Tô Hoài nhìn từ một khoảng cách gần
Những suy nghĩ về tác giả và tác phẩm:- Những cuộc trò chuyện với nhà văn
- Tô Hoài nói về nghề và nói về người khác
- Người khác nói về Tô Hoài
1986
Những suy nghĩ khi nhớ lại Tự truyện
Một xuất phát tốt là thiên hồi ức Cỏ dại. Hình như thời thơ ấu
không may mắn đã giúp cho người trai ấy có sự tỉnh táo, biết vị thế của mình
trong đời. Cái gốc của Tô Hoài là một linh hồn bơ vơ. Một người thợ thủ công “cỏ
dại” chính cống. Sau mới có một con người cán bộ - cán bộ viết văn - trùm ra
ngoài.
Cái giọng riêng của Tô Hoài bắt đầu từ đâu? Câu văn như bước
chân người kéo lê đi, lại như tiếng thủ thỉ để chứng tỏ là con người đó vẫn sống,
không bao giờ chấp nhận sự cùng đường. Văn Tô Hoài không gợi cảm giác sang trọng
mà thường ăn ở cái vẻ miên man không cùng; sinh động tự tin, nhưng lại vẫn có
chút hậm hụi, hèn hèn tội tội như thế nào đó. Một câu trong Xóm giếng ngày xưa
“Tôi vẫn quen với những nhem nhọ”.
Về kỹ thuật viết
Như nhiều người đã nói (trong đó có Hoàng Tiến), Tô Hoài mạnh
nhất khi tả phong cảnh, tả những ấn tượng của người viết. Từ đoạn này sang đoạn
khác, nhiều khi chuyển rất đột ngột, không đếm xỉa gì đến người đọc. Nhưng vì
cái duyên, người ta bị hút ngay vào những đoạn rẽ ngang rẽ dọc đó.
Tôi nghĩ rằng Tô Hoài không biết rõ nhân vật và ông không để
ý đến nhân vật bằng phong cảnh. Nhân vật của ông như người qua đường không hiện
lên như những tính cách mãnh liệt muốn thể hiện ý mình, mà chỉ để làm cớ cho
tác giả kể chuyện.
Các loại nhân vật
Chỉ có một lần, Tô Hoài tả nhân vật có chí khí và có tầm nhìn
xa - Dế mèn.
Chỉ có một lần, Tô Hoài tả loại người quật khởi - đó là A Phủ.
Còn ngoài ra các nhân vật của ông đều là là sát mặt đất; pha
tạp, không thuần nhất; mặt mày nhòe nhoẹt; tồn tại theo kiểu khật khà khật khưỡng.
Người ta hơi khó nghĩ khi xếp họ vào những loại người cụ thể. Nhiều người là loại
tầm thường.
Sự tồn tại giữa đời
Mỗi lần nghĩ đến Tô Hoài, tôi vẫn lạ vì sao có một người
khinh người rẻ của như vậy, lạnh lùng như vậy, mà vẫn sống giữa người đời rất
nhẹ nhàng, và đi đâu cũng lọt. Hay là sự chân thành của Tô Hoài và người đời
cũng rất thật mà tôi chưa nhận ra (Phạm Thế Ngũ trong Việt nam văn học sử giản
ước tân biên in ở Sài Gòn trước 1975 coi Tô Hoài thuộc loại ngòi bút nhân hậu bậc
nhất hồi tiền chiến).
Một số tác phẩm
Tự truyện cho thấy cái đời thường duyên dáng của một người
làm nghề.
Nét nổi bật của Một quãng đường đoạn tả nhà văn lang thang đi
ăn xin. Chất “bạc nhạc”. Những đoạn không đâu vào đâu như thế, cung cấp tốt tài
liệu cho những người viết tiểu sử ông. Cho người ta hiểu thế nào là một con người,
nhất là loại ta hay gọi là “nhân dân lao động”.
- hóm hỉnh, gần nhân tình, nhạy bén.
- ngấm ngầm ham hố, cũng đi lừa mọi người sau khi đã bị người lừa.
- không thể lớn được, nhưng không chết, lầm lụi dai dẳng, để rồi lại mãi mãi sinh sôi.
- ngấm ngầm ham hố, cũng đi lừa mọi người sau khi đã bị người lừa.
- không thể lớn được, nhưng không chết, lầm lụi dai dẳng, để rồi lại mãi mãi sinh sôi.
Bề ngoài có tính chất dân gian, song thực ra đó cũng là một
quan niệm hiện đại về thế giới này, ở đó con người vừa có mặt, vừa vắng bóng; mọi
hoạt động vừa là làm, vừa là chơi; tác phẩm vừa là tinh tuý, vừa là độn; con
người vừa là cán bộ, vừa là dân thường. Dễ từ bỏ nhau, dửng dưng với nhau, như
đã dễ gần gũi với nhau.
Những con người trong đó biểu hiện rõ cuộc Cách mạng này – Nảy
sinh từ xã hội cũ, họ lại là động lưc chính phủ nhận nó và lang thang đi tìm một
cái gì khác dù không biết rõ cái đích mình đến.
Trong bài viết về Nguyễn Bính, Tô Hoài bảo trong đời sống văn
học trước 1945, người lẫn với ma, đó là cái thời nửa người nửa ma.
Theo nghĩa này có thể bảo chính ông như một con ma, trong ông
có một con người nghĩ ngược với những điều đang viết. Lúc nào ông cũng có nhu cầu
tố giác mọi người, lật tẩy mọi người - kể cả lật tẩy chính mình. Lúc nào ông
cũng đắm đuối trong một vài ý nghĩ tinh quái nào đó.
Người sùng bái sự không thiêng liêng của cuộc đời ̶ Tô Hoài đáng
được định nghĩa như vậy. Trong Tô Hoài luôn luôn có cái xu thế muốn xúi giục chúng
ta viết văn thực sự, làm người thực sự, tuy ông vẫn nghĩ:
- Như thế thì mệt lắm, mà cũng chả đi đến đâu.
Trong con mắt những đồng nghiệp
Ý Nhi kể: Ông Tô Hoài thấy cái ảnh của mình ở 45 truyện ngắn
cho một câu “Mình mà cũng đẹp nhỉ. Mình như Tây thế này còn gì.”
Kim Lân: Tô Hoài là người rất từng trải, chịu chơi với anh em
lắm, đâu cũng đi (mà vẫn giữ được mình). Nguyễn Đình Thi khi làm Tổng Thư ký,
không dám ra quán rượu thịt chó với anh em nữa. Tô Hoài thì làm tất. Dễ dàng lắm.
Rồi lại vào kiểm điểm nhau như chơi.
Thợ Rèn có ý tương tự: Ông ta sẵn sàng uống rượu, nói bậy với
anh em, rồi lại đứng lên thay mặt chi uỷ, phê phán anh em.
Lê Minh Khuê nhớ lại một lần bầu Quốc hội: Gớm, ông Tô Hoài
ông ấy ra tranh cử, ông ấy nói cũng chẳng khác gì xã luận hết, điếc cả tai.
Vũ Hùng: Tôi đọc Chuyện đường xa, thấy lạ. Tô Hoài viết quá
nhiều chuyện mà anh không biết, ví dụ chuyện vệ tinh, chuyện bay trên máy bay,
đi ngược ngày thế nào. Cái gì anh ấy không biết, anh ấy phải hỏi người khác chứ?
Trong một số truyện ngắn, Tô Hoài luôn luôn thù ghét với những
người không ở cái căng ( tiếng Pháp camp ̶ chỉ phe nhóm, trận tuyến) của mình.
Luôn luôn thấy căng của mình mới hay ho tốt đẹp, mọi nơi khác, không ra gì!
Tôi (Vũ Hùng) thấy anh - Tô Hoài - không bằng anh Võ Quảng.
Anh Võ Quảng hôm nọ bảo tôi: Nhà văn không nên để mình quá bị ràng buộc vào một
quan niệm nào đó. Chỉ có một quan niệm mà, theo Võ Quảng, chúng ta phải trung
thành - đó là quan niệm nhân bản.
Tô Hoài cũng có cái nhân bản của mình, chỉ có điều cái nhân bản
đó, không có được cái tầm như ở những ngòi bút kiệt xuất.
Mối quan hệ với đồng nghiệp
Sau 1975, vào Sài Gòn, Tô Hoài rủ Nguyễn Tuân thăm Vũ Bằng.
Nguyễn Tuân không đi, coi như không trở lại chuyện cũ. Tô Hoài đã đi thăm thật.
Cũng như Tô Hoài đã lặn lội về thăm Nguyễn Bính, sau khi Nguyễn Bính mất. Hình
như việc gì người khác không dám làm, thì Tô Hoài dám làm, luôn luôn Tô Hoài muốn
chứng tỏ rằng mình không sợ gì cả. Trong bụng dám cho rằng mình đi với ai cũng
được.
Bùi Hoà nhớ một vài lần đến gặp nhà chính khách Nguyễn Văn Bổng,
lại gặp Tô Hoài ở đấy. Hai ông trao đổi cho nhau mấy quyển tiếng Pháp. Sao Tô
Hoài cứ lẩn lẩn, thằng Hân cũng có cái tính hay lẩn kiểu ấy, Bùi Hoà kết luận.
Không chừng cái cách sống ấy có ở nhiều người. Chẳng hạn như
Nguyễn Kiên. Né tránh mọi người, giữ miếng, không thích bàn kỹ về điều gì cả,
vì ngại bộc lộ đến cùng con người mình trước người khác.
Con người làm bằng chất dẻo
Chuyện ở Hội Văn nghệ Hà Nội, báo Người Hà Nội. Bằng Việt kể:
Ông Triệu Bôn có vẻ vùng vằng, nghĩ rằng mình đi vắng 2 tuần, ở nhà báo sẽ chẳng
ra sao. Ai ngờ, cũng xong. Tô Hoài mủm mỉm cười, làm tuốt.
Bùi Bình Thi kể về thái độ chịu chơi của Tô Hoài. Tô Hoài
đang có chuyện gì đó làm mọi người bực ra mặt. Văn Linh cáu. Muốn xin lỗi, thừa
lúc Văn Linh quay ra phía khác, Tô Hoài thò tay bắt tay Văn Linh từ phía sau, nắm
thật chặt. Văn Linh có cáu mấy cũng đành đặt tay mình trong tay Tô Hoài.
Nguyễn Minh Châu: Tô Hoài bao giờ cũng có xu thế muốn làm vừa
lòng người nói chuyện với mình. Hễ mình nói cái gì động chạm là lão chuồn ngày,
lảng sang chuyện khác ngay.
Tô Hoài hỏi Xuân Quỳnh:
- Có phải cô bảo tôi là vừa đá bóng vừa thổi còi phải
không?
- Vâng, em bảo anh thế đấy! (có liên quan đến một giải
thưởng)
Tô Hoài không nói gì, sau vẫn gửi sách tặng Xuân Quỳnh (cuốn
Nhà Chử).
Nói chung, theo Ý Nhi, Tô Hoài tỉnh bơ như không, khi nghe
người khác chỉnh mình, cười mình, vạch cái xấu của mình. Tôi nghĩ, ông như có
cái khoá tốt, khoá tạch lại một cái, thế là mọi ý kiến về ông ở ngoài.
Theo nghĩa rộng, Tô Hoài rất khớp với xã hội Việt Nam hôm
nay. Đọc lại Tự truyện, thấy tưng tức. Người tài quá, mà lại cũng khinh người rẻ
của, ma giáo quá.
Dương Thu Hương: Lão Tô Hoài là loại Hà Nội móc cống, xích
lô, chứ đâu có chất quý tộc như dân Hà Nội thực thụ.
Một kiểu làm ăn tùy tiện
Thỉnh thoảng liếc qua báo Người Hà Nội, tự nhiên thấy nhếch
nhác quá. Mà do Tô Hoài làm đấy. Từ người phụ trách báo đã khinh thường tờ báo
của mình biết bao.
Một lúc nào đó tôi buột miệng nói: nếu tất cả chúng ta đều là
cặn bã, thì loại như Tô Hoài vừa là cặn bã của xã hội cũ, vừa là cặn bã của xã
hội mới.
Đọc lại bài viết Núi Cứu quốc (Nguyễn Đình Thi), thấy có câu
“Tô Hoài thú Việt Bắc nhưng không yêu Việt Bắc.”
Có lẽ với cả cuộc đời này cũng vậy, Tô Hoài đâu có yêu. Một mặt,
đó là người chả có nguyên tắc sống gì (dân ngoại ô không có nghề chuyên, chỉ đi
làm thuê, việc gì cũng có thể làm; người ta chỉ thuê một lần, sau này cũng chả
nhớ mặt nhau nữa). Mặt khác, đó lại là một cán bộ biết vươn lên trong xã hội,
cũng thích công danh lắm.
Phan Thị Thanh Nhàn bảo: Bây giờ Tô Hoài vẫn bảo là không phải
làm báo cho bạn đọc, mà là làm báo cho tuyên huấn họ đọc.
Nhàn: Tôi ngờ rằng lúc vào nghề, ông Tô Hoài đã bị những người
trong nghề coi thường lắm nên bây giờ ông ta mới lang thang đủ nơi mà chẳng
dính vào nơi nào hết. Kim Lân: Không, căn bản là vì Tô Hoài rất chịu chơi, lúc
nào cũng sẵn sàng đi chơi với mọi người, tuy chẳng để làm gì, chẳng để yêu bạn
bè hơn, nhưng cứ thích đi.
Nói về người khác
Thường chỉ cần một hai câu, Tô Hoài cũng đủ giết người ta rồi.
- Con người ta thật là buồn cười. Như cô Tú bây giờ, lúc
nào cũng nói “in được một bài thơ, đối với tôi bây giờ, còn sướng hơn in một tập
truyện ngắn”.
- Không ngờ đời sống làm cho ông Thông ông ấy đổ đốn như
vậy chứ hồi ở Việt Bắc, ai cũng yêu nhớ. Trẻ này, chịu học này, đọc được cả chữ
Hán lẫn chữ Pháp, nên cần gì là nghiên cứu được cái ấy, mà lại đặc biệt tín nhiệm
về chính trị nữa. Mình vẫn ngờ cái loại nhà văn về Hà Nội bằng con đường Thái Nguyên. Ít nhiều vẫn có chất tỉnh lẻ của nó!
về chính trị nữa. Mình vẫn ngờ cái loại nhà văn về Hà Nội bằng con đường Thái Nguyên. Ít nhiều vẫn có chất tỉnh lẻ của nó!
Tô Hoài kể về một kiểu người nhạt nhẽo.
- Chả là tôi cũng là loại tác giả được phân công có người
chuyên môn theo dõi. Người ấy chính là cô X. Một hôm cô ấy bảo tôi “Em nghe người
ta bảo anh với chị bằng mặt nhưng chả bằng lòng, mà anh lại lòng thòng với chị
N. phải không?” - “Mồm thiên hạ vẫn thế. Hay là để tôi gọi nhà tôi lên cho cô
tin nhé!” - “Nghĩa là không có gì?” - “Toàn chuyện vớ vẩn đồn thổi!”.
Thế là cô ta sung sướng như chính cô ta được minh oan. “Có thế
chứ, có thế chứ!”
Về sau, Nguyễn Kiên bình luận: Ông Tô Hoài vẫn có cái lối
đóng kịch kiểu ấy. Cứ làm như mình sòng phẳng lắm ấy!
Nói về chữ nghĩa
- Tôi thấy luôn luôn người ta có thể viết cho gọn hơn. Từ
5 dòng, tôi có thể co lại, còn độ 3 dòng, hay 2 dòng. Trong ba chữ một cái đèn,
thể nào cũng có thể xoá bớt, chỉ còn hoặc là một đèn, hoặc là cái đèn.
Tôi (VTN) nghĩ: đi mà xoá văn Nguyễn Tuân!
Nhưng một phát hiện khác của Tô Hoài thì có thể chấp nhận được:
- Cái bài Chữ và câu văn của tôi còn có đoạn nói đến biền
ngẫu ở Nguyễn Khải. Thế mới biết biền ngẫu nó vào mình tự nhiên thật (đoạn chê
này, đến lúc in, thì trường Nguyễn Du, nơi in tập sách có bài Chữ và nghĩa nói
trên họ xóa hết!)
Tầm vóc văn chương
Đọc những nhà văn lớn ở nước ngoài, thấy rõ người ta định lớn
- người ta muốn cạnh tranh cả với Chúa! Các nhà văn Viẽt Nam ở trình độ khác. Từ
Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân tới Xuân Diệu, Tô Hoài, luôn luôn ở ta chỉ có cái
ao ước là tìm ra một chỗ đứng trong đời sống, len lỏi để có thể bám trụ được,
và từ đó nhìn ra với nụ cười hể hả: ta không chết.
Và nỗi lo lớn nhất là cạnh tranh với các đồng nghiệp, ghi điểm
trước đồng nghiệp.
Đọc lại truyện ngắn viết trước 1945, thấy nhà văn này có lý để
tự kiêu, truyện rất hay, tự nhiên. Có một chút gì đó thanh thoát hơn các truyện
của Nam Cao nữa. Nhưng thấy Tô Hoài ảnh hưởng đủ thứ kể cả Nguyễn Công Hoan
(truyện Ma đè).
Ý nghĩa xã hội
Đọc Tô Hoài, thêm hiểu tại sao lại có Cách mạng tháng Tám.
Tình cảnh dân ta trước 1945 khá rõ.
- Một xã hội đẹp nhưng quái gở. Đàn bà quyết định tất cả
(truyện Một người đi xa). Thế nào người ta cũng có lý, cũng nói được.
- Một xã hội quá tù túng. Những yếu tố lạ, những yếu tố
ánh sáng, có le lói đến (những đoạn tả người ở quê ra tỉnh, người ở tỉnh về)
nhưng chưa giải quyết được bế tắc. Tỉnh thành phố xá nào có ra gì, cũng buồn
bã, yếu đuối, không đủ sức phá vỡ sự tẻ nhạt của nông thôn công xã.
Những trang Tô Hoài tả việc lên phố của mình (trong Cỏ dại),
câu chuyện lên Hàng Mã ở, sao vẫn chỉ như là dấu hiệu cho thấy một sự bất lực.
Ngưng đọng, trì trệ là đặc điểm chính của những xóm ngoại ô này. Có cố thì cũng
đến thế thôi.
Có cả những bệnh không chữa mà khỏi, lẫn những bệnh không bao
giờ chữa khỏi. Có cả những ao ước mơ hồ, lẫn lời hứa phiệu ngay từ đầu đã không
ai tin.
Tô Hoài hay có lối tả con người dù đã qua nhiều bước phiêu
lưu, vẫn trơ lại trước mọi tác động, con người mặc dù có vẻ rất nhạy cảm nhưng
cuối cùng đâu vẫn đóng đấy, nhân vật đi qua cuộc đời mà rút cục mình vẫn là
mình.
Niềm tự tin
Lại Nguyên Ân kể về một ông bán sách cũ: bán ra thì rất đắt,
coi như sách của mình đi khắp cả nước tìm không ra; mà mua vào thì nhìn dửng
dưng, nhạt nhẽo, y như không cần, nhìn sách bằng nửa con mắt.
Tôi muốn mượn mấy câu này để nói về “thần thái” của Tô Hoài.
Trong Tô Hoài có chất của dân buôn bán Bắc bộ, nghèo nàn, chắc lép; lại có chất
của dân công chức thuộc địa, cốt làm xong việc lấy lương, còn đâu kệ thằng Tây;
có triết lý của người người hư vô, thây kệ đời bởi hiểu mọi cố gắng chỉ vô ích,
vậy thì cứ sống cho thoải mái, đến đâu hay đến đấy. Tô Hoài là một hãng hàng thật
hàng giả đều làm được, cũng biết người biết của, mà nhìn chung đối với sự đời
chả coi cái gì ra gì hết.
Những năm chín mươi (A)
1/1990
Một chuyện đáng nhớ ở Đại hội nhà văn III: Tô Hoài mai đi Le
Caire Ai Cập họp Hội nghị Á Phi rồi, hôm nay vẫn giữ tên trong danh sách bầu chủ
tịch đoàn. Phan Hồng Giang tố ra giữa hội trường để còn dành chỗ cho người
khác. Ai cũng nghĩ ê cả mặt. Nhưng Tô Hoài coi như không có chuyện gì xảy ra.
Sau Đại Hội vẫn đến Hội Nhà văn. Nghe đâu, số Tác phẩm văn học này, lại có bài
điểm sách Tô Hoài.
Sức sống của nhà văn này cho tôi hiểu thế nào là sự phong phú
của con người, nhất là loại người từng trải. Có thể nói ở mỗi con người loại
này có những con người khác nhau. Trước công việc, một con người khác – đôi khi
là Chúa – chi phối anh ta. Trong khi đó, thì ngoài đời, anh ta vẫn tiếp tục
phiêu lưu, lang thang, hưởng thụ, hư hỏng.
Phan Thị Thanh Nhàn kể: Ông Tô Hoài làm ở cơ quan báo, lại Hội
nữa, ăn hai lương như Bằng Việt, mà chả bao giờ đến cơ quan cả.
Theo Nguyễn Kiên, cái vụ Đại hội thì dơ thật. Nguyễn Kiên giải
thích thêm, sở dĩ lúc bấy giờ ông Tô Hoài còn nấn ná chờ có được chút gì không,
theo mình biết là vì ông nghe rằng hình như trên sẽ can thiệp vào Đại hội, nhân
sự sẽ do trên xếp, và như vậy, thể nào ông cũng có phần. Ấy, kinh nghiệm xưa
nay vẫn là như thế, chỉ có điều lần này kinh nghiệm đó không đúng nữa....
Nhân chuyện gì đó (à, chuyện về tạp chí của Hội), tôi bảo:
- Hình như ông Tô Hoài sẵn sàng làm.
Nguyễn Kiên:
- Ông ấy thì cái gì chẳng nhận. Rồi cũng chẳng làm mà
cũng chẳng bỏ, nghĩa là làm cứ như đùa.
Ngày thứ ba 20/2, Hội đồng văn xuôi họp. Nghe anh em kể thì
Tô Hoài giở giọng ngang phè (Ma Văn Kháng gọi là “giả lão, bán lão”, cậy mình
là già, lợi dụng tuổi già của mình) :
- Tôi bây giờ chả sợ gì nữa. Ông Tố Hữu còn sợ, tôi chẳng
sợ.
- Đọc báo là tôi cứ tìm cái dở nhất tôi đọc. Đọc thơ. Mà
lại thơ Huy Cận, thơ Nguyễn Xuân Sanh hẳn hoi. Toàn thơ in theo chiếu mà, nên
muốn hiểu ai lên ai xuống ai đứng yên mình phải đọc.
- Thời buổi bây giờ hỗn loạn, bỏ cái minh hoạ hôm qua,
thì lại minh hoạ cho cái đổi mới hôm nay.
- Thì những giải văn chương trên chính trường bây giờ,
như giải Nobel, nó cũng đều là chính trị cả.
Có một chút gì trơ tráo trong tất cả những lời bộc bạch đó.
Anh em người ta cãi lại, anh mà không minh hoạ à, anh mà không có chiếu à, chiếu
lớn là đằng khác. Anh bảo giải Nobel chính trị, thế giải Bông Sen của anh (Phạm
Thị Hoài: Bông Sen hay Hoa Sen tôi cũng không biết nữa), mà không chính trị à?
Nghe Đỗ Trung Lai nói lại, Bằng Việt bảo phải cho Tô Hoài về
hưu thôi, Tô Hoài cũng 70 rồi (Bằng Việt vẫn là nhân vật số 1 của Văn nghệ Hà Nội).
Chắc có lẽ thế, nên Tô Hoài chạy vạy đủ các nơi.
Hoàng Cầm: Tô Hoài đúng là một con chuột ngày, khôn lắm. Khi
mà Tô Hoài muốn lấy lòng mình, lão rất khéo. Để rồi sau đó, lại phản ngay được.
19/6/1990
Loại như Tô Hoài - đó là sản phẩm của quá trình dân chủ hoá
trên thế giới này (quá trình dân chủ hoá tất yếu mà Likhatchev đã có lần nói tới
cũng là một xu thế chung của văn học mình, từ thế kỷ XX). Nhưng dân chủ mà thiếu
phần quý tộc, chỉ là dân chủ trong tầm thường, nhảm, thấp.
11/7/1990
Ngồi cạnh Tế Hanh nghe ông nói với ai đó rồi quay sang gật gù
bảo với tôi:
- Anh Tô Hoài còn trẻ mà nhanh nhẹn lắm.
Tôi máy mồm, không kìm được, độp luôn:
- Nhanh nhẹn và tham lam nữa, nên đúng là trẻ thật.
Nguyễn Đình Nghi:
- Tô Hoài thường bảo rằng Tự lực văn đoàn không trả tiền
mình. Nói thế chỉ là thấy việc nhỏ mà không thấy việc lớn. Lệ hồi ấy, ai mới gửi
mà được đăng lần đầu đều không trả tiền. Còn về truyện Con gà ri (khi đăng trên
Chủ nhật còn giữ cái tên là Mê gái - V.T.N.), bố tôi (Thế Lữ) là người đọc văn
xuôi, có đống bản thảo, tôi biết đã định loại đi, nhưng thấy tiếc moi xem lại lần
nữa. Phát hiện ra truyện của Tô Hoài, thế là ông thuê xe lên ngay nhà Thạch Lam
và hai ông cho đăng ngay ở số gần nhất. Sao lại bảo là ông vô trách nhiệm được.
(Cũng Nguyễn Đình Nghi: Đừng tưởng như Nguyễn Công Hoan mà là
chân thực đâu. Trong Đời viết văn của tôi cũng khối chỗ nói dối!)
Người ta kể rằng, ở Hội nghị của Hội đồng văn học thiếu nhi,
Văn Linh chửi ầm lên: Tôi chán các thứ hội đồng này lắm rồi. Lúc nào cũng từng ấy
mặt chẳng nhẽ không ai thay được à?
Quang Huy cũng phụ hoạ cái giọng đó. Nhưng Tô Hoài kệ.
Trong đầu óc mọi người ở Hội, Tô Hoài vẫn là một nhân vật
không thể thiếu. Khi người ta có ý định lập ra tạp chí Văn học nước ngoài, thì
ông Tổng biên tập mà người ta nghĩ tới lại là Tô Hoài.
Một buổi tôi ngồi nói chuyện với Hách, Khuê.
Hách: Mình còn nhớ lần đầu thằng Trần Ninh Hồ nó gặp ông Tô
Hoài về, nó bảo ông ấy ghê lắm, hạch đủ thứ.
Khuê: Tôi viết cái truyện gì này này, nói về một nghệ sĩ. Ông
ấy bảo đừng có viết về nghệ sĩ. Hãy viết công nông ấy.
Nhân bàn về thân phận, tôi nói đùa:
- Từ công việc của Tô Hoài đôi khi thấy toát lên cái ý
văn nghệ phải được quan niệm như một công việc nhăng nhít, và người làm văn nghệ
quá nhiều tay nhảm nhí. Mà người tài nhất trong cái đám nhảm nhí này trước cách
mạng có Nguyễn Bính và có Tô Hoài. Nhưng mặt hàng Tô Hoài đa dạng hơn.
Trong bài Chữ và tiếng nói, sách Sổ tay viết văn trang 119, bản
in 1960, Tô Hoài nói về nghề: Người viết văn như cái cửa hàng bách hoá, càng
nhiều mặt hàng càng dễ chạy.
14/4/1991
Vũ Quần Phương kể: Ông ấy khôn lắm, không có cái gì bỏ qua,
nhưng không dính vào việc gì cụ thể cả. “Lúc nào cần vắng thì tôi vào viện. Ở
tuổi tôi thiếu gì bệnh để nằm viện”. Chính ông ấy nhận như thế.
(Bùi Bình Thi có lần nói: Tô Hoài như một con rán, đặc biệt
nhạy cảm với mọi tình thế.)
Cơ quan có cô N. làm văn phòng. Ông Tô Hoài dùng nó, nể nó.
Đùng một cái, nó xin vào Hội. Anh em thấy chuế, ông Tô Hoài cũng thấy chuế. Cho
nó vào thì ra làm sao nữa.
Có người như Bằng Việt nói thẳng, thôi N. ơi chờ chút đã, để
bọn này viết cho N. mấy cái truyện hoặc mấy bài thơ rồi ký tên N. đã, N. hãy
vào. Nhưng N. nó không chịu.
Đến ngày Ban chấp hành bỏ phiếu thì ông Tô Hoài vắng một cách
cố ý.
Ấy, ông cứ sợ một đứa khùng dại như vậy để rồi có lúc ông coi
thường cả một đại hội.
Người khác tham lộ mặt. Ông ấy thì lẩn khuất kín đáo. Khi có
hai bên tranh nhau thì ông ấy nhường ngay. Chỉ khi nào, ở chỗ nào không ai để ý,
ông ấy mới bổ nhào, và người ta phải chịu.
Cái mà tuổi tác mới dạy cho ông ấy chăng? Không, từ trẻ ông
đã thế.
Là cái mà văn hóa Việt Nam nó thấm vào ông nữa.
19/7/1991
Con người trong Tô Hoài
Đọc lại Dế mèn. Đúng là có một tính cách, sự khao khát, ý tưởng
hành động. Nhu cầu muốn làm việc lương thiện. Sự sòng phẳng, chấp nhận những lầm
lỡ của con người mình.
Tính cách kiểu Dế mèn là tính cách thông thường của con người
lập nghiệp, tuy không có cái sắc cạnh, cái quá đáng, cái gần như không thể bộc
lộ được. Lại cũng đã bắt đầu thích chức vụ xã hội.
Nhưng ngoài Dế mèn, thì các nhân vật khác đều lặt vặt không
có con người nào như Dế mèn. Trong truyện Tô Hoài trước cách mạng, loại con người
hiện ra vớ va vớ vẩn đông hơn nhiều.
Trong một phiếm luận, tôi đã từng chứng minh những variant
khác nhau mở ra trước nhân vật Tô Hoài trong việc mưu cầu hạnh phúc. Có vẻ như
Tô Hoài muốn đưa ra cả loạt, một cụm mà lại không có một phương án nào là rõ rệt.
Tô Hoài không thật yêu một con người nào, một kiểu tính cách
nào. Các loại nhân vật chỉ để vẽ phác, và đều nham nhở. Nhân vật không có những
khao khát lớn. Nhân vật không có cái đắm đuối như các nhân vật của Nguyên Hồng.
Bước đi loạng choạng, ý định thú tội – nhớ có một nhân vật Nguyên Hồng được tả
như vậy. Gắn liền với ý thức về tội lỗi, khao khát chuộc tội. Sự thông cảm kỳ
diệu với thiên nhiên, thấy ở đó một biểu hiện của Chúa, những cái ấy có ở những
trang đặc sắc nhất của Nguyên Hồng.
Cuộc đời trong Tô Hoài thì lẩn mẩn rất nhiều chi tiết mà người
bình thường quen thuộc nhưng lại hay bỏ qua. Đọc Tô Hoài người ta có thích thú
nhưng không sửng sốt. Nhân vật trong Tô Hoài thiếu hẳn bản sắc riêng, cái thật
nổi trội kỳ lạ. Có vẻ như họ sát ngay mặt đất, họ dễ lẫn đi giữa những người
khác.
Nguyễn Kiên:
- Tôi và Tô Hoài cũng là một thứ bạn vong niên. Hồi tôi
còn ở chỗ 65 Nguyễn Du, ông Tô Hoài cũng hay đến chơi, thủ thỉ đủ các chuyện vẩn
vơ. Gần đây tôi chỉ nghĩ sao mà bố mày liều thế, viết bừa viết phứa, có mỗi cái
Hà Nội cũ mà viết mãi thôi.
Vào những ngày này (10/1991) Tô Hoài đang khoe là có một cuốn
hồi ký mang tên Cát bụi chân ai kể lại chuyện Hội Nhà văn 1957-1987.
Báo Tiền Phong Chủ Nhật đã trích đăng hai kỳ về Nguyễn Bính,
bài viết cho thấy hình ảnh một Nguyễn Bính rạc rài rất đáng thương mà cũng đáng
giận.
Lạ thật, một mặt thì Tô Hoài rất tiêu biểu cho lối làm việc của
nghệ sĩ Việt Nam, loanh quanh tả cái cây cái lá với những chuyện vặt vãnh. Mặt
khác, ông lại là người có lối làm việc của nhà văn hiện đại. Ông sớm viết hồi
ký, viết ngay từ hồi 22-23 tuổi - tập Cỏ dại. Hình như ông hoàn toàn hiểu rằng
nhà văn còn biết viết về những gì khác ngoài chính mình nữa!
Bên cạnh cái phần đôn hậu, sự ma mãnh là một thứ bản chất thứ
hai Tô Hoài, nó giúp cho ông tồn tại nhưng cũng kéo thấp ông xuống.
- ma mãnh nghĩa là sẵn sàng làm bậy, nói dối, viết ẩu,
len lỏi để sống.
- ma mãnh nghĩa là cứ tự nhiên mà thành, mưu mô lặt vặt
xoay xở tầm thường cũng là tự nhiên, và không đủ sức vươn lên thành trí thức,
vươn lên trong kiến thức, sách vở, phiêu lưu vào những khu vực thiêng liêng của
đời sống tinh thần.
1/1/1992
Về quyển hồi ký Cát bụi chân ai
Từ hồi gặp nhau ở Moskva, Tô Hoài đã nói với tôi về ông Tuân,
phải viết về ông ấy, viết chứ, nhưng không phải là kính viết mà viết một cách
như là vẫn sống với ông ấy
vậy. Lại Nguyên Ân thì lại còn được Tô Hoài rót vào tai đại ý là sẽ viết về một thế hệ các ông ấy gặp chủ nghĩa Mác như gặp một cái quán, tiện chân là vào, thế thôi.
vậy. Lại Nguyên Ân thì lại còn được Tô Hoài rót vào tai đại ý là sẽ viết về một thế hệ các ông ấy gặp chủ nghĩa Mác như gặp một cái quán, tiện chân là vào, thế thôi.
Đọc trích đoạn Cát bụi chân ai trên báo Tiền Phong, cứ tưởng
Tô Hoài viết theo kiểu Erenbourg, viết cho mỗi người một chương. Nhưng không phải.
Cả quyển viết về Nguyễn Tuân. Mở đầu bằng câu tôi kém Nguyễn Tuân 10 tuổi. Và đến
cuối là đoạn có người đến báo Nguyễn Tuân chết. Theo cách trình bày của Tô
Hoài, thấy ông không định viết Nguyễn Tuân cho sang mà kéo Nguyễn Tuân gần với
mình, để rồi, cũng vẫn không quên cái điều căn bản, thực ra Nguyễn Tuân là Nguyễn
Tuân mà mình vẫn là mình. Cái hiện tượng Nguyễn Tuân với Tô Hoài không gì khác,
là chính văn học, là chính đời sống, chúng ta không lựa chọn cuộc đời này, ta sống
với nó, vừa hăng hái thiết tha, vừa uể oải chán chường. Chưa bao giờ, chưa ở chỗ
nào, tôi thấy Nguyễn Tuân như ở đây, nghe giọng toàn là thứ thiệt cả. Mặc dù
luôn luôn nghi ngờ Tô Hoài, cho Tô Hoài là khôn, ranh, giấu mặt, song Nguyễn
Tuân vẫn không bỏ được Tô Hoài, vẫn thấy đấy là một phần của cuộc đời mình.
Theo cách nhìn của Tô Hoài, ở con người khinh bạc ấy, vẫn có biết bao tha thiết.
Nguyễn Tuân hiện ra không như người ta nghĩ - hoặc có ác, thì cũng là ác một
cách rất hiền lành, giời sinh ra bởi lẽ cá nhân thì phải làm cách vậy, chứ đâu
có vô lương tâm. Khỉ thật, cái việc mà Tô Hoài từ Tây Bắc về Hà Nội, Nguyễn
Tuân phải đi tiễn mãi, rồi thư từ cho Tô Hoài nữa, đọc đầy lý thú. Hoặc cảnh họ
lang thang ở phố xá Hà Nội. Chiều chiều gặp nhau ở một cái quán, trong chốc lát
mà thấy cả đời. Suốt bao năm tháng, ý tứ mà sống với nhau, anh nào lo niêu cơm
anh ấy, nhưng cũng nên sống cho người khác một tí nữa. Nhớ chi tiết Nguyễn Tuân
cho Tô Hoài uống rượu, rót xong là cất chai đi. Lại nhớ cái cảnh Tô Hoài đến
Nguyễn Tuân đi vắng, lúc chủ về, thấy khách ngồi đấy, hỏi một hai câu, tỏ ý khó
chịu rồi lăn ra ngủ. Cái tài của Tô Hoài là tả, tả kỹ, khiến cho mình tin một
con người như vậy, và nhất là tin rằng cuộc sống chỉ là một cái gì bình bình, xoàng
xoàng, không nên cao giọng mà nói, mà quát (gần đây, gặp tôi, nhân nói chuyện về
Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử cũng không quên nói rằng ông Mạnh nhiều khi cao
giọng đấy, chả vừa đâu). Đoạn cuối, tả Nguyễn Tuân già yếu, bất lực, tiếc đời,
lụn bại, đúng với tình thế một người hết thời, nhưng cũng cho thấy một cuộc đời
qua đi, chớp mắt một cái, thế là đã xong hết cả. Nhưng mấy hôm nay, người trong
giới bảo nhau (tôi nghe Nguyên Ngọc bảo) là sách không in được đâu, trên chưa định
thanh toán cái hoá đơn này đâu.
Tô Hoài: Nhưng ở tuổi tôi, tôi phải viết thế chứ còn gì nữa!
12/1/1992
Tô Hoài là người thế nào? Tôi nói đùa, là người ngồi cùng mâm
với mình ông ấy nhã nhặn, lịch thiệp lắm. Nhưng mình quay đi là ông ấy gắp tuốt.
Ông ấy dám làm cả những việc không ai dám làm.
Ở Hà Nội, có việc Trần Quốc Vượng đi Mỹ nói bậy, bị trên
ghét. Có chỉ thị bảo là phải đến vận động để Trần Quốc Vượng rút ra khỏi Chủ tịch,
hay Phó Chủ tịch gì đó, Hội sử học Hà Nội. Ai cũng sợ phải đi làm việc đó, chỉ
có Tô Hoài là không sợ, cứ đi như thường.
Lại nhớ cái chuyện Nguyễn Khải kể từ hồi chống Mỹ. Nhà văn N.
T. được một cái giải của bên Tổng công đoàn, nhưng giăng giện với ai đó bị người
ta kêu, nên phải cắt giải. Nhưng đã trót gửi giấy mời đi rồi. Ngày phát giải,
ban tổ chức lo, không biết làm thế nào. Tô Hoài bảo để tôi làm cho. Tô Hoài đứng
đón ở cổng. Khi N.T. đến, Tô Hoài ra nói hai ba câu, thế là bà này giắt xe về.
Hỏi nói gì mà tài thế thì Tô Hoài cười, tôi chỉ nói là cô về đi, họ nhầm đấy,
thế là về thôi chứ sao nữa!
31/1/1992
Nói chuyện với Phấn Đấu về Tô Hoài:
- Thỉnh thoảng tôi cũng có dịp ăn uống với Tô Hoài, nhiều
người đâu đâu rủ, Tô Hoài cũng đi. Phải nhận là ông ấy giỏi né tránh thật. Cứ
có chuyện gì quan trọng là tránh hết. Rất hay cáo giữa buổi, đang chuyện dở thì
bỏ về, bỏ một cách đột ngột.
- Anh em nó kêu là cô Thanh Nhàn hay quên bài lắm, Tô
Hoài bảo ngay, chính cô ấy, cô ấy cũng quên nữa là bài với vở.
Tô Hoài cho in bài Sám hối bị anh em kêu. Cô Nhàn thích lắm,
nói toang toác lên, ra cái điều mình làm cũng sai, mà Tô Hoài cũng sai, lão có
hơn gì mình.
Tô Hoài cao tay hơn hẳn. Ông cũng lớn tiếng nói trong cơ
quan, rằng đúng là có người kêu nhưng phải xem người kêu là ai đã, chứ cứ doạ
tuyên huấn, tuyên huấn, thì không được đâu.
Cả công văn của Thành uỷ gọi ông lên, ông cũng không lên. Chỉ
nhắn miệng: Bài Sám hối ấy là quan niệm của chúng tôi, chúng tôi chịu trách nhiệm.
Có ai làm gì được ông ấy đâu.
Nguyễn Quang Thân kể: Lần ấy trong một chuyến xe lên Đại Lãi,
ai đó nói rằng Tô Hoài đã có một trăm cuốn, Tô Hoài cãi lại là không, tôi đã có
hơn một trăm. Dương Thu Hương ngồi cạnh, như một kẻ tâm thần, lấy tay xoa đầu
lão.
- Con ơi, càng viết nhiều càng khốn nạn đấy, con ạ.
Kim Lân kể là vừa rồi, tôi cũng có viết thư cho Tô Hoài, tôi
bảo rằng thôi tôi với ông, cũng đã bảy mươi rồi, mọi việc có gì không phải, thì
ông bỏ qua cho tôi. Và Kim Lân không đọc Cát bụi chân ai.
Nhàn: Tại sao Tô Hoài thân Nguyễn Văn Bổng vậy?
Kim Lân: Vì có một hồi Nguyễn Văn Bổng từ B ra, bị ghẻ lạnh.
Tất cả những Thu Bồn, Liên Nam đều được đón tiếp rất linh đình, chỉ có Nguyễn
Văn Bổng là không. Chính lúc đó Tô Hoài đến với Bổng, và được Bổng tri ân mãi.
18/2/1992
Cái ý nghĩ chi phối một người như Tô Hoài - ý nghĩ rằng cuộc
đời là một thứ trò chơi. Cốt chơi, cốt được, chẳng nhẽ mình lại thua, chứ thật
ra, chẳng coi việc gì là nghiêm chỉnh, kể cả việc viết văn, kể cả làm cán bộ
cách mạng.
Một mặt, có một chút gì đó như là sự tự lo liệu rất tài tình,
mà không phải ai cũng biết lo cho mình như vậy. Tô Hoài kể có sáu con, ba trai
ba gái. Một người bà con với tôi (VTN) kể là con của Tô Hoài, cậu Vũ, thuộc loại
nhà giàu, đến nhà nó, từ lâu rồi đã uống bia thoải mái.
Mặt khác, trước mặt mọi người, Tô Hoài tạo cho người ta một cảm
giác biết buông, biết bỏ, không cần gì, không việc gì làm ông tha thiết cả, tiền
cũng vậy, chức tước cũng vậy.
Người có nghệ thuật sống bậc thầy này trước tiên lại là cũng
có triết lý sống riêng, một thứ triết lý kiểu Việt Nam, chả tuyên ngôn tuyên bố,
nhưng thật sự là có một cách đi cách dò dẫm của mình. Triết lý của Tô Hoài là một
thứ triết lý dân gian, cuộc đời là vớ vẩn, là chả đâu vào đâu, nhưng cứ phải sống,
được làm vua thua làm giặc, tức cuối cùng ai nhiều tiền hơn, ai có tiếng hơn,
người đó vẫn hơn.
Vẫn lời Tô Hoài kể, ông là người hoạt động từ trước 1945. Ông
có 8 năm hoạt động trong bóng tối. Bao gồm 4 năm ở Hội ái hữu và 4 năm ở Văn
hoá cứu quốc. Ấy vậy, ông vẫn chơi bời đi lại với cánh Vũ Hoàng Chương, Nguyễn
Bính, vẫn viết như điên, vừa viết cho mình, vừa viết hộ mọi người. Lại còn lang
chạ chơi bời với chị em nữa. Một câu cuối cùng mà tôi nhớ khi nói chuyện với Tô
Hoài buổi chiều 17-2, đó là câu “Tôi cũng có duyên với chị em nhưng lại không
có nợ” - quả là đúng thế thật, Tô Hoài chạy làng rất giỏi.
22/3/1992
Tự nhiên có việc phải làm với Tô Hoài, việc ông Hồng Phong, đề
tài Đề cương văn hoá Việt Nam. Được nói chuyện riêng với ông khá suồng sã.
Hồi ở Văn Nghệ quân đội, tôi đã nhiễm phải cái tính hay nói vỗ
mặt. Bây giờ vẫn còn giữ thói nhà binh ấy. Trong một cơn điên, tôi nói mấy câu
liều thế này:
- Anh cứ chê Xuân Diệu chứ anh mắc đúng những cái như thế.
- Anh nên làm một ít thứ để mà chết chứ. Cứ viết làng nhàng thế này, dơ lắm.
- Anh nên làm một ít thứ để mà chết chứ. Cứ viết làng nhàng thế này, dơ lắm.
Tô Hoài không nói gì (không chấp?), sau chỉ thẽ thọt:
- Tôi viết không mất thì giờ lắm, có khi ngày bốn bài.
Này, những ông như ông Tuân ông ấy không viết được nhiều đâu. Cụ ấy chỉ nghe kể,
toàn Vang bóng một thời các cụ xưa cả, chứ thời Tây cụ Tuân lại chưa viết.
Nhàn: Theo tôi hiểu, cụ Tuân không kiếm chác như anh, cũng
không hư vô như anh, nên khó viết hồi ký.
Tô Hoài lảng, không nói gì. Không chấp?
Nhân thể nói chuyện các vụ việc trong văn nghệ, Ngọc Trai nêu
ra nhận xét: Ông Tô Hoài có đánh ai thì đánh giả vờ mà trên lại cứ tưởng đánh
thật. Chứ cứ như Chế Lan Viên thì đánh người ta sặc máu mồm đấy nhá.
Một cách hình ảnh, Tô Hoài có phải quỳ gối trước cấp trên, mắt
vẫn liếc xéo, miệng vẫn cười tủm, thầm nói với anh em trông tớ quỳ có vui
không?
Nguyễn Tuân: Hai đồng chí Tổng Thư ký và Phó Tổng thư ký Hội
(Thi và Tô Hoài) đều có võ cả.
Nhưng võ Tô Hoài kín hơn – ông Tuân khái quát.
Tô Hoài tự khoe:
- Này, tôi vẫn phải viết báo cáo cho Phạm Thế Duyệt luôn
đấy. Có lần lão bảo mình thôi, trong văn nghệ, anh cũng là loại Bộ chính trị rồi,
anh viết là được - Tô Hoài thú lắm.
Tô Hoài nhận xét về người khác
Về Nguyễn Xuân Sanh:
- Ấy, cái ông này, mình có hứng lên mời ông ấy đi ăn phở,
thì độ nửa tháng, một tháng sau, thể nào ông ấy cũng mời lại mình bằng được. Nhất
nhất với ai cũng vậy.
Về Tế Hanh:
- Gặp ông ấy lên ông Tố Hữu, ông ấy bảo chẳng qua ông ấy
nhân tiện rẽ vào. Nhưng sự thật là bố ấy đi từ ở nhà.
Tôi kể Vũ Quần Phương có bài hưởng ứng vụ đánh Trần Quốc Vượng
trên báo Giáo dục và thời đại. Phương viết là nhờ báo lên tiếng, mới được biết.
Tô Hoài lật ngay:
- Chắc thằng ấy nó định kiếm chác nên mới viết thế. Chứ
có tài liệu gì mình chả đưa nó đọc.
Về Nguyễn Đình Thi:
- Trong cả cuốn sách của tôi, tôi có thèm nói về Thi một
câu nào đâu? Một lão loại ở đâu vào văn nghệ chứ có phải đâu là văn nghệ gốc.
Này, giá kể có bảo lão ta viết một bài báo có khi cả tuần loay hoay không xong,
còn mình, mình có thể viết ngày bốn bài.
Ghi chú: đây là Tô Hoài nói về Nguyễn Đình Thi trong cuốn Tự
truyện, phần Một quãng đường. Nhưng đó là khi đã thành sách. Còn bản in ở tạp
chí Tác phẩm mới, 1971, viết về ông Thi đầy đủ. Số tạp chí này phần minh hoạ của
Sĩ Ngọc vẫn có ông Thi.
Vào những ngày này, Tô Hoài lại trở lại cái giọng của những sáng tác ông đã viết từ trước cách mạng. Cô đào
thương - Một cô đào xinh đẹp lắm, chuyên môn đóng những vai như Hạnh Nguyên cống
Hồ. Nhưng sống hàng ngày thì nhếch nhác vô kể, chồng sai đi kiếm cái nhắm, bảo
là tuột mất một con cá, thì là chồng đánh cho một trận.
Diễn viên mà như thợ cấy thợ cày.
Nghe nói ở cơ quan, Tô Hoài đang phải làm trưởng ban giảm
biên chế.
Lý luận của ông: Khối thằng sợ mình, tội gì không làm.
Tôi chợt phát hiện:
- Anh Tô Hoài có cái tài là biết thông cảm với sự tầm
thường của con người.
Tô Hoài không nói gì. Trước đó, ông bảo rằng bài của tôi về
Nam Cao (chất nghịch dị) là được, sự lạc quan phải đọc qua tác phẩm chứ đâu qua
lời tuyên bố của ông giáo Thứ.
Tô Hoài khoe là tác phẩm nào cũng sửa, sửa rất kỹ. Nhưng lần
này, cầm quyển Cát bụi chân ai mới thấy ông chỉ sửa lại vài câu, vài đoạn. Song
vẫn có lúc sự tỉ mỉ đi tới quá quắt. Cần gì mà phải sửa đến thành tới nhỉ?
Nhưng Lại Nguyên Ân phát hiện ra điều này khi cầm mấy trang Đề cương văn hoá của
Tô Hoài.
Tô Hoài kể về Nguyễn Huy Tưởng. Hồi kháng chiến đến khổ vì
ông ấy. Mỗi lần đi họp ở trên về là mấy ngày kể về anh Năm (Trường Chinh) trước
anh em cơ quan. Mệt mà không ai dám kêu.
- Nhưng sau hoà bình, tự nhiên tư tưởng của ông ấy chuyển.
Có nhiều điều Nguyễn Huy Tưởng không dám ghi vào nhật ký nữa kia. ví dụ, Tưởng
không thể chấp nhận việc Liên Xô vào Hungari, hoặc khai trừ Nam Tư khỏi Cục
thông tin quốc tế.
Sau 1954, Nguyễn Huy Tưởng bật bãi, không được phụ trách văn
nghệ nữa. Mà bị thay bằng Nguyễn Đình Thi. Lúc này Tưởng rất nể Nguyễn Hữu Đang
và Phạm Ngọc Khuê (N.H.Đang là tay ăn nói giỏi nhưng bị ông Trường Chinh ghét,
trong kháng chiến gần như không được làm gì).
Tô Hoài bảo hồi ấy chúng tôi thường bảo Nguyễn Huy Tưởng là
anh cộng sản annamít. Lại kể Boudarel vẫn có gửi sách tặng mình. Lão Tây này
ghét nhất hai người, ông Trường Chinh và ông Tố Hữu.
Nghe nói là vào những ngày này, Tô Hoài còn bốn năm bản thảo
kẹt ở các nhà in mà không ai in cho.
Rồi Tô Hoài kể, hôm nọ báo Văn Nghệ đăng mấy cái thư Nguyễn
Tuân đi thực tế gửi cho Tô Hoài và đếm chữ mà trả, Tô Hoài chỉ nhận được có hai
mươi ngàn. Đành mang biếu cụ bà.
Cũng thời gian này, ông gửi truyện ngắn Cô đào thương, báo
đăng và ghi rõ “Hưởng ứng cuộc thi truyện ngắn”. Vậy mà, vẫn lời Tô Hoài: Khi
cuộc thi kết thúc chả thấy có lời ơ hờ cảm ơn lấy một câu.
Nhàn (tự nghĩ): Nghĩa là cái gì lão cũng nhớ, chân giò sỏ lợn
hưởng rồi, nhưng con tôm con nhộng cũng không quên, ranh thế chứ.
Tô Hoài kể về Nguyễn Tuân: Chính vì Phùng Bảo Thạch mà Nguyễn
Tuân bị bắt (trong Cát bụi chân ai, gọi là anh Phùng). Sở dĩ Nguyễn Tuân tức vì
thật ra chẳng theo ai, chẳng qua chơi bậy mà bị bắt, và cũng không đáng bị bắt
nữa.
Vì Phùng chỉ cần không phun ra là có Nguyễn Tuân ở đây là
xong chứ gì.
Sau này, Phùng Bảo Thạch chết, Nguyễn Tuân nhất định không đi
đưa.
Lại như trường hợp Vũ Ngọc Phan, ở tù ra Nguyễn Tuân túng tiền
cho người đến hỏi Vũ Ngọc Phan. Vũ Ngọc Phan không những không cho vay, mà còn
không trả lời nữa. Khi Vũ Ngọc Phan chết, Ngọc Trai đến bảo ông đi đưa.
- Thôi bác đi một tí, nghĩa tử là nghĩa tận.
- Tôi với thằng ấy có nghĩa gì nữa mà tử với tận.
Nhưng rồi nói mãi, Nguyễn Tuân cũng đi. Đến nơi, không chào
ai, cũng không vàng hương, chỉ trân trân ngó vào mặt Vũ Ngọc Phan một lúc rồi bỏ
về. Vậy mà gia đình Vũ Ngọc Phan đã cảm động lắm.
Tô Hoài khái quát: Ông này phải cái cổ, cái gì cũng suy tính
ngẫm nghĩ mãi mới làm.
Cũng liên quan đến chuyện Nguyễn Hữu Đang, chuyện tiền nong
và chuyện cách mạng, Tô Hoài kể: Nguyễn Hữu Đang tốt lắm, thấy Nam Cao và Tô
Hoài khổ, vận động anh em Văn hoá cứu quốc cho ít tiền.
Chỉ có Như Phong và Nguyễn Đình Thi là không cho. Tại sao? Để
nếu có bị bắt, sẽ khai là có ủng hộ Việt Minh, nhưng không đóng tiền. Đối với
Pháp, năm đó có cái rộng về tư tưởng, chỉ không tham gia tổ chức là được. Mà
đóng tiền tức là tham gia tổ chức.
Năm đó, gần cách mạng, cụ (Đặng Thai) Mai cũng không đóng tiền,
không gặp bất cứ ai, chỉ ở nhà, và gặp mỗi Vũ Quốc Uy. Tô Hoài kể thêm, và cũng
nhếch mép cười nhạt đầy ngụ ý.
Chuyến đi Hoà Bình 1 - 6/6/1992
Khi nào Tô Hoài nói không biết, thì mới thấy ở ông một cái gì
ráo hoảnh đi, không cần, không quan tâm đến ai, cái miệng hơi dẩu lên, ích kỷ
thượng hạng.
Nhưng hàng ngày, Tô Hoài là một người dễ chịu, dễ hoà nhập với
mọi người biết đùa bỡn, sống được. Chỉ làm phiền ông là hơi khó.
Ngày trước Xuân Quỳnh hay kể Nguyễn Tuân toàn chuyện lặp đi lặp
lại. Thì Tô Hoài cũng vậy, nhiều chuyện của Tô Hoài bao giờ cũng từng ấy chi tiết
(chi tiết về Bùi Hiển cười chậm hơn anh em chẳng hạn). Đi mấy ngày mà nhiều lần
Tô Hoài tự tái bản, nào chuyện Nguyễn Tuân, nào chuyện cuốn tiểu thuyết mới viết,
nào chuyện tên Huỳnh Cự trong cải cách ruộng đất.
Về sáng tác của người khác, Tô Hoài bảo là có đọc, nhưng hình
như chỉ đọc để biết. Không thấy phục ai, không thấy có gì xót xa với ai cả. Cái
mong mỏi của một nhà văn rằng có người kế nghiệp, cái mong ước đó không có.
Những lời tự kể
- Loại người như tôi, độ khoảng 2-3 giờ sáng là dậy rồi,
lúc ấy rất tĩnh tha hồ mà viết.
- (Về gia đình). Bà vợ tôi chả hiểu gì về nghề của tôi, bà ấy chỉ biết tôi đưa tiền về nhà thì là được. Ở nhà, tôi sống một mình trên cái gác xép, đến quần áo cũng phải giặt lấy vá lấy. Cả đời tôi chả xem Ti vi bao giờ cả, chỉ nghe đài, với đọc báo.
- (Nhân bàn về sự đoảng của con người bây giờ). Ấy, vợ tôi cũng thế, toàn cho ăn mồng tơi rau đay. Tôi mà đi vắng thì ở nhà mâm dọn ra toàn xoong cả, để khỏi phải rửa bát mà.
- (Về gia đình). Bà vợ tôi chả hiểu gì về nghề của tôi, bà ấy chỉ biết tôi đưa tiền về nhà thì là được. Ở nhà, tôi sống một mình trên cái gác xép, đến quần áo cũng phải giặt lấy vá lấy. Cả đời tôi chả xem Ti vi bao giờ cả, chỉ nghe đài, với đọc báo.
- (Nhân bàn về sự đoảng của con người bây giờ). Ấy, vợ tôi cũng thế, toàn cho ăn mồng tơi rau đay. Tôi mà đi vắng thì ở nhà mâm dọn ra toàn xoong cả, để khỏi phải rửa bát mà.
(Sau này nghe tôi hỏi lại, cô Sông Thao nói với tôi là bố cô
tố lên, chứ nhà đâu đến nỗi thế.)
- Này, nhà tôi xưa nghèo lắm. Chính ông nội tôi tên là gì tôi cũng không biết cơ mà.
- Này, nhà tôi xưa nghèo lắm. Chính ông nội tôi tên là gì tôi cũng không biết cơ mà.
Người và việc ở Hội Nhà văn
- Tôi làm việc với lão Thi, lão ấy lười, cái gì mình
cũng làm thế là lão ấy thích. Còn tôi đi nước ngoài nhiều là do chỗ Ban đối ngoại
nhân dân họ cho đi chứ đâu phải Hội.
- Lão này (N.Đ.T.) có cái lạ là ngay cả với mình, người quen lâu rồi mà lão ấy cũng giở trò lập trường tư tưởng ra. Ai mà chịu được.
- Ấy là người luôn luôn ở đâu rồi về, làm Tổng kết. Vụ Nhân văn Giai phẩm, lão ấy chả có một cái báo cáo rất dài là gì?
- Vỡ bờ, đúng là một thứ hậu Tự lực văn đoàn, như thằng Trương Chính nó nói.
- (Về Chế Lan Viên): Năm 74, ông Hà Huy Giáp có cái giấy cho tôi và Chế Lan Viên thôi làm Tạp chí Tác phẩm mới, lão Chế còn không nhận, lão ấy bảo không đứng chung danh sách với tôi cơ mà.
- (Về Hoàng Trung Thông và Nguyễn Tuân): Cái vụ Nguyễn Tuân đuổi Hoàng Trung Thông là có thực, chả là năm đó Hoàng Trung Thông có viết cái chân dung cụ Tuân, lại nói là cụ gặp một bà cô đầu cũ, hỏi rồi khóc. “Nó làm như mình nhân tình nhân bánh với bà ấy, mà đâu có chuyện gì. Bà ấy chết vì bà ấy tự tử trong cải cách ruộng đất. Nó biết, nhưng nó cố tình im, để cho cải cách ruộng đất thắng lợi.” Ông Nguyễn Tuân đuổi Hoàng Trung Thông lý do là như thế. Nhưng làm xong thì lại hối hận.
- (Về Nguyễn Tuân): Những lúc ăn uống, cụ Tuân hay nói là phải viết cái nọ
phải viết cái kia. Nhưng cụ ấy chả viết. Vang bóng một thời cũng là chuyện nghe
kể lại. Có vẻ như Nguyễn Tuân thích ngẫm nghĩ để viết, thích nung nấu muốn viết
hơn là viết thực sự. Số Nguyễn Tuân sướng ở chỗ này. Không bao giờ đi ăn phải
trả tiền cả. Mà lại cứ như là chủ đám ấy. Mình bỏ tiền ra, nhưng bọn chủ hiệu
nó lại hầu hạ cụ ấy mặn mà hơn mình. Chỉ được một việc ngồi vào bàn hút thuốc
chờ rượu là ông ấy đứng lên. Đi mời thuốc lá chủ hiệu, xuống cả bếp mời đầu bếp,
họ đang bận, thì tự tay cắm thuốc vào mồm họ, làm cho người nào người ấy ai
cũng lâng lâng cả lên, thế là bảo nhau mà phục vụ cho tận tình. Hết việc. Từ đấy
trở đi mình chỉ có sung sướng mà hưởng cái giá trị là được ăn bên một con người
sang trọng. Khổ một nỗi dù có bỏ tiền ra, nhưng mình cũng không thể làm những
việc ấy giỏi bằng, thôi thì chịu vậy.
- (Về Anh Thơ): Bà này luôn luôn có cái mặc cảm rằng mình quá đẹp người ta mê mình, thế mới chết chứ. Mỗi lần Marian Tkachev sang, bà ấy vẫn viết thư cho Hội Nhà văn nói rằng đừng để đồng chí Marian gặp tôi, vì đồng chí ấy rất mê tôi. Thôi thì mình càng phải bố trí để tránh tai vạ cho bà ấy chứ còn biết làm thế nào?!
- (Về Kim Lân): Đây vẫn là một người hóm, nói chuyện với Kim Lân bao giờ cũng rất thích. Nhưng sau này ông ấy ngại gặp tôi. Hình như có một chút mặc cảm, cùng dân tự học như nhau, thế mà mình lại hơn ông ấy, thế là ông ấy không thích rồi.
- (Về Nguyễn Văn Bổng): Thì ông tính ở Hội Nhà văn còn biết nói chuyện với ai nữa? Những ông như ông Đào Vũ, Phạm Hổ bao giờ cũng chỉ cười, không biết lúc nào các ông ấy thật, lúc nào ông ấy giả nữa. Nguyễn Văn Bổng là người mà tôi có thể nói được mọi thứ chuyện, mà không có gì phải ân hận, phải lo lắng, phải giữ gìn. Bây giờ mà được một người như thế cũng khó lắm.
- Lão này (N.Đ.T.) có cái lạ là ngay cả với mình, người quen lâu rồi mà lão ấy cũng giở trò lập trường tư tưởng ra. Ai mà chịu được.
- Ấy là người luôn luôn ở đâu rồi về, làm Tổng kết. Vụ Nhân văn Giai phẩm, lão ấy chả có một cái báo cáo rất dài là gì?
- Vỡ bờ, đúng là một thứ hậu Tự lực văn đoàn, như thằng Trương Chính nó nói.
- (Về Chế Lan Viên): Năm 74, ông Hà Huy Giáp có cái giấy cho tôi và Chế Lan Viên thôi làm Tạp chí Tác phẩm mới, lão Chế còn không nhận, lão ấy bảo không đứng chung danh sách với tôi cơ mà.
- (Về Hoàng Trung Thông và Nguyễn Tuân): Cái vụ Nguyễn Tuân đuổi Hoàng Trung Thông là có thực, chả là năm đó Hoàng Trung Thông có viết cái chân dung cụ Tuân, lại nói là cụ gặp một bà cô đầu cũ, hỏi rồi khóc. “Nó làm như mình nhân tình nhân bánh với bà ấy, mà đâu có chuyện gì. Bà ấy chết vì bà ấy tự tử trong cải cách ruộng đất. Nó biết, nhưng nó cố tình im, để cho cải cách ruộng đất thắng lợi.” Ông Nguyễn Tuân đuổi Hoàng Trung Thông lý do là như thế. Nhưng làm xong thì lại hối hận.
- (Về Anh Thơ): Bà này luôn luôn có cái mặc cảm rằng mình quá đẹp người ta mê mình, thế mới chết chứ. Mỗi lần Marian Tkachev sang, bà ấy vẫn viết thư cho Hội Nhà văn nói rằng đừng để đồng chí Marian gặp tôi, vì đồng chí ấy rất mê tôi. Thôi thì mình càng phải bố trí để tránh tai vạ cho bà ấy chứ còn biết làm thế nào?!
- (Về Kim Lân): Đây vẫn là một người hóm, nói chuyện với Kim Lân bao giờ cũng rất thích. Nhưng sau này ông ấy ngại gặp tôi. Hình như có một chút mặc cảm, cùng dân tự học như nhau, thế mà mình lại hơn ông ấy, thế là ông ấy không thích rồi.
- (Về Nguyễn Văn Bổng): Thì ông tính ở Hội Nhà văn còn biết nói chuyện với ai nữa? Những ông như ông Đào Vũ, Phạm Hổ bao giờ cũng chỉ cười, không biết lúc nào các ông ấy thật, lúc nào ông ấy giả nữa. Nguyễn Văn Bổng là người mà tôi có thể nói được mọi thứ chuyện, mà không có gì phải ân hận, phải lo lắng, phải giữ gìn. Bây giờ mà được một người như thế cũng khó lắm.
Sáng tác mới
Tôi mới viết xong một tiểu thuyết về cải cách ruộng đất. Chuyện
ba người khác nhau, trong đó lại kể tôi đi cải cách ruộng đất, làm cán bộ đội mấy
lượt và tôi đã làm bậy ra sao. Mà sự làm bậy của tôi cũng chẳng thấm gì với những
người chung quanh. Người ta đã viết nhiều về cải cách ruộng đất. Như Ngô Ngọc Bội,
ông ấy viết về gia đình ông ấy. Như cô Dương Thu Hương, cô ấy viết do nghe người
khác kể lại. Còn tôi, tôi viết do tôi chứng kiến, tôi đã đi cải cách ruộng đất,
đã sống, đã là một vai kịch.
Ý của tôi là, tôi đồng ý phải có cải cách, nhưng không thể cải
cách theo kiểu ấy.
(Ở chỗ Tô Hoài nhấn mạnh “đây là chuyện của tôi, tôi có chứng
kiến” thì lại có chút gì đó như là cổ lỗ. Với tôi - VTN -, thực ra sự chứng
kiến chả có gì là quan trọng, nhấn mạnh sự có mặt, tức là lại rơi vào lý thuyết
của mấy ông Tố Hữu, Hà Xuân Trường.)
6/7/1992
3-7, kỷ niệm 35 năm thành lập Hội nhà văn, Tô Hoài không đi, ông nói với Ngọc Trai rằng
cái thông báo của Hội nói khá dài đến Xuân Sách là thối quá, không ra cái gì cả,
không thể chịu được.
Trước đó, Tô Hoài cũng đã được mọi người cho xem lá đơn của mấy
chục nhà văn ký, phản đối cuốn chân dung của Xuân Sách. Nhưng không để người ta
rủ, Tô Hoài đã tỏ thái độ thế nào đó, một cách ý nhị, nhưng cũng là một cách
không thể hiểu khác được, thế là họ không rủ Tô Hoài nữa.
Tô Hoài giải thích: Tôi cho rằng người ta không nên làm khủng
bố với nhau nữa. Tất cả đã đủ.
Trong số báo Nhân Dân Chủ Nhật ra 5/7/1992 sau Vũ Tú Nam, Tô
Hoài được người ta phỏng vấn. Ông nói đại ý từng ấy năm, Hội nhà văn cũng y như
xã hội là cũng có tất cả những cái sai, những cái đúng. Hội nhà văn mấy chục
năm không đại hội, không tạo nên một thứ giải thưởng ra trò...., thế mà cũng cứ
là thành tích.
Về phần mình, ông bảo tôi công tác Hội, cũng viết báo viết
văn, nay vẫn viết báo viết văn. Không cần họ - ý ông là thế - tôi vẫn tồn tại.
Tự tôi là một thứ Hội Nhà văn.
Hình như công việc này, Tô Hoài mang vào nhiều giận dỗi cá
nhân, người ta lại coi ông như mọi Hội viên khác, thế là không được.
Con người xưa nay vốn nhũn nhặn, phen này công khai tỏ thái độ.
Và không thấy mình có lỗi gì cả.
Nhưng khi tôi nói chuyện này ra, thì mấy người như Ngô Văn
Phú, Nguyễn Phan Hách nói ngay chính ông Tô Hoài quan liêu. Ông Tô Hoài không
làm gì cả, nhưng sự hỏng của Hội có phần tội của ông. Không rũ tay đứng lên vô
can được.
23/7/1992
Tô Hoài có cái tài là nói về những người khác bằng một hai
chi tiết thôi. Mà đã giết người đó hoặc nếu không, cũng bắt đúng tính cách người
ấy.
Nhân nói về chuyện ông Tế Hanh đã biết có nhóm làm cái chương
trình nghiên cứu văn hóa KX-06.
- Ở nhà này có ba người rất hiền, hình như chả đi đâu,
mà cái gì cũng biết là Tế Hanh, Nguyễn Thành Long và Phan Hồng Giang. Ông Tế
Hanh này lại còn có cái tật hay mò mẫm, xà xẩm nữa, buồn cười lắm.
Nhưng một lúc sau, Tô Hoài lại ra ngồi cạnh Tế Hanh, làm ly
bia chia tay để mai Tế Hanh đi Đà Nẵng. Lúc ngồi đấy, lại than thở các việc.
Nhàn: Đọc Cát bụi chân ai thấy anh cũng thương ông Tuân, thấy
trong cuộc đời ông Tuân có cuộc đời mình, khổ cho nhà văn mình thật.
Tô Hoài: Tôi đọc số Người đưa tin UNESCO, một nhà văn nào đó
còn than thở rằng văn học A rập không ai biết, thì còn nói chi đến văn học
mình.
Tế Hanh: Các nhà văn Liên Xô cũng cực lắm, một người như
Paustovski chết có được gì đâu.
Tô Hoài: Đọc tự truyện của Pau, thấy ông bảo là có lần ông
suýt bị mang bắn rồi, đó là hồi Cách mạng. Rét quá, ông vào chố đám sinh viên,
xin cái áo bọn nó mặc. Ta đến, tưởng là sinh viên, mang bắn tuốt. Sắp ăn đạn
thì cậu đội trưởng người quen nó đến, nó bảo cậu này không phải sinh viên, thế
mới thoát.
Tế Hanh: Thì mình cũng bắn Nhượng Tống, bắn Khái Hưng chứ đâu
có riêng ai?
Nhân tôi nói chuyện về Nam Cao, Tô Hoài nói ngay:
- Nam Cao đâu có được đi kháng chiến. Phải về làng. Sau ở trên kia tôi mới đề nghị anh Xuân Thuỷ viết thư về đưa lên đấy chứ.
- Nam Cao đâu có được đi kháng chiến. Phải về làng. Sau ở trên kia tôi mới đề nghị anh Xuân Thuỷ viết thư về đưa lên đấy chứ.
Hồi ký của Tô Hoài gây ra xáo động ở nhiều người. Ai cũng cảm
thấy tiếc đời mình bao chuyện mà giá kể mình viết được một ít chuyện đó. Nguyễn
Kiên nhớ có lần đi với Nguyễn Công Hoan, hầu hạ Nguyễn Công Hoan vừa lố, vừa
hài. Giá làm như Tô Hoài viết cả ra thì khối người đọc.
Nhưng rồi Nguyễn Kiên bảo:
- Ông Tô Hoài có cái lối là ông ấy cứ vân vi với kỷ niệm, rồi ông ta tạo nên cả một thế giới kỷ niệm, và ông ta viết dần, nào chân dung, nào lời tựa... Mình không làm thế được.
- Ông Tô Hoài có cái lối là ông ấy cứ vân vi với kỷ niệm, rồi ông ta tạo nên cả một thế giới kỷ niệm, và ông ta viết dần, nào chân dung, nào lời tựa... Mình không làm thế được.
14/9/1992
Hoàng Cầm cũng công nhận là về khoản gái, Tô Hoài ghê lắm,
hơn bất cứ ai, chỉ có điều tâm ngẩm tầm ngầm như thế, nên chết voi, mà chả làm
sao cả. Đến vợ cũng không ghen thì thôi chứ gì?
- Tô Hoài ăn ở, trên không ghét, dưới không ghét, bạn bè
không ghét được, như thế kể cũng đã là khôn lắm - Vẫn lời Hoàng Cầm.
Và Tô Hoài “đá” nữa. Tô Hoài vay Nguyễn Hữu Đang tiền, còn giấy
tờ hẳn hoi, mà Nguyễn Hữu Đang nhờ Phùng Quán đi đòi, Tô Hoài đếch giả, ai làm
gì được.
- Thế còn cái chuyện Tô Hoài hay đi lại với Đặng Đình
Hưng lúc bị nạn?
- À, cái đó thì có, Tô Hoài có cái thế để làm việc đó.
Sài Gòn cuối tháng 11 đầu 12/1992
Cùng đi công tác mấy lần, có một chuyện kể lại tôi không chán
là chuyện bà Phượng. Bao giờ Tô Hoài cũng kể về nó với một chút cảm động khiến
tôi phải nhận là chân tình. Đó là một trong những trang đẹp nhất trong đời Tô
Hoài.
Trong một lần say rượu trở về phòng, trên khách sạn Dâu tằm
tơ trên Đà Lạt, Tô Hoài kể với tôi những chuyện linh tinh về đời tình ái của
mình rồi kết luận:
- Thế thôi, cho qua ngày, cho đời có cái vẻ đáng sống mà nó phải có. Với tôi, đời đẹp và buồn.
- Thế thôi, cho qua ngày, cho đời có cái vẻ đáng sống mà nó phải có. Với tôi, đời đẹp và buồn.
Nhàn: Còn bao nhiều điều anh chưa viết hết về Nguyễn Tuân.
Nhiều người bảo rằng có những điều, anh có thể viết khá hơn Cát bụi chân ai.
Tô Hoài: Cái đó có chứ. Ví dụ Nguyễn Tuân là một người rất
tính toán và đã có lúc khổ về sự tính toán của mình. Tại sao Nguyễn Tuân trả lời
với người ta rằng chỉ thân với Trần Hữu Tước? Vì nói thân tôi chẳng hạn, người
ta ghét, không cho mượn xe nữa. Một lần Nguyễn Tuân vào thăm Tố Hữu nằm viện.
Thằng Phạm Văn Khoa nó nằm ngay dưới, không vào thăm. Nó biết, nó chửi cho. Sau
phải xin lỗi mãi.
Nguyễn Tuân là thế. Những ngày trước khi chết, ông ấy buồn lắm.
Nhàn: Không phải là buồn vì chưa phục vụ được nhân dân, đất
nước chứ?
Tô Hoài: Tất nhiên là không rồi. Chỉ tiếc là chưa được hưởng
mọi thứ.
Thấy nói là có thể có Hội Dâu tằm tơ, Tô Hoài khều ngay, cho
mình vào Hội với, mình cũng là dân thợ cửi cũ mà!
Ý thức về mình
Một lần Tô Hoài đi dự chiêu đãi. Có người nói đùa: Hôm nay
trông ông giống Võ Chí Công quá.
- Nói thế làm mình buồn chứ hay ho gì! Thực ra phải nói
là lão ấy giống mình mới đúng.
Quan niệm về thời buổi này: Tôi cho không có gì là văn học lớn
cả. Không thể có. Tốt hơn hết là viết cho nhiều vào, may ra có tài liệu để đời
sau viết tiếp.
Khả năng phát hiện tính cách: Vợ sau Nguyễn Bính ở Nam Hà có
cho tôi xem một tờ giấy Nguyễn Bính để lại. Ra tờ giấy đó là giấy ly dị với vợ
cũ ở miền Nam. Cái thằng lạ thế, tất cả mọi thứ giấy tờ vứt đi, nhưng giấy ly dị
thì còn giữ lại.
Có biết tại sao Nguyễn Bính đi tập kết không? Vì hồi đó, anh
em tính thằng này mà ở lại thì hàng địch mất, cho nên phải cho ra ngoài này
thôi.
Một số suy nghĩ của tôi về Tô Hoài
Luôn luôn, tôi khâm phục cái ngổn ngang nhiều vẻ mà tầng tầng
lớp lớp của Tô Hoài. Hình như con người đó vào đâu có cái “tủ” ở đấy để đối
phó. Và thật lắm mặt hàng!
Ông là nhân vật tiêu biểu của sự tha hoá với các nhà văn và
cũng tiêu biểu cho khả năng của con người đối phó với sự tha hoá đó, khả năng vẫn
là chính mình, không chịu hỏng, không chịu chết.
Sức sống, là tài năng; trong sức sống bao gồm khả năng thích ứng,
và khả năng vẫn là mình. Đại khái nó cũng giống như cái cây, nắng gió mấy vẫn sống
được, và vẫn cho quả. Chứ không phải là khả năng làm ra thứ quả ngọt hơn ngon
hơn quả những cây khác.
(Trong các bản tin thời sự hàng ngày tôi vẫn được nghe người
ta nói là đơn vị nọ, đơn vị kia, không đủ điểu kiện làm việc, thiếu tiền...
song vẫn hoàn thành nhiệm vụ).
Luôn luôn trước mặt chúng tôi, là cái công thức của Pavel
Korsaghin, hãy biết sống khi cuộc đời trở nên không thể chịu được nữa.
Tô Hoài giỏi sống kiểu này nhất.
Bảo con người Việt Nam làm được cái gì to lớn, họ không làm nổi.
Nhưng bảo họ làm một việc gì vui vui, lại cần cho cuộc sống của họ nữa, họ làm
ngay và thường là làm được.
Tô Hoài là người Việt Nam theo kiểu ấy. Có cái duyên dáng
thân thuộc riêng, nó là cái phúc cái phận mà người nào cũng có, mà ông có đẹp
hơn người khác.
Một hôm tôi hỏi Tô Hoài:
- Có phải ông Tuân không chơi với Nguyễn Công Hoan?
- Phải. Vì cụ Tuân thích trưng mình ra, mà cụ Hoan thì lại
sống lẩn, chỉ bằng lòng làm một kẻ đạo mạo.
Tôi chợt nhận ra một điều, hoá ra Tô Hoài là một gạch nối giữa
Nguyễn Tuân và Nguyễn Công Hoan. Mà có vẻ nghiêng về Nguyễn Công Hoan nhiều
hơn. Cũng bông lông ba la, bất cần đời, nhặt được cái gì thì nhặt. Chỉ có khác ở
chỗ Tô Hoài có phần chơi rộng hơn, biết cái gì rộng hơn ở người mình. Đằm hơn,
kín hơn, đỡ thô hơn. Cũng còn biết nhiều kiểu làm dáng nữa, chứ không độc một
kiểu làm dáng trâng tráo như Nguyễn Công Hoan.
16/2/1993
Ngày 5/2, hội thảo Tô Hoài văn và đời, tôi bận không đi được.
(Lại Nguyên) Ân kể là Vũ Quần Phương rất biết nói phải chăng về Tô Hoài - Tìm
hiểu Tô Hoài là niềm say mê của thế hệ chúng tôi.
Hân ở dưới ngồi kể với Ân rằng bao nhiêu lần, Tô Hoài qua
Liên Xô, bọn ở đấy được tổ chức mời ông nói chuyện, Tô Hoài đều từ chối.
Ngô Văn Phú đang ngồi trong cơ quan ông giữa ông lái xe với
chai rượu. Thấy Tô Hoài vào, Phú cũng mời.
- Có uống thì uống loại nào cơ chứ loại này uống làm
quái gì - Tô Hoài trả lời, thật là hách.
Ông Tế Hanh kể:
- Hôm mừng sinh nhật Tô Hoài, mình nói rất ngắn. Tô Hoài
có chút gì đó như Picasso. Picasso có cái bút trong tay là vẽ. Tô Hoài là viết.
Ông viết như một bản năng bẩm sinh.
Trong Truyện Tây Bắc, nhiều người thích Vợ chồng A Phủ, tôi lại
thích Mường Giơn. Vì Mường Giơn buồn. Cuộc đời đẹp mà cứ thế lặng đi.
Tô Hoài bảo ông chỉ thích viết chuyện buồn. Và Tô Hoài còn
thích viết những chuyện xa mình nữa cho nó đỡ phô ra vẻ nhếch nhác. Theo mình
(Tế Hanh) trong O chuột, bên cạnh các giống vật, tác giả có ý khi đặt thêm một
truyện về người, cu Lặc. Nhiều nhà phê bình chê, nhưng tôi (Tế Hanh) bảo đấy là
hiện đại, là phương Tây thế kỷ XX, nhìn con người như một thực thể gần con vật.
(Nhà phê bình nói ở đây là Nguyễn Đăng Mạnh.)
Phải Tế Hanh thấm văn học phương Tây mới nói được như vậy.
Trần Độ: Đọc Bố mìn mẹ mìn của ông, mình chỉ phục có nhiều chuyện, ông rất nhớ.
Tô Hoài: Cái cảm tưởng ấy có ở anh, là do truyện của tôi dùng
được nhiều chữ của hồi ấy. Nếu không có chữ, không tạo được không khí.
Lê Đạt kể hồi kháng chiến, ông Tưởng là người phụ trách cơ
quan văn nghệ, Tưởng thì tốt thôi, nhưng hách lắm. Tô Hoài phê bình.
- Tôi chỉ thấy khi nào cậu X (công vụ cơ quan) đi giặt
quần áo cho anh Tưởng, trông có vẻ vênh vang lắm, như là được làm một việc rất
oách.
Tưởng cười gượng.
- Nó chửi mình, nhưng không chửi thẳng, lại mang chuyện
công vụ ra, thế mới xỏ lá.
Vẫn lời kể của Lê Đạt: Mình hỏi Tô Hoài đọc mấy bài thơ mới của
Văn Cao chưa.
- Chưa. Nhưng mình nghĩ những bài hay của Văn Cao mình đọc
cả rồi. Với lại mình không có thói quen đọc thơ nghiệp dư.
Nói về Hoàng Cầm: thơ chăng kim hàng mã.
Một nhận xét của Lê Đạt: Đúng Tô Hoài, cùng với Nguyễn Khải,
là những cây bút chuyên nghiệp. Những cây bút bao giờ cũng nghĩ ra việc để làm,
ra cách viết để viết, chứ không đầu hàng bao giờ. Sự gia công chữ nghĩa của Tô
Hoài cũng đã ghê đây chứ. Chỉ lạ một nỗi là viết xuôi viết ngược thế, nhưng vẫn
không đạt tới những cái đỉnh như Nam Cao.
Những năm chín mươi (B)
5/1/1994
Tô Hoài khoe với bọn tôi, ông nhận được một lá thư của Vụ Văn
học, Bộ văn hoá Pháp, xin dịch tất cả các tác phẩm của Tô Hoài đã viết, có liên
quan đến làng Nghĩa Đô, và xin Tô Hoài cử cho một đại diện đang sống ở Tây Âu để
tiện làm việc. Tô Hoài sẽ nhờ Đặng Tiến làm việc này.
Tô Hoài cũng vừa được Đặng Tiến gửi cho 1000 đô, do nhà Hồng
Lĩnh trả, sau khi in Cát bụi chân ai. Nghe vậy, Nguyễn Huy Thiệp buồn lắm.
- Lão ấy được đủ mọi thứ. Còn mình, nó gửi cho có 500,
cũng bị cướp mất.
Tôi đã viết trong một bài báo, Cát bụi chân ai đạt tới cái mức
cổ điển của Hồn bướm mơ tiên, Quê mẹ, O chuột.
Liên quan đến giải thưởng Hội nhà văn, quyển Cát bụi chân ai
đưa lên chung khảo, chỉ được có 4 trong 9 phiếu, nên hỏng ăn. Trước mặt mọi người,
Tô Hoài hay nói đùa, mình dạo này cứ phải tỏ ra dỗi với Hội Nhà văn thôi. Định
cho giải mà rồi lại không cho, buồn quá.
Nhưng ở chỗ riêng tư, Tô Hoài bảo:
- Chúng nó dốt, cư xử không bằng bên Hà Nội. Hà Nội họ
cũng không dám tặng giải, sợ cấp trên phiền lòng, nhưng họ bảo thật tôi. Và đến
đưa riêng 2 triệu. Còn ở đây, họ bảo nhau không bỏ phiếu cho tôi rồi lại tuyên
truyền rằng như vậy là sách tôi không có giá trị.
Tôi (VTN) nhớ mấy câu mà bọn Nhà xuất bản Thanh Văn ghi ở bìa
đại ý: quyển sách không có tính chất chính trị. Đọc sách ta cảm tưởng như được
nghe một người đàn bà nhà quê rỉ rả kể chuyện, thi thoảng lại đưa gấu quần lên
chấm mồ hôi và hình như cả nước mắt nữa. Nhưng chính vì thế, sức phản công
chính trị của quyển sách càng mạnh.
12/2/1994
Tại buổi họp nhóm KX 06-17 trước tết, Tô Hoài bảo với mọi người:
- Thôi nhé, mùng 4 Tết ta gặp nhau. Tết các vị khỏi phải
đến tôi. Nói chung là Tết tôi không tiếp khách.
Giá người khác nói chuyện vậy, ông ta sẽ cho là kiêu ngạo là
xa mọi người. Nhưng ông Tô Hoài nói được. Ở chỗ người ta tưởng ông bừa bãi thật,
ông lại rất nguyên tắc (chẳng hạn ông thường đi họp đúng giờ, cần duyệt một bài
báo ông cũng nguyên tắc). Nhưng ở chỗ người ta gắng sức ông lại nhởn nhơ làm bậy.
Trong lúc họp ông hay ngồi viết các bài báo vặt. Ông cũng bia rượu, gái gẩm
không kém ai.
Ngọc Trai kể Nguyễn Tuân có lúc ghét Tô Hoài lắm. Cái thằng ấy,
không chơi được. Bố ai biết nó sẽ bán mình lúc nào. Thế nhưng rồi cụ Tuân vẫn
phải nhận là không bỏ được Tô Hoài.
Thái Bá Vân kể là đến chơi Nguyễn Tuân, thỉnh thoảng vẫn gặp
Tô Hoài, nhưng thường Tô Hoài không nói năng gì.
Một ý của Tô Hoài: Tôi cho là chả làm gì có nhà văn lớn với
tác phẩm lớn. Cho nên cứ viết đi, viết làm tài liệu cho các thế hệ sau.
Tô Hoài thường không đi dự các buổi sinh hoạt Hội Nhà văn.
Ông kể với tôi là ông không đóng cả Hội phí nữa, ông đã trả lời ông Vũ Tú Nam bằng
thư rằng ông không đóng. Tôi không việc gì mà phải đóng cả. Ở nước nào cũng vậy,
đến một tuổi nhất định là được miễn các việc nữa là tôi. Chúng nó thấy tôi khỏe,
lại tưởng tôi bằng vai với chúng nó, nhưng thế là láo, tôi đẻ ra cái Hội này chứ
tưởng à.
Có nhiều việc khiến ông bất mãn ra mặt. Từ chuyện vớ vẩn: Cấp
trên cho các lão già ít tiền. Cho 50 người thì hội xẻ ra, thành cho độ 150 người.
Tô Hoài cũng bị xẻ.
Tôi cảm thấy Tô Hoài ghét Hội lắm, nên để ý từng tí một. Ví
như cái chuyện nhà cửa bên Nguyễn Đình Chiểu, cho thuê như thế nào, bọn thuê có
họ hàng với ai, chúng bị bắt vì chứa điếm ra sao, Tô Hoài biết hết. Làm thế nào
để có thông tin tỉ mỉ như vậy. Tô Hoài kể: thỉnh thoảng đến ngồi chơi cả bọn.
Bà Phượng, bà Phương, con Hoa, con Khánh. Tôi chỉ cần làm ra vẻ nhân tiện rủ
bây giờ tất cả đi uống bia. Bia gì anh, bia tôi khao, thế là cười ầm lên, kéo
nhau đi. Chuyện ở đấy mà ra chứ ở đâu nữa.
Cuối năm 1993, Trọng Hứa chết. Tôi đến viếng, xong, hỏi Linh
Chi (em trai anh Trọng Hứa):
- Anh Tô Hoài có đến?
- Chưa thấy, chắc chiều anh đến.
Chiều có buổi họp. Tôi đoán chắc Tô Hoài nghỉ. Nhưng vẫn thấy
tò tò kéo đến họp rất thản nhiên. Tôi hỏi anh không đi đám ma? Lặng đi một lúc,
sau Tô Hoài mới cho biết.
- Hỏi thì biết thôi, Hội có cho Trọng Hứa được cái gì
đâu. Mà anh ấy làm Chánh Văn phòng Hội từ kháng chiến chống Pháp. Về sau, chán
Đài phát thanh lại quay về với Hội. Người ấy tự trọng lắm. Đến tuổi là về hưu
thôi. Không có tiền, xin đi gác đêm ở một xí nghiệp, tưởng già thì tha hồ thức
đêm, hoá ra phải thôi, gác đêm mệt lắm không làm được. Gặp, tôi vẫn cho tiền.
Lâu rồi, mấy năm trước, tôi còn viết cả một bài dài về Trọng Hứa. Chả đâu in,
tôi lại mang về in ở báo Người Hà Nội.
Đấy, tôi với Trọng Hứa có cái tình từ ngày xưa như thế. Bây
giờ đến với họ ở Hội, chẳng hoá ra cũng như họ à. Đợi đám ma xong, tôi đến Linh
Chi sau.
1/5/1994
Những ý chính Tô Hoài đã phát biểu trong hội nghị những người
viết trẻ:
- Tôi viết văn từ năm 20 tuổi, đến nay vẫn tiếp tục viết. Mấy
truyện ngắn của tôi mới viết cũng có may mắn gì. Con ma gửi báo Lao động họ
không in, tôi mang về in báo nhà. Nghĩa là tôi có được hưởng quyền gì đâu, có
cây đa cây đề gì đâu. Nhưng mà tôi vẫn yêu nghề, thấy nghề là khó. Vẫn cho rằng
chưa viết được gì hơn Dế mèn phiêu lưu ký
- Tôi sống như thế nào? Đi thực tế có lẽ không ai đi hơn
tôi. Tôi làm tổ trưởng khu phố mấy năm. Mà học chính trị, cũng không ai hơn
tôi. Tôi đã học Nguyễn Ái Quốc 2 năm. Theo tôi hiểu, có nhiểu người không học,
cả đồng chí Tố Hữu cũng không học. Nhưng tôi cảm thấy trước sau tôi vẫn là tôi,
ở tôi không có nhận đường lột xác gì hết.
- Cách đây 12 năm, một đêm ở Krưm chia tay với các bạn
Tbilisi tôi có đọc mấy câu thơ Nguyễn Bính. Nguyễn Bính là người viết chữ đẹp.
Tôi chả yêu thơ Nguyễn Bính, cũng cứ để đầu giường và nhớ mấy câu chữ nghĩa quá
đẹp.
Huyền Trân Huyền Trân Huyền Trân ơi
Mùa xuân, mùa xuân, mùa xuân rồi
Giờ đây chín vạn bông trời nở
Riêng có tình ta khép lại thôi
Mùa xuân, mùa xuân, mùa xuân rồi
Giờ đây chín vạn bông trời nở
Riêng có tình ta khép lại thôi
Rồi chúng tôi ôm nhau khóc, không rõ khóc vì sao, vì buồn vì
phải xa nhau, hay vì nghĩ rằng nghề này khó quá, không bao giờ đi đến cùng. Tôi
xin kết thúc ở đây.
Trong chuyến đi Sơn Tây
Nhàn - Anh còn được đọc, vì có trong thời gian trước, nhiều
khi anh như đứng ngoài chuyện thời sự, những cái anh viết ra thường có tính
cách phong tục.
Tô Hoài - Mình viết cái gì mà không có tính chất phong tục
không viết được.
Cũng như nhà văn của mình bao giờ cũng phải có một nghề gì
đó. Và cái nghề đó ám vào ý nghĩ của anh ta, có mặt trong trang viết của anh
ta.
Một lần nào đó, tôi hỏi rằng Tô Hoài làm sao có thể thượng
vàng hạ cám gì cũng đọc.
- Đó là thói quen của người tự học.
Bí quyết sống của Tô Hoài là trừ việc viết, ngoài ra không
bao giờ làm gì, mà cũng không bao giờ bỏ việc gì. Như chuyện bên Hội văn nghệ
Hà Nội. Trong cái việc bị bật khỏi Hội, Vũ Quần Phương đến nay vẫn oán là Tô
Hoài đã không ủng hộ hắn đến cùng.
- Thế nó quên là tôi đã ký giấy trước công an thì nó mới
được vào Quốc Hội?
Còn bây giờ, tôi phải cứu Hội, trước khi cứu nó chứ.
Mặc dù chuyển đi không làm Tổng biên tập tờ Người Hà Nội nữa,
nhưng Tô Hoài vẫn nhận làm chủ tịch Hội đồng Biên tập cho báo.
Khi tôi nhờ báo này đăng hộ mấy bài thơ cũ của ông cụ, bố ông
Nguyễn Thao Lược, thì tự tay Tô Hoài chữa mực đỏ cẩn thận gửi cho báo. Và ông hứa,
thể nào họ cũng đăng.
Tô Hoài hay nói với tôi.
- Nếu không có Cách mạng, ông Thi ông ấy đi làm quan huyện,
ông Bổng đi làm giáo sư. Còn tôi, tôi vẫn là người viết văn.
Lê Đạt kể về Tô Hoài:
- Có lần bàn chuyện gì đó, về Nguyễn Đình Thi. Mình mới
bảo đối với Thi, mình hơi khó, không dám nói đến cùng. Vì hồi kháng chiến bọn
mình rất thân với nhau. Có cái gì nó cũng kể với mình. Thi thường đọc thơ cho
mình nghe. Thế là Tô Hoài cãi, sao tôi cũng thân với nó, mà nó không đọc. Có gì
đâu, ông lúc ấy là thư ký của mấy ông to. Thi nó đọc ông nghe, để ông về ông
nói giúp cho nó, đơn giản thế thôi.
Một chi tiết lặt vặt ở miệng Lê Đạt:
- Có lần, hồi kháng chiến, phải họp để phê bình Tô Hoài
đánh vợ. Tô Hoài cho một câu gọn lỏn, các cậu không biết chứ đánh vợ xong, vợ
nó chiều lắm. Hình như, cũng Lê Đạt nói, cái lão Tô Hoài ấy từ thuở trai tráng,
đã sống trên sự nuôi báo cô của đàn bà, và sự thật là đã ngủ không biết bao
nhiêu đàn bà mà kể.
- Bởi lẽ - tôi nghĩ - ông Tô Hoài có cái thiết thực của
đàn bà.
16/10/1994
Bài Vũ Quần Phương: Tô Hoài - văn và người trên tạp chí Văn học
số 8-1994 có đoạn đại ý nói Tô Hoài đối xử giỏi. Người được yêu thì biết, mà
người bị ghét, không thấy là cần báo thù. Có mặt Tô Hoài trong các buổi họp,
người ta không cảm thấy bị lái. Không có mặt người ta không cảm thấy bị trống.
Anh em làm việc với Tô Hoài thấy có thể hợp tác được.
4/11/1994
Đi Điện Biên với nhóm Đề cương văn hóa.
Ai đó định rủ đến nhà Lương Quy Nhân, nhưng Tô Hoài gạt đi.
- Đừng đến. Đến bây giờ, các anh ấy hay buồn, vì thấy
mình cũng bằng tuổi các anh ấy, mà mình còn đi lại tung tẩy được.
Một cô soát vé máy bay gọi một cô khác đến xem mặt Tô Hoài,
người đã viết Dế mèn mà bọn mình đọc hồi bé. Đi một quãng, Tô Hoài bảo:
- Không những nó, mà ông nó, cụ nó cũng đọc chứ chả biết
chừng.
Nhân ai cũng nói Dế mèn, tôi bảo một tác phẩm như thế, tính bằng
nửa sự nghiệp của anh, bằng tất cả các tác phẩm còn lại chứ chưa biết chừng.
- Điều đó, vừa là một niềm vui, vừa là một nỗi buồn của
mình.
(Có một điều mọi người ít biết: Khoảng 1965-66, trong thời kỳ
chống xét lại, Dế mèn bị nêu ra là có tư tưởng hoà bình chủ nghĩa, nên ở VN người
ta cũng quên luôn, chỉ cho in lại mà không đề cao, không ai giảng giải phân
tích gì hết. Từ đó thành lệ.)
Có một nhận xét chung là đến đâu Tô Hoài cũng có nhớ như in
ngay mọi chuyện. Sau này, nói với mọi người, ông cũng chỉ lặp đi lặp lại những
chi tiết cũ. Chứng tỏ sức nhớ của ông rất ổn định.
Tôi đọc Con ngựa. Ai đó đã khen Tô Hoài viết còn sinh sắc lắm.
Tôi chú ý nhớ nhất những đoạn nói về cái thời bây giờ, một thời hỗn độn, mịt
mù, mọi cái hay dở lẫn lộn, chính mỗi người cũng cảm thấy như mình đang hỏng
đi, xấu đi, trong cái hỏng cái xấu chung của cả xã hội.
Đọc những tác phẩm khác, người ta còn cảm thấy bỡ ngỡ, sao mà
cuộc đời bây giờ lại đổ đốn ra như vậy. Đọc Tô Hoài thì không, không việc gì phải
thắc mắc cả, cuộc đời bao giờ cũng khốn nạn, sự khốn nạn là không thể sửa chữa.
Tô Hoài kể về gia đình Nguyễn Tuân:
- Tôi gửi biếu quyển Cát bụi chân ai, gia đình cũng chẳng
có một lời cảm ơn!
Bởi tôi không thế là cái loại mà mang sách đến, rồi đặt lên
bàn thờ, rồi khóc lóc. Tôi chỉ đưa tay cho bà cụ.
Sau khi cụ Tuân chết, ngày giỗ đầu, tôi đã bảo với bà cụ ngày
này hàng năm, nên ngồi với nhau để tưởng nhớ cụ. Gia đình đứng ra gọi, còn mọi
chuyện để bọn tôi lo. Nhưng có bao giờ gọi đâu.
Nghe chuyện này, Nguyễn Đăng Mạnh bảo:
- Gia đình Nguyễn Tuân rất coi thường Tô Hoài, không muốn
cho Tô Hoài dính vào cái việc bàn di sản Nguyễn Tuân, cho nên mới có chuyện tiểu
ban này không thành. Còn như Xuân Diệu, Xuân Diệu thường bảo ở Tô Hoài, chẳng
có một tư tưởng gì thành hình cả.
28/12/1994
Chắc chắn phải nói Tô Hoài là một con người có đến hàng chục
bộ mặt.
- người thợ cửi cần mẫn và người ngoại thành thớ lợ
- anh văn nghệ chuyên nghiệp và ông quan cách mạng, biết
tất cả đòn phép
- kẻ trọng đời và kẻ khinh bạc, thô bỉ.…
11/1/1995
Báo Văn nghệ cuối năm 1994 mở cuộc hội thảo về cuốn Đổi mới
và văn hóa của Phạm Văn Đồng. Mời cả những Nguyễn Đình Thi, Vũ Tú Nam, Tô Hoài,
Hoàng Ngọc Hiến. Nhưng Tô Hoài không đi.
Từ năm ngoái năm kia, khi Phạm Văn Đồng đang viết cuốn này,
nghe nói Tô Hoài có viết Đề cương văn hoá, Phạm Văn Đồng đã mời Tô Hoài lên gặp
nhưng Tô Hoài không lên và Tô Hoài bảo với Trần Việt Phương là giá anh Đồng mời
tôi lên ăn cơm thì tôi lên, nhưng chuyện này thì thôi, anh miễn cho.
Nhân đây, thử làm một sự thay đổi tính cách theo hoàn cảnh.
Tại hội nghị về Văn hoá và đổi mới (sách của ông Đồng), Nguyễn
Đình Thi cũng có dự, và ông Thi phát biểu rất hăng. Đây là lần thứ hai ông Thi
dự buổi “sinh hoạt khoa học” kiểu này (trước đó, ông ở Sài Gòn, người ta đã
làm, đã mời ông Thi), ông Thi bảo nghe được nhiều ý rất hay.
Ông Nguyễn Kiên còn nói là tại hội nghị này, ông Thi bảo có
những người sinh ra đã là nhà văn hoá, trong đó có anh Tô.
Nhưng thử nhớ lại chuyện cũ.
Năm đó, ở Liên Xô, đang chế độ Breznhev, và người ta cho in
ra mấy cuốn Đất nhỏ, Hồi sinh. Chính Bùi Văn Hoà - có vợ làm ở báo Nhân Dân - kể
với tôi rằng báo này đặt một bài về cuốn sách, ông Thi không nhận, còn ông Tô
Hoài thì nhận và viết luôn. Hồi ấy, bọn tôi vẫn sợ cái lối bất cần của Tô Hoài.
Thế nhưng hai mươi năm sau, ông ấy lại cười vào mũi sự có mặt của Nguyễn Đình
Thi, cũng như của những người khác. Có sự đổi vai.
Một chuyện khác, liên quan đến sự biến báo khôn ngoan của Tô
Hoài. Gần đây, sách ông ra nhiều, ở đó, có sự ngẫu nhiên mà cũng có bàn tay tạm
gọi là chịu xoay xở của ông.
Ví dụ như 3 tập Tuyển tập Tô Hoài. Trừ tập một là truyện ngắn
trước đây, đến hai tập sau toàn là truyện vừa, truyện dài, hồi ký (Quê nhà, Tự
truyện, Cát bụi chân ai…) Tôi đoán: đó là vì ông muốn để truyện ngắn sang khu vực
sách riêng. Đã có người in cho ông một tuyển tập truyện ngắn trước 1945. Giờ lại
có người chọn cho sau 45 (2 tập). Vậy thì, với cái tính coi thường mọi thứ và
lòng tham lam bẩm sinh, Tô Hoài tất phải làm thế. Nhưng khi tôi hỏi, có phải ý
anh để tuyển tập cho truyện vừa, còn cái tập tuyển về sau cho truyện ngắn
không, Tô Hoài lại bảo tất cả những việc này là do Hà Minh Đức tính cả, tôi phó
mặc cho Đức mà không có ý kiến gì hết.
Có cảm tưởng Tô Hoài thấy cần thì họp, thấy không cần thì vắng,
cố quên chuyện nào thì quên chứ thật ra chẳng quên chuyện gì - tôi bảo:
- Anh còn chưa lẫn.
- Lẫn thì sống sao được.
- Như cụ Nguyễn Công Hoan, cụ ấy không những lẫn trong đời
sống mà là lẫn trong văn học.
- Anh Hoan suốt đời sống trong ảo tưởng.
Tô Hoài “giết” mọi người
Về Nguyễn Xuân Sanh: Ông Tế Hanh làm thơ còn có lúc hay lúc dở.
Ông Nguyễn Xuân Sanh này làm thơ, lúc nào cũng như lúc nào, lạ thế (Tế Hanh lúc
ấy cũng có mặt, nói thêm: Đúng rồi, lúc nào ông ấy cũng gió lụa, trăng non mà.
Với lại tôi nhớ, ông Nguyễn Xuân Sanh khi nói về ai, cũng chỉ nói rằng mình gặp
ở đâu, lúc nào, mà không hề nói gì về tính cách người đó cả).
Về Vũ Tú Nam: Đọc ông này, không biết khi nào nhạt thật mà
khi nào nhạt giả cả.
Về Sao Mai: Dộc (khỉ) lên làm người, cứ nhắng cả lên.
Mở lại sổ tay, một câu của Tô Hoài lúc nói chuyện ở Văn nghệ
quân đội khoảng 1971: Nghề văn là một nghề phải biết huy động sức mình một cách
đúng đắn nhất.
Lại chuyện Nguyễn Xuân Sanh. Buổi quay ti vi Vũ Đình Liên 70
hay 80 gì đó. Quay xong Tế Hanh, thì đã 11h30, tay quay phim nó đề nghị vậy
thôi, trong kịch bản còn có mấy lời về Nguyễn Xuân Sanh, nhưng xin cũng thôi.
Thế là Nguyễn Xuân Sanh kêu ầm lên.
- Tôi phản đối. Không thể gạt tôi ra ngoài được. Nếu thế
này, tôi sẽ đi kiện.
Mọi người sợ quá, phải bào vậy thì chiều làm xong.
21/2/1995
Một ông học việc ở Hội văn nghệ Hà Nội khoe:
- Cụ Tô Hoài vừa gửi cho một phong bì tướng. Hoá ra hơn
một tháng tết, cụ tương ra đến hơn hai chục bài. Khối điều đáng đọc chứ tưởng.
Về sau Tô Hoài bảo tôi:
- Trong khi 3 cuốn tuyển tập được hơn năm triệu, thì 6
bài báo ở Sài Gòn đã được 6 triệu. Mà nó phải giả thế chứ. Nó yêu cầu tôi viết
chứ tôi có gửi cho nó đâu.
Nhân chuyện báo Người Hà Nội, bị phê bình về đăng một bài
liên quan đến pháo, rồi Vũ Quần Phương có ý kiến như thế nào đó, Tô Hoài hơi bực,
bảo với bọn tôi: Thằng Vũ Quần Phương nó không giống như anh em mình ở đây đâu,
nó nhảm lắm.
Ngọc Trai: Anh em họ đồn anh Tô Hoài duyệt bài đợt này để hại
Vũ Quần Phương.
Tô Hoài: Mình giết Vũ Quần Phương thì “như giết rận”, lúc nào
chẳng được.
Bà Hoàng Ngọc Hà kể về việc báo Người Hà Nội bị phê bình. Ban
đầu ông Tô Hoài định chống, nhưng sau bọn mình phải nói, ông ấy mới nhận. Tại hội
nghị, ông ấy bảo tôi nhận là tôi khuyết điểm nghiêm trọng. Vì lúc nhập tôi chỉ
nghĩ đến cái Đường Tăng. Tôi chỉ nghĩ đến Phật, hoá cái pháo nó hại tôi.
8/3/1995
Tô Hoài kể: Mấy hôm trước Đại hội nhà văn, bọn Nguyễn Quang
Thân, Cao Tiến Lê, gọi điện đến bảo phen này sẽ bầu Tô Hoài làm Tổng thư ký, Tô
Hoài cười ruồi: Mình già rồi, làm sao được.
Tôi khái quát non: Tô Hoài rất phù hợp với tình hình bây giờ.
Lúc này mọi chuyện đang rã ra, giống như chiếc xe hỏng, vặn chặt quá không đi
được. Ông Tô Hoài mà làm thì ông ấy cũng chỉ lo tàm tạm một ít việc chính, còn
mặc kệ, cái đó lại hay.
(Nhớ có lần, Nguyễn Khải kể Tô Hoài rủ Khải làm một cặp lãnh
đạo Hội. Khải nói đùa: Thế thì ra hội Ba Giai Tú Xuất đích thực.)
17/3/1995
Trong Đại hội nhà văn kỳ này, Tô Hoài được mời vào chủ tịch
đoàn. Ông cắt nghĩa: Nó phải dùng tôi, vì những mặt khác, Huy Cận, Nguyễn Đình
Thi, Bùi Hiển hoặc quá bệt, chả ra gì, hoặc như ông Thi lại ấm đầu thì chết.
Ban chấp hành bảo Tô Hoài tham luận, ông mặc cả: chỉ tham luận
về văn nghệ Hà Nội. Lúc kíp Vũ Tú Nam bị thay, tôi hỏi chuyện, ông bảo, chả có
cảm tưởng gì cả, bọn nó chết là phải.
Hữu Vinh khái quát, Tô Hoài, đó là tài năng, là sức bật,
nhưng trước tiên, là một ông già thực dụng.
Sau Đại hội, Tô Hoài trả lời báo Tuổi trẻ, cho rằng Đại hội
này là Đại hội tan rã. Ban chấp hành cũ đứng ngoài đời sống văn học, đứng ngoài
các cuộc tranh luận, cuối cùng lại đứng ra phán xét, và trong trường hợp bị
trên đánh, lại tố cáo nhau, đun đẩy nhau, như thế thì tan rã cũng đáng.
Thật là không phải Tô Hoài không ai dám nói, và người ta cũng
không dám đăng.
Không có gì lọt qua mắt ông cả. Theo Tô Hoài nhớ, trước khi bầu
cử, Vũ Tú Nam còn nói với ông, anh về làm chủ tịch đi, tôi làm Tổng thư ký cho
anh. Nhưng đến khi không được bầu thì lại bảo may quá tôi được thôi - thật là mỗi
lúc một giọng.
3/6/1995
Tô Hoài kể là đã viết một loạt bài điểm sách cho Văn nghệ
quân đội, trong đó có bài về Thư mùa đông của Hữu Thỉnh.
- Thơ phải miên man, nhưng đây đã thành ra lan man ba vạ.
- Thơ phải có chữ (Lê Đạt: nhà thơ là phu chữ). Còn Hữu
Thỉnh, có cả một bồ chữ quẩy đi, nhưng toàn chữ đồng nát.
Bài này VNQĐ không đăng, nhưng Hữu Thỉnh khá cao tay, vẫn
mang về đăng ở báo Văn Nghệ hay Văn Nghệ trẻ gì đấy.
Tôi nghĩ ông già tai quái, và cũng biết tận dụng tuổi già của
mình, nên mới dám viết thế.
- Có phải anh từng viết một truyện tên là Tính ác?
- Ừ, tôi chỉ kể chuyện tôi thôi. Lúc nào cũng có trong cặp
những hòn gạch. Gặp chó là ném.
18/7/1995
Tô Hoài, đó là văn xuôi, một thứ văn xuôi tự phát, cứ chảy
ra, rỉ ra, lan ra chung quanh lan ra trong cuộc sống hàng ngày, mạch văn đó
không bao giờ cạn. Giống như con người đó sống vui chơi viết văn không bao giờ
biết mệt.
27/12/1995
Từ sau khi “bảo vệ” cái Đề cương văn hoá thất bại (Đình Quang
làm chủ tịch Hội đồng nghiệm thu), Tô Hoài không sờ đến cái bản đề cương này nữa
thì phải.
Tháng 7 tháng 8, ông kêu nóng. Giờ thì lại kêu bận. Lại nhớ ý
của Ma Văn Kháng: Lão này hay tạo ra cái sự già của mình, bán già, cậy già, thì
làm gì được nữa.
Có một lần, tự nhiên Tô Hoài bảo tôi:
- Bọn Sài Gòn giải phóng nó biếu báo mình thường xuyên,
mình không đến lấy được, ông ở gần đấy đến lấy đọc, rồi quẳng vào nhà mình lúc
nào thì quẳng.
May quá, lần ấy tôi nghĩ ra kế từ chối.
- Chỉ mang đến nhà anh, tôi đã ngại rồi, cửa đóng im ỉm
mà lại cửa phên, gõ không kêu, trong nhà không nghe tiếng, lắm
lúc đứng mỏi cả chân ở ngoài.
lúc đứng mỏi cả chân ở ngoài.
Tô Hoài lảng ngay.
Nhưng quả thật, trong thâm tâm, tôi không bằng lòng, ông này
coi thường mình quá, ai đi làm cái trò khỉ ấy hộ ông được.
Nguyễn Kiên kể, có một việc ông Tô Hoài làm tôi (N.K.) không
phục. Đó là sau khi mất chức ở Hội, ông ấy lại gửi thư đến Thành uỷ, xin tiếp tục
làm Tổng biên tập tờ Người Hà Nội.
Hỏi lại Bằng Việt thì đúng là có chuyện đó thật.
Đầu năm Bính Tý, ông Tô Hoài gửi thư đến Nhà xuất bản Hội Nhà
văn, trách là sao không in cái nọ cái kia của ông và đòi lại mấy bản thảo.
Mọi người chạy cuống cả lên, nhưng tôi cứ ì ra. Sau hãy hay,
tôi bảo Ân.
- Ông ta nói vậy để doạ thôi; người như thế, chỉ giơ cao
đánh khẽ.
Tối nay 4-3-96, gặp nhau (= họp) ở chỗ Ngọc Trai về, tôi đi bộ
với Tô Hoài một quãng. Trong buổi tối cuối đông, đường phố xao xác, Tô Hoài nhớ
mấy câu thơ Tản Đà đề ở đầu bản dịch Liêu Trai:
Nói láo mà chơi, nghe láo chơi
Vườn dưa lún phún hạt mưa rơi...
Vườn dưa lún phún hạt mưa rơi...
Tôi tự nhiên cảm động, cũng nhắc những chuyện biển dâu lạ
lùng quanh mình. Ông Hoàng Ngọc Hiến nói làm nhàm về văn hoá, đã được mời đi Mỹ.
Bằng Việt chết vợ, người vợ trụ cột của gia đình. Ông Văn Tâm đề cao Đoàn Phú Tứ
đến mây xanh, và được báo ở Sài Gòn gọi là học giả. Cái lối nói bừa của một người
như Phan Ngọc, ông ta tự nhiên trở thành nhà tư tưởng của đổi mới. Ở Thư viện,
những người thủ thư trò chuyện như ngoài chợ, bất chấp chung quanh bọn tôi mầy
mò trên từng trang sách. Thư viện nhiều sách cũ nát. Những con chuột mò vào tận
ô phích và tha cả vỏ quýt lên phích để ăn. Dưới nhà tôi ở, mỗi buổi sáng người
ta quạt lò khiến tôi không thở nổi nữa. Chiều 3-3, dẫn con đi trên chuyến tàu
hoả của trẻ con, ở Công viên Bảy Mẫu, nhìn hai bên đường, thấy cỏ cây cũng gợi
trong lòng nhiều bịn rịn, như những lúc khác đi trên chuyến tàu hoả thực sự.
... Lúc này, trong buổi tối này, rằm tháng giêng, nhớ lại 20
năm qua, những buổi đi chùa, thấy như một kiếp nào khác, mình không còn là con
người hôm qua, thời gian đã huỷ hoại mình tới mức không sao tìm lại được nữa.
Bởi đi bên Tô Hoài nên tôi mới nghĩ được như vậy. Tô Hoài là
người rất hiểu cái phôi pha của kiếp người, Tô Hoài có cái chất nghệ sĩ riêng,
mà khi vứt cái phần cán bộ bon chen đi, thì nó vẫn còn nguyên vẹn ở bên trong.
9/5/1996
Ngày 24-4, đề tài KX-06-17 bảo vệ thành công cuộc nghiệm thu ở
cấp cơ sở. Gặp tôi lần nào Tô Hoài cũng chỉ nói là ông oằn ra mà làm, chán lắm.
Cứ ghép ghép bài của mọi người vào thành bài của mình, chỉ được cái - Tô Hoài
cười mỉm - bây giờ tôi cũng vẫn không ngại viết, tôi chép tất cả bằng chữ tôi,
nên không ai nghi ngờ được. Cứ nói mạnh về Cụ Hồ vào là đề tài nào cũng ăn tuốt.
Nhân bàn về tình hình Hội, Tô Hoài kể tôi nhận được cái thư của
Ban tổ chức sáng tác rồi. Trả lời ngay thôi. Nhưng các ông ấy lại bảo là trả lời
của mình ngắn quá. Tô Hoài cười ranh mãnh.
- Tình hình Hội bây giờ chán lắm. Văn chương phải có cây
cao bóng cả, chứ cứ cá mè một lứa thế này không được - xuất phát từ sự chán nản
sẵn có tôi kêu phụ hoạ.
Nhưng Tô Hoài phản ứng theo cách khác, và phản ứng cũng rất
đúng.
- Cây cao bóng cả thế nào. Ngày trước Thế Lữ lừng lẫy là
thế, mà khi Xuân Diệu xuất hiện, là Thế Lữ thôi hẳn. Bài thơ cuối cùng của Thế
Lữ là bài Khói huyền lên, người tự tay chép để làm kỷ niệm.
Còn như Tản Đà, sau này người ta quý hoá Tản Đà thế nào không
biết, nhưng lúc bấy giờ thơ Tản Đà không báo nào đăng. Tản Đà phải mở cừa hàng
đoán số và đi dịch thuê. Tại sao không đăng, vì, với người ta, mấy năm ấy, của
Tản Đà không còn là thơ nữa, báo nào đăng người ta cười cho.
Ở ta bây giờ bọn các ông Huy Cận, Nguyễn Xuân Sanh cứ chiếm
chỗ sang trọng nhất ở các báo, như thế còn ra cái nghĩa lý gì.
23/5/1996
Đọc lại báo chí kháng chiến, báo Cứu quốc, thấy Tô Hoài lúc
nào cũng có mặt viết cho thiếu nhi, viết cho người lớn, viết bài ngắn, viết bài
dài, đủ cả.
Nguyễn Kiên kể về cách mắng mỏ của Tô Hoài. Chẳng hiểu sao,
Xuân Tùng cũng lại dở dói ra in Cát bụi chân ai 800 bản. Ông Tô Hoài viết thư
cho Nguyễn Kiên.
Ông Kiên, In lại Cát bụi chân ai 800 bản thì in làm gì? Tôi xấu hổ.
Ký tên: Tô Hoài
Nguyễn Kiên biết như thế là Tô Hoài giận lắm, phải trả lời
thư đầy đủ.
Bà Phương phát hành thì bảo: Chính ông Tô Hoài này là to mồm
nhất (về chuyện nhuận bút).
Tìm lại ghi chép về Tô Hoài thấy mấy ý của Nguyễn Minh Châu:
- Đọc Tô Hoài, cứ có cảm tưởng người lớn mà còn chơi bi.
- Đọc văn tôi thấy không ai xa rời đời sống như lão ta
mà không ai tha thiết với cuộc đời này như lão.
Lại Nguyên Ân đọc lại Tiên phong và bảo rằng hồi đó, Tô Hoài
đã hiện ra như một tay hiểu hết sự đời. Vì thế mới có chuyện bá vai bá cổ kéo
nhau đi làm cách mạng, vào thành Sơn Tây để mang về lấy một cái ghế.
Nhưng nhiều lúc lại thấy ông này có cái gì khinh bạc lắm.
Cách mạng là gì, là một lũ lông bông, đi tìm cảm giác, và Nam tiến là như thế,
cả cuộc chống Pháp là như thế.
Thứ bảy 27/7, Đặng Tiến từ Paris về Hà Nội, có tin vậy.
Lâu nay, thấy Tô Hoài coi Đặng Tiến rất thân mật. Nào là gửi
sách đi cho Đặng Tiến, nào nhận thuốc do Đặng Tiến gửi về. Hoá ra, hai người
chưa gặp nhau bao giờ. Những lần trước, toàn là trong thư từ. Nhưng Tô Hoài
cũng khoe:
- Một công việc ông ta đang theo đuổi là dịch Cát bụi
chân ai ra tiếng Pháp.
Sáng 1/8, Tô Hoài gọi điện cho biết Đặng Tiến về, kêu là bị
“bám” ghê quá, biết thế không về. Nhưng theo Tô Hoài, Đặng Tiến cũng đã kịp đi
gặp Lê Đạt, Trần Dần.
Nhân nói về sáng tác, Tô Hoài kể dông dài một hồi, rồi nói đến
bản thân.
- Tôi đang định viết một quyển sách, đã đóng giấy xong rồi,
sẽ viết được - mang tên Những câu chuyện với Lão Sóng. Trong đó, tôi dành một
chương nói về việc đi thực tế ra sao, một chương nói về những chuyến đi nước
ngoài ra sao. Đi xong rồi về lại kể cho lão Sóng - một người chả đi đâu bao giờ.
- Có phải cụ Sóng ở Thái Bình?
- Đấy, cái nhân vật tôi từng ghi nhật ký đấy (đoạn nhật
ký trích in trong Một số kinh nghiệm viết văn của tôi, 1960). Tôi sẽ viết về nửa
thế kỷ làm văn chương, làm đủ mọi thứ trên đời, viết đủ mọi thứ mà thực ra,
không hiểu rằng mình là người thế nào.
- Cái đề tài ấy của anh thì hay quá rồi.
- Tay Đặng Tiến nó bảo nó cũng định viết về tôi như thế.
Tức là tôi cứ phập phù chơi bời, mà cũng được một cái gì đó.
Mùa hè này, 1996, Tô Hoài sống như thế nào? Tháng bảy, từ
10-20, lên Kim Bôi nghỉ với con cái. Tháng tám, lại lên Đầm Vạc, nghỉ theo tiêu
chuẩn một cán bộ lão thành.
Cười trong máy điện thoại.
- Mình cứ nhênh nhang thế thôi.
15/8/1996
Có một việc nhỏ, tôi thấy Tô Hoài tùy tiện.
Sau khi Quê hương in ra ở NXB Hải Phòng (sách do tôi viết lời
giới thiệu và chú thích) tôi nhờ ông liên hệ với Trần Xuân Trường (con Nguyễn
Tuân) - việc này do chính ông đề xuất. Nhưng rồi, ông lại nhắn cho Vạn Lịch, Vạn
Lịch nhắn cô Giang đến đòi tiền tôi - trong khi trước đó Tô Hoài lại bảo tôi đừng
đưa cho cô Giang. Thế là cứ loạn cả lên.
Nguyễn Đình Nghi: Thà cứ như ông Hoài Thanh khiếp nhược, sợ
hãi Tố Hữu, đằng này, Tô Hoài lúc thế này, lúc thế khác, không chịu được.
Nhưng này,- vẫn lời ông Nghi - suy cho cùng, lúc cuối đời ông
Tô Hoài ông ấy phản tỉnh là có lợi. Vì ông ấy đã vào sâu trong giới rồi mà. Ai
biết lãnh đạo văn nghệ bằng ông ấy được.
7/9/1996
Tự nhiên, nghĩ về già, Tô Hoài như muốn trả một mối hận là
lâu nay, phải nói xấu mọi người một cách lén lút, phải ép mình sống với mọi người
cho xong đi. Giờ đây, Tô Hoài muốn để cho cái con người lâu nay bị lép vế trong
mình lên tiếng, nói công khai mọi chuyện, chả sợ mất lòng mất bề gì cả.
Nguyễn Đình Nghi: Trong Cát bụi chân ai, Tô Hoài bảo rằng
Nguyên Hồng mắng Tô Hoài (trong vụ Nhân văn) “Tiên sư thằng Câu Tiễn“ (hay đại
khái một câu như thế). Nhưng tôi không tin, Nguyên Hồng không nói thế, Tô Hoài
nói cho sang thôi.
1/12/1996
Những chuyện của Tô Hoài, ghi trong chuyến đi Tiên Yên - Móng
Cái.
Đứng trước biển Trà Cổ, buổi sáng:
- Bãi biển hoang sơ tới mức mình nghĩ cứ như miếng gỗ
tươi, chả biết dùng vào việc gì.
Mà đây là lần thứ hai tôi đến với Trà Cổ đấy nhé. Lần trước,
tôi đi làm cho hãng Bata, phải ra đây cộng sổ cho nó vài tháng một lần. Ngỡ như
từ lúc ấy đến giờ, bãi biển vẫn vậy.
Nhân đó, nghĩ về các đồng nghiệp.
- Này, Nguyễn Tuân từng có một truyện ngắn đề là tặng
ông Nguyễn Ngọc Côn thư ký giây thép, nhớ Móng Cái. Nhưng hồi ấy đã đến Móng
Cái đâu, chỉ nghe ông ấy nói trong thư mà viết lại. Chính cụ ấy bảo với tôi như
thế.
- Hôm nọ, Tố Hữu mới đến chơi mình, ông ta chửi ghê lắm.
Ông ta bảo 10 năm nay là gì, là sắp xuống hố cả một lũ.
Cái quyển Cát bụi chân ai này, tôi cũng chẳng mang tặng, lão
ta mượn đâu của lão Bổng mang về đọc. Đọc xong nghe đâu bảo tôi (tức là Tô
Hoài) toàn nói chuyện lăng nhăng. Nhưng gần đây trong một buổi họp (hình như
trao giải Hồ Chí Minh), ông ấy mới bảo rằng hồi ấy bao nhiêu anh em có sáng tác
của người ta, và đấy mới là cái mà một người viết hồi ký phải viết.
Xưa nay, những khi gặp Tố Hữu, tôi cứ đủng đỉnh suy nghĩ theo
cách của mình. Ví như cái lần ông ấy bảo, để nguyên mình nói về Định Công cho cậu
nghe, tôi nghe một lúc rồi hỏi lại.
- Thế những thằng cũ làm sai có sao không, hay chính các
ông sai hôm qua hôm nay lại trở thành ông đúng.
Thế là Tố Hữu cụt hứng, lão vẫn chửi mình là cái thằng hoài
nghi mà.
Nhưng tôi cũng vừa chơi cho Tố Hữu một vố. Tôi đến rủ lão
cùng Kim Lân về quê Nam Cao (nhân kỷ niệm 45 năm ngày mất của ông?). Sáng hôm
nay là đi đây. Nhưng đi với các ông rồi thì còn đi sao được. Hôm qua, tôi đến
viết cho Kim Lân mấy chữ, bảo rằng hôm nay tôi bắt buộc phải đi theo một chương
trình nhà nước. Giờ này, chắc hai lão đã đi rồi.
Nói chuyện với Tô Hoài khi về già, thể nào cũng phải có vài câu dính tới chuyện ngủ nghê
trai gái. Hình như ông không làm được nữa thì nói cho sướng miệng chăng?
Tôi nhớ ông hay kể lại câu chuyện một lão gìà, sống bằng cái
nghề đi kiếm rác và bảo những quả bóng cao su là làm bằng ca pốt mà trai gái ngủ
nghê thải ra. Thật tởm.
Kể về Xuân Diệu:
- Lão ấy hay có lối bắt mình khép hai đùi lại, để lão ấy
nhổ nước bọt vào và cui, coi mình như đàn bà.
Chính tôi (Tô Hoài) là người được Xuân Diệu mời đi dự cuộc
nói chuyện văn chương đầu tiên. Đó là buổi nói chuyện thanh niên với quốc văn.
Lần ấy, Xuân Diệu còn lắp bắp lắm, ngay câu đầu đã nói nhịu, tâm hồn Việt Nam
thành tâm l… Việt Nam, mình nghe sợ quá, nhưng được cái lão ấy nói giỏi, lướt
ngay sang ý khác, nên cuốn được người nghe theo ngay.
Bàn chuyện in ấn:
- Này có lẽ kỳ này vào Sài Gòn mình quăng mẹ nó cuốn Ba
người cho một nhà xuất bản nào đó, có được không?
Nói về Vương Trí Nhàn và Hoàng Ngọc Hiến:
- Hiến nhiều lúc có nhiều khía cạnh ngây ngô, nhưng cậu
ta tận tụy với tư tưởng của mình. Còn Nhàn thì ông blaser quá, tức là chai sạn
mất rồi, có nhiều ý tưởng nhưng chưa làm đã chán, thì còn nên được trò trống gì!.
Theo http://dongtac.hncity.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét