Giải mã bức bình phong cổ tại Dinh II Ðà Lạt

Giải mã bức bình phong cổ tại Dinh II Ðà Lạt

Nhiều khách du lịch đến tham quan nghỉ dưỡng tại dinh II (Dinh Toàn quyền) tại Đà Lạt đều quan tâm về một hiện vật cổ quý giá được đặt ở đây.

Bức bình phong cổ này được chế tác từ nhiều loại danh mộc quý hiếm, ghép lại với nhau bởi 10 tấm ván, mỗi tấm rộng 45cm, chiều cao 3m. Đây là loại bình phong theo dạng hình chữ nhật. Loại này thuộc loại bình phong nhiều tấm rời ghép thành, thường có hình chữ nhật hoặc vuông, do 6,8 hay 10 tấm gỗ hình chữ nhật ghép lại với nhau bằng bản lề. Loại này có chân, có thể di chuyển cục bộ từng phần hoặc có thể tháo rời ra để tiện vận chuyển. Kiểu bình phong này hiện còn khá phổ biến tại Nhật Bản, Hàn Quốc.

         Bức bình phong được trang trí khá độc đáo, trên cả hai mặt. Một mặt được trang trí các hình ảnh lầu, đài, vườn, tạ của chốn cung đình. Một mặt được trang trí bằng các bài thơ khắc cách điệu các lối chữ hành, thảo, lệ, triện, được khắc theo lối hình chiếc quạt giấy rất độc đáo. Xen lẫn các bài thơ đó là những bức tranh hoa, bình hoa, bàn ghế, cuốn thư, các loại diềm hoa…

1. Họa tiết hoa văn và lối trang trí trên bình phong

Bức bình phong được trang trí hoa văn, họa tiết cầu kỳ và tinh xảo ẩn chứa diện mạo nghệ thuật cung đình Việt Nam. Đây là bức thư pháp quý hiếm chạm 22 bài thơ khắc bằng đủ thể loại chữ hán: Chân, hành, thảo, lệ, triện, trong đó có 12 bài thơ ngự chế của vua Tự Đức được trích từ Tự Đức Ngự chế thi và 2 bài của Tùng Thiện vương Miên Thẩm trích từ Thương Sơn thi tập. Tùng Thiện vương là con thứ 10 của hoàng đế Minh Mệnh đã để lại cho đời nhiều tác phẩm nổi tiếng như:Thương Sơn thi tập, Thương Sơn tập từ, Thương Sơn thi thoại, Thương Sơn Văn di… Có 3 bài của Tuy Lý vương Miên Trinh hay còn gọi là Nguyễn Phúc Miên Trinh là con thứ 11 của hoàng đế Minh Mệnh. Ông đã để lại toàn bộ những sáng tác của mình qua Vĩ Dã hợp tập. Bài thơ khắc trên bức bình phong cổ ở Đà Lạt được trích từ Vĩ Dã hợp tập. Có 1 bài trích từ Hoàng Việt thi, 3 bài của Bùi Văn Mạc, 1 bài của vua Lê Thánh Tông trích từ Ngự chế thi. Nhiều học giả cho rằng bức bình phong này được vua Bảo Đại mang từ Đại nội Huế về tặng cho Toàn quyền Đông Dương nhân dịp khánh thành Dinh II. Theo nhiều người khác, chính Ngô Đình Nhu lúc đương quyền và lưu trú ở Dinh II đã cho lấy bức bình phong từ Huế vào để trang trí theo truyền thống văn hóa Đông phương. Nhưng dù là ai mang vào Đà Lạt đi chăng nữa thì sự hiện diện của cổ vật này tại Dinh II làm nên giá trị về nhiều mặt trong hệ thống di vật của chốn cung đình có tại Đà Lạt.

Ông Đinh Bá Quang (nguyên Trưởng phòng quản lý di tích Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Lâm Đồng) khẳng định bức bình phong này là một cổ vật có giá trị bởi nó là quà tặng của vua Bảo Đại cho Toàn quyền Đông Dương. Bức bình phong có từ thời vua Tự Đức, được khắc các bài thơ chữ Hán của các văn nhân, thi nhân nổi tiếng một thời. Vì vậy, ngoài ý nghĩa lịch sử ra nó còn có ý nghĩa như là một cách để truyền bá văn hóa phương Đông và văn hóa chốn cung đình Việt Nam với quốc tế.

TS. Nguyễn Văn Hoa là nhà nghiên cứu văn hóa, hội viên Hội Nhà văn Hà Nội cho biết: Bình phong thường được sử dụng trong việc phong thủy cho gia trạch cũng như một phần để trang trí trong những ngôi nhà cổ. Việc bố trí bình phong tại các ngôi nhà của người Việt vốn chịu ảnh hưởng rất sâu sắc văn minh Trung Hoa và các học thuyết phong thủy. Từ rất sớm, bình phong đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong ngôi nhà. Người Việt đã phát triển kỹ thuật chế với nhiều loại bình phong chất liệu, kiểu dáng, phong cách khác nhau. Nhìn chung bình phong để che ngôi nhà cho ấm cúng và ngăn chặn gió độc, chướng khí chẳng lành phát ra từ những vật lạ phía trước nhà, nên việc dựng bình phong không theo quy chuẩn và kích thước cố định. Bức bình phong đặt tại Dinh II Đà Lạt chắc chắn là bảo vật của cung đình Huế, thời vua Tự Đức, được trang trí cầu kỳ, tinh xảo. Đây là loại bình phong đặt trong thư phòng, có nhiều giá trị cho việc nghiên cứu văn hóa cũng như thơ văn của vua Tự Đức và một số văn nhân nổi tiếng như vua Lê Thánh Tông, Tùng Thiện vương, Tuy Lý vương…

Giá trị về mặt nội dung của văn chương mang phong cách cung đình lại được tô điểm qua cách khắc họa rất lạ các bài thơ lên bức bình phong. Nhiều bài thơ được khắc theo hình chiếc quạt giấy và khắc rất tinh xảo bằng các thể loại chữ khác nhau. Từ đó tạo nên một sự trang trí độc đáo sang trọng cũng như là thể hiện nghệ thuật thư họa độc đáo của chốn cung thất hoàng triều.

2. Giải mã một vài bài thơ trong bức bình phong

Theo thống kê của chúng tôi, trên bức bình phong này khắc 22 bài thơ. Chúng tôi đã cố gắng giải mã tiêu đề và nội dung cơ bản của một số bài thơ với mong muốn cung cấp thêm những giá trị văn học nghệ thuật trong sự tồn tại nội thân của nó. Những mong độc giả cùng khách khi ghé thăm Dinh II sẽ cảm thấy bức bình phong này có một vẻ đẹp kỳ thú.

Thơ của Tùng Thiện vương Miên Thẩm có các bài: Họa vịnh vũ phiến thi (Vịnh về chiếc quạt lông); Ngự Bình sơn (Lên núi Ngự Bình). Thơ của Tuy Lý vương Miên Trinh gồm các bài: Đăng Ngự Bình sơn (Lên chơi núi Ngự Bình); Nguyên nhật đại đình sướng yến (Ngày đầu năm ở sân chầuthưởng tiệc). Một bài thơ trích từ Hoàng Việt thi là bài Thuận Hóa thành tức sự (Làm thơ ở thành Huế). Còn lại là các bài thơ Ngự chế của vua Tự Đức gồm: Hoàn phiến (Quạt lụa), Cần Chánh điện triêu hạ (Chúc mừng vào buổi thiết triều sớm ở điện Cần Chánh), Vũ phiến (Quạt lông), Chiêm bái Thiên Thụ lăng (Thăm viếng Lăng Thiên Thọ), Ngự Bình sơn (Núi Ngự Bình), Tịnh  Tâm  hồ  (Hồ Tịnh  Tâm) Quá Thiên Mụ tự (Qua chùa Thiên Mụ)… Các bài thơ do vua Tự Đức ngự chế có nhiều chủ đề như vịnh cảnh vật, ca ngợi vẻ hùng vĩ của non sông như bài Núi Ngự Bình hay những bài thơ cảm tác khi thăm lăng tẩm của các bậc tiền nhân mà ở đây là thăm lăng của vị vua đầu triều Gia Long hoàng đế. Đặc biệt có 1 bài của vua Lê Thánh Tông được trích từ Ngự chế thi với tiêu đề là Đề phiến (Đề thơ trên quạt). Còn lại là 3 bài của Bùi Văn Mạc.

Các bài thơ này được các thợ điêu khắc nổi tiếng Hương Nhan, Tô Giang vâng mệnh cung khắc. Nhiệm vụ khắc những bài thơ ngự chế cũng như của các tác giả nổi tiếng trên cổ vật thật sự là một công việc rất vinh hạnh. Các nhà điêu khắc đã khéo léo vận dụng nghệ thuật thư họa để trang trí cho mỗi bài thơ có một vẻ khác nhau, có thần thái linh hồn để tạo nên một bức bình phong vừa mang tính độc đáo vừa mang tính nhân văn.

Chúng tôi xin được tạm dịch một số bài thơ để làm sáng tỏ thêm giá trị của bức bình phong này.

1. Đề phiến (Lê Thánh Tông)

Nam huân lâu các nhật trường thì,

Hoàn phiến huy phong ngọ mộng nghi.

Phất phất lương phong nghi ngọ mộng,

Hạ huề lao khổ vị tằng tri.

Dịch nghĩa: Đề quạt

Trên tầng gác cao gió nam ấm áp lúc ngày dài,

Quạt lụa phe phẩy gió lúc buổi trưa yên giấc.

Hiu hiu gió mát giấc ngủ trưa,

Nỗi vất vả dưới ruộng trưa hè ta chưa từng biết đến.

Nguồn gốc của bài thơ theo như chúng tôi đọc được trên bức bình phong quý tại Dinh II - Đà Lạt. Bài thơ có tựa đề: Đông tình quá Thiệu Phương viên tùy bút, có nghĩa là: Làm thơ trong lúc qua vườn Thiệu Phương lúc trời hửng nắng mùa đông. Bài thơ viết bằng chữ Hán theo thể Hành sau đó được khắc lên gỗ. Bài thơ này có 4 câu theo thể thất ngôn tứ tuyệt. Cuối bài thơ được ghi rõ là Tự Đức Ngự chế thi, tức là thơ Ngự chế của vua Tự Đức. Bên cạnh đó là bài Cần Chánh điện triêu hạ,có nghĩa là Chúc mừng trong lễ thiết triều tại điện Cần Chánh.

2. Đông tình quá Thiệu Phương viên tùy bút (Tự Đức)

Dĩ quá tùng hiên hựu trúc hiên,

Lưu âm nhiễu các lục xâm môn.

Cơ kinh sương vũ hoàn vô dạng,

Lưu đắc thanh thông hộ ngự viên.

Dịch nghĩa:

Làm thơ trong lúc qua vườn Thiệu Phương lúc trời hửng nắng mùa đông

Đã đi qua mái hiên tùng lại qua hiên trúc,

Tiếng nước chảy xung quanh màu xanh cây cối chen cả cửa.

Trải qua bao lần mưa gió còn không việc gì,

Vẫn giữ được màu xanh bảo vệ cho vườn ngự.

3. Cần Chánh điện triều hạ (Tự Đức)

Điện nhiễu càn khu liệt túc hoàn,

Thanh thần lãng nhật diệu triều ban.

Thâu thành thổ sản phương phương chuẩn,

Chúc hỗ sơn hu hưởng cảnh nhàn.

Kim nhật tán vân hoàng đế quý,

Cổ nhân tằng vị đại quân nan.

Hà đương hỗn nhất xa thư phấn,

Nhẫm tịch quần lê cánh cộng hoan.

Dịch nghĩa:

Chúc mừng trong lễ thiết triều tại điện Cần Chánh

Sấm sét trên bầu trời đã dứt, các vì sao lại lấp lánh,

Sáng sớm tinh mơ ánh mặt trời rực rỡ chiếu vào cung điện.

Thổ sản vùng Thâu Thành thực sự thơm ngon,

Điệu hu ta ở Chúc Hỗ Sơn mới thể hiện cảnh nhàn.

Ngày nay được khen ngợi là do hoàng đế coi trọng,

Người xưa từng nói để làm được một vị vua lớn quả là rất khó.

Cần phải thống nhất đất nước để cho lòng phấn khởi lên,

Làm sao góp sức dẹp sự hỗn loạn, tạo sự thống nhất non sông

Để cuộc sống của dân lại được cùng nhau vui mừng.

Bức bình phong này có niên đại thế kỷ XIX thời vua Tự Đức. Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, bức bình phong này có lẽ được làm để tặng cho vua Tự Đức đặt trong hoàng cung hoặc thư phòng làm việc của vua. Đây cũng chỉ là giả thuyết. Với những gì hiện hữu trên bức cổ vật này có thể thấy đây là một vật rất quý mới được đề thơ của vua Tự Đức nhiều như vậy.

Đà Lạt đã và đang bảo quản một cổ vật quý giá như vậy thật là một điều may mắn. Đây sẽ là một hiện vật rất ý nghĩa cho các nhà nghiên cứu và khách tham quan tìm hiểu về nghệ thuật trang trí điêu khắc, cũng như nội dung của nó.

Thực sự đây là bức bình phong quý và có ý nghĩa về nhiều mặt cần được các nhà nghiên cứu quan tâm.

NGUYỄN HUY KHUYẾN

Theo http://tapchilangbian.com.vn/