Thơ cài trên tủ lạnh

Thơ cài trên tủ lạnh

Có lần tôi nghe William Carlos Williams đọc bài thơ This Is Just To Say. Giọng của ông khác lạ so với những thi sĩ khác trong cùng băng đọc thơ không rè mà trong trẻo một cách đáng ngạc nhiên của một người đàn ông có lẽ có tính tình vui vẻ. Đang lái xe một mình trên xa lộ miền quê mùa hè không vội lắm tôi nổi hứng chạy chậm lại rồi tấp vào giữa hai bụi gai có nhiều trái dâu blackberries ngồi nghỉ mệt và nghe lại cuốn băng lần nữa.

Anh đã ăn

những trái mận

ở trong

hộp đá lạnh

Và chúng

hình như

được em để dành

cho bữa điểm tâm

Thứ lỗi cho anh

chúng thơm ngon quá

ngọt quá trời

Mà lạnh nữa

(This is just to say)

I have eaten

the plums

that were in

the icebox

and which

you were probably

saving

for breakfast

Forgive me

they were delicious

so sweet

and so cold

Đây là một bài thơ dễ bị người đọc bỏ qua. Thậm chí có người sẽ bực mình vì lối viết hơi ngớ ngẩn dây dưa thong thả kiểu như:

that were in

hay

and which

tạo thành những câu thơ riêng biệt.

Bài này được viết như một mẫu giấy ghi chép có vẻ như là của một người đàn ông ghi vội cho vợ mình. Dĩ nhiên cũng có thể là của một người đàn bà viết cho một người đàn ông hay của một người đàn ông cho một người bạn trai và quan hệ của họ không phải là quan hệ vợ chồng. Tuy nhiên cái ấn tượng mà bài thơ để lại cũng như tiểu sử của tác giả dễ làm ta nghĩ đến một mẫu giấy của người chồng gắn hờ đâu đó trên cửa tủ lạnh. Hay trên bàn ăn hay ở dưới gối dĩ nhiên. Với Williams ở đâu mà chẳng được.

Bài thơ dùng ngôn ngữ văn xuôi không vần vốn thường thấy trong thơ của ông. Ta nhớ rằng người có công nhất trong việc phá vỡ lối thơ truyền thống ở Mĩ làm cho thơ tự do (free verse) trở thành phổ biến như hiện nay cùng thời với Eliot Ezra Pound nhưng công lao vượt xa hai nhà thơ này chính là Williams.

Sinh năm 1883 mất năm 1963 ông sống suốt mấy mươi năm bề ngoài trầm lặng mà bên trong sôi nổi ở thị trấn nhỏ Rutherford New Jersey sinh quán của mình. Thực ra Williams đã sống hai cuộc  đời khác nhau. Như một người thầy thuốc ông chữa bệnh cho hàng chục ngàn người dân của thị trấn đỡ đẻ cho hơn hai ngàn đứa bé sơ sinh làm việc quần quật nếu dùng lối nói của chính ông "như một người nô lệ".

Giữa những giờ làm việc trong những kỳ nghỉ ngắn ngủi thậm chí giữa hai bệnh nhân ông đã dành thời gian cho thơ và văn học cũng tận tâm như đối với người bệnh. Và khai sinh ra một nền thơ mới của Mĩ. Ông đã viết bốn mươi chín cuốn sách trong đó có nhiều tập thơ bốn vở kịch một vở opera năm mươi hai truyện ngắn bốn cuốn tiểu thuyết lớn một cuốn phê bình văn học một cuốn lịch sử Hoa Kỳ một cuốn tiểu sử của mẹ ông v.v... Williams đã từng kể lại trong cuốn tiểu sử tự thuật của mình:

Năm phút mười phút lúc nào cũng tìm ra được. Tôi có một cái máy đánh chữ ở trên bàn làm việc. Tất cả những điều tôi cần là kéo cái nắp ra và tôi sẵn sàng ngồi xuống. Tôi làm việc ở tốc độ tối đa. Nếu một bệnh nhân đến gõ cửa trong lúc tôi đang viết dở một câu văn bang sập máy lại tôi là một thấy thuốc. Cuối cùng sau mười một giờ đêm khi bệnh nhân cuối cùng đã lên giường ngủ lúc nào tôi cũng tìm được thời gian để gõ thêm mười trang nữa. Thật ra tôi không thể nào đi nghỉ được nếu như đầu óc tôi không rũ bỏ được những ám ảnh chúng dày vò tôi suốt ngày.

Williams quan tâm đến các giá trị phổ quát của thơ ca.

Thật khó tìm được

tin tức gì trong các bài thơ

thế mà người ta vẫn chết

đau đớn mỗi giờ

vì thiếu điều chỉ tìm thấy trong thơ

It is difficult

to get the news from poems

yet men die miserably every day

for lack

of what is found there.

Ông cũng là người xiển dương quan điểm cho rằng nước Mỹ là của người Mỹ thơ Mỹ phải mang tính cách đặc trưng của một đất nước độc lập về văn hóa tách khỏi ảnh hưởng mà ông cho là nặng nề của Anh và châu Âu vào thời đó. Mặt khác ông lại là người có tư tưởng dân chủ và hòa bình rất quan tâm đến các sự kiện chính trị đương thời.

Thơ ông phản ánh điều đó. Ngày 6 tháng 12 năm 1957 Hoa Kỳ lần đầu tiên phóng vệ tinh vào vũ trụ. Thất bại. Thế mà hai tháng trước đó tháng 10 năm 1957 Liên Xô đã phóng thành công vệ tinh Sputnik vào quỹ đạo trái đất mở đường cho việc đưa Gagarin vào vũ trụ. Rõ ràng họ đang chiếm lĩnh bầu trời và trong không khí chiến tranh lạnh người Mỹ đã bị bỏ rơi ở đằng sau. Một tương lai ảm đạm chờ đợi họ. Mặc dù thế họ đã phản ứng với một thái độ khiêm tốn bình tĩnh chững chạc công nhận sự thất bại rõ ràng của mình. Và chính thái độ này là một khởi đầu cho việc đưa người lên mặt trăng mười năm sau đó.

Gagarin nói hân hoan tuyệt vời

Anh có thể

Đi một mạch suốt đời

Anh bơi

Ăn và hát

Và bay vọt lên từ đó

Một trăm lẻ tám phút

Khỏi bề mặt

Của trái đất mỉm cười

Và rồi anh trở lại

Vị trí cũ

Giữa chúng ta

Từ sự chia ra

Và trừ mất

Ngón chân đến gót chân

Nơi gót chân và ngón chân anh cảm thấy

Như mình vừa nhảy múa xong

Heel & Toe To The End

Gagarin says in ecstasy

He could have

Gone on forever

He floated

Ate and sang

And then he emerged from that

One hundreds eight minutes off

The surface of

The earth he was smiling

Then he returned

To take his place

Among the rest of us

From all that division and

Subtraction a measure

Toe and heel

Heel and toe he felt

As if he had

Been dancing

Ông viết bài này chỉ một thời gian ngắn sau khi Gagarin bay lên quỹ đạo như một lời ngợi ca đối với thành tựu khoa học của Liên Xô lúc ấy đang là đối thủ của Mĩ trong chiến tranh lạnh vì ông cho rằng đó cũng là tin vui chung của loài người. Khi nước Mĩ gửi Armstrong lên mặt trăng các đồng nghiệp của ông ở nước Nga xa xôi đã giữ im lặng. Nhưng ông không biết điều ấy vì đã qua đời trước đó nhiều năm.

Williams thường chọn phương pháp giản dị để mô tả sự vật lược bỏ các chi tiết ít quan trọng làm cho bài thơ của ông có hơi hướng như một bài haiku Nhật nhưng phát triển về những hướng khác lạ. Tháng tư vừa rồi trời vào xuân một buổi sáng ngày nghỉ thức dậy muộn đứng trong cửa sổ nhìn ra vườn sau qua màn mưa bụi trắng tôi thấy những bông oải hương tím và cúc trắng đầu mùa nở rộ trên chiếc xe cút kít để ở cuối góc vườn dựng bên hàng rào từ mùa thu năm ngoái. Lúc đó tôi không thể không nhớ đến bài thơ The Red Wheelbarrow nổi tiếng của ông.

So much depends

Upon

Nhưng khác với haiku phong cách của các nhà thơ trường phái "hình ảnh sâu" (deep imagism) mà Williams có phần nào chịu ảnh hưởng cũng vừa là một trong những người khởi xướng không ràng buộc về cấu trúc và đề tài và mở rất rộng các đường biên của haiku vốn là thể thơ có những quy định (thâm sâu) chặt chẽ riêng. Không chỉ có thế Williams thường viết về các đề tài hàng ngày các sự vật nhỏ mọn như thể ông cố tình làm cho thời gian đứng lại.

Rất nhiều thứ

Dựa lên

Dựa lên cái gì?

a  red  wheel

barrow

một  chiếc  xe  cút

kít  đỏ

Những thứ gì dựa lên?

Ta cảm thấy gánh nặng của mưa của đất côn trùng và thảo mộc của bầu trời cùng trĩu xuống trên một chiếc xe nhỏ. Williams suốt đời đi tìm một thứ ngôn ngữ nối kết thơ ca và những kinh nghiệm của đời sống bình thường. Bài thơ của ông kêu gọi người đọc làm mới lại cái nhìn của mình đối với thế giới như một đứa trẻ vừa thức dậy buổi sáng mai. Nhà thơ không tin rằng ngôn ngữ của ông đủ sức để mô tả đời sống và tâm hồn vì vậy ông cố gắng đặt để các sự vật thiên nhiên hoa cỏ như thể chúng là với một chút sắp xếp tối thiểu để dọn đường cho người đọc. Trong một thời kỳ mà chủ nghĩa siêu thực Pháp làm mưa làm gió ở châu Âu và khắp thế giới Williams và những người cùng khuynh hướng với ông hứng khởi từ những gợi ý nghệ thuật của châu Á và Nhật Bản nhưng trong một tinh thần hết sức độc lập đã dựng nên những viên đá đầu tiên của nền thơ Mĩ với chủ nghĩa khách quan (objectivism).

Đọc thơ Williams tôi lúc nào cũng nhận được cảm giác về sự hòa hợp dịu dàng giữa con người và đồ vật giữa xã hội và thiên nhiên. Thơ ông ít nói trực tiếp về người nhưng cảnh vật như chiếc xe chở gạch đá gây ấn tượng rõ ràng về những người làm vườn hay làm đường công việc đồng áng hay xây dựng.

Như một người đi qua đường hay một người đứng trong cửa sổ lúc nào ông cũng chăm chú nhìn sự vật chúng đang

mờ đi

trong nước

mưa

glazed with rain

water

Thơ ông cũng ít nói về người nữ nhưng sự vật trong thơ lấp lánh như vừa được chạm tới bởi người đàn bà mà ông yêu dấu. Mặc dù là một thầy thuốc có đời sống mực thước ông lại được các nhà thơ trẻ tuổi hơn nổi loạn phá phách hơn xem là một tấm gương. Như Allen Ginsberg kẻ đã gây ra một cơn sốt ở Mỹ với tác phẩm Howl (Hú) nổi tiếng vào thời đó. Chính Williams là người đã viết đề tựa cho lần xuất bản đầu tiên của tập thơ này.

Người đọc ít khi nghĩ về Williams như một người làm thơ tình. Bài thơ Ghi mấy chữ (This is just to say) trên đây cũng có thể gây ra ấn tượng đó. Thật ra nó chính là một bài thơ tình sâu xa. Tính giản dị bình thường của bài thơ chở được không khí thân mật của một quan hệ âu yếm.

Không phải chỉ chữ "thứ lỗi" mà còn là bản thân toàn bộ lời ghi chép của người đàn ông để lại chứng tỏ lòng tôn trọng của anh ta đối với người vợ hay người yêu của mình.

Chúng ta không rõ những trái mận để trong tủ lạnh là dành cho người đàn bà hay cho anh ta hay cho cả nhà. Ăn vội vàng những trái mận như thế có thể làm cho người khác bất ngờ khó chịu vì không có bữa điểm tâm. Nhà thơ xuất hiện như một chàng trai trẻ trung hay hơn thế nữa như một đứa trẻ.

Niềm vui của nhân vật là niềm vui hồn nhiên. Người đọc dễ tin rằng niềm vui ấy là có thật.

Nhắm mắt lại ta nghĩ đến những ngày hè nóng nực mồ hôi ròng ròng khát cháy cổ và có thể đang đói bụng lại cầm trên tay những trái mận vừa thơm vừa ngọt vừa lạnh. Quả thật không ai cầm lòng được.

Bài thơ được viết vào lúc nào?

Ban đêm chăng? Khi mọi người đã đi ngủ và anh một mình lang thang trong căn nhà rộng? Hay anh lái xe về nhà khi trời đã tối vợ anh đi làm ban đêm hay là đã ngủ say. Và anh mở cửa nhà để lại sau lưng bầu trời đầy sao mùa hạ đứng ngẫm nghĩ một lúc lâu trong căn bếp tối mờ rồi anh mở tủ lạnh? Đó thật là một niềm vui cuộc sống.

Mặc dù được viết một cách nhẹ nhõm cách nói có vẻ tình cờ bài thơ là một sáng tác đầy cẩn trọng sự buông chữ nhẩn nha cố gây cảm giác hồn nhiên tự nhiên gây tương phản giữa niềm say mê của con người và cảm giác tội lỗi cũng như sự tương phản giữa người nam và người nữ.

Đoạn mở đầu viết về những trái mận nằm trong ngăn đá của tủ lạnh. Đoạn thứ hai nói về một người khác trong trường hợp này ta nghĩ là một người phụ nữ và sinh hoạt gia đình. Đoạn thứ ba trở lại với những trái mận. Williams đã phóng lớn một sự việc nhỏ trong đời sống thành một hoàn cảnh tiêu biểu cho những xung đột có tính phổ quát hơn của các cá nhân xuyên qua những cám dỗ của đời sống.

Tôi muốn nói thêm một điều có vẻ hơi thừa nhưng dễ bị người đọc bỏ qua.

Những trái mận rất thơm là khứu giác. Chữ delicious trong tiếng Anh cũng có nghĩa là ngon.

Chúng lại ngọt (sweet) là vị giác.

Mà lại còn lạnh (cold) nữa là xúc giác.

Như thế thơ không phải chỉ là ngôn ngữ mà còn là cảm giác. Hay một trái tim ấm nóng và một tình yêu mát lạnh? Cũng là cả hai cũng như những con gà có màu lông trắng xóa chạy lúc thúc hay kêu chiêm chiếp bên chiếc xe cút kít chở gạch đá dưới trời mưa của ông. Trong thơ Williams sự vật thường đi thành đôi thành cặp.

beside the white

chicken

bên cạnh những con

gà trắng

Chúng đứng im lặng mổ thức ăn hay chạy quanh chiếc xe đuổi nhau kêu chiêm chiếp thì không thấy ông nói rõ nên bạn phải tưởng tượng thôi.

Các tài liệu tham khảo:

Imaginations William Carlos Williams NXB New Directions 1967(?)

The Autobiography of William Carlos Williams NXB New Directions 1967.

The Portable Beat Reader Ann Charters NXB Penguin 1992.

Oxford Book of American Poetry David Lehman NXB Oxford 2006.

Nguyễn Đức Tùng

Theo http://vanchuong.vnweblogs.com/