Nghe nhạc giống như việc học ngoại ngữ

Nghe nhạc giống như việc học ngoại ngữ

Nếu có được niềm yêu thích âm nhạc, có thói quen nghe nhạc thì chắc chắn mỗi chúng ta sẽ có thêm được những cảm nhận về nhiều mặt, không chỉ riêng về âm nhạc mà là về tổng thể và sâu sắc hơn trong cuộc sống.

Âm nhạc có thể làm thay đổi 
cuộc sống tinh thần của bạn.

Yêu âm nhạc là một trong những sự hoàn thiện của tâm hồn. Bởi vì cũng giống như một tình yêu lãng mạn vậy, chúng ta có thể cảm thấy sự rung cảm đó chạy trong từng mạch máu, làm cho sự suy nghĩ sâu sắc hơn, bước đi bay bổng hơn, đem đến nụ cười trên môi hoặc bỗng dưng tuôn trào những giọt nước mắt của một nỗi buồn bâng quơ, của niềm vui, hoặc có khi là  trộn lẫn vui buồn. Nhưng tình yêu âm nhạc lại có cái khác, đó là dường như  không có sự thoái trào sau thời kỳ mê đắm quấn quít kiểu như là tình yêu đến rồi tình yêu đi.

James Levine

Có nhiều người phàn nàn là khi ta về già thì hay kể lể nuối tiếc những cơ hội đã bị bỏ lỡ trong đời. Nhưng với những người biểu diễn âm nhạc hoặc yêu âm nhạc thì lại càng cảm thấy hài lòng hơn mỗi khi được tiếp xúc với âm nhạc, và thấy thấu hiểu hơn nhiều điều về những gì đã trải qua trong đời. Trong một phỏng vấn về nhạc trưởng James Levine nổi tiếng thế giới, ông đã nói rằng “ khi ta càng già hơn và có nhiều kinh nghiệm sống hơn, thì ta thấy mọi thứ quanh ta cũng có nhiều ý nghĩa hơn …”

Bạn cần hiểu âm nhạc đến mức nào?

Hiểu âm nhạc ở đây không có nghĩa là chúng ta sẽ trở thành nhạc sĩ hay là nhà lý luận âm nhạc nào đó, mà là đạt tới sự thưởng thức âm nhạc. Con đường tới tình yêu với âm nhạc đó là biết nghe nhạc với sự chủ động và bị động. Chủ động lắng nghe thật chăm chú như là để cho từng giọt nước thấm vào miếng mút. Bị động là không phân tích mổ xẻ tác phẩm, không thông báo những sự xuất hiện gì trong bản nhạc trong khi nghe. Như vậy mới dẫn tới được sự thưởng thức, tới sự bí hiểm và những cái lý thú của bản nhạc. Điều này có vẻ như là đi ngược lại những điều ta đã được dạy về cách học, cách nghĩ. Nhưng đây lại là cốt lõi của cách nghe nhạc.

Nguyễn Cường

Khi được hỏi đến, thì nhiều người cho biết rằng họ không hay nghe nhạc, đặc biệt là nghe nhạc giao hưởng thính phòng. Vì với lý do là họ không cảm thấy hiểu lắm về âm nhạc, không cảm thấy đủ hiểu biết về âm nhạc cổ điển. Nhưng như thế nào là đủ hiểu?. Tất cả những thảo luận nghiên cứu về các bản nhạc chỉ là sự phân tích mổ xẻ khô khan  về mặt lý thuyết âm nhạc mà thôi. Chúng ta nhận ra những gì chúng ta đã biết, đã tin,  rồi dùng trực giác và sự nhạy cảm của mình để liên hệ tới những điều mà chúng ta chưa ngay lập tức nhận ra. Có lần nhạc sĩ Nguyễn Cường nói rằng: Bạn chưa hiểu ư? Tức là bạn chưa yêu. Vì bạn chưa yêu cho nên chưa hiểu. Bạn hãy yêu đi rồi bạn sẽ hiểu.

Thực tế là người ta có thể phân tích về cấu trúc của một bản nhạc, có thể kể ra là có nhạc cụ nào được chơi trong bản nhạc đó, có thể nói về độ dài (trường độ ) của các nốt nhạc, hoặc phân tích về mối liên hệ hòa âm hay là về độ to nhỏ mạnh nhẹ (cường độ) của bản nhạc, vân vân và vân vân.

Nhưng những điều đó hoàn toàn chỉ là sự phân tích khoa học theo con mắt của người am hiểu về lý thuyết  âm nhạc, mà không hề dẫn chúng ta đến cánh cửa của sự thưởng thức và sự bí hiểm của bản nhạc. Chúng ta thấy đấy, sự thấu hiểu không chỉ có thể dựa trên sự mô tả hay phân tích, mà để hiểu thật sự điều gì đó, đặc biệt là những cái trừu tượng của âm nhạc thì chúng ta phải để cho thật thấm, thật ngấm như là đang chạy trong từng mạch máu vậy.

Nghe nhạc như thưởng thức rượu ngon

Cũng có thể so sánh việc nghe nhạc như là khi người ta nếm rượu chẳng hạn. Người ta có thể nói về chất liệu đã tạo ra rượu, có thể nói độ tuổi của rượu hay là vùng nào đã làm, hoặc nồng độ cồn, nồng độ acid. Những chi tiết đó cũng chỉ là thông tin thôi, và không làm cho chúng ta thưởng thức chén rượu ngon đến đâu. Mà ta phải ngắm, ngửi, nếm, rồi để cho dòng rượu tràn qua lưỡi rồi lan rộng trong khoang miệng và chảy xuống cổ họng. Sau lúc đó chúng ta mới thấy được hương vị của rượu đó thực sự ra sao. Hiệu quả cũng tương tự như vậy trong âm nhạc mà mọi người gọi là âm hưởng, cộng hưởng. Và những cảm giác đó là liên quan đến sự thưởng thức. Chúng ta có thể miêu tả các thành phần trong chén rượu, nhưng đó chỉ là những cái thuộc về bản chất một cách thô thiển mà thôi. Muốn thấu được cái hay, cái ngon một cách toàn diện thì hãy để cho được chạy trong từng mạch máu, và thưởng thức âm nhạc thì cũng tương tự như vậy.

Nghe nhạc giống như việc học ngoại ngữ

Tất nhiên, khi chúng ta có  niềm yêu thích với âm nhạc thì dần dần chúng ta sẽ phát hiện, sẽ thấy ra nhiều điều chúng ta chưa từng biết trong âm nhạc. Đó là về kỹ thuật, lý thuyết, lịch sử, sự gào thét hay cái mê say, hay dấu lặng của sự suy tư… trong âm nhạc. Để thưởng thức được âm nhạc thì chúng ta đơn giản là mở lòng mình mà đón nhận những điều bí ẩn, những điều thú vị của bản nhạc. 
Trong âm nhạc, đôi tai là cửa sổ của tâm hồn.

Nghiền ngẫm và yêu thích  âm nhạc, đặc biệt là âm nhạc cổ điển giao hưởng thính phòng thì không phải là việc giải mã những mã số của bản nhạc như là về kỹ thuật, về cấu trúc tác phẩm, mà cũng giống như là thấm nhuần một ngôn ngữ vậy. Càng tiếp xúc nhiều với ngôn ngữ đó thì càng vỡ ra nhiều, càng thấy quen hơn, và ngôn ngữ đó dần dần trở thành quen thuộc như một phần của cơ thể.

Ví như khi chúng ta đang tập trung nói chuyện về một câu chuyện rất riêng  tư và có ý nghĩa quan trọng liên quan đến cuộc đời thì chắc chắn chúng ta sẽ nghe rất kỹ từng từ, từng chữ để chúng ta có thể ngấm, có thể nắm bắt được câu chuyện mà không hề vội vàng phân tích ngay từng từ một. Hoặc nói cách khác là chúng ta không thể vừa phân tích vừa nghe người kia nói, bởi vì như thế thì chúng ta không thể nghe được hết tất cả các thông tin của người nói. Có thể chúng ta nghe được những chữ được nói ra, nhưng liệu chúng ta có thể nhận ra cách diễn cảm của từng lời nói không? Vì với những cách diễn cảm khác nhau, một từ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau. Và liệu chúng ta có thể nắm được thông tin trước khi được nghe không?

Cũng như vậy với những người thường hay cắt lời người khác khi nói. Thực sự người đó không phải là người biết lắng nghe. Mà bộ não của người đó lại phân tích  ngay những gì vừa được nghe và phỏng đoán những gì người khác có thể sắp nói ra. Điều này chứng tỏ tính thiếu kiên nhẫn, thiếu tự tin, hoặc là kiêu ngạo hay thiếu sự quan tâm, thiếu sự rộng mở lắng nghe xem người khác đang nói gì.

Tagore

Bởi vì sự lắng nghe đơn giản là sự chấp nhận và nhận ra những điều quen thuộc. Do vậy cho dù là từ ngữ hay âm thanh, thì với sự rộng mở chăm chú lắng nghe thì chúng ta sẽ thấy vô số những điều mà ta chưa từng được biết, thấy nhiều những điều mơ hồ lạ lùng vô cùng. Phải rèn luyện kỹ năng nghe cùng với một sự tò mò nhất định thì chúng ta mới có được khả năng lắng nghe kiểu như vậy. Và một khi mà đạt được điều đó thì chúng ta sẽ mãi có được khả năng đó. Thực tế là chúng ta không thể suy nghĩ một cách ghê gớm trong khi chúng ta đang nghe gì đó một cách rất tập trung. Với những việc khác cũng vậy thôi, nhưng đặc biệt là khi nghe nhạc. Ông Tagore (thi hào Ấn Độ, người được giải Nobel về Thơ) có lần tự hỏi mình rằng: Tại sao mình chưa cảm nhận được Kinh kịch của Trung Quốc nhỉ? Một thứ nghệ thuật có đến cả tỉ người yêu thích. Thế là ông đã nghe Kinh kịch vài tháng liền, và rồi Tagore đã cảm nhận được và trở nên yêu thích nghệ thuật này.

Bạn có thể nghe mọi thứ trong cuộc sống tốt hơn

Mỗi buổi sáng chúng ta  nghe thấy đoạn nhạc thân thuộc nào đấy như là bản nhạc Thư gửi  Elise (For Elise) của Beethoven chẳng hạn. Thì chúng ta cũng chỉ nghe loáng thoáng qua qua thôi chứ không thể nghe một cách chăm chú để thưởng thức được. Bởi vì còn bao nhiêu điều khác làm cho chúng ta bị phân tán. Đó là lái xe đi trên đường tới chỗ làm, chú ý tới đèn xanh đèn đỏ, vân vân. Làm sao mà chúng ta có thể cùng một lúc tập trung lắng nghe âm nhạc được.

Sự lắng nghe và nghe mà chỉ là nghe thôi rất là khác nhau. Vì nếu ta lắng nghe một cách thật sự, một cách chăm chú thì sẽ nghe được hầu hết mọi âm thanh. Ví như bây giờ chúng ta thử lắng nghe âm thanh quanh mình xem. Nếu ta đang ở trong một căn phòng trong thành phố nhộn nhịp, đồng hồ để bàn, tiếng vo vo của chiếc máy  tính, tiếng TV của nhà bên cạnh, tiếng còi xe ngoài kia trên phố, tiếng xe tăng ga vừa vụt qua, tiếng ai đó gọi nhau, và có bản nhạc quen thuộc đang vang vang trên đài. Nhưng điều đó không có nghĩa là ta đang nghe bản nhạc trên đài đó như một người đang chăm chú nghe nhạc. Bản nhạc đang vang lên đó cũng chỉ là một phần trong cái môi trường âm thanh mà chúng ta đang sống mà thôi.

Tập luỵện sự lắng nghe không hẳn là chỉ để giúp ích cho việc nghe nhạc tốt hơn mà cũng rất quan trọng hữu ích cho cách lắng nghe mọi thứ trong cuộc sống hàng ngày.

Một vài gợi ý cho việc luyện nghe.

Đôi loa

Để nghe nhạc có hiệu quả nhất, chúng ta cần có môi trường và đồ nghe hợp lý. Chúng ta cần có máy chạy CD và đôi loa. Mà với giá cả thị trường hiện nay thì không hề quá đắt đỏ.. Cũng có bản nhạc giao hưởng thính phòng có âm thanh rất to, do vậy chúng ta nên chỉnh âm lượng của máy ở mức độ vừa phải cho phù hợp với môi trường sống xung quanh. Nếu mà tai mình bị ù, thì có lẽ là âm thanh  đã quá to, nên vặn loa nhỏ xuống. Mà khi âm lượng hơi nho nhỏ thì lại khiến chúng ta nghe chăm chú hơn.

Ngày nay, nhiều người dùng tai nghe headphone với các loại máy nghe nhạc cá nhân như là CD cầm tay, hoặc ipod. Nhưng thực ra cái nguyên thủy của âm nhạc là  âm thanh được vang lên trong một khoảng không gian nhất định mà trong không gian đó có người chơi nhạc cùng chia sẻ với thính giả, và âm thanh được cất lên, rung lên trong không gian rồi lịm đi, tan biến đi.

Tai nghe

Nếu chúng ta nghe CD nhạc trong một gian phòng, thì hiệu quả âm thanh cũng tương tự vì âm thanh cũng được vang, ngân lên trong không gian đó. Nhưng nếu nghe headphone nhiều trong một khoảng

thời gian dài có thể rất hại cho tai và âm thanh không hề giống với âm thanh được vang trong phòng, mà là một sự nhồi âm thành vào đầu. Nếu chúng ta là những người hay nghe nhạc thì chắc chắn chúng ta biết ít nhiều bản nhạc này, bản nhạc kia.

Một trong những điều tuyệt vời hơn nữa mà chúng ta có thể đạt được đó là nhớ lại những bản nhạc đã nghe và để tự những bản nhạc đó vang lên trong tâm trí chúng ta.

Clapton

Để tạo ra một môi trường nghe nhạc tốt, chúng ta cần có môi trường kiểu như là phòng hòa nhạc. Điều này không phải là cần một phòng to đến như vậy, mà là một nơi tốt cho nghe và không bị những thứ khác làm cho phân tán.. Hãy tắt chuông điện thoại, tắt chuông  máy nhắn tin hoặc đồng hồ, hoặc chuyển cái đồng bàn hay treo tường ra chỗ khác nếu tiếng tích tắc quá to. Hãy ngồi trên một chiếc ghế nào mà thoải mái nhất. Đừng lên giường hay ghế sofa nằm. Bật đèn sáng vừa phải đủ để khỏi phải căng mắt nhìn trong bóng tối và cũng đừng sáng quá mà mắt chúng ta lại tập trung nhìn vào đồ vật, tranh ảnh, sách báo hay ai đó. Nếu có cửa sổ thì nên kéo rèm để những hình ảnh bên ngoài không làm phân tán sự tập trung.

Giảm những thứ để nhìn đi như vậy cốt là để tập trung vào nghe. Trong nhà hát opera thì nghe và nhìn quan trọng như nhau, khi xem múa thì nhìn được chú trọng  hơn nghe. Nếu chỉ nghe nhạc thôi thì  nhắm mắt là cách tập trung nhất. Không hẳn là chỉ nhắm mắt nghe nhạc cổ điển giao hưởng thính phòng, mà là đối với tất cả các thể loại nhạc khác nữa. Bạn hãy thử nhắm mắt lại và nghe những câu guitar ngọt ngào của Eric Clapton hay những câu qua giọng hát cháy bỏng của Freddie Mercury mà xem.

Tất nhiên, khi nhắm mắt như vậy thì đừng ngủ luôn. Còn không thì hãy mở mắt. Tuy rằng mở mắt nhưng cũng không nên tập trung nhìn vào đâu, mà vẫn lắng nghe thôi. Chúng ta sẽ rơi vào trạng thái mở mắt nhưng không nhìn, mà có thể hoàn toàn không để ý những thứ làm phân tâm khác. Nhưng mở mắt mà không nhìn không phải là mục đích chính của nghe nhạc, mà là tới sự thưởng thức âm nhạc một cách toàn diện. Khi đạt được điều này có nghĩa là chúng ta tới được trạng thái thư thái, nghỉ ngơi, yên tĩnh. Hay cũng gần như là khi tập thiền hay nằm tẩm quất vậy, khi đó chúng ta đâu có còn chú ý nhiều tới những thứ vụn vặt đang xảy ra xung quanh. Hay cũng như là khi ta đi xem kịch, chúng ta cố gắng không bỏ lỡ lời thoại nào vì sợ nếu nghe hụt từ nào thì có thể không hiểu được toàn bộ câu chuyện. Chúng ta nên nghe nhạc một cách tập trung như vậy.

Có thể khi ta lần đầu nghe bản nhạc nào đó  mà lại dài khoảng 40 phút, chúng ta có thể quên mất cả bản thân mình khi nghe bản nhạc đó. Nhưng như thế là tốt, vì chúng ta đang phát triển cảm xúc nghệ thuật chứ không  phải là đang làm bài thi học kỳ. Sự quên mất bản thân mình khi tập trung nghe một tác phẩm âm nhạc có nghĩa là chúng ta đã đắm mình vào sự thưởng thức để cảm nhận được cái  đẹp, cái bi ai, niềm vui và nhiều điều khác nữa. Đó là cảm xúc, là sự nhạy cảm, là cốt lõi của tình yêu âm nhạc.

Beethoven

Nhưng nếu là lần đầu nghe bản nhạc nào đó thì là mới bắt đầu có mối liên hệ với bản nhạc đó thôi. Cũng như là lần đầu tiên chúng ta gặp ai đó, người mà mới biết sơ sơ, hay một cô gái đáng mến nào đó. Cô gái không thể nào trở thành bạn thân hoặc người yêu của bạn ngay được, phải có thời gian ít nhiều chứ.

Để bắt đầu làm quen với nghe nhạc cổ điển giao hưởng thính phòng, chúng ta nên bắt đầu bằng bản giao hưởng số 7 của Beethoven. Không cần biết vội thông tin về  tác phẩm, tác giả, mà chúng ta hãy làm quen và lắng nghe toàn bộ bản nhạc với một sự trong sáng, chân phương thôi.

Rồi chúng ta nghe các tác phẩm tiếp theo sẽ là giao hưởng số 4, 5,  6 và 8 của cùng tác giả. Nhưng hãy từ từ đã. Bây giờ, bạn hãy ngồi xuống, hít hơi sâu, để cho các lo toan căng thẳng bay đi.

Nào, hãy bật bản giao hưởng số 7 lên …. và lắng nghe.

Đỗ Kiên Cường

Nguồn: báo Trí Tri năm 2006

Theo https://dokiencuong.wordpress.com/