Về ngôn từ trong thơ ca
Một bài thơ bao gồm ý tưởng, hình tượng, ngôn
từ và vần điệu. Mỗi thành tố ấy có ý nghĩa riêng của nó. Trong đó, ngôn từ có
vai trò đặc trưng; việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật đối với ngôn từ là vô
cùng quan trọng, mà nhiều khi làm ngỡ ngàng bạn đọc yêu thơ.
Lịch sử về sử dụng các biện pháp nghệ thuật đối với thơ ca nói chung, trong đó, đối với ngôn từ đã diễn ra trên thế giới. Ở nước ta, thể hiện rõ ở phong trào thơ mới - mà Hoài Thanh và Hoài Chân đã nói khá kỹ trong "Thi nhân Việt Nam", nổi bật là những sáng tác của nhóm Xuân thu nhã tập vào những năm 30 của thế kỷ trước.
Có thể chia thành ba mức độ nghệ thuật ngôn từ.
Mức độ thứ nhất: Hết sức giản đơn – đó như là những ngôn từ hằng ngày trong đời sống được sử dụng đối với dạng thơ chân mộc như các bài thơ “Nhớ vợ” của Cầm Giang; “Thăm lúa” của Trần Hữu Thung; “Dọn về làng” của Nông Quốc Chấn…
Mức độ thứ hai: Khá phổ biến được sử dụng đắc địa ngôn từ sẵn có trong kho tàng ngôn ngữ dân tộc như câu thơ nổi tiếng với từ “sáng” của nhà thơ Khương Hữu Dụng biểu hiện niềm vui của những người đi trong rừng đêm vắng khi nghe tiếng chim:
Lịch sử về sử dụng các biện pháp nghệ thuật đối với thơ ca nói chung, trong đó, đối với ngôn từ đã diễn ra trên thế giới. Ở nước ta, thể hiện rõ ở phong trào thơ mới - mà Hoài Thanh và Hoài Chân đã nói khá kỹ trong "Thi nhân Việt Nam", nổi bật là những sáng tác của nhóm Xuân thu nhã tập vào những năm 30 của thế kỷ trước.
Có thể chia thành ba mức độ nghệ thuật ngôn từ.
Mức độ thứ nhất: Hết sức giản đơn – đó như là những ngôn từ hằng ngày trong đời sống được sử dụng đối với dạng thơ chân mộc như các bài thơ “Nhớ vợ” của Cầm Giang; “Thăm lúa” của Trần Hữu Thung; “Dọn về làng” của Nông Quốc Chấn…
Mức độ thứ hai: Khá phổ biến được sử dụng đắc địa ngôn từ sẵn có trong kho tàng ngôn ngữ dân tộc như câu thơ nổi tiếng với từ “sáng” của nhà thơ Khương Hữu Dụng biểu hiện niềm vui của những người đi trong rừng đêm vắng khi nghe tiếng chim:
“Một tiếng
chim kêu sáng cả rừng”
Hoặc, những từ “ngẩn ngơ”, “ngó” trong bài thơ “Trăng Cổ Ngư” của Tố Hữu:
Ngẩn ngơ trăng ngó mặt người như trăng
Mức độ thứ ba: Sử dụng ngôn từ trong kho tàng ngôn ngữ dân tộc một cách sáng tạo hoặc tạo ra ngôn từ mới không có trong từ điển. Với cách đó, khi mới vào thơ, bạn đọc thấy lạ lẫm, nhiều người không chấp nhận, nhưng rồi từ nghệ thuật thơ ca, những ngôn từ ấy dần dần đi vào kho tàng ngôn ngữ dân tộc, chẳng hạn, đó là những ngôn từ như: ”Hoang hoải” “chênh chao”, “xao lòng”, phiêu du, miên viễn…
Hiện tại, trên diễn đàn thi ca, ngôn từ loại này đang được sử dụng theo tinh thần nghệ thuật thơ ca khá phổ biến. Nhớ lại, vào những năm chống Mỹ, nhà thơ Chế Lan Viên có nhiều bài thơ cảm xúc về thời đại chống Mỹ của dân tộc vô cùng tự hào, sảng khoái và lạc quan! Trong một bài thơ của ông có câu:
“Miếng thịt trên quầy hàng mở miệng cười!”
Bạn đọc coi đó là câu thơ dở nhất trong đời làm thơ của Chế Lan Viên. Sau này,
mới hiểu đó là cảm xúc thực của nhà thơ về cuộc sống khó khăn trong chiến tranh
– mà thịt là biểu tượng cho ước muốn và niềm vui của người trong cuộc chiến bấy
giờ! Không phải miếng thịt cười mà là niềm vui của con người gửi vào “miếng thịt
cười”! Câu thơ ấy ghi dấu ấn nhiều mặt của một thời đất nước vô cùng gian nan,
nhưng rất đỗi hào hùng!
Không nói đâu xa, trên diễn đàn thi ca mạng Yahoo cách đây khoảng dăm năm, nhà thơ nữ Đặng Hà My khi viết về thành phố Paris qua bài thơ “Paris màu rượu chát” có cụm từ “chiếc váy hời hời” bay trên tháp Effel để thể hiện tinh thần ngang nhiên - ngạo nghễ của người phụ nữ hiện đại trước thành phố cổ kính già nua này. Nhiều bạn đọc không chấp nhận “hời hời” – váy ngắn - váy dài, váy mỏng - váy dày, váy xanh - váy đỏ… thì được, chứ váy hời hời, thì vô nghĩa! Có người tra từ điển chỉ thấy “hời” trong “giá hời” là giá rẻ! Không phải là ngời ngời, bời bời, cũng không phải ời ời, xời xời, mà là “hời hời”, nữ thi nhân Đặng Hà My muốn gửi gắm trong ngôn từ này “âm thanh của hơi thở” chứa đựng trạng thái háo hức - rạo rực của người đàn bà quật cường và ngạo nghễ! Ít nhất là “hời hời” đáp ứng cảm xúc của nữ thi sĩ Đặng Hà My ở bài thơ”Paris màu rượu chát” và biết đâu, “hời hời” sẽ trở thành ngôn từ được dùng trong đời sống biểu thị cho tinh thần gang nhiên - ngạo nghễ của mọi trường hợp!
Cũng trên mạng Yahoo trước đây, nhà thơ nữ Tố Uyên có cụm từ “Củi khóc”; trên mạng Facebook hiện nay, nhà thơ Nguyễn Lâm Cẩn có “Khói uống rượu”; nhà thơ nữ Thúy Nguyễn có “Chuông hót” và rất nhiều trường hợp tương tự, không thể kể hết!
Nhà thơ cực nhọc trong sáng tạo thi ca. Tuy không cực nhọc như các nhà thơ, nhưng cũng phải động não và nhất là phải có thái độ thực sự trân trọng, cầu thị, bạn đọc mới có thể cảm nhận được nghệ thuật ngôn từ của thơ ca ở mỗi bài thơ cụ thể khác nhau!
Có như vậy, người sáng tạo cũng như người tiếp nhận thi ca mới có thể ngồi chung bàn tiệc của loại hình nghệ thuật cao quý và khó tính này!.
Hoặc, những từ “ngẩn ngơ”, “ngó” trong bài thơ “Trăng Cổ Ngư” của Tố Hữu:
Ngẩn ngơ trăng ngó mặt người như trăng
Mức độ thứ ba: Sử dụng ngôn từ trong kho tàng ngôn ngữ dân tộc một cách sáng tạo hoặc tạo ra ngôn từ mới không có trong từ điển. Với cách đó, khi mới vào thơ, bạn đọc thấy lạ lẫm, nhiều người không chấp nhận, nhưng rồi từ nghệ thuật thơ ca, những ngôn từ ấy dần dần đi vào kho tàng ngôn ngữ dân tộc, chẳng hạn, đó là những ngôn từ như: ”Hoang hoải” “chênh chao”, “xao lòng”, phiêu du, miên viễn…
Hiện tại, trên diễn đàn thi ca, ngôn từ loại này đang được sử dụng theo tinh thần nghệ thuật thơ ca khá phổ biến. Nhớ lại, vào những năm chống Mỹ, nhà thơ Chế Lan Viên có nhiều bài thơ cảm xúc về thời đại chống Mỹ của dân tộc vô cùng tự hào, sảng khoái và lạc quan! Trong một bài thơ của ông có câu:
“Miếng thịt trên quầy hàng mở miệng cười!”
Không nói đâu xa, trên diễn đàn thi ca mạng Yahoo cách đây khoảng dăm năm, nhà thơ nữ Đặng Hà My khi viết về thành phố Paris qua bài thơ “Paris màu rượu chát” có cụm từ “chiếc váy hời hời” bay trên tháp Effel để thể hiện tinh thần ngang nhiên - ngạo nghễ của người phụ nữ hiện đại trước thành phố cổ kính già nua này. Nhiều bạn đọc không chấp nhận “hời hời” – váy ngắn - váy dài, váy mỏng - váy dày, váy xanh - váy đỏ… thì được, chứ váy hời hời, thì vô nghĩa! Có người tra từ điển chỉ thấy “hời” trong “giá hời” là giá rẻ! Không phải là ngời ngời, bời bời, cũng không phải ời ời, xời xời, mà là “hời hời”, nữ thi nhân Đặng Hà My muốn gửi gắm trong ngôn từ này “âm thanh của hơi thở” chứa đựng trạng thái háo hức - rạo rực của người đàn bà quật cường và ngạo nghễ! Ít nhất là “hời hời” đáp ứng cảm xúc của nữ thi sĩ Đặng Hà My ở bài thơ”Paris màu rượu chát” và biết đâu, “hời hời” sẽ trở thành ngôn từ được dùng trong đời sống biểu thị cho tinh thần gang nhiên - ngạo nghễ của mọi trường hợp!
Cũng trên mạng Yahoo trước đây, nhà thơ nữ Tố Uyên có cụm từ “Củi khóc”; trên mạng Facebook hiện nay, nhà thơ Nguyễn Lâm Cẩn có “Khói uống rượu”; nhà thơ nữ Thúy Nguyễn có “Chuông hót” và rất nhiều trường hợp tương tự, không thể kể hết!
Nhà thơ cực nhọc trong sáng tạo thi ca. Tuy không cực nhọc như các nhà thơ, nhưng cũng phải động não và nhất là phải có thái độ thực sự trân trọng, cầu thị, bạn đọc mới có thể cảm nhận được nghệ thuật ngôn từ của thơ ca ở mỗi bài thơ cụ thể khác nhau!
Có như vậy, người sáng tạo cũng như người tiếp nhận thi ca mới có thể ngồi chung bàn tiệc của loại hình nghệ thuật cao quý và khó tính này!.
Mai Thanh
Theo www.vn102.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét