Kinh tế là những câu chuyện đơn giản

Kinh tế là những
câu chuyện đơn giản

Các nhà kinh tế học thường bị coi là một giống người phức tạp, khó hiểu, và không có ý kiến nào chắc chắn. Quý vị có biết câu chuyện "nhà kinh tế một tay" nổi tiếng từ nửa thế kỷ rồi không? Trong tuần báo Economist hồi tháng 11 năm 2003 họ viết một bài với nhan đề đó, "The one-handed economist" với dụng ý chỉ trích một tác giả, ông Paul Krugman, Đại học Harvard, rằng ông là một nhà kinh tế học... chỉ có một tay! Câu chuyện "The one-handed economist" được kể từ thời Tổng thống Harry Truman. Ông Truman bảo, "Xin quý vị kiếm cho tôi một nhà kinh tế học nào chỉ có một tay thôi, an one-handed economist, để tôi hỏi ý kiến!" Tại sao? "Bởi vì các nhà kinh tế mỗi khi góp ý kiến với tôi họ đều nói, 'On the one hand' (nhìn từ phía này thì...), sau đó lại nói, 'On the other hand' (Nhìn từ phía khác thì...). Tôi không thể nào quyết định được!" Không cứ ông tổng thống Mỹ mà bất cứ nhà quản trị hay bà nội trợ nào cũng muốn có một kinh tế gia "một tay," cho mình nghe một ý kiến nhất định thôi. Không ai muốn nghe các ý kiến kiểu "Một đằng thì..., nhưng mặt khác thì..." Nói kiểu Việt Nam cho đúng thì phải dịch "The one-handed economist" là "Nhà kinh tế một mặt," vì người mình hay nói "một mặt thì... nhưng mặt khác thì..."
Nhưng tại sao tạp chí Economist (Kinh tế gia) lại chỉ trích ông Krugman là chỉ có một tay? Giáo sư Krugman thường viết mỗi tuần hai bài trên nhật báo The New York Times mà tôi xin thú thực hễ thấy bài của ông ta là muốn đọc. Vì, dù mình đồng ý với ông ta hay không, phải công nhận lối văn ông viết rất sắc bén và có duyên. Ông thường đưa ra những thí dụ, những hình ảnh đơn giản để thuyết phục độc giả. Chẳng hạn, ông chỉ trích chính sách cắt thuế của chính phủ George W. Bush, theo đó những người giàu nhất nước Mỹ hưởng ơn mưa móc quá nhiều so với giới trung lưu. Ngoài ra, vì cắt thuế nhiều quá nên ngân sách của chính phủ liên bang Mỹ khiếm hụt, phải vay nợ, trong tương lai dân Mỹ sẽ phải lo trả cả vốn lẫn lãi, mà hầu như không người dân nào để ý tới những món nợ khổng lồ đó. Ông Krugman tính ra số tiền một gia đình người Mỹ được cắt thuế bình quân khoảng 700 đô la. Trong khi đó, những món nợ mà chính phủ liên bang sẽ vay, nếu chia đều ra thì mỗi gia đình chịu một món nợ 1.500 đô la. Ông ví chính sách của chính phủ Bush giống như ông nhà nước mang tặng bạn một cái tủ lạnh trị giá 700 đô la, nhưng quên không báo cho bạn biết rằng ông nhà nước đã mua cái tủ lạnh đó bằng thẻ tín dụng credit card của chính bạn, mai mốt bạn sẽ phải trả góp. Và tấm thẻ đó lại bị "chạc" những 1.500 đô la vì ông nhà nước còn nhân tiện mua riêng cho mình mấy món khác nữa! Phải công nhận lối dùng những thí dụ giản dị như vậy khiến người đọc hiểu vấn đề rất nhanh, rất dễ thuyết phục người ta. Nhưng tạp chí The Economist phê bình rằng ông Krugman tuy thông minh xuất chúng nhưng lại rất thiên lệch khi bàn về chính sách kinh tế ở Mỹ. Ông nhìn chính sách nào của chính phủ Bush cũng chỉ thấy những khía cạnh xấu mà thôi, cho nên được gọi là "Nhà kinh tế một tay!" Tuy vậy, báo này cũng công nhận ông Krugman là một nhà nghiên cứu lỗi lạc, đã từng đoạt những giải về kinh tế học quan trọng ở Mỹ, và biết đâu có ngày ông sẽ được giải Nobel - nếu tập dùng cả hai tay.
Một thị trường giản dị
Trong nghề nghiên cứu kinh tế học có những công trình nghiên cứu với tham vọng với đến những hiện tượng bao trùm cả thế giới, hoặc gây tác dụng làm thay đổi cả chính sách của người cầm quyền. Nhưng người làm nghề nghiên cứu kinh tế cũng sẽ rất hãnh diện nếu dùng được những mô hình rất bình thường để mô tả những hiện tượng kinh tế tưởng như rất phức tạp. Hai giáo sư Modigliani và Miller thì ai học về môn Tài chính xí nghiệp đều biết, đã thay đổi lối người ta đặt những vấn đề như vay nợ, "Vay nợ nhiều hay ít có ảnh hưởng đến giá trị một xí nghiệp hay không?" Rồi họ lại đặt vấn đề chính sách cổ tức, "Trả cổ tức nhiều hay ít có ảnh hưởng đến giá trị của xí nghiệp hay không?" Và mỗi lần đặt các câu hỏi đó, họ nêu ra những mô hình đơn giản, tập cho nhà nghiên cứu suy nghĩ vấn đề bắt đầu từ cơ bản. Sau này hai ông đều được giải Nobel về kinh tế học. Tôi nhớ cả hai ông đều đã tới trường tôi thuyết trình, trong những buổi họp chỉ có vài chục người trong nghề dự - vì ở thành phố Montréal có tới bốn trường đại học nên mới đông đến vài chục người quan tâm đến môn tài chánh học. Khi mỗi ông đó thuyết trình, họ thường nêu ra những trường hợp đơn giản và đặt câu hỏi coi như vậy thì con người duy lý (và chỉ nghĩ đến lợi riêng) họ quyết định thế nào? Nếu mọi người đều theo lối quyết định đó thì hậu quả khiến thị trường tài chánh sẽ thay đổi ra sao? Họ không dùng những phương trình vi tích phân hay toán xác suất phức tạp như các người mới làm xong luận án tiến sĩ. Những "mô hình" đơn giản có thể làm thay đổi cách người ta nhìn và suy nghĩ vấn đề kinh tế, nếu người nêu lên bắt được đúng một vấn đề cơ bản, khi áp dụng thì biến hóa thiên hình vạn trạng, có thể đặt nhiều vấn đề kinh tế cùng theo một mẫu. Tất nhiên có những vấn đề kinh tế được đặt ra với các phương pháp toán học rất phức tạp mà cũng đóng góp cho hiểu biết của ngành kinh tế học, và giúp cho người ta quyết định đúng hơn. Nhưng những mô hình đơn giản bao giờ cũng đẹp hơn và kích thích được nhiều bộ óc hơn.
Chắc quý vị còn nhớ câu chuyện về thị trường bán xe cũ, trong bài nghiên cứu về "Lemon market" của giáo sư George Akerlof, ông đã được giải Nobel về kinh tế học, sự nghiệp của ông mở đầu với câu chuyện thị trường xe cũ đó. Akerlof đã đem một câu chuyện rất giản dị để diễn tả tình trạng người mua kẻ bán không có những tin tức giống nhau và thị trường không có cơ chế nào để giúp họ tin rằng có thể chia sẻ tin tức với nhau một cách chắc chắn trung thực. Mua xe cũ là một đề tài mà người Mỹ hay đem ra đùa cợt, như khi người ta hỏi nhau: Ông/bà có sẵn sàng mua một chiếc xe cũ của ứng cử viên này hay không? (Ý nói, hắn có đáng tin hay không?)
Akerlof kể chuyện trong thị trường xe cũ người bán xe thì biết cái xe của mình tốt hay xấu đến mức nào, còn người mua xe thì không biết được. Cho nên, nếu người mua xe biết giá trị chiếc xe cũ đời đó, nhãn hiệu đó, có giá tối đa là q, tối thiểu là số không, thì biết rằng cái xe mình đang tính mua có giá trị nằm giữa zero, số không, và q. Vì không biết chắc chắn giá trị chiếc xe nằm ở khoảng nào nên người mua xe phải đánh cá là nó ở mức trung bình, là q/2, một nửa mức tối đa. Trả giá q chia 2 có thể sai hay đúng, lợi hay thiệt, đánh cá 5 ăn 5 thua là tiện nhất.
Nhưng nếu người mua nào cũng đánh giá như vậy, chỉ vì họ không biết rõ tin tức về từng chiếc xe cũ, thì những người bán xe cũ nào biết giá trị xe mình tốt hơn, đáng giá hơn q/2, người đó sẽ rút ra khỏi thị trường, không bán nữa. Còn lại trong thị trường chỉ là những xe có giá trị từ q/2 trở xuống mà thôi. Nhưng người mua xe không ngu gì, cũng nhận ra điều đó, và họ biết trong thị trường bây giờ chiếc xe tốt nhất, có giá trị tối đa chỉ là q/2. Như vậy thì, vì vẫn không biết giá trị từng cái xe một, họ cứ trả giá trung bình là q/4. Trước cảnh đó, những người có xe cũ giá trị cao hơn q/4 sẽ rút lui, để lại trong thị trường chỉ còn những chiếc xe trị giá từ q/4 trở xuống thôi. Cứ tiếp tục như thế, sau cùng sẽ không còn thị trường bán xe cũ nữa vì chỉ những chiếc xe "thổ tả" nhất được bầy bán, tiếng Mỹ gọi là những trái chanh, lemon!
Kể câu chuyện đó xong, Akerlof mới nêu lên vấn đề chính là trong một thị trường mà người mua, kẻ bán có những "tin tức kinh tế không giống nhau". Nếu thế thì không thể có thị trường xe cũ, cũng như các thị trường giống như vậy. Nhìn chung quanh ta thấy liền là có không biết bao nhiêu là thị trường mà người mua kẻ bán không thể cùng biết một tin tức, mà cũng khó lòng tin ở nhau. Đáng lẽ ra thì không còn ai muốn mua, bán nữa! Nhưng tại sao vẫn có các thị trường? Chúng ta có thể tìm hiểu xem trong thực tế các thị trường hiện hữu họ đã bịa ra những biện pháp nào để giải quyết vấn đề "tin tức kinh tế không giống nhau". Khi áp dụng thì thấy nhiều lắm.
Người mua cổ phần một công ty không biết ban giám đốc thuộc loại lương thiện hay gian trá, chỉ có ban giám đốc tự biết họ. Người mua bảo hiểm xe biết mình thuộc loại lái cẩn thận hay là lái ẩu; nhưng các hãng bảo hiểm thì không biết. Người đi xin việc biết rõ khả năng của mình, người tuyển dụng chỉ biết lơ mơ thôi. Trong bao nhiêu sinh hoạt kinh tế khác, có những thị trường mà người mua và người bán không biết tin tức giống như nhau; không những thế, họ khó lòng báo tin cho nhau mà tin tức đó lại được bảo đảm là đáng tin cậy. Nhưng tại sao vẫn có những thị trường mua bán bảo hiểm, thị trường nhân dụng, thị trường chứng khoán, vân vân? Akerlof đã phân tích các trường hợp đó để thấy có những cơ chế (mecanism) nào được dùng trong các thị trường ngõ hầu giải quyết vấn đề tin tức bất cân xứng đó.
Akerlof đã mở cửa cho cả một ngành nghiên cứu mới về "Tin tức bất cân xứng" (asymmetric information), cái kho tàng đó bây giờ vẫn còn được tiếp tục khai phá. Bắt đầu bằng thí dụ thị trường xe hơi cũ nát, những trái chanh. Trước ông, đã có nhiều người phân tích vấn đề tin tức bất cân xứng này, nhưng ông có tài đặt vấn đề theo cách đơn sơ, dễ hiểu nhất, và nêu được những đặc tính, những ẩn số chính của bài toán cho những người đi sau áp dụng, từ đó họ tìm hiểu bao nhiêu lãnh vực khác. Về sau này một giải Nobel đã được trao cho Akerlof và mấy người khác cũng nghiên cứu vấn đề tin tức bất cân xứng trong đời sống kinh tế.
Chuyện ngụ ngôn hai người tù
Quý vị có nhớ chuyện nhân vật chính trong phim The Beautiful Mind hay không? Đó là ông giáo sư John F. Nash Jr., cũng được giải Nobel về kinh tế học. Ông thuộc một chủng loại khác với ông Akerlof ở trong nghề kinh tế. Ngành của ông gồm những người chuyên về "Game Theory," Lý thuyết Trò chơi. Thực ra ông là một nhà toán học, chỉ đi qua lãnh vực kinh tế một lần, với một bài viết ngắn ngắn, mà từ đó người ta đặt ra tên "Trạng thái quân bình theo lối Nash" (Nash Equilibrium.) Khi nghiên cứu kinh tế dùng Lý thuyết Trò chơi, Game Theory, các tác giả thường đặt vấn đề (kể một câu chuyện) xong rồi đặt câu hỏi đi tìm trạng thái quân bình Nash. Nghe chơi chơi vậy nhưng hầu hết các vấn đề kinh tế đều có thể đem ngiền ngẫm theo phương pháp Game, mà John Nash đã bày ra cách đặt vấn đề, nên mở ra một con đường mới cho các nhà nghiên cứu. Không những trong kinh tế học, các ngành khoa học xã hội khác cũng khai thác Game Theory với nhiều ích lợi và lý thú.
Một câu chuyện giản dị được bao nhiêu nhà nghiên cứu dùng Game đem ra thử thách cái trí thông minh của mình là chuyện "Ngụ ngôn hai người tù" (The prisoners' dilemma.) Có người bịa ra câu chuyện đó để suy nghĩ về chiến lược thời chiến tranh lạnh Nga với Mỹ, rồi có người thấy có thể áp dụng nó vào môn học kinh tế, người khác đem áp dụng vào lãnh vực chính trị học, xã hội học, thậm chí đến việc nghiên cứu sinh học, di truyền học cũng dùng được.
Câu chuyện đơn sơ và thích thú. Một lần mở cuốn sách tên là Nguồn gốc của Đức hạnh (về đạo đức-xã hội học,) thấy câu mở đầu viết, "The prisoner has a dilemma..." - Người tù có một mối lưỡng nan - tôi cảm thấy ngay tác giả là một người "biết chuyện!" Như gặp một người mà mình cảm thấy có thể trò chuyện mãi không chán, có thể kết bạn được. Mỗi lần gặp một bạn trẻ có vẻ thông minh và tò mò về đời sống chính trị, xã hội, tôi lại bị quyến rũ, muốn đem câu chuyện ngụ ngôn đó ra kể. Tiếc lắm, trong 100 người thì cũng chỉ được một người quan tâm! Nếu gặp một ai, bàn luận với nhau về một vấn đề nào đó, thí dụ chuyện cải tổ của đảng cộng sản Trung Quốc hay chuyện ông Osama bin Laden, hoặc một vụ ly dị, một vụ con cãi mẹ, mà chỉ cần nói, "Đây là một thứ prisoner's dilemma," nói thế là hiểu nhau rồi, thì vui biết mấy. Chữ Hán gọi là "Tương thị mạc nghịch," nhìn nhau là hiểu nhau, không thấy gì đối nghịch.
Chuyện ngụ ngôn hai người tù kể như vầy:
Tanya và Cinque bị bắt trong lúc cướp ngân hàng Hibernia, họ bị giam ở hai phòng riêng. Mỗi người chỉ lo cho mình chứ không lo cho bạn. Một viên biện lý khôn ngoan bảo riêng mỗi người rằng: "Mày có thể thú tội, hoặc giữ im lặng. Nếu mày thú tội mà bạn mày im lặng, mày sẽ được tha, còn bạn mày sẽ bị tù nặng vì có lời mày làm chứng. Ngược lại, nếu mày im lặng mà bạn mày thú thì nó sẽ được tha, còn mày ở tù. Nếu cả hai cùng thú tội, cả hai sẽ bị tù, nhưng tòa sẽ cho án nhẹ thôi. Nếu cả hai cùng im lặng, tòa sẽ buộc tội mang vũ khí bất hợp pháp và phạt tù. Bây giờ nghĩ đi, sáng mai viết cho tòa một tấm giấy thú tội nhé!"
Mỗi người tù trên đây suy nghĩ như nhau, thấy chỉ có hai trường hợp xảy ra, là hoặc người kia thú tội, hoặc hắn im lặng. Thử tính trong mỗi trường hợp đó mình quyết định thế nào thì có lợi nhất.
Nếu người kia im lặng, mình có thể chọn im lặng hoặc thú tội. Nếu cũng im lặng thì sẽ bị tù vì tội mang súng bất hợp pháp, nếu thú tội thì sẽ được tha. Như vậy thì thú tội tốt hơn!
Bây giờ nếu người kia thú tội, nên tính sao? Nếu mình im lặng, mình sẽ bị tù nặng còn nó được tha. Còn nếu mình thú tội, cả hai sẽ bị tù nhưng được hưởng án tù nhẹ hơn. Thôi, cứ thú tội vẫn hơn.
Cả hai người tù cùng suy nghĩ thuần lý sẽ thấy đằng nào cũng nên thú tội! Đó là suy nghĩ thuần lý dựa trên quyền lợi của mỗi người.
Nếu như hai người có thể thông tin cho nhau, và có thể biết chắc người kia không thể phản mình được (vì ra ngoài sẽ bị thanh toán chẳng hạn) thì cả hai cùng im lặng, mỗi người sẽ chỉ bị buộc tội mang vũ khí, nhẹ hơn tội cướp ngân hàng!
Câu chuyện này cho thấy khi mỗi người dùng tinh thần duy lý thì kết quả khác nếu tập thể dùng lý trí! Ở đời có rất nhiều trường hợp tương tự!
Câu chuyện "Mối lưỡng nan của hai người tù" do Merrill Flood và Elvin Dresher bịa ra đầu tiên, năm 1950. Họ nghiên cứu về chiến lược trong thế giới với hai cường quốc Nga, Mỹ đang đe dọa nhau bằng bom hạch tâm. Sau đó, ông Albert Tucker kể lại câu chuyện cho có con số rõ ràng hơn, để các giáo sư tâm lý trong Đại học Stanford có thể cùng hiểu. Cho tới cuối thập niên 1970 đã có cả ngàn bài nghiên cứu về câu chuyện này. Từ 1988 đến 1994 có hơn 200 cuốn sách viết đến chuyện này, và cứ thế tiếp tục.
Như vậy cho nên những người nghiên cứu kinh tế học không phải chỉ bàn những chuyện giá trị đồng đô la hay chỉ số sinh hoạt. Họ là người, họ cũng quan tâm đến bao nhiêu chuyện khác. Và nhiều khi họ bàn những chuyện ngoài kinh tế, chỉ vì thấy có thể áp dụng một mô hình kinh tế giản dị vào những cảnh huống khác của cuộc đời.
Hãy coi những vụ Enron, WorldCom, với những Anderson, Merrill Lynch, họ đã bị tố cáo ăn chịu, thông đồng với nhau làm cho giới đầu tư bị thiệt. Nhưng chúng ta cứ quan sát cảnh đàn ông đàn bà, con trai con gái gặp gỡ nhau để tìm bạn lứa đôi coi. Họ cũng play đủ thứ games không khác gì trong thị trường chứng khoán! Trước khi bàn đến thị trường hôn nhân, hãy kể một câu chuyện ngụ ngôn khác.
Kinh tế quốc doanh bất lợi
Có một Trò chơi cho chúng ta biết tại sao các xí nghiệp quốc doanh không sinh lợi, và nói chung, tại sao các nước ngả về kinh tế quốc doanh sẽ bị trì trệ. Trò chơi này đọc trong cuốn Nguồn gốc của Đức Hạnh - The Origns of Virtue, của Matt Ridley, xuất bản năm 1996.
Có hai người, tên Konrad (K) và Niko (N) bắt buộc phải chia nhau lợi nhuận. Lợi nhuận này cao hay thấp là do họ quyết định mà tạo ra. Theo quy luật của cuộc chơi thì K là người được quyết định trước, và anh ta được chọn cách chia tiền. Có hai cách, là Bình đẳng hay Bất công. Còn N phải quyết định sau, nhưng anh ta sẽ được phép chọn số tiền để đem chia, là Cao hay Thấp.
Nếu K chọn Bình đẳng thì hai người sẽ chia đôi số tiền. Nhưng nếu anh chọn Bất công thì anh ta sẽ được chia 90% số tiền, còn 10% để cho N.
Sau khi K chọn rồi, đến lượt N chọn số tiền đem chia là Cao hay Thấp.
Nếu N chọn Cao, số tiền hai người được chia nhau sẽ là, thí dụ 10 ngàn. Như vậy là gấp 10 lần số tiền nếu N chọn Thấp, chỉ có 1 ngàn.
Với quy luật cuộc chơi như vậy,theo quý vị nghĩ thì mỗi người K và N sẽ quyết định ra sao? Tất nhiên K là người được quyết định trước, anh ta sẽ chọn cách chia Bất công, để được hưởng 9 phần mười lợi nhuận.
Còn N sẽ tính sao? Dù anh ta quyết định cách nào, anh cũng chỉ được hưởng 10% lợi nhuận. Như vậy thì đằng nào anh cũng nên chọn Lợi nhuận Cao, nếu không chính anh sẽ bị thiệt! Đây là một giải đáp Quân bình Nash cho cuộc chơi vì hai bên sẽ không muốn thay đổi.
Nhưng đó là theo lý luận của các nhà toán học. Trong đời sống xã hội chúng ta có những cảnh giống như trò chơi trên đây, nhưng tâm lý con người khác với bài toán thuần lý.
Tại những xứ độc tài có hai giai cấp. Một là nhóm thống trị, họ nắm quyền, thụ hưởng hầu hết lợi nhuận của nền kinh tế quốc gia, còn người dân thường thì hưởng rất ít. Nhưng chính người dân thường, với tư cách lao động, lại có thể chọn làm việc hăng hái, hay uể oải, ảnh hưởng đến lợi tức quốc dân. Để cho giản dị, chúng ta tưởng tượng một cuộc chơi.
Thí dụ chúng ta có hai người tên là Quan và Dân. Hai người chia nhau lợi nhuận của một xí nghiệp chẳng hạn, trong đó Quan là thủ trưởng, Dân là công nhân. Quan có quyền quyết định chia lợi nhuận theo cách của ông ta, và thế nào Quan cũng chọn cách Bất công, để hưởng 90%, còn 10% để cho Dân hưởng. Còn Dân thì có quyền làm việc hăng hái hay uể oải, ảnh hưởng tới lợi nhuận cao hay thấp.
Nhưng trong trò chơi này lợi nhuận Cao hay Thấp không khác nhau nhiều đến 10 lần như trong trò chơi toán học trên. Nếu Dân cố làm hết sức để lợi nhuận cao hơn, từ mức 100 đồng năm ngoái có thể sẽ tăng lên 110 đồng, tỷ lệ tăng trưởng là 10%. Ngược lại, nếu Dân không cố gắng, làm tà tà, thì tỷ lệ tăng trưởng chỉ có 5%, lợi nhuận lên thành 105 đồng.
Đối với thằng Dân, nếu làm tà tà được chia 10% của 105 đồng tức là được 10 đồng rưỡi, còn nếu làm cật lực thì cũng khá hơn, được 11 đồng, khác nhau 50 xu.
Nhưng khi thằng Dân quyết định, nó không chỉ nhìn vào túi nó có thêm 50 xu, khá hơn, mà nhìn vào lợi nhuận của ông Quan. Nếu thằng Dân làm cật lực, ông Quan sẽ hưởng 90% của 110, tức 99 đồng. Nếu Dân làm uể oải, ông Quan sẽ được 94 đồng rưỡi mà thôi - tức là 90% của 105 đồng. Nếu nhân dân nỗ lực, lợi tức của quan sẽ tăng từ 94 đồng rưỡi lên 99 đồng!
Theo tâm lý con nhà nghèo chúng tôi thì thằng Dân sẽ chọn cách làm uể oải, tà tà. Vì nó thấy mình có cực thân cũng chẳng hưởng được bao nhiêu (50 xu) mà ông chủ thì được hưởng thêm nhiều quá (thêm 4 đồng rưỡi!). Thằng Dân so sánh 50 xu của mình với 4 đồng 50 xu của Quan mà thấy tủi thân! Chắc nó sẽ không cố gắng!
Cũng có thể suy luận lối khác, thằng Dân thấy rằng nếu làm việc tà tà mình cũng chỉ bị mất có 50 xu mà thôi, còn ông Quan sẽ bị mất 4 đồng 50 xu lận! Nếu thằng Dân muốn trả thù Quan thì nó sẽ làm việc tà tà!
Câu chuyện ngụ ngôn trên có thể giải thích tại sao các chế độ gọi là xã hội chủ nghĩa hiện thực lại thất bại về kinh tế. Tại các nước Tư bản Quả đầu thì hơi khác. Vì các chế độ đó không cực quyền toàn trị cho nên thằng Dân ở đó không chịu lép một bề mãi.
Nó sẽ đòi thay đổi cách phân chia. Và mỗi khi cách phân chia công bằng hơn một chút, mức phát triển kinh tế cũng cao hơn. Người ta đã nghiên cứu nhiều quốc gia, thấy trong thực tế mức độ công bằng xã hội lợi tức tỷ lệ thuận với sự phát triển kinh tế, điều đó không ngạc nhiên.
Nhưng trong câu chuyện trên đây người Dân không tính toán thuần lý và duy lợi như trong các mô hình kinh tế học. Đáng lẽ nếu duy lý thì anh Dân phải thấy có thêm 50 xu vẫn hơn, còn anh Quan anh ấy có thêm 4 đồng rưỡi là chuyện không liên can gì đến mình! Nhưng nếu cái tính ganh tị, thù oán nó nhập vào thì người Dân có thể lãng công trường kỳ, giống như ở nhiều nước độc tài vậy! Khi quyết định về hôn nhân, thường chúng ta cũng không duy lí như trong kinh tế học. Tuy nhiên, có những thiên tình sử vĩ đại vẫn chứa đựng khía cạnh kinh tế trong đó!
Nữ hoàng Saba và vua Salomon
Trong thị trường hôn nhân, đàn ông cạnh tranh với các người đàn ông khác để được một hay nhiều phụ nữ chú ý, để họ chịu đi ăn tối với mình, đi coi hát, khiêu vũ với mình, và sau cùng là mục đích gì thì ai cũng biết. Ngược lại, phụ nữ cũng cạnh tranh với nhau để thu hút càng nhiều quý ông càng tốt, để tìm một người bạn đời, nếu không gọi là một "nơi nương tựa." Hai bên biết mục đích và nhu cầu của nhau, và có thể bước vào thị trường, bắt đầu việc "tiếp thị" - marketing! Chúng ta hành động không khác gì mấy hãng xe General Motors, Toyota, BMW tìm cách bán xe cho người tiêu thụ. Môn tiếp thị rất hữu ích cho chúng ta để hiểu câu chuyện hôn nhân, tán tỉnh, hẹn hò... Mỗi nhà sản xuất tìm cách trưng bầy sản phẩm của mình như câu trả lời đúng nhất cho nhu cầu của người tiêu thụ, và tất nhiên ai cũng muốn che giấu mọi nhược điểm của mình đi. Một tác giả, đã tốt nghiệp MBA ở Đại học Harvard, viết một cuốn sách về "Lớp MBA ở Đại học Harvard dậy tôi cái gì về nghệ thuật kiếm chồng!" Tôi xin lỗi không kể tên tác giả ở đây vì không đồng ý với lối đặt đề tài đó! Nhưng, cũng có thể vì tôi đã lớn tuổi rồi thấy mình không còn ở trong thị trường đó nữa cho nên không thích đọc!
Một nhà kinh tế viết thế này về trò chơi kết bạn khác tính phái (giả thiết là để tiến tới hôn nhân), không biết quý vị nghĩ sao: "Phụ nữ đi tìm một người đàn ông để đáp ứng mọi nhu cầu của mình, trong khi người đàn ông đi tìm mọi phụ nữ chỉ để thoả mãn một nhu cầu của hắn". Trong một thị trường như vậy, mỗi bên phải hiểu mục đích của bên kia, và tìm cách "chiêu mại" sản phẩm của mình cho phù hợp, đồng thời vẫn bảo vệ được mục đích của mình khi mua sản phẩm của đối tác. Có thể phân tích như hai người tham dự (play) một trò chơi (game). Họ cũng có khi kết hợp lại như những tổ chức OPEC để bảo vệ giá dầu. Họ cũng tìm cách hại đối thủ cạnh tranh khi cần bán cho cùng một giới tiêu thụ.
Tôi viết như trên và ý thức rằng các ông, bà bạn thi sĩ của tôi đang nổi giận. Họ sẽ mắng rằng, "Thế còn ái tình, tình yêu chân chính, cao quý, bỏ đi đâu?" Tôi xin các thi sĩ tha lỗi. ở trên đời có TìnhYêu chứ. Tôi tin vào điều đó không kém ai hết. Tình yêu là thứ không ai hiểu được. Chỉ có hôn nhân nhiều khi có thể đem phân tích theo game theory được mà thôi, tình yêu thì không phân tích nổi. Khi chúng ta gặp một người, nói những chuyện trên trời dưới biển, chuyện triết lý của Khổng Tử và chuyện nấu canh sao cho ngon, chuyện Thơ Đường hay nhạc Mozart, rồi đến chuyện bán cái xe cũ mua xe mới; rồi sau một giờ trò chuyện, không ai tán tỉnh ai hết, bỗng nhiên một người nói, "Anh yêu em;" rồi người kia nói, "Em yêu anh;" như thế ta gọi là tình yêu. Rồi chia tay nhau, trong lòng hào hứng mà không biết mình đang hào hứng về chuyện gì. Mấy ngày liên cứ nghĩ đến là thấy "phiêu phiêu" không hết, giống như Cô Mùi gặp anh Siêu hoặc Zivago gặp Lara. Như thế, tiếng ta gọi là Yêu! Tiếng Tầu long trọng gọi là "Tương thị mạc nghịch."
Có một chuyện tình nổi tiếng, được chép trong Cựu Ước, chắc ai cũng biết. Chuyện của Nữ hoàng Sheba và vua Salomon. Khi Salomon dọa đem quân tấn công, nữ hoàng Sheba đã "đi thẳng tới Jerusalem mang theo cả một đoàn xe và lạc đà, chuyên chở bao nhiêu là hương liệu, vàng bạc, và đá quý." Và một vụ ái tình đã xẩy ra, đẹp như một bài thơ, được ghi trong kinh thánh cẩn thận.
Nhưng chúng ta không quên rằng nguồn lợi tức chính của vương quốc nữ hoàng Sheba là buôn hương liệu, và đất đai bà ngự trị là xứ Yemen bây giờ, kiểm soát Hồng Hải là con đường nhập cảng hương liệu từ các xứ miền Đông (tức Á châu) đem qua vùng Địa Trung Hải. Vua Salomon, con người thánh trí cũng biết mối lợi kinh tế đó và muốn thảo luận. Khi hai nhà buôn muốn tấn công cùng một thị trường họ chỉ có hai cách đối phó với nhau: hoặc cạnh tranh cắt cổ cho tới khi đối phương bị gục, hoặc thương lượng để đồng loã cùng nhau bắt chẹt giới tiêu thụ. Cuộc gặp gỡ giữ nữ hoàng Sheba và vua Salomon khiến chúng ta phải nhớ đến những chuyện Enron, Dynergy với El Paso đồng ý làm giá trong thị trường điện ở California, hay chuyện Merrill Lynch trao đổi với Tyco. Adam Smith viết từ thế kỷ 18: "Những người buôn cùng một ngành ít khi gặp gỡ nhau chỉ để giải trí, và khi gặp thì câu chuyện sau cùng của họ vẫn là đồng loã bắt chẹt giới tiêu thụ, nhiều khi là để cùng tăng giá." Chắc chắn sau cuộc gặp gỡ giữa vua Salomon và Nữ hoàng Sheba, giá cả trong hương liệu khác trước! Hai bên cùng có lợi, chỉ giới tiêu thụ bị thiệt! Ai ngờ thiên tình sử vĩ đại như thế mà cũng bị các nhà kinh tế học soi mói! Có đúng là hai đấng trai tài gái sắc đó đã ký một hiệp định thương mại song phương hay không? Hay chỉ có tiếng sét ái tình mà thôi?
Tội nghiệp cho thân phận con người. Chúng ta cũng phải lo trả các hóa đơn mỗi tháng, lo cho tương lai mình và con cái nếu có sau khi lấy nhau. Cho nên không thể tin mãi vào cảnh "một mái nhà tranh với hai trái tim vàng". Đó là thân phận làm người. Kinh tế học không giúp chúng ta sống hạnh phúc hơn. Nhưng hy vọng có thể giúp chúng ta tránh các quyết định vội vàng, bớt phiền não được chút nào hay chút đó. Nếu chúng ta cùng hiểu được như vậy thì cũng là tương thị mạc nghịch, dù không phải là tình yêu.

18/2/2004

Ngô Nhân Dụng

Nguồn: Thế kỷ 21, số Xuân 2004

Theo http://www.talawas.org/