GDP) tính theo đầu người đang gia tăng. Theo tài liệu Chỉ
số Phát triển Thế giới Năm 2007 của Ngân hàng Thế giới, Căm-pu-chia phát
triển nhanh gấp đôi các quốc gia khác có khởi điểm ở một mức GDP tương tự trên
mỗi đầu người. Còn Quĩ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thì kết luận rằng “những chính
sách kinh tế vĩ mô bền vững đã cho phép Căm-pu-chia đạt được mức phát triển rất
ấn tượng và bắt đầu đẩy lùi nạn nghèo đói”. Nhưng mặt khác và mới đây thôi, IMF
lại nhận xét rằng nạn tham nhũng tại Căm-pu-chia vẫn còn tràn lan.
Những người thợ lặn trong sa mạc
Theo Ngân hàng Thế giới, hiện giờ Á-rập Xê-út là quốc gia đứng thứ 23 trên toàn
thế giới và đứng đầu trong thế giới Ả-rập về mức độ thuận lợi cho doanh nghiệp.
Sự tập trung chú ý gần đây vào giá dầu leo thang không ngừng đã làm cho người
ta quên mất những thay đổi kinh tế to lớn đang diễn tiến trên đất nước này, một
quốc gia sản xuất dầu hoả nhiều đứng thứ hai và là quốc gia có trữ lượng dầu lớn
nhất thế giới.
Lại thêm một trường hợp nữa, WTO có nhiều can dự vào những biến chuyển này. Mối
lo ngại mà người Xê-út canh cánh bên lòng suốt thời gian giá dầu xuống thấp là
nền kinh tế của họ rất thiếu tính đa dạng. Và đây là một yếu tố chính thúc đẩy
chính quyền Riyadh đi theo đường lối của WTO trong việc mở rộng nền kinh tế quốc
gia. Kể từ đầu thập niên 1990, nhiều bộ phận đông đảo trong giới trẻ có trình độ
giáo dục cao càng ngày càng trở nên bất mãn vì thiếu cơ hội để kiếm công ăn việc
làm. Do đó, việc đa dạng hoá nền kinh tế là điều tất yếu. Nhất là khi nước Nga
nhanh chóng đóng một vai trò rất quan trọng trong lãnh vực dầu khí và các sản
phẩm liên hệ, thì bản thân ngành dầu hoả của Xê-út rất cần phải đa dạng hoá và
để thực hiện điều này nó cần đến một số điều kiện mậu dịch ổn cố và khả dĩ tiên
liệu. Việc Ả-rập Xê-út gia nhập WTO cũng hỗ trợ cho những mục tiêu khác của
chính quyền Thái tử Abdullah lúc bấy giờ, đó là: đạt được mức phát triển quân
bình khắp vương quốc, tăng cường khu vực tư doanh, phát triển cơ sở hạ tầng và
nguồn nhân lực, nhờ đó thu hút thêm đầu tư nước ngoài, đạt mục tiêu hội nhập xã
hội và kinh tế giữa các nước trong tổ chức Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (Gulf Cooperation
Council), đồng thời hỗ trợ sự hợp tác kinh tế với các nước khác.
Chương trình tư hữu hoá của chính phủ Xê-út được ghi lại sau cùng trong những
điều lệ kí kết với WTO là một chương trình đầy tham vọng. Trong những khu vực
mà chính phủ dự trù tư hữu hoá có cả các ngành như cung cấp nước sạch, xử lý chất
thải, khử muối; viễn thông và bưu điện; đường sắt, đường bộ, hải cảng và hàng
không dân dụng; các tiện ích công cộng tại các thành phố công nghiệp; các công
ty, khách sạn và câu lạc bộ thể thao hiện do nhà nước làm chủ; các ngành giáo dục,
y tế, và nông nghiệp. Cam kết của chính phủ Xê-út có một chiều sâu và nó vẫn tồn
tại đến sau năm 2002, thời điểm khi giá dầu bắt đầu lên lại.
Tuy vậy, việc Ả-rập Xê-út gia nhập WTO không xảy ra dễ dàng. Qua vài năm đầu
trong quá trình đàm pháp, chính quyền Riyadh gặp khó khăn trong việc nắm bắt và
chấp nhận những nguyên tắc nền tảng của hệ thống pháp lí đa phương. Trong khi ở
thế giới Ả-rập châm ngôn “Lời nói của tôi là một tờ trái phiếu” là phong cách
truyền thống của giới kinh doanh, thì chủ nghĩa đa phương mà một quốc gia xin
gia nhập WTO phải thực hành lại đòi hỏi luật pháp rõ ràng, đòi hỏi các quy tắc
điều tiết, các nghĩa vụ và các thoả ước. Ngoài ra, chủ nghĩa đa phương còn đòi
hỏi sự cam kết sau đây: các điều khoản do một thành viên kí kết khi gia nhập có
thể bị tất cả các thành viên khác trong tổ chức đem ra áp dụng với chính thành
viên mới ấy. Lập trường của Ả-rập Xê-út về các dịch vụ ngân hàng theo tín lí Hồi
giáo, việc cấm nhập khẩu một số mặt hàng vì lí do tôn giáo và việc Ả-rập tẩy
chay Do Thái, tất cả đều có tiềm năng làm hỏng việc trong các giai đoạn đầu của
quá trình Ả-rập Xê-út đàm phán xin gia nhập WTO. Nhưng rốt cuộc các yếu tố này
đã không trở thành chướng ngại nghiêm trọng, vì các cuộc đàm phán chỉ tập trung
vào tính minh bạch, vào việc mở cửa thị trường, vào chính sách không phân biệt
đối xử và vào các điều kiện mậu dịch công bằng.
Tiến độ đàm phán giữa Ả-rập Xê-út và WTO tăng tốc sau năm 2000. Việc chuẩn bị để
gia nhập WTO đã mang lại những cải tổ căn bản trong cấu trúc thuế quan dành cho
hàng nhập khẩu. Thuế suất trung bình dành cho “tối huệ quốc”, một dạng thuế đơn
giản đánh lên các sản phẩm không thuộc khu vực nông nghiệp và dầu khí, được giảm
từ 12,2 phần trăm (1994) xuống 6,1 phần trăm (2004). Ả-rập Xê-út đưa ra nhiều
cam kết với WTO như bất cứ thành viên nào của tổ chức mậu dịch này, trong đó có
nhiều cam kết còn khắt khe hơn cả những điều khoản áp dụng cho Trung Quốc.
Ngành dịch vụ của Ả-rập Xê-út được mở ra cho các công ti cung cấp vật liệu cũng
như giới đầu tư nước ngoài; luật bảo vệ sở hữu trí tuệ và việc thực thi luật
này ở Ả-rập Xê-út đã trở thành mẫu mực. Quốc gia này đã đa dạng hoá hàng xuất
khẩu của mình: khối lượng hàng xuất khẩu không thuộc ngành dầu khí và hầm mỏ đã
tăng trị giá gấp đôi trong thời gian từ năm 1993 đến năm 2000 và tăng gấp mười
trong thời gian từ năm 2000 đến năm 2005, là lúc khối lượng này đạt gần 70 tỉ
Mĩ kim. Hiện nay hàng nhập khẩu của Xê-út đã tăng quá mức gấp đôi, so với năm
2000. Ngoài ra, dịch vụ thương mại cũng đang tăng trưởng mạnh, với các phương
tiện vận chuyển từ ngoài vào - tức các hoạt động của tàu bè do người nước ngoài
làm chủ và các máy bay dân dụng nước ngoài bay vào bay ra Ả-rập Xê-út - tăng gấp
đôi trong vòng tám năm qua.
Ả-rập Xê-út ngày càng thu hút sự chú ý của thế giới như là một nơi để đầu tư
vào những ngành không liên hệ đến dầu khí. Hội nghị về Thương mại và Phát triển
của Liên hiệp quốc cho biết rằng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) ở Ả-rập
Xê-út đã gia tăng từ 312 triệu Mĩ kim năm 1993 lên đến 4,6 tỉ Mĩ kim năm 2005.
Theo tài liệu của IMF (Quĩ Tiền tệ Quốc tế), vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
(được tính trên một cơ sở khác hẳn) tại Ả-rập Xê-út gia tăng hơn 50 phần trăm từ
năm 2005 đến 2006, đạt được 18,3 tỉ Mĩ kim. Dựa trên chỉ số “dễ dãi với doanh
nghiệp” (ease of doing business) của Ngân hàng Thế giới, Ả-rập Xê-út đã tiến bộ
thêm 10 bậc, từ thứ 33 năm 2007 lên thứ 23 vào năm 2008. Đây là một biểu hiện rất
tốt nếu đem so với hầu hết các quốc gia đã phát triển. Trong khi đó, nền kinh tế
nước này càng ngày càng trở nên đa dạng; tháng Mười năm 2007, IMF cho biết rằng
mặc dù mức tăng trưởng GDP (tổng sản lượng quốc nội) của Ả-rập Xê-út chỉ còn
4,3 phần trăm, nhưng mức tăng trưởng GDP của những khu vực ngoài ngành dầu khí
lại lên tới 6,3 phần trăm vào năm đó.
Hiển nhiên là phương Tây vẫn còn chỉ trích nhiều phương diện trong hệ thống xã
hội, chính trị và pháp lý của Ả-rập Xê-út. Nhưng những lãnh vực này đang được cải
tổ, một phần cũng nhờ chính những cam kết với WTO. Ý niệm về Ả-rập Xê-út như một
vương quốc khép kín, đóng cửa với thế giới bên ngoài, là hình ảnh đã chìm vào
dĩ vãng. Liệu những đổi thay do việc Ả-rập Xê-út xin gia nhập WTO tạo ra cuối
cùng có thật sự thay đổi xã hội nước này không thì chưa ai biết được. Nhưng có
một điều không thể tranh cãi là, Ả-rập Xê-út đang trở thành một quốc gia khác
trước rất nhiều.
Cuộc chạy đường trường của Trung Quốc
Chắc chúng ta không cần kể lại nơi đây gương thành công kinh tế của Trung Quốc;
thành tích thương mại của nước này vẫn còn giữ được mức cao ngất. Mọi người đều
ý thức được sự gia tăng không ngừng lượng hàng xuất khẩu của Trung Quốc, và một
số quốc gia thậm chí đang cố gắng chống trả khuynh hướng này của Trung Quốc bằng
những biện pháp bảo hộ mậu dịch. Tuy thế, thành tích nhập khẩu của Trung Quốc lại
ít khi được bàn đến. Lượng hàng Trung Quốc mua từ các nước khác đã tăng mạnh và
tăng đều, song hành với mức độ gia tăng của hàng xuất khẩu - Trung Quốc đã nhập
khẩu một lượng hàng từ 53 tỉ Mĩ kim vào năm 1990 lên tới 800 tỉ Mĩ kim năm
2006. Trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2006, mức tăng trưởng hằng năm của
lượng hàng nhập khẩu là 23 phần trăm; còn mức tăng trưởng hằng năm của lượng
hàng xuất khẩu là 25 phần trăm. Mặc dù các nền kinh tế chính của thế giới đang
chịu những khoản thâm thủng mậu dịch to lớn có tính cơ cấu với Trung Quốc,
nhưng không phải quốc gia vĩ đại này xuất khẩu bất chấp cả sự thua thiệt của mọi
nước khác đâu. Thành tích thu nhận đầu tư từ ngoài vào cuả Trung Quốc không kém
phần ấn tượng. Trong khoảng từ năm 1986 và 1991, vốn đầu tư trực tiếp nước
ngoài (FDI) trung bình hàng năm ở Trung Quốc là vào khoảng 3 tỉ Mĩ kim; nhưng
vào năm 2006 vốn đó lên đến 70 tỉ Mĩ kim. Dần dần, việc kinh doanh ở Trung Quốc
trở nên ít tốn kém hơn và dễ dàng hơn trước.
Ngoài ra, Trung Quốc cũng đạt nhiều tiến bộ trong việc xoá đói giảm nghèo. Theo
Ngân hàng Thế giới, lợi tức bình quân đầu người của Trung Quốc tăng trưởng hơn
năm lần kể từ năm 1990 đến năm 2006, tức là từ 320 Mĩ kim đến 1.740 Mĩ kim một
năm. Mặc dù một phần cực lớn của cải tăng trưởng này đi vào túi của một thiểu số,
nhưng mức độ nghèo đói trong cả nước đang xuống thấp. Tỉ lệ bách phân của số
người Trung Hoa sống đắp đỗi với số tiền chưa được 1 Mĩ kim một ngày đã rơi từ
33 phần trăm vào năm 1990 xuống dưới mười phần trăm vào năm 2005. Mức suy dinh
dưỡng trong trẻ em đã xuống rất thấp. Nhiều người vẫn còn sống chật vật, nhất
là ở vùng quê, nhưng một giai cấp trung lưu to lớn và ngày một phình ra thì
đang làm ăn phát đạt. Số người sử dụng điện thoại di động gia tăng từ 11 phần
trăm năm 2001 lên đến 30 phần trăm năm 2005.
Rõ ràng là, việc Trung Quốc gia nhập WTO đã kích thích khiến những thay đổi ngoạn
mục xảy ra trên nước này. Vào tháng Chín năm 1982, bốn năm trước khi Bắc Kinh
xin gia nhập WTO, Đặng Tiểu Bình đã nói trước Đại hội 12 của Đảng Cộng sản
Trung Quốc rằng đất nước này “phải tự khai mở một lối đi riêng, xây dựng chủ
nghĩa xã hội với đặc tính Trung Hoa. Hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa là đường lối
cơ bản của chúng ta. Muốn thực hiện đường lối này và mang lại phồn vinh cho
Trung Quốc, chúng ta phải thực thi những chính sách cải tổ và mở cửa ra thế giới
bên ngoài”.
Nhưng hoá ra, con đường canh tân đất nước là một tiến trình khó khăn và lâu
dài. Vốn là hội viên thành lập cơ cấu GATT (nhưng đã từ bỏ tổ chức này năm
1950), Trung Quốc không cho rằng mình bị đòi hỏi phải xin gia nhập WTO như một
thành viên mới; nói đúng ra, Trung Quốc chỉ xin “tiếp tục lại tư thế cũ của
mình”. Nhưng, dù nói gì đi nữa, ý định thực tiễn của Trung Quốc luôn luôn rõ
ràng. Ngay cả những khi việc cải tổ kinh tế có thay đổi chiều hướng và cường độ
qua nhiều năm tháng, Trung Quốc vẫn liên tục xích gần đến việc gia nhập WTO và
mở cửa kinh tế. Nghị định thư mà Trung Quốc gửi đến các thành phần tham gia cơ
cấu GATT năm 1987 đã công khai nhìn nhận: “Việc hoạch định chính sách kinh tế
quá tập trung ở cấp Trung ương và công tác điều tiết kinh tế bằng kế hoạch cưỡng
bách của nhà nước đã bỏ qua vai trò của những kỹ xảo trong thị trường (market
mechanisms). Do đó, các xí nghiệp đạt hiệu năng kinh tế rất thấp vì thiếu sức sống
và nền kinh tế hàng hoá không được triển khai đúng mức.”
Vào thời điểm năm 1987, Trung Quốc vẫn còn tự coi mình là một nước đang phát
triển có lợi tức thấp (lúc bấy giờ ở thôn quê mức thu nhập bình quân mỗi năm
trên đầu người là 136 Mĩ kim và, cũng theo nghị định thư, “mức chi tiêu bình
quân một năm trên mỗi đâu người ở thành thị là 256 Mĩ kim), mặc dù trước đó nhiều
cải tổ đã bắt đầu diễn ra ở vùng quê từ năm 1979 và được khởi động trong nền
kinh tế tại các thành thị sau năm 1984. Nghị định thư giải thích rõ một số thay
đổi căn bản: “Hiện nay hệ thống phân phối bình quân ‘mọi người ăn chung từ một
nồi lớn’ đang bị dẹp qua một bên. Trong các tổ chức và định chế nhà nước, hệ thống
thang lương đang được thay thế bằng hệ thống lương có cấu trúc, nghĩa là nhân
viên được hưởng lương tương xứng với chức vụ mà họ nắm giữ. Việc tái lập chế độ
tiền thưởng và thử nghiệm liên kết toàn bộ tiền lương-tiền thưởng với năng suất
đã gia tăng mức sản xuất của xí nghiệp và sự hăng hái làm việc của công nhân
viên rất nhiều”. Nghị định thư còn nói thêm: “Nhiều cải tổ đã được thực hiện
trong hệ thống giá cả vốn rất phi lí và trong việc quản lí giá cả vốn quá nặng
nề”. Tuy vậy, việc dứt bỏ quá khứ vẫn chưa dứt khoát: mặc dù việc kế hoạch hoá ở
trung ương có thể đã bị bãi bỏ, nhưng theo nghị định thư, hệ thống kinh tế mới
bắt buộc phải là một “nền kinh tế hàng hoá có kế hoạch”.
Rõ ràng là chế độ mậu dịch của Trung Quốc cần phải được phát triển. Bắc Kinh đã
hợp lí hoá những thủ tục vốn quá cứng rắn trong các định chế nhà nước và trong
các cơ quan điều tiết kinh tế, nhưng cần phải thay đổi nhiều hơn nữa để đáp ứng
ngay cả những đòi hỏi tương đối lỏng lẻo của cơ cấu GATT lúc bấy giờ. Nổi cộm
nhất là cơ cấu thuế quan kỳ quặc của Trung Quốc, với thuế xuất-nhập khẩu “tối
thiểu” và “tổng quát” dàn trải từ 3 phần trăm đến 160 phần trăm, một hệ thống
không thể nào thoả mãn đòi hỏi của các thành viên chính trong cơ cấu GATT.
Ngoài ra, Trung Quốc còn có một số vấn đề khác, như là: chế độ cấp giấy phép xuất-nhập
khẩu kềnh càng, những kiểm soát hối suất rất o-ép, các chức năng bảo vệ sở hữu
trí tuệ chỉ hiện hữu ở mức tối thiểu, luật đầu tư thiếu hấp dẫn, các thủ tục kiểm
tra kỹ thuật và y tế của hàng nhập khẩu không đáng tin cậy.
Mặc dù có nhiều khiếm khuyết nghiêm trọng về tính trong sáng trong một số nhượng
bộ của Trung Quốc, thoả ước gia nhập sau cùng mà Trung Quốc kí kết được với WTO
là một thành công xuất sắc. Đây là một thoả ước có chiều sâu và mức độ phức tạp
chưa hề thấy. Ngày nay, cơ cấu thuế quan mà Trung Quốc dành cho các nước bạn
hàng trong WTO được định ở mức trung bình là 10 phần trăm. Mức thuế trung bình
tính theo hệ số mậu dịch (trade-weighted) thực sự áp dụng cho hàng nhập khẩu hiện
nay là chưa được 5 phần trăm. Những dàn xếp trong giai đoạn quá độ đã cho phép
Trung Quốc có đủ thì giờ để thích nghi thêm với luật lệ của WTO, trong khi đó
các thị trường lớn nhất của Trung Quốc cũng chứng tỏ họ đã biết tự chế trong việc
bảo hộ các công nghiệp đang gặp phải khó khăn. Giới tiêu thụ khắp thế giới nhờ
vậy mà được hưởng lợi. Nhu cầu của một nền kinh tế Trung Quốc đang lên đã tạo
ra nhiều cơ hội xuất khẩu cho các nước đang phát triển, tức các nước cung cấp
thương phẩm nông nghiệp và nguyên vật liệu. Nhờ có những cam kết mà Trung Quốc
kí với WTO, nhiều công ti chế tạo và công ti cung cấp dịch vụ nước ngoài đã và
đang lũ lượt vào kinh doanh ở nước này. Ít có quốc gia nào có thể tưởng tượng
mình không cần đi vào thị trường của Trung Quốc trong những thập niên sắp tới.
Vào năm 1986 [thời điểm Trung Quốc xin gia nhập WTO] đố ai có thể tưởng tượng
trong vòng 20 năm sau sẽ có hai công ty Đức kí hợp đồng xây cất và điều hành một
bệnh viện trị giá 145 triệu Mĩ kim tại Thượng Hải? Hay tưởng tượng được rằng tới
năm 2007 sẽ có đến 1200 cơ xưởng chế tạo đồ phụ tùng xe hơi với vốn đầu tư nước
ngoài tại Trung Quốc - chiếm đến 50 phần trăm của thị trường này? Hay tưởng tượng
rằng hãng Volkswagen sẽ xuất khẩu xe do người Trung Quốc chế tạo sang 80 quốc
gia. Mặc dù vấn đề hàng giả hàng nhái vẫn còn tồn tại, lượng hàng bán ra của
công ty châu Âu LVMH, một công ty sản xuất hàng xa xỉ tại Trung Quốc, trong thời
gian qua vẫn tăng lên 50 phần trăm một năm. Hãng chế tạo máy bay Boeing [của
Mĩ] dự kiến các hãng hàng không dân dụng của Trung Quốc sẽ chi tiêu 183 tỉ Mỹ
kim để mua máy bay mới trong vòng hai thập niên tới; cho đến nay Boeing đã nhận
của Trung Quốc chí ít 50 đơn đặt mua 787 Dreamliner (hàng trăm máy bay Boeing
thuộc các kiễu trước đó hiện đang được Trung Quốc sử dụng). Theo thống kê chính
thức của Trung Quốc, trong năm 2006 có 34 triệu du khách Trung Quốc đi ra nước
ngoài (kể cả Hồng Kông và Macao). Nội trong nửa năm đầu của 2007 đã có hơn 38
triệu du khách Trung Quốc đi ra nước ngoài.
Đây chỉ là vài ví dụ về một chuyện tự nó đã không thể xảy ra, nếu không có những
nỗ lực gay cấn của nhiều nhà lãnh đạo và viên chức kế tiếp nhau của Trung Quốc
trong việc chuẩn bị đường dài cho nước này gia nhập WTO. Ở Trung Quốc, cũng như
ở Căm-pu-chia và Ả-rập Xê-út, WTO đã có ảnh hưởng rất to lớn trong việc biến viễn
kiến của các nhà lãnh đạo đất nước thành hiện thực. Bất chấp chuyện gì có thể xảy
ra ở Vòng đàm phán Doha, các lãnh đạo chính trị cũng nên vận dụng tốt sức tác động
của WTO.
Chú thích:
[1] GATT (dịch giả sẽ giữ nguyên dạng viết tắt này trong toàn bài): The
General Agreement of Tariff and Trade (Hiệp ước Chung về Thuế quan và Thương mại),
tiền thân của WTO. Sau Thế chiến II, song song với nỗ lực đàm phán với mục đích
thành lập Tổ chức Thương mại Quốc tế (ITO), 23 quốc gia tham dự hội nghị đã kí
Hiệp ước Chung về Thuế quan và Thương mại, hay GATT, vào ngày 1-1-1948 với mục
đích hạ thấp các rào cản thuế quan. Vì Hoa Kỳ rút lui, Tổ chức Thương mại Quốc
tế bất thành, nhưng GATT là thành quả còn lại để tiếp tục chi phối các hoạt động
mậu dịch giữa các nước kí kết (trong đó có Hoa Kỳ và Trung Hoa Dân Quốc).
[2] Tổ chức Thương mại Thế
giới (WTO) điều hành các cuộc đàm phán xuyên qua cái gọi là các vòng đàm phán.
Vòng đàm phán Doha bắt đầu bằng cuộc họp cấp bộ trưởng, tổ chức tại thủ đô
Doha, Quốc gia Qatar, và vẫn còn tiếp diễn. Mục đích của Vòng đàm phán Doha là
hạ thấp những rào cản thuế quan khắp thế giới, mở rộng tự do mậu dịch giữa các
quốc gia có trình độ kinh tế khác nhau. Các cuộc họp cấp bộ trưởng tiếp theo đã
diễn ra tại Cancun, Mê-hi-cô (2003) và Hồng Kông, Trung Quốc (2005). Còn các cuộc
đàm phán liên hệ thì diễn ra ở Geneva, Thuỵ Sĩ; Pa-ri, Pháp; rồi trở lại
Geneva.
[3] Từ năm 1993 đến năm
1998, Hun Sen là đồng-thủ-tướng với Hoàng tử Norodom Ranariddh. Lấy lí do
Ranariddh liên minh với tàn dư của Khmer Đỏ, Hun Sen tung ra một cuộc đảo chánh
đẫm máu và sau đó nắm trọn quyền bính của một vị thủ tướng duy nhất kể từ năm
1998.
1/7/2008Peter D. SutherlandTrần Ngọc Cư dịchNguồn: Foreign Affairs, 3+4/2008Theo http://www.talawas.org/.jpg)
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét