Lao động bản thảo của các nhà thơ

Lao động bản thảo của các nhà thơ

Viết văn, nhất là làm thơ, là sự cân nhắc ý nghĩa trong từng câu thơ. Nếu trong tay chúng ta có đầy đủ bản thảo của các nhà thơ cổ điển Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương… chúng ta dễ dàng cân nhắc chữ nghĩa trong văn bản mà chúng ta được đọc ngày nay. Thiên tài thơ ca của họ trước hết là ở việc sử dụng tài tình ngôn ngữ. Không ai có thể phủ nhận thành tựu về ngôn ngữ trong “Truyện Kiều”. Và không phải ngẫu nhiên mà Xuân Diệu tôn vinh Hồ Xuân Hương là Bà chúa thơ Nôm.

Điểm qua một số câu thơ trong một vài bài thơ của các nhà thơ cận, hiện đại, ta cũng có thể thấy được sự dụng công về ngôn ngữ khi họ lao động bản thảo.

Bản thảo Tràng giang được Huy Cận sửa chữa 17 lần. Huy Cận đã phải lựa chọn trong rất nhiều câu thơ: Một cánh bèo xanh lạc giữa dòng/ Một cánh bèo trôi đã lạc giòng/ Một cánh bèo đơn lạnh giữa giòng/ Một cánh bèo xanh lạc mấy giòng/ Củi một cành xuôi lạc mấy giòng… để cuối cùng đi đến hai câu thơ nổi tiếng trong bài “Tràng giang”:

Thuyền về nước cũng sầu trăm ngả

Củi một cành khô lạc mấy giòng

Huy Cận còn kể lại rằng: Khi đưa in bài “Gánh xiếc” có mấy câu:

Gái lệ kiều đi với ngựa voi

Về nhà đứa bé vẫn đùa chơi

Nhưng lòng trẻ đã theo đoàn xiếc

Xếp với màn to của rạp dời.

Dời có nghĩa là dời đi, rạp xiếc đã dời đi chỗ khác. Câu thơ cũng gợi cảm, nói lên được cái ngơ ngẩn của chàng trai trước cái trôi nổi của gánh xiếc, của cuộc đời. Nhưng đến lúc chữa mo-rat và in ra, ông thấy: “Xếp với màn to của rạp đời”.  Tác giả choáng ngợp, vì thấy chữ “rạp đời” hay quá, vì ý rạp đời nằm trong luồng cảm xúc của bài thơ. Thế là tác giả giữ nguyên nó. Một sự tình cờ may mắn biết bao cho thơ!

“Thề non nước” của Tản Đà là một bài thơ nổi tiếng, quen thuộc với chúng ta. Để diễn tả nỗi chờ mong, ngóng trông, nhớ thương khắc khoải của cô gái trong bài thơ, tác giả đã trăn trở rất nhiều. Và cuối cùng câu thơ diễn tả tận cùng cái ý đó phải là:

Non cao những ngóng cùng trông

Suối khô dòng lệ chờ mong tháng ngày.

Nằm trong trường hợp này là bài thơ “Mẹ Tơm”của Tố Hữu: Tác giả phải lựa chọn “vùi” vơi “hòa” trong hai câu thơ: “Sống trong cát, chết vùi trong cát. Những trái tim như ngọc sáng ngời”. Từ “hòa” diễn tả được sự gắn bó của người dân với cách mạng hơn, được tác giả chọn trong câu thơ. Cũng cần nói thêm, mở đầu bài thơ này có câu: “Gió lộng xôn xao, sóng biển đu đưa” được tác giả giải thích: “Trong hai câu sau có âm vang của gió và sóng, có cả âm vang của cả một tấm lòng. Nếu viết: Gió thổi lao xao, sóng biển rì rào, thì có lẽ không còn gì. Hai câu thơ không chỉ đơn thuần tả cảnh, mà còn tả tình trong cảnh”. Từ lao xao, rì ràođơn thuần tả cảnh, còn từ  xôn xao, đu đưa vừa tả cảnh, vừa tả tình, tất là phải qua sự lựa chọn này.

Nhà thơ Xuân Diệu không bao giờ dễ dãi với chữ nghĩa trong thơ. Viết “Gửi hương cho gió”, “Hy mã lạp sơn”, Xuân Diệu đã nháp đến chục lần. Theo những bản thảo của văn bản các bài thơ được công bố, ta thấy nhà thơ có sự lựa chọn, cân nhắc cẩn trọng. Nhà thơ chọn “Trăng thương, trăng nhớ, hỡi trăng ngần” trong bài “Nguyệt cầm” thay cho “Trăng thương, trăng rộn, hỡi trăng ngần”, dùng “con đường nho nhỏ gió xiêu xiêu, lả lả cành hoang nắng trở chiều” (Thơ duyên) hơn là “cánh hồng lả lả gió xiêu xiêu” “Con én về đâu nắng trở chiều” và “Ngàn năm sực tỉnh lê thê. Trên thành son nhạt, chiều tê cuối đầu” (Chiều xưa)… Bạn đọc có thể hiểu vì đâu nhà thơ có sự lựa chọn như thế.

Và đây là hai mẩu chuyện nhỏ trong công việc làm thơ của Xuân Diệu. Mùa thu năm 1939, trên gác 40 phố Hàng Than, Hà Nội. Xuân Diệu đang làm thơ “Thu” có mấy câu.

Gió thầm, mây lặng, dáng thu xa

Buồn ở sông xanh nghe đã lại

Mơ hồ trong một tiếng chim qua.

 Xuân Diệu đọc, cứ đến câu thơ thứ hai của đoạn thơ là ngắc ngứ. Huy Cận bảo cứ thử thêm vào bất cứ câu gì để lấy âm hưởng toàn bài. Xuân Diệu đọc bừa:

Gió thầm, thu lặng, dáng thu xa.

Mới tạnh mưa trưa, chiều đã tà.

Huy Cận thốt lên: “Hay rồi. Hay lắm rồi!”. “Mới tạnh, mưa trưa, chiều đã tà” thì thật là tuyệt. Câu thơ nói được cái cảnh mưa rào trưa sớm tạnh, và cái trôi chảy của thời gian. Câu thơ rất cảnh, rất nội tâm. Đó là một trong những câu thần bút của Xuân Diệu.

Sự thưởng thức của công chúng có khi cảm nhận ra điều mới mẻ, bất ngờ ngay với nhà thơ, đem đến cho chữ nghĩa một sức biểu hiện khác, làm giàu thêm cho văn học. Trong bài thơ “Biển” rất tình tứ, Xuân Diệu đã ví chàng trai như những con sóng đại dương vỗ mãi vào bờ và các cô gái như: “Bờ đẹp đẽ cát vàng/ Thoai thoải hàng thông đứng/ Như lặng lẽ mơ màng/ Suốt ngàn năm bên sóng”. Chính Xuân Diệu đã đọc đoạn thơ này lên với tiếng sóng, bằng cách nhấn mạnh các âm: Vàng, hàng, ngàn, màng. Cùng là tiếng sóng nhưng được ví cho cả chàng trai lẫn cô gái! Kể cũng lạ! Một bạn đọc cho rằng cô gái ở đây được mô tả rất đẹp, thuỳ mị lại pha chút kiêu kỳ, tóm lại là rất đáng yêu. Nhưng đã là cô gái đáng yêu thì lúc nào các chàng trai cũng chờn vờn, quấn quýt xung quanh. Xuân Diệu rất thích thú và về sau cũng giải thích như vậy. Sức mạnh của chữ nghĩa trong thơ, trong văn học nghệ thuật chính là ở chỗ đó.

Nhà thơ Khương Hữu Dụng có một câu thơ rất hay trong bài: “Từ đêm mười chín” là “Một tiếng chim kêu sáng cả rừng”. Sau này ông còn có bài thơ tứ tuyệt: “Côn Sơn”

Lên đỉnh Côn Sơn tìm Nguyễn Trãi

Trên đầu xanh ngắt một bầu không

Bàn cờ thế sự quân không động

Mà thấy quanh mình nỗi bão giông…

Nhiều sách báo khi in bài thơ này đều nhầm thành nổi bão giông. Ông mấy lần đề nghị đính chính. Đây là cái bão giông ở trong lòng tác giả, nên phải viết là nỗichứ không phải cái giông bão của trời đất mà có thể nhầm thành nổi được. Một chữ nỗi nghe thật thấm thía và đau đớn nữa.

Năm 1968, Trần Đăng Khoa lúc bấy giờ mới 10 tuổi sáng tác bài thơ lục bát “Đêm ngủ ở Côn Sơn” có câu thơ khá hay:

Ngoài thềm rụng chiếc lá đa

Tiếng rơi rất nhẹ như là rơi nghiêng

Sau có người đề nghị Khoa sửa lại chữ nhẹ. Vì theo nguyên tắc vật lý, chiếc lá khi rơi nghiêng, diện tích chạm vào mặt đất rất nhỏ thì tiếng rơi phải rất nặng chứ không thể nhẹ được. Khoa ngẫm nghĩ thấy cũng phải, và sửa lại:

Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng

Chữ mỏng hay quá, bất ngờ quá, mới lạ quá. Xưa nay chưa ai dùng chữ tiếng rơi rất mỏng cả. Đó là chữ dùng tài hoa của thần đồng thơ Trần Đăng Khoa.

Sinh thời nhà thơ Nguyễn Bính đã được thợ nhà in sửa chữa thơ ông. Sự thật thì thợ sắp chữ sắp nhầm thơ ông. Ấy là vào năm 1954, Nguyễn Bính tập kết ra Bắc, để lại người vợ ở miền Nam. Năm 1956 ông viết bài thơ dài thể song thất lục bát được Nxb Phổ thông ấn hành mang tựa đề “Gửi vợ miền Nam”. Một khổ thơ trong bài nội dung nói về người vợ trẻ ở lại miền Nam chịu đựng gian khổ trước sự dọa dẫm của kẻ thù. Người mẹ một mực chờ chồng nuôi con. Ông viết:

Lấy thân làm bức thành đồng cho con

Thì người thợ sắp chữ là:

Lấy thân làm bức thành đồng che con

Tập thơ ấy in xong, Nguyễn Bính đọc lại bản in thì thấy từ cho được thay bằng từ che, ông thoạt đầu ngạc nhiên thấy in sai, rồi nghĩ lại một lát, ông không buồn giận nhà in, mà tủm tỉm cười, gật đầu tấm tắc nói nhỏ một mình: “Hay quá!”. Quả chữ che hay hơn chữ cho, vì trước mũi súng quân thù, mẹ che cho con mới đúng với vị trí, tình cảm của người mẹ khi cái chết kề bên.

Sau đó 6 năm, lại có trường hợp tương tự nhưng không ở câu thơ mà với tập thơ. Ấy là lần nữ sĩ Xuân Quỳnh có tập hợp các bài thơ đăng lẻ để in chung với Cẩm Lai. Tên chung của tập thơ là “Tơ tằm - Chồi biếc”. Nhưng bản thảo vốn tên “Tơ tằm - Trời biển”. Biên tập viên của Nxb Văn học lúc đó là nhà thơ Khương Hữu Dụng đã đổi tên thành “Chồi biếc” cho phần thơ của Xuân Quỳnh.

Khi sách in ra, cầm tập thơ đầu tay, Xuân Quỳnh rất ngỡ ngàng. Chắc nhà thơ xứ Quảng nghĩ tài thơ Xuân Quỳnh hé nở trong tương lai như chồi biếc chăng?. Lời tiên đoán này thật chính xác, bởi sau đó ta biết, tài năng thơ Xuân Quỳnh nở rộ, đứng đầu bảng trong các nhà thơ nữ thời chống Mỹ.

Nhà thơ Phạm Đình Ân kể lại quá trình hoàn chỉnh bài thơ “Nhớ rừng” của Thế Lữ trong bài “Thế Lữ và số phận bài thơ Nhớ rừng” (Phụ bản Thơ, Báo Văn nghệ, số 9, tháng 3-2004) như sau: “Nhớ rừng” của Thế Lữ là một trường hợp hẳn là khá trớ trêu và có phần lý thú. Bài thơ này được nằm trong tập “Mấy vần thơ” xuất bản lần đầu năm 1935 (Nguyễn Thế Lữ, Mấy vần thơ, Nxb Đời nay, H. 1953), lần 2 vào năm 1941 (Thế Lữ, Mấy vần thơ, tập mới, Nxb Đời nay, H. 1941). Trước tiên cần thấy rằng, ở bản 1941, bài thơ có 47 dòng thì bị thay và thêm bớt từ ở 27 trường hợp thuộc 20 dòng. Đầu năm 1982, Thế Lữ gửi tặng họa sĩ Tô Sanh văn bản bài thơ “Nhớ rừng” do ông chép tay được sửa chữa 28 chỗ (Theo Tô Sanh - Nhà thơ Thế Lữ đã sửa chữa bài thơ “Nhớ rừng”, Tạp chí Sân khấu TP. Hồ Chí Minh, Xuân 1997). Cho đến bản ấy bài thơ chỉ còn lại 15 dòng nguyên vẹn trên tổng số 47 dòng thơ.

Xin nêu một số ví dụ về sự sửa chữa của nhà thơ Thế Lữ với bài “Nhớ rừng”:

1. Một dòng thơ ở khổ đầu, bản 1935: “Giương mắt bé diễu oai rừng thẳm”Sửa ở bản 1941: “Giương mắt bé diễu oai linh rừng thẳm” Sửa lần cuối khi tặng Tô Sanh: “Đứng giương mắt, diễu oai phong rừng thẳm”.

2. Một dòng thơ ở khổ thứ ba, bản 1935: “Để chiếm lấy phần tối tăm bí mật”. Sửa ở bản 1941: “Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật?”. Sửa tay vào bản 1941:“Để chiếm lấy riêng ta phần bí mật”. Sửa lần cuối khi tặng Tô Sanh: “Để chiếm lấy riêng ta đời bí mật”.

3. Một dòng thơ ở khổ cuối, bản 1935: “Nơi ta chẳng còn mong được thấy bao giờ”. Sửa ở bản 1941: “Nơi ta không còn được thấy bao giờ”. Sửa tay vào bản năm 1941: “Nơi ta chẳng  mong còn thấy lại bao giờ”. Sửa lần cuối khi tặng Tô Sanh:“Nơi ta không gặp lại được bao giờ”.

Bài “Nhớ rừng” tập trung nhiều tâm sức sửa chữa kéo dài trong nhiều năm tháng của Thế Lữ, nhằm tạo ra một văn bản thứ hai hoàn mĩ đến tối đa.

Không chỉ chữa thơ cho chính mình, nhà thơ Thế Lữ còn chữa thơ cho người khác. Trong tập thơ “Gái quê” (1936) của nhà thơ Hàn Mặc Tử có bài “Bẽn lẽn” với hai câu mở đầu vào loại “tuyệt cú” được nhiều người thuộc:

Trăng nằm sóng soãi trên cành liễu

Đợi gió đông về để lả lơi…

 Thật ra trong bản thảo của tác giả khi gửi in báo Ngày Nay, câu đầu nguyên văn là: “Trăng nằm sóng sượt trên cành liễu” . Nhà thơ Thế Lữ, lúc bấy giờ phụ trách phần thơ trên Ngày Nay đã chữa chữ “sượt” thành chữ “soãi”, và do vậy, cứu cho câu thơ khỏi bị rơi vào tình trạng không… thơ. Thế Lữ vốn rất quý tài thơ của Hàn Mặc Tử và vẫn tiếc là Hàn mất quá sớm nên không được gặp.

Cũng chính Thế Lữ đã chữa thơ trong bài “Nhị hồ” của nhà thơ Xuân Diệu. Trong bản thảo gửi về báo Ngày Nay, Xuân Diệu viết:

Sương nương theo trăng ngừng giữa trời

Tương tư nâng lòng lên chơi vơi

Chỉ cần chữa một chữ “giữa” thành chữ “lưng” người “biên tập” đã biến hai câu thơ thành toàn vần bằng, rất thanh thoát. Suốt nhiều chục năm sau, nhà thơ Xuân Diệu vẫn còn cảm kích cái ơn tri ngộ của nhà thơ đàn anh. Và cũng chính hai câu thơ toàn vần bằng, được cả tác giả  lẫn bạn đọc yêu thích ấy, đã gây nên cái “mốt” một thời làm những câu - thậm chí cả bài thơ toàn vần bằng. Đến nỗi chính Thế Lữ - dưới bút hiệu Lê Ta - làm thơ chế giễu:

Thơ ơi là thơ, mềm ơi mề

Than ôi lòng ta sao lim dim

Sầu ru? Hay là ta hơi gàn

Cho nên nghiêng đầu luôn luôn than

Chưa đủ, Lê Ta còn đăng bài toàn vần trắc để thậm chế giễu một kiểu bắt chước lố bịch:

Lúc đó quả bóng sắp tới mép,

Bỗng chạm phải nách một lực sĩ.

Tức khắc một tiếng thổi dõng dạc

Bóng bị giữ lại cách sáu thước…

Thế mới biết, có khi chỉ một chữ, có thể  làm hỏng một câu, thậm chí cả một bài thơ và vai trò của người biên tập thật là lớn.

Việc dụng công chữ nghĩa trong thơ làm ta nhớ đến chuyện xưa: Nhà thơ Giả Đảo đời Đường (779-813), có việc đến nhà người bạn là Lý Ưng. Trên đường đi ông nghĩ được hai câu thơ:

Điểu túc trì biên thụ

Tăng thôi nguyệt hạ môn

Nghĩa là:

Chim ngủ trên cây bờ ao

Nhà sư đẩy cửa dưới trăng.

Nhưng ông phân vân không biết nên dùng chữ thôi (nghĩa là đẩy) hay dùng chữ xao (nghĩa là gõ) nên vừa đi đường vừa giơ tay làm động tác đẩy rồi lại làm động tác gõ vào không khí. Mải mê quá ông vô tình đâm sầm vào chiếc xe chở một vị đại quan đang đi kinh lý. Ông vô cùng hoảng sợ xin quan tha tội cho. Rất may vị quan ấy là Hàn Dũ (768-824) cũng là một nhà thơ lớn đương thời. Hàn Dũ dừng lại hỏi han. Giả Đảo bèn kể lại đầu đuôi câu chuyện. Nghe xong Hàn Dũ khuyên nên dùng chữ xao vì chữ xao vừa tả động tác lại vừa tạo cả âm thanh, hay hơn. Sau đó người đời quen dùng chữ thôi xao để nói đến việc chọn chữ kỹ lưỡng trong khi làm thơ.

TRẦN XUÂN TOÀN

Theo http://tapchilangbian.com.vn/