Anh em nhà Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh): Ánh sáng và bóng tối

Anh em nhà Nguyễn Tường Tam 

(Nhất Linh): Ánh sáng và bóng tối 

Đầu những năm 60 của thế kỷ trước, tôi còn là cậu học sinh trường trung học. Tôi không nhớ từ đâu một lần có trong tay cuốn truyện Nắng Thu của Nhất Linh. Giữa cái tuổi đang mộng mơ, được đọc một cuốn truyện tả về mối tình lãng mạn giữa một anh sinh viên trường thuốc với một cô gái quê dịu dàng xinh đẹp bị câm… xúc động vô cùng. Hình ảnh chàng Phong và cô Trâm với cái tên tác giả Nhất Linh cứ bám riết lấy tôi đến tận bây giờ. Mãi sau này đọc những truyện của Nhất Linh và tìm hiểu mới biết rằng đây là nhà văn trụ cột của Tự lực văn đoàn từ khi tôi còn trong cát bụi. TLVĐ, với tôi còn là một kỷ niệm thời học trò mãi mãi không quên. 

Năm ấy tôi được cử đi thi học sinh giỏi văn khối 10 (hệ 10 năm) toàn tỉnh.

Kết quả chấm thi thật bất ngờ: là  hai bài được điểm 9 trên 10.

Ban giám khảo bàn nhau phải tìm ra một trong hai bài có điều gì đó tốt hơn, thưởng thêm nửa điểm để phân loại. Đầu tiên có ý kiến so chữ viết, nhưng cả hai bài chữ viết đẹp ngang nhau. Lần thứ hai xét về ngữ pháp, nhưng chẳng ai bị lỗi chính tả, lại vẫn hoà! Cuối cùng có ý kiến, tìm bài nào có kiến thức phong phú, ngoài chương trình sách giáo khoa mà nhà trường đã dạy để chọn làm thủ khoa.

Năm ấy tôi bình giảng bài thơ Cô gái sông Hương của Tố Hữu. Cũng như mọi học trò lúc bấy giờ, tôi đã say sưa bình về tấm lòng nhân hậu của Tố Hữu trước cảnh đời lầm lạc, khổ đau của cô gái sông Hương từng  dấn thân vào vũng bùn ô uế. Cô đắng cay làm thú vui cho những kẻ có quyền có tiền…Nhưng Tố Hữu, nhà thơ cách mạng có đôi mắt nhìn bao dung, chẳng những không khinh rẻ mà còn cho rằng đời cô kỹ nữ sau này sẽ thơm như hoa lài, trong như nước suối….Cái mà ban giám khảo thích bài văn của tôi, là bởi giữa giọng điệu của một lối văn khuôn phép, thì lại có hình ảnh cô Tuyết  trong tiểu thuyết Đời mưa giócủa Nhất Linh và Khái Hưng, để chứng minh so sánh.  Cũng bởi những dòng viết ấy, ban giám khảo có cảm tình, khen bài văn  ý tứ dồi dào, kiến thức tỏ ra rộng rãi hơn…

Điểm 9,5 in đậm trên bài viết đã cho tôi  giải nhất, rồi trở thành trưởng đoàn học sinh tỉnh Hải Dương đi thi văn miền Bắc, từ năm đầu chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ . 

Ngót nửa thế kỷ, hôm nay nhớ lại vẫn bâng khuâng…

Thật là thú vị khi những năm gần đây được bạn bè khích lệ, tôi dành thời gian tìm hiểu và nghiên cứu về nhóm văn chương TLVĐ.

Tôi đã về quê hương thị trấn Cẩm Giàng, nơi có Trại văn chương, có ngôi nhà của gia đình Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam sinh sống qua bao thế hệ. Ở đấy còn mộ phần cụ Nguyễn Tường Nhu, là thân phụ các nhà văn . Ở đấy còn nhiều kỷ vật, của một gia đình gốc quan lại nhưng cuộc đời thanh bạch, sống gần gũi dân quê, trải nhiều gian nan, cả những tháng ngày nghèo túng.. Tôi đã đi, về nơi đây dễ đến chục lần, đã trở thành quen thuộc với nhiều người dân chân thật và mến khách.

Một lần từ toa xe lửa bước xuống ga Cẩm Giàng, trời bỗng nhiên đổ mưa to. Tôi đang dò dẫm đi về phía trụ sở uỷ ban nhân dân thị trấn, thì một bác bán hàng ở giữa phố cứ nhìn tôi tươi cười mời vào nghỉ tạm.

Tôi ngần ngại thì bác vồn vã nói như người quen đã lâu:

- Bác cứ vào đây ngồi đỡ mưa đã. Có phải bác về Uỷ ban thị trấn không? Cháu nhận ra bác rồi. Bác đã về đây nhiều lần, còn nói chuyện về Tự lực văn đoàn, văn chương Thạch Lam, đúng không? Nhờ bác mà dân quê cháu mới hiểu thêm  thị trấn này từ ngày xưa đã có những dòng họ nổi tiếng văn chương như thế. Thì ra bà con thị trấn Cẩm Giàng đã nghe tôi nói chuyện, bình văn và đã nhớ đến tôi, chứ mình làm sao có thể biết được. Vợ chồng người bán hàng còn nhiệt tình pha cho tôi tách cà phê uống cho ấm bụng.

Quả thật, tôi đã có dịp chuyện trò cùng nhiều nhân chứng của một thời đầy biến động lịch sử ở nơi đây; về làng Trữ La viếng thăm mộ cụ Nguyễn Tường Nhu, trang  trại gia đình các nhà văn Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam… trong đó còn chiếc ao bốn xung quanh xanh mát những cây ăn quả, và từng trò chuyện với người chủ mới đang trông nom khu vườn của người xưa.

Nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam từng biết rằng những năm Ba mư­ơi thế kỷ XX, ở nư­­ớc ta xuất hiện một nhóm văn học  Tự Lực văn đoàn (TLVĐ). Văn chư­ơng của họ đó thể hiện t­ư­ tư­­ởng tiến bộ trong đấu tranh chống phong kiến, thực dân, phổ biến quan niệm nhân quyền, dân quyền, quan điểm tiến bộ về cá nhân, về gia đình, xã hội.

Thành viên chính của TLVĐ gồm có tám ngư­­­ời được gọi là “bát tú”- tám ngôi sao: Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Khái Hư­­­ng, Thế Lữ, Tú Mỡ, Trần Tiêu và Xuân Diệu. Và trong số ấy, có ba anh em ruột họ Nguyễn Tư­­ờng với các bút danh: Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam,  đ­ư­ợc sinh ra và lớn lên từ  thị trấn Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương.

Hơn bảy chục năm qua đã có biết bao công trình nghiên cứu về cuộc đời và văn chương của họ. Viết cuốn sách này, tôi xem mình chỉ là người vác rìu qua cửa nhà Lỗ Ban. Nhưng ai dám bảo rằng tôi không có niềm vui, lòng kính trọng gia đình Nguyễn Tường đã sinh ra con người những nhân vật mà tôi tâm phục, khẩu phục qua cuộc đời và sự học tập  phấn đấu đầy gian khổ của họ?

Cuốn sách không có ý nhận định đánh giá về văn chương TLVĐ mà chỉ là chắp nối lại những quãng thời gian của những con người từng bị bụi thời gian che phủ. Đất Cẩm Giàng là nơi sinh thành, dung dưỡng và ghi nhiều ký ức tuổi thơ của những thế hệ họ Nguyễn Tường. Cuộc đời họ, qua nhiều biến cố thăng trầm, có ánh hào quang và bóng tối. Đầy nước mắt và nụ cười. Nhưng văn chương của họ thì vẩn toả sáng mãi.

Tôi thành thật cám ơn những ai đã nhiệt tình cổ vũ, khích lệ tôi, đặc biệt các lãnh đạo địa phương và bà con ở thị trấn Cẩm giàng đã đóng góp nhiều ý kiến… Cám ơn các ông: Hà Huy Chương, Trần Quang Thông,  Nguyễn Phúc Lai… những người đã khích lệ và có những việc làm thiết thực giúp đỡ để cuốn sách ra đời.

Cẩm Giàng -  Sông Gấm

Lai lịch vùng đất                 

 Mảnh đất này có cách đây gần bốn trăm năm, trong thư tịch cổ gọi là Cẩm Giang (sông Gấm), rồi sau vì tránh tên huý của chúa Trịnh Giang mà đổi, gọi chệch thành Cẩm Giàng. Phía bắc thị trấn là ngã ba sông, mềm mại nh­­ư dải lụa. Đây là chỗ giao thoa hai vùng văn hoá quan họ Kinh Bắc và vùng văn hoá hào hiệp, khoa cử xứ Đông. Từ trước cách mạng tháng Tám năm 1945 đất này thuộc xã Kim Quan, tổng Kim Quan, huyện Cẩm Giàng.

Đến năm Minh Mạng thứ 19 (1838) lỵ sở huyện Cẩm Giàng từ thôn Trữ La chuyển về khu đất phía đông bắc thôn Kim Quan cùng xã. Thế là Kim Quan thành danh giá, thành thủ phủ Cẩm Giàng, có  huyện đường đông vui sầm uất. Vì thế, chẳng bao lâu ở cái đất đồng bằng, có ngã ba sông, hình thành phố lẻ, chợ nhỏ, thu hút dân các vùng về đây lập nghiệp. Từ khi có cầu Cẩm Giàng, ga xe lửa thì đất lỵ sở ngày càng có giá, việc đi lại buôn bán càng tấp nập. Khoảng năm 1925 xảy ra  mâu thuẫn về đất cát, quyền lợi của nhân dân và hương lý sở tại, và để giải quyết mâu thuẫn đó, ở đây đã lập ra khu vực hành chính riêng,  tách làng thành phố(tức phố thuộc làng). Cách mạng tháng Tám thành công, nhưng phải đến tháng 4 năm 1946 xã Kim Giang mới được thành lập. Khu phố có huyện lỵ đóng nằm trên địa bàn xã Kim Giang. Hơn chục năm sau, ngày 19 tháng 9 năm 1958 Uỷ ban hành chính liên khu 3 quyết định thành lập thị trấn Cẩm Giàng trên cơ sở phố huyện cũ. Vậy là thị trấn Cẩm Giàng trở thành một trong 19 đơn vị cơ sở hành chính của huyện Cẩm Giàng- một huyện nổi tiếng về hiếu học và khoa bảng.

Thị trấn Cẩm Giàng có chiều dài gần một nghìn mét, nằm dọc tuyến đường sắt Hà Nội- Hải Phòng. Dấu hiệu nhận ra cái phố huyện bé nhỏ này là cây cầu sắt dài 35 mét, bắc trên sông Cẩm Giàng từ năm 1901.

Không chỉ  là vựa lúa, là trung tâm kinh tế của huyện, miền đất ấy còn là nơi giao thông thuận lợi, trên bến d­­ưới thuyền, có mối giao thương với các huyện Bình Giang, Mỹ Hào( Hưng Yên), Lang Tài, Gia Bình ( Kinh Bắc). Ga Cẩm Giàng là cái gạch nối giữa Hải Phòng và Hà Nội. Đ­ư­­ờng bộ, đ­­ường sắt, đường thuỷ đi các tỉnh bạn dễ dàng, bán buôn trao đổi với các vùng  tiện lợi, nên dân tứ chiếng về đây lập c­­ư, coi là đất lành cò đậu. Từ đời này qua đời khác, họ sinh sôi nẩy nở, làm ăn buôn bán rồi thành người Cẩm Giàng, chứ chẳng mấy ai quê gốc, trừ rất ít người từ xó lân cận dịch chuyển về. Đất chật, như­­ng thị trấn hội đủ yếu tố thiên nhiên, con ng­­ười và không gian văn hoá, nó tiêu biểu cho cả một vựng quê có truyền thống khoa bảng từ đời xưa.

Sử sách nước ta còn ghi, năm 1075 dưới triều Lý Nhân Tông có ông Lê Văn Thịnh, người Kinh Bắc đã khai khoa cho sĩ tử nước nhà. Lại đến năm 1086, ông Mạc Hiển Tích, quê Nam Sách là người mở khoa cho cỏc nho sĩ xứ Đông. Phải gần 100 năm sau (năm 1185), ông Bùi Quốc Khái, quê Ngọc Liên là người   mở đầu cho khoa cử trên đất Cẩm Giàng . Ông Khái học  tài, như­ng không chịu đi thi. Khi 44 tuổi mới ra ứng thí, đỗ hội nguyên, làm quan đến chức Đô ngự sử d­ưới thời vua Lý Cao Tông. Khi triều đình đổ nát, gian thần lộng hành, ông treo ấn từ quan, xuất gia đầu Phật, thọ 93 tuổi. Dân chúng thờ ông ở chùa Thiên Niên gần hồ Tây, và đặt bài vị thờ ở đình làng Trinh Sài – Hà Nội.

Khoa thi 1246- Thiên ứng Chính Bình 15, triều Trần có lệ lấy Tam khôi, thì ông Phạm Văn Tuấn , xã Cẩm Vũ đỗ Bảng nhãn. Đây là vị tam khôi đầu tiên ở Xứ Đông  xư­a. Cẩm Giàng có nhiều ngư­ời cùng đỗ trong một khoa thi. Đó là khoa  năm 1484 triều vua Lê Thánh Tông có tới 5 ngư­ời đỗ Hoàng giáp và Tiến sĩ. Ngoài ra chư­­a kể cú khoa thi tới  ba, bốn ngư­ời cùng đỗ. Xã Cẩm Sơn có 11 vị tiến sĩ, hoặc xã Ngọc Liên có 8 tiến sĩ đều là niềm tự hào của quê hư­ơng.

Theo Văn chỉ Cẩm Giàng, thì từ khoa năm 1185, khi có vị tiến sĩ đầu tiên, cho đến khoa 1754, trải dài 569 năm, qua 44 khoa thi dư­ới các triều đại,  có 59 vị đại khoa , chiếm 1, 97% tiến sĩ cả n­ước. Khoa thi 1754, niên hiệu Cảnh H­ưng 15 - Lê Hiển Tông , ông Nguyễn Điệu Huyễn, xã Ngọc Liên là ngư­ời đỗ tiến sĩ cuối cùng trên đất Cẩm Giàng.

Từ năm 1655 ở đây có Văn chỉ, ghi tên các nhà khoa bảng trong  huyện. Năm 1920, trường Kiêm bị là trường học đầu tiên duy nhất thành lập, cho học sinh cả huyện đến học tập.

Có phải phong thổ Cẩm Giàng đã tạo ra gần sáu chục đại khoa thời trước, trong đó thôn Kim Quan (sau này tách ra thành một phần thuộc đất thị trấn) có 6 tiến sĩ,  để đời sau đã sinh ra tài năng văn học trong một gia đình có ba anh em ruột là các nhà văn Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam? Cả ba người đều là người sáng lập, trụ cột của TLVĐ, một tổ chức văn chương nổi tiếng trên văn đàn nước nhà từ những năm ba mươi thế kỷ trước.

Phố huyện Cẩm Giàng.

Sau khi hoàn thành công cuộc xâm lược nước ta, thực dân Pháp bỏ cấp phủ. Tri phủ  đóng ở huyện nào thì trực tiếp cai trị huyện ấy.

Cẩm Giang ngày xưa, bây giờ gọi Cẩm Giàng, có một phố huyện nhỏ, lại nghèo cách tỉnh lỵ Hải Dương chừng hơn chục cây số theo đường chim bay, còn về Hà Nội lại tròn bốn mươi cây số. Ở đây có đường đá về tỉnh lỵ Hải Dương, đường về thị trấn Sặt, đường liên tỉnh sang tận Lang Tài, Bắc Ninh lân cận. Vì thế phố huyện tuy nhỏ hẹp nhưng cũng là nơi thông thoáng với ngoài. Đó là chưa kể đầu phố còn có dòng sông, một thời thuyền mắm muối từ xứ Nghệ, Hà Tĩnh lần ra tận đây trao đổi hàng hoá rồi ra đi.. Phố huyện thời ấy lèo tèo mấy căn nhà gạch, còn lại mấy chục căn nhà tranh tre nứa lá nằm sát con đường sắt Hà Nội - Hải Dương. Bốn chung quanh là cánh đồng quê, và xa tít là những luỹ tre xanh ngắt bao bọc lấy làng xóm ngàn đời lam lũ nắng mưa.

Ga Cẩm Giàng là món quà vô giá đối với cái phố huyện nửa cổ nửa kim này. Tuy chỉ là chiếc ga xép, lại bị ép chặt bởi đoạn đường sắt chạy qua, không thể phình ra được…nhưng phố huyện tự hãnh diện vượt lên trước các làng xã xung quanh. Không chỉ tự hào là đất huyện lỵ, là nơi giao lưu buôn bán khu vực, còn là chỗ tụ tập tinh hoa của vùng. Những tin tức, chuyện lạ gần xa khắp nước được ùa vào cái phố nhỏ này thường qua mồm khách đi tàu. Chuyện chính trị, quốc gia, quốc tế theo con tàu mỗi ngày lên xuống Hải Phòng, Hà Nội rồi gửi lại chỉ cần một ít lâu dần cũng thành nhiều. Thành ra có người bảo con gái phố huyện khôn ngoan và thạo giỏi  hơn, đẹp hơn con gái làng khác. Vậy mà ga Cẩm Giàng chỉ lèo tèo vài chiếc quán dựng tạm bợ, hai bên trồng rào găng. Đến mùa, găng chín đỏ hấp dẫn bọn trẻ con nhà nghèo, nhưng chẳng mấy đứa dám ăn, bởi nó có mùi vị hắc đáng sợ. Đêm đêm, những khi có chuyến tàu ngược xuôi, thì hình như có một bàn tay vô hình đánh thức, phố ga choàng tỉnh dậy  rộn rã ào ạt lên chốc lát. Tiếng bánh xe sắt nghiến đường ray xa dần, thì đêm đen lại lọt thỏm vào cảnh vắng vẻ, buồn thiu.

Tiếng là huyện lỵ giữa một vùng đồng bằng, nhưng bấy giờ nó chỉ sang hơn làng quê khác nhờ cái chợ và mấy hiệu bán hàng của Hoa kiều, ông hai Phóng, tư Vầy, bà năm Tầu. Cuối phố có lối rẽ  xuống bến đò sông Sen, hai bên xanh biếc những dặng tre. Người đi qua lối này đều ngó vào cổng huyện màu xám, có hai người lính lệ đứng gác như hai con tốt đỏ trong bộ quân tam cúc, nhưng vẫn phảng phất của chút uy quyền của một chính phủ bù nhìn cho Pháp. Những ngày nắng còn đỡ, chỉ cần mưa một ngày đêm, cả phố huyện sũng nước và nhầy nhụa bùn như thể ruộng bừa chuẩn bị cấy. Và cái phổ ga càng ảm đạm, buồn thiu, thấp thoáng vài con người lầm lũi, tan vào các con đường nhỏ, rồi mất hút trong các luỹ tre xanh.

Bài thơ của Nguyễn Duy Huệ, ông giáo về hưu, từng sống những năm trên đất này, tuy mới  chấm phá nhưng vẫn gợi lên nét sinh hoạt khá sinh động nơi phố huyện Cẩm Giàng:

Bạn cũ giờ này sống nơi đâu?

Có còn nhớ buổi  tắm chân cầu

V­ườn chùa hái ổi ai trèo nữa

Lỗ đáo sân ga bỏ đã lâu.

Nhà th­ương ông ký ngồi xem truyện

Ngõ cụt thằng tây huýt sáo mồm

Im bặt sân trư­ờng ông đốc nói

Buồn thiu mẹ ốm đã m­ươi hôm...

Chuồn chuồn bay thấp cơn m­ưa tới

Cá nổi ao nghè lá rụng thêm

Hành khất quẩn quanh quầy thuốc bắc

Cụ già dắt cháu bư­ớc qua thềm. 

Cổng chợ cò cư­a ông xẩm hát

Cửa quan cậu ấm đứng tồng ngồng

Trong nhà cụ chánh lau khăn áo

Tới dự phiên chầu buổi nghị đông

Chính cái phố huyện bé nhỏ, buồn thiu ấy là nơi chôn rau cắt rốn của một dòng họ mà sau này sinh ra những nhà văn nổi tiếng trên văn đàn nước nhà: Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam, từng làm trụ cột  Tự Lực văn đoàn những năm 1930 –1945 ở nước ta.

Nhưng cũng ít người biết những nhà văn ấy nguồn gốc họ Nguyễn Tường.

Khúc Hà Linh

Nguồn: Phongdiep.net

Theo http://www.bichkhe.org/