Thơ mùa thu của Nguyễn Khuyến
Võ Thu Tịnh
Về
sau, ở nước ta, trong các bài thơ nôm vịnh thu, phải kể đến ba bài Thu điếu,
Thu ẩm và Thu vịnh của Nguyễn Khuyến (1835), người làng Yên-đổ
(Hà-nam, Bắc phần), là những thi phẩm tuyệt tác hiện còn truyền tụng cho đến
ngày nay.
Thu
điếu
Ao
thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo. Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, Ngõ trúc quanh co khách vắng teo. Tựa gối ôm cần lâu chẳng đặng, Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
Thu
ẩm
Năm
gian nhà nhỏ thấp le te,
Ngõ tối đêm khuya đóm lập loè. Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt, Làn ao lóng lánh bóng trăng loe. Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt, Mắt lão không viền cũng đỏ hoe. Rưọu tiếng rằng hay, hay chẳng mấy Độ năm ba chén đã say nhè.
Thu
vịnh
Trời
thu xanh ngắt mấy từng cao,
Cần trúc lơ thơ gió hắt hiu. Nước biếc trông chừng như khói phủ, Song thưa để mặc bóng trăng vào. Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái, Một tiếng trên không ngỗng nước nào? Nhân hứng cũng vừa toan cất bút, Nghĩ ra sợ thẹn với ông Đào! 
Chú
giải: Thu điếu : mùa
thu câu cá (điếu: câu cá). Thu ẩm : mùa thu uống rượu (ẩm:
uống). Thu vịnh : mùa thu làm thơ vịnh (vịnh: ngâm lên, tức
cảnh).
Bản
chất của thơ là tình cảm, nên thơ trước hết được cảm nhận bằng trực
giác. Khi ta nghe (hay đọc) ba bài thơ nầy, qua trực giác, ta cảm thấy
như chính ta cũng có những xúc động như tác giả hoặc đã có lần ta cũng muốn
thốt ra những lời tương tự. Như thế, ở đây là vì giữa thi nhân và ta đã sẵn
có một lối truyền đạt ngôn ngữ như nhau, một nếp, một vốn
suy tư, cảm xúc Việt Nam như nhau.
Truyền
đạt ngôn ngữ
Trong
ba bài thơ trên, Nguyễn Khuyến dùng toàn những lời nói hàng ngày của
thường dân Việt, không xen lẫn một danh từ Hán-Việt hay một từ, một điển
tích ngoại lai nào (trừ điển tích "ông Đào" ở cuối bài Thu vịnh),
và dùng nhiều từ vô nghĩa, như: lạnh lẽo, veo, tẻo teo, gợn tí,
đưa vèo, lơ lửng, vắng teo (Thu điếu); le te, lập loè, phất phơ, lóng lánh,
ngắt, đỏ hoe, say nhè (Thu ẩm); lơ thơ, hắt hiu (Thu vịnh)...
Trong
ngôn ngữ Việt, mỗi từ phải có một nghĩa, nhưng cũng có nhiều từ vô nghĩa,
dạng thể đơn như:veo, ngắt, hoe..., hoặc dạng
thể kép, như 2 tiếng vô nghĩa được ghép với nhau: le te, lơ
thơ, hiu hắt; hoặc một tiếng vô nghĩa ghép với một
tính từ (adjectif) tạo thành những tính từ kép như: lạnh lẽo,
lạnhlùng, lạnh buốt, hay xanh rờn, xanh lè,
xanh ngắt, hay trong veo, trong vắt,
trong trẻo... làm cho ngữ nghĩa tiếng Việt đưọc phong phú, tinh
tế hơn. Đó là một đặc thù của ngôn ngữ Việt, tưởng ít ngôn ngữ nước nào có.
Chú
ý : Những "từ vô
nghĩa" ở đoạn trên đây viết xiêng.
Cấu
trúc theo luật thơ nhà Đường
Trong
một bài thơ "Đường luật", nhà làm thơ thường gọi
- hai câu đầu 1 và 2 là "mạo" giới thiệu tổng quát đề, - hai câu 3 và 4 là "thực" tả rõ đề, - hai câu 5 và 6 là "luận" nhân cái thực mà bàn luận thêm, - hai câu cuối 7 và 8 là "kết" hợp các ý cả bài mà khai triển tình tự.
Hai
câu thực (3 và 4), cũng như hai câu luận (5 và 6) phải đối nhau.
Nguyễn
Khuyến đã trình bày tình ý trong cấu trúc gò bó Đường luật ấy một cách dễ
dàng uyển chuyển:
Đề
bài Thu điếu là mùa thu đi câu, sau cảnh sóng gợn, lá vàng
bay theo gió của mùa thu, thì tâm tình của nhà thơ đã lơ lửng gửi vào các
tầng mây, đã cảm thấy vắng teo qua ngõ trúc, để quay trở về đề mà than
rằng "ôm cần lâu chẳng được!"
Đề
bài Thu ẩm là mùa thu uống rượu, sau cảnh khói nhạt trên
giậu, bóng trăng loe trên ao của mùa thu, thì tâm tình nhà thơ vấn vương theo
các câu hỏi "trời, ai nhuộm mà xanh ngắt?", "mắt, ai viền mà
đỏ hoe?" để quay trở về đề mà than rằng "bình thường giỏi uống
rượu, mà sao nay vài chén đã say nhè!"
Đề
bài Thu vịnh là cảm hứng trước mùa thu mà làm thơ.
Sau cảnh khói phủ trên nưóc biếc, trăng xuyên qua song cửa của đêm thu, thì
tâm tình nhà thơ dẫn khởi theo "hoa năm ngoái", "ngỗng nước
nào?" để rồi quay trở về đề mà than rằng "toan làm thơ mà thẹn với
Đào Tiềm, một thi hào xưa chán cảnh lòn cúi của quan trường, đã từ chức về
vườn, làm bài "Qui khứ lai từ" nổi danh tuyệt tác
Nguồn
thi hứng Việt Nam
Các
nhà thơ xưa thường tìm cảm hứng trong cảnh vật Trung-hoa, như sông Xích-bích,
hồ Động-đình, bến Tầm-dương, sông Tiêu-tương, bến Phong-kiều,... Nhưng trong
các thi phẩm Nguyễn Khuyến tuyệt nhiên không thấy có các cảnh Trung-hoa, hay
các cảnh xây dựng theo tưởng tượng, mà những cảnhquen thuộc thường ngày
của nông thôn Việt Nam.
Hình
tượng thuộc về mùa thu
Cho
nên, nhà thơ Yên-đỗ đã trình bày cảnh thu quen thuộc thường ngày ấy, qua tất
cả các đặc tính hằng hữu của mùa thu: Mùa thu là mùa của gió heo may, của
trời xanh, trăng sáng, là mùa lá rụng, là mùa côn trùng sinh sản, đêm tối đốm
lập lòe đầy vườn, mùa thu là mùa nước ấm hơn đất và khí trời, nên bốc hơi lên
như khói tỏa (vì nước bao giờ cũng lạnh hay nóng lâu hơn đất và khí trời),
mùa thu còn là mùa hoa cúc nở, là mùa chim trời bay tìm nơi ấm áp,
tránh lạnh mùa đông... Phải là người đã sống và hòa mình thật sự với
cảnh vật đồng quê Việt Nam như Nguyễn Khuyến mới có thể cô đọng tất
cả các nét đặc thù của mùa thu, để dồn vào ba bài thơ "Đường luật"
chật hẹp như thế được.
Có
thể cho rằng ba bài thơ mùa thu của Nguyễn Khuyến là ba bức tranh sơn thủy.
Xưa, Tô Đông Pha đã từng khen Vương Duy (701-761) "Trong thơ có họa,
trong họa có thơ". Và chính J. F. Marmontel (1723-1799) ở phương
Tây, cũng cho "thơ là một bức họa biết nói, là một ngôn
từ có thể vẽ ra được bằng các hình tượng".
Dẫn
khởi sâu rộng hơn
Trong
thi ca, hình tượng, văn ảnh là những phương tiện tạo ra cảm giác
mãnh liệt tối đa, mà đặc tính là dẫn khởi, tức là từ những hình ảnh nầy dẫn
lần đến những hình ảnh, hay tình ý khác, đưa tâm tư ta đến những xúc cảm,
tình tự cao xa hơn. Nhưng theo André Breton, khác với hình tượng, “văn
ảnh" là một sáng tạo của trí óc thuần túy. Văn ảnh không thể phát sinh
từ một sự so sánh giữa hai sự vật tương tự, mà từ một sự đưa hai hai thực tại
khác nhau đến gần sát lại với nhau. Mối liên hệ càng xa cách, càng chính xác,
thì văn ảnh càng mãnh liệt... càng có nhiều cường lực xúc cảm, càng có nhiều
thực chất thi vị hơn” ( 1 )
Nếu
bảo rằng "Thi ngôn kỳ chí dã" (thơ nói lên cái chí của mình) như
trong sách Lễ Ký (thiên Nhạc Ký) xưa có câu, thì các hình tượng, văn ành về
mùa thu của Nguyễn Khuyến hẳn cũng có thể dẫn khởi đến một tâm sự u ẩn gì của
tác giả.
Phải
chăng đó là tâm sự của một bại thần, vì tuổi già, sức yếu mà đành khoanh tay
trước nạn nước mất nhà tan. Nguyễn Khuyến thi Hương đỗ đầu năm 1864, đến năm
1871, đỗ đầu thi Hội và thi Đình (tam nguyên), làm quan đến chức Bố-chánh,
Tổng-đốc... Gặp lúc quân Pháp đánh chiếm Nam kỳ, Bắc-kỳ, rồi Hà-nội và Huế
lần lượt thất thủ, triều đình ký hòa ước nhận quyền bảo hộ của Pháp, Nguyễn
Khuyến liền lấy cớ đau mắt nặng mà cáo quan về hưu năm 1885, giả ngu, giả dại
để khỏi bị Pháp ép ra làm quan :
Trong
thiên hạ có anh giả điếc
Khéo ngơ ngơ, ngác ngác, ngỡ là ngây...
Vận
nước đã cùng, Nguyễn Khuyến chỉ còn biết tìm lẫn quên trong các thuyết Lão
Trang, trong đời sống xóm làng, trong cảnh thanh nhàn giữa cảnh vật thiên
nhiên, và thường ký gửi tâm sự mình vào những vần thơ bằng chữ nôm.
Thu
điếu : Ở đây, sóng ao thu hơi gợn
tí: phải chăng phong trào Cần Vương ngày một yếu dần. Lá vàng theo gió bay
vèo: vua Tự Đức, người cương quyết kháng chiến đến cùng, đã băng hà. Mây lơ
lửng: vua Hàm Nghi bị lưu đày. Ngõ trúc khách vắng teo: trong nước người hiền
tài ngày một hiếm. Ôm cần lâu chẳng đặng: như Lã Vọng đi câu chờ thời mà tuổi
già sức yếu e không còn sức đợi lâu được .
Thu
ẩm : Đêm khuya mùa thu, chỉ có
bóng trăng loe, ánh đốm lập lòe, khói nước nhợt nhạt: tình trạng nước nhà
nhiễu nhương đen tối. Ai nhuộm mà trời xanh ngắt?: ai kiềm chế các vua đương
thời? Không ai viền, sao mắt lại đỏ hoe: vì đâu mà khóc? Có tiếng giỏi rượu
mà sao mới vài chén đã say nhè? Xưa có câu "Túy bất tại tửu, tại hồ
thiên địa chi gian", say không phải tại rượu mà tại nơi khoảng giữa
trời đất giang sơn nầy. Hơn nữa, "thu ẩm hoàng hoa tửu" là
một trong bốn cái thú hưởng nhàn thanh tao của người xưa, (2) sao lại uống
đến say nhè, cho mắt đỏ hoe?
Thu
vịnh : Trời xanh thẳm, gió heo
may, nước biếc, trăng sáng: tất cả cảnh vật mùa thu đã gợi niềm cảm hứng. Hoa
năm ngoái: nhìn cúc nở, nhớ những ngày qua. Nghe ngỗng trên trời kêu: có phải
tin tức các nhà cách mạng lưu vong từ nước nào bên ngoài nhắn về chăng? Cảm
hứng trước mùa thu, Nguyễn Khuyến toan làm thơ vịnh cảnh, mà thẹn với người
xưa, vì trước nạn xâm lăng, đã không làm gì được để cứu nước, sao còn bày trò
ngâm vịnh làm gì cho thêm xấu hổ!
Và
dẫn khởi xa hơn nữa: Bầu trời thu bao la, nước ao thu trong veo, người đi câu
bé nhỏ thu hình trên chiếc thuyền tí hon: có sự tương phản trước cái vô cùng
của Trời đất với cái mong manh về hình hài, làm cho ta phải suy gẫm về thân
phận con người trước không gian và thời gian vô tận của vũ trụ. Nhìn hoa thu
năm nay mà tưởng như hoa năm ngoái, nghe ngỗng kêu ngang trời mà băn khoăn tự
hỏi ngỗng nước nào: tâm tư của thi nhân đã vượt ra ngoài thực tại ngày tháng
và băng tìm theo mọi nẽo từ phương trời xa khuất.
Nhưng,
có người sẽ hỏi : các điều suy đoán như trên, quả thật có đúng với
nguyên ý của Nguyễn Khuyến không? Hay đó chỉ do chủ quan của chúng tôi đã
tưởng tượng thêu dệt ra chăng?
Paul
Valéry đã từng cảnh cáo rằng: "Đây là một sai lầm phản lại tính chất của
thơ, đến có thể giết chết thơ đi, khi ta khẳng định rằng mỗi một thi phẩm chỉ
tương ứng với một ý nghĩa đúng thật, độc nhất và phù hợp hay đồng nhất với
một ý tưởng của tác giả mà thôi". (3) Riêng về những lời suy đoán của
chúng tôi trên đây, tưởng không phải là không có căn cứ, vì tương truyền, vào
những ngày cuối đời, Nguyễn Khuyến đã âm thầm sống trong một thứ mặc
cảm tội lỗi và tủi nhục.
Sách
vở ích gì cho buổi ấy?
Áo xiêm nghĩ lại thẹn thân già! ...Ơn vua chưa chút đền công Cúi trông thẹn đất, ngẩng trông thẹn trời! 
Mùa
thu với Đỗ Phủ
Trong
những tự tình qua các bài về mùa thu nầy, Nguyễn Khuyến và Đỗ Phủ đều có
những tâm sự đau buồn như nhau. Nhưng nếu Nguyễn Khuyến dùng cảnh thu tượng
trưng cho những nỗi niềm chán nản, tủi nhục của mình một cách xa xôi, thì Đỗ
Phủ đã dùng những hình tượng trong thiên nhiên làm bối cảnh, để miêu tả rõ
ràng những uất hận trong đời ông.
Như
ở hai câu thơ bất hủ trong bài Thu hứng số 1:
Tùng
cúc lưỡng khai tha nhật lệ
Cô chu nhất hệ cố viên tâm.
(Khóm
cúc tuôn thêm dòng lệ cũ/ Con thuyền buộc chặt mối tình nhà. - Nguyễn Công
Trứ dịch)
Mà
Nguyễn Khuyến đã Việt hóa, và cô đọng lại một cách lơ lửng kín
đáo hơn:
Mấy
chùm trưóc giậu hoa năm ngoái.
Và
nếu Đỗ Phủ luôn luôn tự tình lộ liễu, như ở bài Thu hứng số 3 của ông chẳng
hạn:
Đồng
học thiếu niên đa bất tiện
Ngũ-lăng cừu mã tự khinh phì.
(Bao
nhiêu bạn trẻ nghèo xưa /Áo cừu, ngựa béo nhởn nhơ kinh thành - Trần Trọng
San dịch)
Thì
Nguyễn Khuyến trình bày tâm sự mình kín đáo dẫn khởi xa xôi hơn:
Rượu
tiếng rằng hay, hay chẳng mấy
Mới năm ba chén đã say nhè
Cô
đọng, xa xôi qua những cảnh thu, cả một hệ thống hình tượng của Nguyễn Khuyến
là những văn ảnh giàu dẫn khởi, "đưa hai thực tại xa cách nhau đến gần
sát lại với nhau" để làm tăng cường lực xúc cảm, để tăng thêm thực chất
thi vị.
Mùa
thu với nhà thơ thế hệ 1930-45
Mỗi
năm, khi hoa cúc nở giữa những chiếc lá vàng rơi, khi gió heo may hiu hắt
dưới vầng trăng trong sáng... một số thi sĩ thế hệ 30-45, cũng cảm thấy rạo
rực, cần mượn thi ca mà bộc lộ những nỗi hoài cảm riêng tư. Hoặc than khóc
cho duyên kiếp dở dang như bà Tương Phố trong Giọt lệ thu:
Trời
thu ảm đạm một màu,
Gió thu hiu hắt thêm sầu lòng em. Trăng thu bóng ngã bên thềm, Tình thu ai để duyên em bẽ bàng?
Hoặc
lắng nghe hồn mình ngơ ngác, đơn cô giữa mùa thu, như Lưu Trọng Lư trong Tiếng
thu:
Em
không nghe mùa thu
Dưới trăng mờ thổn thức? Em không nghe rạo rực Hình ảnh kẻ chinh phu Trong lòng người cô phụ? Em không nghe rừng thu Lá thu kêu xào xạc Con nai vàng ngơ ngác Đạp trên là vàng khô?
Hoặc
duyên dáng mơ màng như Xuân Diệu trong Đây mùa thu tới:
Rặng
liễu đìu hiu đứng chịu tang,
Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng; Đây mùa thu tới - mùa thu tới Với áo mơ phai dệt lá vàng. … Hơn một loài hoa đã rụng cành Trong vườn sắc đỏ rữa màu xanh: Những luồng run rẩy rung rinh lá... Đôi nhánh khô gầy xương mong manh... 
Nhìn
soát lại, về những bài thơ mùa thu, ngày xưa, Thi hứng của Đỗ Phủ là một
trong sáu tác phẩm tài tử hay nhất đời Đường, bút pháp miêu tả kỳ diệu,
chuyên dùng những hình tượng trong thiên nhiên làm bối cảnh trợ lực để tự
tình những nỗi uất hận bình sinh của tác giả.
Ngày
nay, vào thế kỷ XIX ở nước ta, các bài Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh của
Nguyễn Khuyến là những bài thơ chữ nôm tuyệt tác trứ danh, được người đời truyền
tụng cho đến ngày nay, tuy xây dựng theo những qui luật gò bó chặt
chẽ của thơ "Đường luật", mà bao nhiêu tình ý, cảnh trí thuần chất
Việt Nam đã được giao thoa một cách dung dị, uyển chuyển chưa từng
thấy.
Nhà
thơ Yên-đổ đã Việt hóa hoàn toàn lời thơ và tình tự cảm hứng, đã thăng hoa
những "từ vô nghĩa" đặc thù của ngôn ngữ ta để dùng làm phó từ
(adverbe) bồi nghĩa khởi sắc cho những tính từ (adjectif) và động từ (verbe),
khôi phục lại những thanh âm giàu nhạc tính hằng hữu của tiếng Việt. Đặc biệt
hơn cả là dùng những văn ảnh giàu tính cách dẫn khởi cao xa, có thể cho rằng
phần nào đã gần với khuynh hướng của thi phái "tượng trưng" Tây
phương, chủ trương thơ dùng hình ảnh để biểu tượng cho tình ý, cảm xúc, không
cần giải thích rõ, mà chỉ để dẫn khởi, hơn là để miêu tả so sánh, một khuynh
hướng đã thấy manh nha trong các vần thơ mùa thu của thế hệ 30-45 trích dẫn
trên đây.
Giá
trị nghệ thuật của thơ vốn tùy thuộc vào đặc tính của ngôn ngữ, của lối diễn
đạt tình ý và của quan niệm thẩm mỹ riêng biệt của mỗi dân tộc. Nguyễn Khuyến
đã dùng bình cũ Trung-hoa để chứa đựng rượu mới cất lên từ những chất
men nghìn đời ấy của dân tộc Việt Nam.
Với
một bút pháp tân kỳ đặc thù phát sinh từ lòng đất mẹ, nhà thơ Yên-đỗ đã Việt
hóa hoàn toàn những sở đắc Hán học của mình, và chỉ với ba bài thơ nôm vịnh
thu thôi, cũng đủ để gây được trong giới thức giả đương thời một niềm tin
tưởng vững chắc vào khả năng diễn đạt thẩm mỹ thi ca của tiếng Việt, dọn
đường cho các nhà thơ chịu ảnh hưởng văn hóa Tây phương sau nầy.
Giáo
sư Thanh Lãng trong Biểu nhất lãm văn học cận đại, đã từng xác
nhận "Các nhà thơ của thế hệ 30-45 mắc nợ Yên-đổ rất nhiều... nhất là
qua những bài thơ về mùa thu ."
Trong
những dân tộc cùng một nền văn hóa, hay ngay trong một dân tộc riêng rẻ, quan
niệm về thơ còn thay đổi theo các khuynh hướng văn học, theo các biến hóa xã
hội và lịch sử.
Viên
Mai, thi sĩ đời Thanh, khuyến cáo:
"Nhà
thơ rất nhiều, không nên khăng khăng tin vào lời nói của một người nào cho đó
là chân lý, mà khinh bạc các nhà thơ trước ta... Nên biết rằng thơ Vương
Xương Linh và Mạnh Hạo Nhiên là u nhàn thanh nhã, nhưng hai nhà thơ đó có làm
được thơ biên tái đâu? Đỗ Phủ, Hàn Dũ thì thơ hùng tráng, nhưng khó đưa vào
âm nhạc [...] Thương hoa xót nguyệt, không phải Ôn Đình Quân, Lý Đông Lang thì
không thành. Sánh việc dựng lời, không phải Nguyễn Chẩn, Bạch Cư Dị thì không
thạo.
"Người
xưa, mỗi người nổi tiếng một môn, truyền mãi đến nay. Người sau không thể
không học thông nhiều lối, theo từng đề tài mà sáng tác." (4)
CHÚ
THÍCH
(1)
Pierre Reverdy : “L’image est une création pure de l’esprit. Elle ne
peut naître d’une comparaison mais du rapprochement de deux réalités
éloignées. Plus le rapport de deux réalités seront lointaines et justes, plus
l’image sera forte…plus elle aura de puissance émotive et de réalité
politique."
(2)
Xuân du phương thảo địa, hạ ngoạn lục hà trì, thu ẩm hoàng hoa tửu, đông ngâm
bạch tuyết thi (Xuân dạo đất cỏ thơm, hè xem ao sen biếc, thu uống rượu hoa
vàng, đông ngâm thơ vịnh tuyết).
(3)
P. Valéry: "C'est une erreur contraire à la nature de la poésie, et qui
lui serait même mortelle, que de prétendre qu'à tout poème correspond un sens
véritable, unique, et conforme ou identique à quelque pensée de
l'auteur" (Variété).
(4)
Nam Trân, trích dịch Thơ Đường, Lời tựa, Hà-nội 1987,
trang 19.
 |
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét