Số phận "lênh đênh” của "Biển hát chiều nay"

Số phận "lênh đênh” của "Biển hát chiều nay"

“Trải qua hơn nửa đời người với một cuộc đời cũng khá “lênh đênh” như biển, chất của biển lại càng thấm sâu vào người tôi. Và đặc biệt, tôi thấy con người Việt Nam cũng như biển vậy, lúc nào cũng sẵn sàng đương đầu với sóng gió và cũng luôn sẵn sàng vượt lên những cơn sóng đó” - Nhạc sĩ Hồng Đăng đã chia sẻ như vậy trong cuộc trò chuyện xung quanh những ca khúc về biển trong sự nghiệp sáng tác của ông.

“Ơi biển Việt Nam, ơi sông Việt Nam!

Qua bao nhiêu thăng trầm mà chiều nay vẫn dịu dàng

Vùi sâu dưới đáy những gì yêu thương

Biển lại hát tình ca biển kể chuyện quê hương”

(Trích lời ca khúc Biển hát chiều nay của nhạc sĩ Hồng Đăng).

Nhạc sĩ Hồng Đăng tên thật là Phan Đăng Hồng, sinh năm 1936 tại Yên Thành, Nghệ An. Khi còn là học sinh kháng chiến ở liên khu IV (1950), ông đã sáng tác những ca khúc đầu tay như Nắng về Tây Bắc, Nhớ ơn cụ Hồ... Ông hoạt động đa dạng trong nhiều lĩnh vực, bao gồm sáng tác, giảng dạy, viết sách, làm báo. Ông nguyên là Phó tổng thư kí Hội nhạc sĩ Việt Nam và là nhạc sĩ đầu tiên được kết nạp vào Hội điện ảnh Việt Nam, Năm 2001, ông được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm:Biển hát chiều nay, Hoa sữa, Quà tháng năm, Kỷ niệm thành phố tuổi thơ...

* Thưa nhạc sĩ, những ca khúc về biển của ông đã được ra đời như thế nào?

- Trong số hơn 1.000 ca khúc của mình, tôi chỉ viết khoảng 20 ca khúc về biển. Nhưng tôi đã viết các tác phẩm đó không chỉ xuất phát từ cảm hứng của một người nghệ sĩ, mà sâu thẳm trong tôi còn là một tình yêu dành cho biển. Tuổi thơ của tôi cũng gắn liền với biển. Đêm về, vẫn còn nằm nghe tiếng biển. Biển đã trở thành một phần không thể thiếu trong tâm thức của tôi. Trải qua hơn nửa đời người với một cuộc đời cũng khá “lênh đênh” như biển, chất của biển lại càng thấm sâu vào người tôi. Và đặc biệt, tôi thấy con người Việt Nam cũng như biển vậy, lúc nào cũng sẵn sàng đương đầu với sóng gió và cũng luôn sẵn sàng vượt lên những cơn sóng đó. Tôi đã viết những ca khúc về biển trong suy nghĩ và cảm nhận như vậy.

* Ông là một nhạc sĩ có duyên viết nhạc cho phim và được biết, những ca khúc về biển của ông cũng được sử dụng chủ yếu cho phim?

- Đó là những tác phẩm tôi viết theo đơn đặt hàng của một số đơn vị trong quân đội. Ví dụ như bài Có một vùng đảo xa được viết trong phim Tổ quốc trên vùng đảo nhỏ - Hãng phim Tài liệu Quân đội, bài Nỗi nhớ đêm đại dương trong phim Những hạt muối của biển, Biển và cô gái tôi chưa quen trong phim Những ngôi sao nhỏ.

Nhưng cũng có những ca khúc tôi viết riêng, không theo bộ phim nào nhưng vẫn được đưa vào làm nhạc phim như bài Biển hát chiều nay.

* Còn những tác phẩm nào về biển mà ông chưa công bố?

- Tôi còn một số ca khúc viết về biển có thể kể đến như Ngoài khơi biển có gì đấy?, Biển nắng, Dư âm của sóng, Đêm đại dương, Đảo xa.

* Ông ưng ý với ca sĩ nào thể hiện tác phẩm về biển nhất?

- Mỗi ca sĩ là một chất giọng khác nhau. Và họ thể hiện các tác phẩm của tôi với những ấn tượng riêng, màu sắc riêng. Nó cũng giống như cha mẹ sinh con vậy, con trai hay con gái thì đều là con nên tôi thương yêu chúng như nhau.

* Ông đánh giá thế nào về thành công của ca khúc Biển hát chiều nay và những ca khúc về biển của mình?

- Mỗi “đứa con tinh thần” của tôi đều có một số phận khác nhau và sự thành công của mỗi tác phẩm tùy thuộc vào rất nhiều yếu tố. Có những ca khúc viết ra lập tức trở nên “hot” ngay nhưng cũng có những ca khúc cần có sự trải nghiệm của thời gian. Như ca khúc Biển hát chiều nay tôi viết từ những năm 1979- 1980 nhưng phải đến những năm 1990 nó mới bắt đầu ghi dấu trong lòng khán giả. Có thể nói, đây là một trong những ca khúc thành công nhất với đề tài biển của tôi bởi nó đã được hát qua rất nhiều thế hệ ca sĩ như Tuyết Thanh, Cẩm Vân, Ngọc Bích, Lê Dung... và được khán giản đón nhận cho đến thời điểm này. Bên cạnh đó, có những tác phẩm mình viết rất tâm đắc nhưng cơ hội đến với khán giả lại không nhiều hoặc không đúng thời điểm. Ví dụ như những ca khúc tôi viết theo đơn đặt hàng của Hãng phim Quân đội, có thể đó cũng là những ca khúc hay nhưng lại không có điều kiện được biết đến rộng rãi, nhận được nhiều sự đánh giá của khán giả. Nhưng dù sao, thành công lớn nhất của một nghệ sĩ sáng tác vẫn sẽ là đứa con tinh thần của họ luôn sống trong lòng khán giả. Đặc biệt, những ca khúc ấy không chỉ được hát lên trong hòa bình hay trong những lúc có biến động. Những ca khúc ấy có thể được hát lên bất kì lúc nào khi người ta nghĩ về biển, nghĩ về những mảnh đất tươi đẹp của tổ quốc Việt Nam hay đơn giản, người ta muốn hát để thể hiện tình cảm dành cho quê hương.

* Với những thành công đã đạt được trong một số tác phẩm về biển, ông sẽ tiếp tục đề tài này trong các sáng tác sau này của mình chứ?

- Không. Tôi sẽ không nói trước điều này. Và tôi thấy việc thông báo các kế hoạch của mình khi chưa có sản phẩm thực sự ở một số nghệ sĩ hiện nay là không nên. Để ra đời một tác phẩm cần cả một ê-kíp, từ người sáng tác, đến ca sĩ, thu âm rồi còn qua nhiều công đoạn khác nữa mới đến được với công chúng. Trong cả một quá trình đó, không phải khâu nào cũng diễn ra suôn sẻ. Có những dự án thực hiện được nhưng có những dự án phải dừng lại hoặc bỏ dở giữa chừng. Vì vậy, sẽ không hay khi tuyên bố rồi không biết kết quả sẽ thế nào.

* Xin cảm ơn nhạc sĩ về cuộc trò chuyện!

Nguồn: thethaovanhoa.vn

Mùa thu thần tiên - Trăng chiều

Mùa thu thần tiên - Trăng chiều

Chỉ riêng một chữ chiều thôi, đã gieo vào tâm tưởng mỗi con người một nỗi niềm khó tả. Vào cái thời khắc mặt trời lặn ấy, cả đất trời, cây cỏ, cùng những vật vô tri cũng như có linh hồn. Tôi nghĩ: có lẽ cái cảm xúc bồn chồn, lo lắng, cô đơn khi chiều xuống của ta là biến tướng nỗi sợ bóng đêm của tổ tiên loài người chăng?

Vì vậy, cảm xúc về buổi chiều, có thể gọi là nỗi buồn bản năng của loài người, và là nguồn cảm hứng vô tận của các thi nhân từ muôn thuở.

Chẳng thế mà bao đời nay, người ta cứ viết mãi, viết mãi những bài ca, bản nhạc về buổi chiều. Trong chúng ta ai mà chẳng nhớ “Nhạc chiều, Serenade” của Schubert, ”Serenade melancolique” của Tchaikovsky, “Chiều Mat xơ cơ va” của Xê Đôi , rồi “Lý chiều chiều” dân ca Nam bộ, v.v và v.v.

Vậy những bài ca về buổi chiều đã xưa như trái đất rồi chăng? Không, trái đất xưa, nhưng chẳng bao giờ cũ, và cảm xúc về buổi chiều cũng vậy… Vâng, tôi muốn nhắc đến bài “Trăng Chiều” (1986) của Đặng Hữu Phúc với ca từ của Phan Đan.

Một cảm xúc mới tinh khôi về buổi chiều.

Récital Ái Vân và Đặng Hữu Phúc 1987

Buổi chiều trong bài hát này thật đặc biệt, vì nó chỉ có vài ba ngày trong một tháng, cụ thể là đôi ba ngày trước khi trăng tròn, và lại phải vào mùa thu, hẹp hơn nữa là mùa thu Hà Nội, và chính xác nữa là trên đường Cổ Ngư của Hồ Tây. Vì chỉ có ở đây, con đường cắt đôi hai cái hồ, bạn mới quan sát được cả hai phía: phía tây là Hồ Tây có “Nắng chưa kịp tàn”, và hồ Trúc Bạch ở phía đông: có “Ánh sao mặt hồ, phía đông nhạt nhoà…” và Trăng chiều lên…

Rồi bạn còn nghe thấy “Tiếng chuông lặng dần” của chùa Trấn Quốc, nhìn những cánh dơi chập chờn trên mặt hồ, và thoảng “mùi hoa sữa trong sương”… Bao nhiêu là hình ảnh, âm thanh, và cả mùi vị nữa diễn ra trong cùng một khoảng khắc thời gian rất ngắn của một buổi chiều thu Hà Nội, ai mà cầm lòng được, ai mà chẳng thấy da diết một nỗi buồn của “Chiều thêm nhớ mênh mang”.

Récital Ái Vân và Đặng Hữu Phúc 1987

Có lẽ các tác giả chiếu thu ấy là những kẻ cô đơn, ngây ngất lạc vào cảnh “Mùa thu thần tiên”, nhìn vầng trăng thanh khiết (văn học ta vẫn ví tuổi người con gái mới lớn là tuổi trăng tròn) vẫn còn chưa tròn hẳn, ngơ ngác lên từ phía đông khi mặt trời vẫn chưa lặn hẳn, tác giả đã liên tưởng đến hình ảnh một người con gái: “Bóng em ngời sáng, đoá hoa mầu trắng, khi trăng chiều lên”.

Và “trái tim chợt buồn” đã mơ ước về một bàn tay, một “lời ru bình yên” trong tâm hồn

Paris tháng 11/1991

Phỏng vấn Đặng Hữu Phúc của Hoài Thu:

Tôi thích bài Trăng chiều đã lâu, với giọng hát dịu dàng đầy nữ tính của Ái Vân, nó đã đi vào tôi như một kỷ niệm của thời học trò, cho tới tận bây giờ tôi vẫn còn mê say.

Lần theo địa chỉ, tôi đã gặp nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc, và làm một cuộc phỏng vấn ngắn về bài hát này.

PV: Cái gì đã gợi cảm hứng cho anh sáng tác bài Trăng chiều?

ĐHP: Chính là Trăng chiều.

PV: Thế còn hình ảnh người con gái trong bài hát?

ĐHP: Ai cũng có tình yêu tuổi học trò, tuổi chưa đầy đôi tám, toàn là mộng mơ. Có lẽ hình ảnh thanh khiết của tình yêu học trò đã trở về trong bài hát này chăng?

PV: Theo anh ai là người hát thành công nhất bài Trăng chiều?

Hà Nội 2002

ĐHP: Đã có nhiều người hát như: Minh Thuý, Mỹ Linh, Thanh Lam, Lan Anh, Hiền Thục vv… Nhưng người hát đầu tiên và cũng là người đã đưa bài hát đến với công chúng, với cuộc đời đó là Ái Vân. Giọng Ái Vân qua “Trăng chiều” và cả  “Ru con mùa đông” của tôi nữa đã để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong tâm trí mọi người thế hệ chúng tôi. Ái Vân đã thu khoảng 20 bài hát của tôi.

Vì sao Ái Vân đã thể hiện đúng nhất tinh thần của bài Trăng chiều?  theo tôi có lẽ do tôi và Ái Vân cùng có những kỷ niệm tuổi trăng tròn của những tình cảm tuổi học trò, và cùng đưa những kỉ niệm đó vào bài hát.

Hà Nội 2006

 Trăng chiều qua giọng hát của Ái Vân

Mời các bạn nghe Trăng chiều qua giọng hát của Mỹ Linh 

Và mời các bạn nghe thêm một số bài hát (có cả bản nhạc) về mùa thu trong tập “Tuyển chọn 60 bài Romance và Ca khúc với piano” của Đặng Hữu Phúc:

1/Lá thu

2/Hoài niệm mùa thu

3/Phác thảo mùa thu

4/Lời thu sang

Hoài Thu

Vài cảm nghĩ về ca khúc

Vài cảm nghĩ về ca khúc

Áo xưa dù nhàu, 

Cũng xin bạc đầu gọi mãi tên nhau ...

(Trịnh Công Sơn) 

Càng nghe lại những bài hát trong suốt từ thập niên 60s cho tới 90s, tôi càng sửng sốt về khả năng sáng tạo liên tục của Trịnh Công Sơn (TCS), người nhạc sĩ đã gây ra nhiều sóng gió, tranh luận trong giới chính khách và ngay cả giữa những người thưởng ngoạn trong những năm chiến tranh lên cao điểm ở Việt Nam. Ngay cả sau chiến tranh, nhiều nhãn hiệu "phản bội", "nối giáo cho giặc", vv vẫn được tiếp tục gắn lên người nhạc sĩ chỉ "hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo ..." [1]. Trong suốt hơn bốn mươi năm sáng tác, Trịnh Công Sơn đã viết hơn sáu trăm bài nhạc, xoay quanh ba chủ đề lớn: quê hương chiến tranh, tình yêu và thân phận. Có thể nói, trong cả ba đề tài, Trịnh Công Sơn đã thành công xuất sắc. Khi nhận xét về người nhạc sĩ tài hoa này, ông Nguyễn Xuân Khoát đã có lần viết "Trịnh Công Sơn viết dễ như lấy chữ từ trong túi ra". Tuy nhiên, ngôn từ và cách nói của TCS khác lạ so với nhiều nhạc sĩ khác. TCS không dùng những từ ngữ hoa mỹ để nói lên những điều hiển nhiên trong cuộc sống hay những chữ trừu tượng để nói lên những triết lý cao siêu.

Văn Cao cũng có nhận xét về phong cách sáng tác của TCS rất chính xác: "cái quyến rũ của nhạc Trịnh Công Sơn có lẽ là ở chỗ không định tạo ra một trường phái nào, một triết học nào, mà vẫn thấm vào lòng người như suối tươi. Với những lời, ý đẹp và độc đáo đến bất ngờ hôn phối cùng một kết cấu đặc biệt như một hình thức của dân ca hầu như không thay đổi, Trịnh Công Sơn đã chinh phục hàng triệu con tim."

Thật vậy, trong những thập niên 60 và 70, Trịnh Công Sơn và Khánh Ly đã chinh phục biết bao sinh viên, học sinh qua những ca khúc mà tôi nghĩ là khó có ai có thể quên được: Ướt Mi, Hạ Trắng, Diễm Xưa, Như Cánh Vạc Bay, Phúc Âm Buồn, Nối Vòng Tay Lớn, Nước Mắt Cho Quê Hương, Ca Dao Mẹ, Hát Cho Một Người Nằm Xuống vv. Đối với tôi, hình ảnh Trịnh Công Sơn trong cây đàn guitar cùng Khánh Ly không giầy, không guốc, hát những bài ca về quê hương và chiến tranh trong các khuông viên đại học trong thập niên 70s quả là khó quên. Mỗi ca khúc mang một thông điệp hết sức đơn giản, hoặc về chiến tranh triền miên trên quê hương, hoặc về thân phận con người nhỏ nhoi trong thế giới cao rộng, hoặc về tình yêu lãng mạn, rạt rào cảm xúc mà tôi và chúng bạn lúc đó đã say sưa ôm đàn hát trong những dịp liên hoan văn nghệ, picnic hay cắm trại hè. 

Tình yêu, một đề tài muôn thủa trong âm nhạc, chiếm một phần lớn trong các tác phẩm của TCS. Phần lớn các bài nhạc tình của Việt Nam được viết bằng những lời lẽ ray rứt, lồng trong một hoàn cảnh éo le và thường được dựng trong một không gian của mùa thu lá đổ hay mưa gió bão táp ... Nhạc tình của TCS vượt xa những cái "thông lệ" này. Tình yêu trong nhạc của TCS đến một cách rất nhẹ nhàng, thánh thiện, như: 

Từ khi trăng là nguyệt đèn thắp sáng trong tôi, 

Từ khi trăng là nguyệt em mang tim bối rối, 

Từ khi trăng là nguyệt tôi như từng cánh diều vui, 

Từ khi em là nguyệt trong tôi có những mặt trời .... [2] 

và nhớ người yêu như một nỗi nhớ 

"Gọi nắng ... 

Cho tóc em cài loài hoa nắng rơi, 

Nắng đưa em về miền cao gió bay, 

Áo em bây giờ mờ xa nẻo mây, 

Gọi tên em mãi suốt cơn mê này ..." [3]

Để rồi sau bao năm gặp lại người yêu cũ, nàng làm mặt lạ, làm ngơ :

Gặp nhau không nói không nụ cười [4]

Ngay cả khi gặp người tình cũ đi với một người khác, thay vì nói lên một sự cay đắng, đau lòng vô hạn, ủy mị như "thôi rồi em đã xa anh ...", thì TCS lại nói một cách tượng hình và có chiều sâu:

Có một giòng sông đã qua đời ... [4]

Có thể nói qua những bài ca trong thập niên 60 và 70 của Trịnh Công Sơn, người ta cũng có một khái quát về về lịch sử cận đại của VN. Anh đã vui buồn với vận nước nổi trôi: 

Một ngàn năm đô hộ giặc Tàu 

Một trăm năm đô hộ giặc Tây 

Hai mươi năm nội chiến từng ngày ... [5]

Trong hơn hai mươi năm chiến tranh đó đã có quá nhiều cảnh "những điều mắt thấy mà đau đớn lòng." [6] Và cũng có lẽ vì sự nung nấu tâm can trước những điều trông thấy chung quanh mà Trịnh Công Sơn đã viết lên nhiều tác phẩm đầy tự nhiên như một cuốn phim thời sự sống động:

"Đại bác đêm đêm dội về thành phố, người phu quét đường dừng chổi đứng nghe", hay là bi thảm hơn nữa: 

Một ngày mùa đông, hai bên là rừng, 

Một chiếc xe tang, trái mìn nổ chậm 

Người chết hai lần, thịt da nát tan. [7]

Trong những năm chiến tranh dữ dội ở Việt Nam, người viết bài này đã từng chứng kiến những xác chết của trẻ em la liệt trên những cánh đồng cỏ xanh ở miền Nam. Những cái chết mà nếu xảy ra bên các xứ Tây phương sẽ được cho lên trang đầu của những tờ báo lớn nhất và những bản tin nóng hổi đi khắp các đài truyền hình, nhưng lại âm thầm ở Việt Nam lúc đó. May thay, Trịnh Công Sơn đã có lòng ghi lại những cảnh thảm thương đó một cách rất chân: "một buổi sáng mùa xuân, một đứa bé ra đồng, đạp trái mìn nổ chậm ... thịt da nát tan" [7]. 

Có người cho là âm nhạc hay nhất và đẹp nhất là âm nhạc mang tính nhân bản. Không biết nhạc của TCS có hay nhất, đẹp nhất hay không, nhưng có lẽ nhạc của anh mang nhiều tính nhân bản nhất. Ngoài những ca khúc về tình yêu và quê hương, Trịnh Công Sơn còn viết nhiều ca khúc để đời về thân phận. Một trong những bài ca mà tôi cho là có tính đại diện cho phong cách sáng tác và nhạc thuật của Trịnh Công Sơn là bài Cát Bụị Bài ca được viết theo thể điệu chậm, khoan thai (như phần lớn các ca khúc của Trịnh Công Sơn); lời rất đơn giản, không có tính cách trao chuốt, và gần như một bài thơ  

Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi, Để một mai vươn hình hài lớn dậy, Ôi cát bụi tuyệt vời, mặt trời soi một kiếp rong chơi

Hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi, Để một mai tôi về làm cát bụi, Ôi cát bụi mệt nhoài, tiếng động nào gõ nhịp khôn nguôi

Bao nhiêu năm làm kiếp con người, Chợt một chiều tóc trắng như vôi, Lá úa trên cao rụng đầy, Cho trăm năm vào chết một ngày

Mặt trời nào soi sáng tim tôi, Để tình yêu say mòn thành đá cuội, Xin úp mặt bùi ngùi, từng ngày qua mỏi ngóng tin vui

Cụm rừng nào lá lá xác xơ cây, Từ vực sâu nghe lời mời đã dậy, Ôi cát bụi phận này, Vết mực nào xóa bỏ không hay 

Nguyên bài hát bàng bạc một âm hưởng triết lý Phật Giáo về một chu kỳ sinh ra, lớn lên và chết đi, được thể hiện qua những lời ca nhịp nhàng, lãng mạn. Đời người mong manh như hạt sương: sáng ra tóc còn xanh như hạt sương còn long lanh, chiều lại đã thấy tóc mình bạc phơ như hạt sương đã tan thành mây khóị Có lẽ sự tất yếu của cái chu kỳ này đã làm ám ảnh biết bao người nghệ sĩ và con ngườị Trong cuốn băng nhạc video Ru Tình phát hành gần đây, Trịnh Công Sơn cũng đã tâm sự là anh bị ám ảnh bởi cái chết ngay từ lúc còn thơ ấu, do vậy nhạc của anh đều biểu hiện sự quan tâm đến cuộc đời chung quanh và nhân thế một cách da diết. Anh có lần nói thân phận chỉ là một "hữu hạn" và cuộc đời chỉ là "những quán không", như một lời thơ cổ xưa của nhà sư Vạn Hạnh: 

Thân như điện ảnh hữu hoàn vô 

Vạn mộc xuân vinh, thu hựu khô 

trong triết lý "yếm thế", đã được nói đến từ xưa. Nhưng Trịnh Công Sơn đã dịch những từ ngữ khó hiểu này ra nhạc một cách dễ hiểu và gần gủi đến ngạc nhiên.

Một điều xảy ra chung quanh mà bất cứ ai cũng nhận thấy được là tính cách nhịp điệụ Hết ngày lại đêm, xuân qua hạ tớị Mỗi hành tinh có nhịp điệu riêng của mình khi quay quanh mặt trờị Các chức năng của cơ thể đạt tới đỉnh cao rồi giảm xuống cực tiểu tương ứng với thời kỳ: ngày, tuần, tháng, năm. Và, theo cái chu kỳ đó, con người được sinh ra, lớn lên rồi đi về cõi tiêu daọ Do vậy, không phải ngẫu nhiên khi Trịnh Công Sơn đã mở đầu bài hát bằng câu hỏi đơn giản "hạt bụi nào hoá kiếp thân tôỉ", cho đến ngày "để một mai vươn hình hài lớn dậy", và cuối cùng "để một mai tôi về làm cát bụi". Đứng trên phương diện khoa học, có thể nói nguyên bài ca chỉ xoay quanh cái nguyên lý tự nhiên về bảo tồn năng lượng mà ai trong chúng ta cũng đã từng học qua. Nguyên tử (atom) hay hạt bụi không được ai tạo ra mà chỉ là kết quả của một sự biến da.ng.

Cái quan niệm này được TCS nhắc tới trong bài ca qua chữ "hạt bụi nào hóa kiếp" rất ví von. 

Một trong những đặc điểm của sự tồn tại là tính luân chuyển (impermenance). Ngày xưa, một triết gia trứ danh của Hy Lạp, Heraclitus, có nhận xét rằng "không một ai có thể bước vào cùng một dòng sông hai lần" để nói lên sự thay đổi biến hóa không ngừng của thiên nhiên. Đây cũng là một triết lý trung dung (centrist theory) của Phật giáo: Không có sự khởi đầu và cũng không có sự tận cùng của thế giới, nhưng chỉ có một chu kỳ sinh-sống-tử (cycle of births and deaths) vô tận. Nói như TCS là "một cõi đi về" trong một ca khúc mới sáng tác sau nàỵ

Bài ca Cát Bụi còn mang một luận điểm triết lý của học thuyết tương quan (dependent origination) khá sâu sắc. Các hiện tượng trong thế giới đều chịu ảnh hưởng tương quan giữa năng lượng (energy) và phân tử (elements). Cơ thể con người cũng thay đổi hàng giây, hàng phút, để rồi "bao nhiêu năm làm kiếp con người" cho đến một ngày nào đó "chợt một chiều tóc trắng như vôi", khi "ngồi ôm tóc dài, chập chờn lau trắng trong tay..." [8], rồi cuối cùng mới nhận ra là "lá úa trên cao rụng đầy, cho trăm năm vào chết một ngày". Sự luân chuyển và phụ thuộc giữa các hiện tượng trên thế giới cũng có thể ví như sự mất còn của một cuộc tình: "Mặt trời nào soi sáng tim tôi, để tình yêu say mòn thành đá cuội ...".

Đối với một người nghệ sĩ, chỉ cần vài, hay thậm chí chỉ duy nhất một tác phẩm để đờị Có thể cần đến hai hay ba muơơi năm hay cả cuộc đời để làm nên một tác phẩm như vậỵ Tác phẩm có thể được nổi tiếng khi tác giả còn sống hay đã qua đời, mà trong đó sẽ nói lên một vài điều trực tiếp hay gián tiếp quan niệm của tác giả về thế giới chung quanh và con ngườị Trịnh Công Sơn đã để lại nhiều tác phẩm như vậỵ

Biết bao nhiêu máu lửa đã đổ trùm xuống mảnh đất Việt Nam, và từ trong ly loạn, nhiều bài ca đã được ra đờị Trịnh Công Sơn đã mang chút khói lửa của chiến tranh, bi thảm của chiến tranh vào âm nhạc Việt Nam. Nhưng anh còn đi xa hơn một bước nữa là đã mang được triết lý vào trong âm nhạc Việt Nam. 

[1] Quan niệm sáng tác của TCS

[2] Trích ca khúc Nguyệt Ca

[3] Trích ca khúc Hạ Trắng

[4] Trích ca khúc Có Một Giòng Sông Đã Qua Đời

[5] Trích ca khúc Gia Tài Của Mẹ

[6] Trích Truyện Kiều của Nguyễn Du

[7] Trích ca khúc Một Buổi Sáng Mùa Xuân

[8] Trích ca khúc Giật Mình Ôi Chiếc Lá Thu Phai

Nguyễn Văn Tuấn

Phạm Duy - Những khúc tình ca: " Thà như giọt mưa ...

Phạm Duy - Những khúc tình ca: " Thà  như giọt mưa ...

Thà như giọt mưa vỡ trên tượng đá, thà như giọt mưa khô trên tượng đá

...có còn hơn không, có còn hơn không

Người từ trăm năm về như dao nhọn, người từ trăm năm về như dao nhọn ...

dao vết ngọt đâm ta chết trầm ngâm

dòng máu chưa kịp tràn, dòng máu chưa kịp tràn ...” 

Đầu thập niên đầu 70, những bài hát tình của Phạm Duy, phổ từ thơ của Nguyễn Tất Nhiên, đã được tiếng hát ngọt ngào của Duy Quang đưa vào lòng người, nhất là các thanh thiếu niên, những người trẻ sống giữa chiến tranh, nhưng vẫn yêu đời, và ... yêu nhau . Yêu nhiều hơn nữa, vì giữa những pháo đạn, những triết lý, chính trị, bàn cãi của người lớn, những đêm đi từ lớp học thêm Anh Ngữ này, đến lớp học thêm Lý Hóa nọ, và những tối thức khuya với chồng bài vở, thi cử, thì âm nhạc là niềm vui, làm đời sống đỡ căng thẳng, để giới trẻ tạm quên chiến tranh. 

Đối với những người sống vào thời ấy, những hình ảnh tình yêu của các chàng và nàng học sinh đã được in đậm, ăn sâu đến mấy mươi năm sau, không những thế, thiết nghĩ chẳng lộng ngôn tí nào, khi bảo rằng những hình ảnh đó đi thẳng vào văn chương Việt Nam. Đó là cảnh anh học sinh “lính quýnh giữa sân trường trao thư...”, cho cô nàng, “tóc thắt bím, nuôi dưỡng thơ ngây”, và nhất là ... cô em Bắc Kỳ nho nhỏ, đạp xe qua phố:

"Này cô em tóc demi garcon

Chiều hôm nay xuống đường đón gió,

Cô có tình cờ, nhìn thấy anh không?"

Cô Bắc Kỳ nho nhỏ, cô nàng mới lớn xinh xinh, hơi chút kiêu kỳ vì được các anh hàng xóm hay các chàng trường "con trai" theo đuổi .... Đôi lúc cô hơi chanh chua, ngoe ngoảy, không hiền dịu bằng hình ảnh cô gái tóc thề, nấp dưới nón bài thơ ngày xưa. Cô tân thời hơn, líu lo dạo phố cuối tuần cùng đám bạn, nhưng không kém phần duyên dáng, cô là cô gái mới lớn ngây thơ, yêu đời và đi chân sáo vào tình yêu.

“Này cô em Bắc Kỳ nho nhỏ.

Này cô em mắt trời bao dung,

Nhìn anh đi hãy nhìn cho rõ,

trước khi nhìn đám đông, trước khi vào đám đông ..."

Quên làm sao được giọng hát trầm ấm của Duy Quang, đaị diện cho các chàng trai cùng thế hệ, tỏ tình cùng các cô em gái dễ thương, còn ngâm ô mai và hay hờn. 

“Cô Bắc Kỳ nho nhỏ”, “Em hiền như ma Soeur”, những bản hát diễn tả những mối tình đầu đời, còn vụng về, còn lấm màu mực tím của các chàng, nàng học sinh, sinh viên tạm quên mọi việc để mà yêu nhau. Những đón đưa, những chiều tan trường, qua con đường lá me bay, và những ngày mưa, với chiếc xe cổ lỗ xĩ:

“Đưa em về dưới mưa, chiếc xe lăn dốc già

Đưa em về dưới mưa, áo em bùn lưa thưa"

Sao chàng Nguyễn Tất Nhiên lại nhìn ra là em hiền như ma-soeur nhỉ. Thật sự ai đã từng học trường các Ma soeur rồi thì không đồng ý đâu! Các soeur nghiêm lắm, sáng nào cũng đứng trước cõng, cầm cây thước, đón học sinh. Cây thước là để đo độ ngắn của váy. Váy quá ngắn là bị điệu lên văn phòng cảnh cáo! (Các soeurs cũng khôn lắm, đuổi cô học sinh theo mốt về, thì cô nàng có cớ cúp cua, cho nên thường chỉ bị kêu lên văn phòng nghe giảng morale thôi). Sau này thì các soeurs “ma-lanh” hơn, hình phạt cho cô nàng thích theo mốt, là phải bận chiếc váy dài, rộng thùng thình của soeur đi vòng vòng trong sân trường. Bận một lần là tởn tới già, váy rộng, dài, coi chướng vô cùng, còn gì là dân chơi nữa! Các soeurs mà thấy các anh léo hánh đứng trước cửa trường là các soeur đuổi thẳng tay à. Thế là có anh tự nhiên ngoan hẳn, dành chở cô em ruột chanh chua đi học, để có cớ đứng trước cõng trường con gái! Có những anh thì "mặc dày", soeur đuổi đàng này, một chóc lại thấy anh xuất hiện đàng khác rồi. Các soeur cũng không thích học sinh ăn quà và đi học hơi trễ một chút là biết tay với các soeurs ngay. Thế mà ông Nguyễn Tất Nhiên bảo các soeurs hiền!!!

Tuy các soeurs và bố mẹ canh kỹ vậy, nhưng tình yêu thắng thế tất cả. Bởi vì anh lẽo đẽo theo lâu quá mà. Cho nên mối tình kéo dài tới hai năm:

“Hai năm tình lận đận, hai đứa cùng xanh xao

Hai năm trời mùa lạnh, cùng thở dài như nhau

Hai năm tình lận đận, hai đứa cùng hư hao

Hai năm tình lận đận, hai đứa đành xa nhau... “

Xa cách trong thời chiến hiển nhiên quá. Một kỳ thi không nắm vững là thấy Tương Lai hụt hẫn, không nằm trong tầm tay. Bốn năm đaị học coi như được thay bằng một bước vào đời xa lạ, khốc liệt.

"Người từ trăm năm về qua trường Luật

Người từ trăm năm về qua trường Luật

...Ta hỏng Tú Tài ta hụt tình yêu,

Thi hỏng mất rồi ta đợi ngày đi

Đau lòng ta muốn khóc, đau lòng ta muốn khóc "

Sao lại là người từ trăm năm nhỉ? Có lẽ người thời nào cũng thế thôi, bước đầu đời hỏng làm ông Tú đời nay cũng đau như ông Tú trăm năm về trước!

Thế đó, sự kết hợp của Phạm Duy và Nguyễn Tất Nhiên được giới trẻ đón nhận một cách nồng nàn, hiển nhiên như đời sống, như thời cuộc! Không phải là một hiện tượng, mà là những lời thốt ra tự nhiên từ giới trẻ, sống trong một thời đại mà tương lai không do mình định đoạt, tương lai nằm ngoài tầm tay với. Với tiếng hát ngọt ngào, trẻ trung, có âm hưởng vui, Duy Quang thật thích hợp với những bài hát này. Không hẹn mà nên, người con đầu của Bố Già Phạm Duy đã diễn đạt được tư tưởng và dòng nhạc tình của ông, giọng nhạc tình dành riêng cho giới sinh viên, học sinh. Duy Quang hát rất thoải mái, ngọt ngào, không trau chuốt, tựa như tiếng hát của chàng học sinh trong sân trường, ấm, nồng, gần gủi, thân quen.

“Đưa em về dưới mưa, nói năng chi cũng thừa

phất phơ đời sương gió, hồn mình gần nhau chưa? "

Lời tình tự của đôi trẻ, tình yêu đầu đời không có đoạn kết, nhẹ nhàng, buồn mơ màng như khói sương, như làn mưa bay trong thành phố, như hạt bụi li ti lấm vào áo nàng, như chiếc xe cũ kỹ của chàng.

Thời đó, Phạm Duy không chỉ có những bản tình ca phổ từ thơ Nguyễn Tất Nhiên, ông còn có “Con Qùy Lạy Chúa Trên Trời”, thơ Kim Tuấn, “Con Đường Tình Ta Đi " hay “Trả Lại Em Yêu” , để ghi dấu những mối tình học trò trên những con đường không tên, những ngày gặp trong quán nhỏ, uống nước chanh, nước dừa và môi em "ngọt".

“Trả lại em yêu con đường học trò

Những ngày Thủ Đô tưng bừng phố xá

Chủ nhật uyên ương, hẹn hò đây đó

Uống ly chanh đường, uống môi em ngọt"

Qua nghìn lời hát, tất nhiên nhạc sĩ Phạm Duy đã có những lời ca bóng bảy hơn nhiều để tả những mối tình của thủ đô chiều thứ bảy, sáng chủ nhật, phố xá tưng bừng, nhưng những những dòng thơ của anh thi sĩ trẻ Nguyễn Tất Nhiên, mới thực sự là tiếng nói của giới trẻ, là những dòng tâm tình thoảng một chút bất cần đời, hoang dại, bụi bặm, ngây thơ, không toan tính gì với tương lai.

Cám ơn “cái đầu trẻ” của Bố Già đã nhìn thấy những dòng nhạc nhảy múa trên những câu thơ của anh chàng học trò thi sĩ. Những bài hát này mãi mãi ghi dấu một quãng đời những tưởng khô khan, buồn nản, vì chiến tranh, bom đạn, nhưng sự thật đã là một thời của một giới trẻ lớn lên vẫn thấy đời thơ mộng, lãng mạn, đáng yêu. Trong cái lãng mạn ấy có một chút vị đắng, xót xa của bấp bênh, để đi đến một ý nghĩ: “Thà như giọt mưa bay lất phất trong thành phố, vỡ trên tượng đa, có còn hơn không ù .. . Mặc thời cuộc, người thanh niên vẫn đưa tay hái trái táo, nếm vị tình yêu. Tình yêu hiện diện trong bất cứ hoàn cảnh nào, có mãnh lực đặc biệt, làm mờ đi nỗi lo lắng, buồn khổ, thời sự chung quanh.

Ôi! những bài hát đã đóng góp cho nhạc Tình Việt Nam, thời Nhạc Vàng có một không hai trong lịch sử Âm nhạc Việt Nam, nhạc của thời lớn lên trong khói đạn nhưng vẫn đầy chất lãng mạn, thơ mộng qua muôn nghìn lời ca, điệu hát.

Minh -Thanh