Chủ Nhật, 22 tháng 11, 2026

Nhà Nguyễn: Gia Long XXXXXXX

Nhà Nguyễn: Gia Long

Ngày mồng một tháng giêng năm Gia Long thứ nhất [3/2/1802], Vương ở hành tại Động Hải [Đồng Hới]; dinh Quảng Nam chạy trạm dâng quả lòn bon [nam trân], bèn đưa chia cho tướng sĩ.

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản sai em là Nguyễn Quang Thùy và Tổng quản Siêu xâm phạm lũy Trấn Ninh [trường lũy Đồng Hới], Tư lệ Đinh Công Tuyết, đô đốc Nguyễn Văn Đằng liên  kết với hơn trăm thuyền  giặc biển Tề Ngôi bày thủy trận ở ngoài cửa biển Nhật Lệ [Đồng Hới, Quảng Bình].

Vương sai Nguyễn Văn Trương điều bát thủy binh ra biển ngăn ngừa, Phạm Văn Nhân và Đặng Trần Thường đem bộ binh chia đường chống đánh.

Tây Sơn điều quân đến lũy Trấn Ninh; lính túc trực tại ụ bắn giết được hơn một nghìn. Lại đem nhiều quân đến sát núi Đâu Mâu [huyện Quảng Ninh, Quảng Bình], bám vào như kiến mà bò lên; quân Nguyễn từ trên núi thả đá xuống, bị đè chết rất nhiều. Vợ Trần Quang Diệu là Bùi Thị Xuân cưỡi voi thúc quân liều chết đánh từ sáng đến trưa chưa chịu lui. Vừa gặp thủy binh của Nguyễn Văn Trương, theo chiều gió đông bắc đánh phá ngoài biển cướp được 20 chiếc thuyền, bộ binh Tây Sơn nghe tin thủy binh thua, sợ mà tan vỡ. Quang Toản thua chạy về Đông Cao [ huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình ]. Nguyễn Văn Kiên đem quân đầu hàng.

Vương nghe tin có 50 chiếc thuyền lương địch ở sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], lập tức sai Tống Phước Lương và Nguyễn Văn Vân đem binh thuyền đến đánh. Bấy giờ Quảng Toản chạy qua sông Gianh, quân đi theo chưa tới 2 phần 10. Quân Nguyễn chợt đến, lấy được hết thuyền lương, hơn 700 người bị bắt. Hoàng Văn Điểm đem bộ binh đuổi đến Tiên Cốc [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình]; quân địch đầu hàng 3.000 người; thu được 700 cỗ súng lớn, 500 con ngựa. Thượng thư Tây Sơn Nguyễn Thế Trực, Đô đốc Trần Văn Mô, Tham đốc Bùi Văn Ngoạn và Thiếu tể Nguyên đều bị bắt.

Trận này Tây Sơn bị thua vùi giập, lòng dân Bắc Hà xôn xao; quân Nguyễn ở thế chẻ tre. Xa giá Vương đến đồn Thanh Hà [huyện Bố Trạch, Quảng Bình]; nhân dân tranh đem trâu rượu mừng rước. Bèn dụ cho các xã dân từ Quảng Bình vào Nam rằng phàm tàn quân của giặc Tây Sơn chạy về làng xóm thì cho chúng được yên nghiệp làm ăn, không được doạ nạt quấy nhiễu.

Vương bàn rút quân về, các tướng xin thừa thắng đánh miền Bắc; đáp rằng:

“Bỏ nơi gần mưu nơi xa, không phải là thượng sách. Hiện nay trong bọn giặc chỉ Trần Quang Diệu là ghê nhất. Diệu chưa trừ xong, không nên khinh tiến. Hãy đợi hạ thành Bình Định, không phải lo lắng về phương Nam nữa, rồi tiến đánh Bắc Hà cũng chưa muộn.”

Ngày Tân Tỵ mồng 9 [11/2/1802], xa giá khải hoàn. Sai Tống Phước Lương, và Đặng Trần Thường giữ sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], Nguyễn Văn Trương giữ Động Hải, Hoàng Văn Điểm giữ cửa Ròn [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình]; ngày Ất Dậu [15/2/1802] tới kinh đô,

Nước Vạn Tượng sai sứ dâng phẩm vật địa phương; Vương ban thưởng hậu.

Nguyễn Văn Thành sai Nguyễn Đức Xuyên đánh luỹ Tây Sơn ở Kỳ Sơn [huyện Tuy Phước, Bình Định], chiếm được. Trần Quang Diệu đem quân và voi theo đường sau núi xông ra vây bốn mặt; Phó tướng Nguyễn Huệ chết trận. Đức Xuyên thu quân, vừa đánh vừa lui đến đồn Sạ Dã, rồi dâng sớ xin chịu tội. Vương dụ rằng:

“Nay thế lớn của thiên hạ, mười phần đã được đến tám chín phần. Chỉ còn một góc Bình Định này, thế như nốt ruồi, còn trốn vào đâu được ? Ngươi nên cố gắng cùng các tướng sĩ đồng lòng góp sức để diệt lũ hung cuồng, chớ vì một sự lầm lỡ mà nản chí.”

Vương thấy cơ hội đã đến, bèn sai Lê Văn Duyệt tiến đánh thành Bình Định. Văn Duyệt tiến đánh Lộ Bôi , bắt được Đô đốc Tây Sơn là Chu Hữu Mỹ và đồ đảng hơn 30 người, giải về kinh.

Định rõ lệnh cấm rượu ở Gia Định. Người có quan chức nấu rượu thì phạt tiền 200 quan, uống rượu thì phạt tiền 100 quan, đều xử biếm hay bãi chức; quân và dân nấu rượu thì phạt tiền 50 quan, đánh 50 roi, đi đày một năm, uống rượu thì phạt tiền 30 quan, đánh 50 roi. Lý dịch sở tại không ngăn cấm được thì bắt nộp tiền 30 quan để thưởng cho người tố cáo. Lại định rõ lệnh cấm cờ bạc ở Gia Định. Ai chơi chọi gà, chọi cá cũng phải tội.

Sai các dinh ở Gia Định chia cấp ruộng hoang cho dân nghèo, cho vay thóc giống, đợi thu hoạch xong sẽ y số trả lại nhà nước. Người nào ăn chơi lêu lổng, không chịu làm ruộng thì phạt 3 hộc thóc và sung làm lính.

Miễn thuế cửa biển năm nay cho thuyền buôn ngoại quốc; cấm quan quân không được mua rẻ hóa vật.

Sai giám quân Thần sách Phạm Văn Nhân lãnh các vệ Hậu quân, quản dinh Hậu thủy Lê Văn Quế lãnh thủy binh, đến Bình Định để họp đánh giặc.

Ngày Nhâm Dần mồng 1 tháng 2 [4/3/1802], Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản sai bọn Nguyễn Đăng Sở sang nhà Thanh xin cứu viện. Tri phủ Thái Bình [Quảng Tây] tâu lên, Vua Gia Khánh ban chỉ dụ rằng:

“Hai nước đánh nhau khẩn cấp, bọn cống sứ ấy bất tất phải diệu vợi tiến kinh, hãy cho về [ải] Nam Quan để tỏ lòng thể tất.”

Đăng Sở trở về, cảm khái làm thơ có câu như sau:

Bình ngạnh thử thân tằng lý lịch,

Tang thương để cục kỷ thôi di.

Dịch nghĩa:

Bèo bọt thân này qua trải mấy,

Bể dâu cuộc ấy đổi thay hoài.

Nguyễn Văn Thành đánh thắng quân Tây Sơn ở Kỳ Sơn [huyện Tuy Phước, Bình Định], đuổi đến Lang Viên [Vườn cau]; sai quân đóng đồn để chặn sau lưng. Thế địch cùng quẫn, Đô đốc Thị cùng với bộ hạ hơn 100 người đến cửa quân đầu hàng.

Đô thống chế Trung đồn quân Ngự lâm là Phan Tiến Hoàng tự trong lòng địch đem quân lẻn về, đặt dưới quyền Lê Văn Duyệt.

Lê Văn Duyệt và Lê Chất đánh nhau với tướng Tây Sơn Từ Văn Chiêu ở Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi] cả phá được. Quân thủy quân bộ cùng tiến, phá nhiều đồn, bắt được đồ quân dụng, và  khí giới rất nhiều, chỉ một mình Chiêu chạy thoát. Bọn Duyệt bèn đem bộ binh tiến đóng ở Tùng Châu, sai Phan Văn Triệu và Phan Tiến Hoàng đem thủy binh tiến đến Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định] và Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định]. Tin thắng trận báo lên, ban thưởng một vạn quan tiền.

Vương chia quân hai đạo đánh thành Bình Định, sợ chém giết bừa bãi, bèn dụ rằng:

“Quân vương giả đánh giặc chỉ cầu yên dân. Trong khi lâm trận phàm bắt được quân giặc đừng nên giết bừa. Vả đất Bình Định từ khi có việc binh giáp tới nay đã bị tàn tệ rất nhiều. Nên răn cấm quân nhân không được cướp bóc, để cho nhân dân đều được yên ổn làm ăn”.

Nước Xiêm La sai tướng là Ốc Nha Trà Tri đem 5.000 quân theo đường thượng đạo hợp với quân Vạn Tượng đánh phá quân Tây Sơn ở Sa Nam,Nghệ An, rồi sai Sứ đến đưa tin thắng trận; Vương  phúc thư khen ngợi.

Phó đô thống chế Phan Văn Kỳ, thống chế Lê Văn Niệm, Khâm sai cai đội Võ Viết Bảo trở về. Trước kia trong trận Càn Dương [huyện Phù Cát, Bình Định]; Kỳ đánh thua bị  bắt. Niệm và Bảo thì ở trong thành Bình Định, khi thành bị hãm, đều bị địch bắt. Về sau đem nhau trốn ra, đến nay được triệu về. Vương hỏi về tình hình hư thực của giặc, cho mỗi người 50 quan tiền và quần áo nhiễu, rồi cho Viết Bảo làm Chánh quản đội Tiểu sai.

Ngày Quý Hợi 22 [25/3/1802], Vương bái yết lăng tổ tiên, tha việc binh dịch cho các xã giữ lăng.

Nguyễn Gia Cát dâng bộ Đại Việt Sử Ký; Vương xem lâu, nhân cùng bầy tôi bàn những truyện cũ của các triều đại, đến mặt trời xế bóng mới thôi.

Sai Lưu trấn thần Gia Định dùng phép tam trường khảo thí học trò, chia cấp bậc khác nhau. Kỳ đệ nhất thi chế nghĩa về kinh truyện, lấy đỗ 92 người; kỳ đệ nhị thi chiếu, chế, biểu, lấy đỗ 46 người; kỳ đệ tam thi thơ, phú, lấy đỗ 41 người.

Tha thuế thiếu cho các sách dân tộc thiểu số ở đạo Đồng Môn dinh Trấn Biên [Biên Hòa]. Dân thiểu số thuộc mười một sách hàng năm phải nộp nhựa trám và sáp ong; năm nay đói, có người trốn thiếu, Lưu thủ Võ Tiến Đẩu tâu lên, bèn tha cho.

Ngày Bính Dần 25 [28/3/1802], hào trưởng làng Tây Đam [huyện Hoài Đức, Hà Tây] là Trương Chi dấy quân hẹn đánh thành Thăng Long, dán tờ yết thị tại cửa Nam, dụ bảo cư dân trở về nguyên quán. Cho 50 tráng sĩ bí mật làm lái buôn, ngủ tại chợ; đến nữa đêm phóng hỏa đốt nhà từ cửa Nam đến nhà Giám hơn 1.000 nóc, vào phá dinh Tư mã Dụng. Đề lãnh Thái đem quân lùng bắt, đóng các cửa ô, bắt được Trương Chí, đem chém.

Tháng 3 [2/4-1/5/1802],Vương lên Gác Rồng để xem hình thế núi sông kinh thành, rồi đến cửa Eo [cửa Thuận An, Thừa Thiên] duyệt chiến thuyền; diễn thủy quân ở các cửa biển Tư Dung [cửa Tư Hiền, Thừa Thiên] và Đại Chiêm [Quảng Nam].

Ngày Đinh Sửu mồng 7 tháng 3 [8/4/1802], Tiến sĩ đời Lê là Nguyễn Trọng Tông đánh nhau với Tây Sơn tại Phao Sơn [huyện Chí Linh, Hải Dương] bị thua. Tông khởi binh từ năm Canh Thân [1800], đóng quân tại bãi trám xã Sùng Nghiêm, lập 3 sở nhà chòi ở Lạc Sơn [huyện Chí Linh, Hải Dương]. Ngày mổng 9 [10/4/1802] quân trấn Hải Dương cùng Kinh Bắc tiến quân, giao chiến trên sông từ Triều Dương [huyện Thanh Miện, Hải Dương]  đến Phả Lại [huyện Quế Võ, Bắc Ninh]; 2 viên Vũ phân [chức quan võ cấp huyện của Tây Sơn] đều trúng đạn chết. Ngày 14 [15/4/1802] quân trấn Hải Dương mai phục tại thượng lưu sông Nam Giản, cho quân từ hạ lưu khiêu chiến; quân Tông không có kỹ luật, bị đánh dập, quân trấn Kinh Bắc cùng đánh đuổi, nên bại vong; quân 2 trấn đốt 3 tổng, lấy sản vật gia súc đem về.

Nguyễn Văn Vân bắt được ba người con của Vua Tây Sơn Nguyễn Nhạc là Thanh, Hán và Dũng đem nộp, sai giết cả.

Chở 15.000 phương gạo từ Kinh đô đến Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], 40.000 phương gạo ở Gia Định đến Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định]. Lại sắc cho Lưu trấn thần Gia Định sai người đi mua 500 xe thóc ở Xiêm La và thu ở Chân Lạp 1.000 xe để cấp cho quân.

Bộ binh của Lê Văn Duyệt và Lê Chất tiến đến núi Bích Kê; thủy binh của Phan Văn Triệu và Phan Tiến Hoàng từ Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định] tiến theo đường bộ; quân địch nghe hơi bỏ chạy, không ai dám chống.

Quân nhà Nguyễn lấy lại thành Bình Định. Trước kia bọn tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đem vài vạn quân cầm cự đến 8,9 tháng, nay lương thực hết, sức mòn; quân Nguyễn chia ba đạo tiến đánh, thế càng ngày càng cùng quẫn. Diệu, Dũng mưu tính theo đường thượng đạo rút ra Nghệ An, bèn sai bộ hạ là bọn Từ Văn Chiêu, Nguyễn Văn Mân, Nguyễn Văn Giáp, Nguyễn Văn Điểm, Lê Văn Hưng làm tiên phong đêm quân mạnh 3.000 người, voi đực 86 thớt, ban đêm bỏ thành trốn đi. Nguyễn Văn Thành dò biết tình trạng, truyền hịch cho quân các đạo đuổi theo, nhưng không kịp, bèn tâu lên. Vương mừng lắm; hạ lệnh cho các xứ Quảng Nam và Cam Lộ [huyện Cam Lộ, Quảng Trị]  phái quân đóng giữ các đầu nguồn để chặn đường, lại gửi thư cho Xiêm La, Vạn Tượng biết.

Lê Văn Duyệt bắt được Đại đô đốc Tây là Trần Đại Cựu giải về kinh.; Vương tha và gọi đến hỏi rằng:

“Dư đảng của giặc Diệu hãy còn nhiều, cớ sao không đánh mà chạy ?”.

 Thưa rằng:

“Quân của Diệu ngoài tuy mạnh, nhưng trong thì yếu, nên phải nhổ trại trốn đi, để cầu trộm sống, không có mưu chước gì khác”.

 Vương cho là phải, bèn ban cho áo mặc. Quân Nguyễn bắt được tướng địch rất nhiều, đều tha tội cả, sai Lê Đình Chính trông nom, nhưng những kẻ bị bắt vẫn lo sợ về tương lai; Vương biết ý, dụ Nguyễn Văn Khiêm rằng:

 “Bọn Trần Đại Cựu trước làm tướng giặc, nay làm bầy tôi của ta. Ta suy lòng thành mà đãi, thương yêu không phân cách gì. Ngươi nên yên ủi vỗ về, cho họ yên lòng”.

 Rồi lựa kẻ đầu hàng bổ vào quân Túc trực, ngày đêm quây quần, những người ngờ sợ bèn yên.

Ngày Canh Dần 20 [21/4/1802], đúc năm quả ấn:

- “Thảo tội an dân chi bảo” (dùng để sai tướng ra quân).

- “Sắc chinh vạn dân chi bảo” (dùng để sức răn thần dân).

- “Mạnh đức chi bảo” (dùng về việc thăng thụ các hoàng thân đại thần từ tước công trở lên).

- “Chế cáo chi bảo” (dùng về việc thăng thụ từ tước hầu trở xuống).

- “Quốc gia tín bảo” (dùng làm việc thường).

Hạ lệnh cho các đạo quân thủy bộ ở Bình Định rút về; để  Nguyễn Văn Thành đóng giữ đất ấy, với nhiệm vụ chiêu tập vỗ về cư dân, truy bắt dư đảng.

Lấy Khâm sai thống binh cai cơ đạo Hưng Phước là Lê Văn Lân làm Lưu thủ Bình Định, cải bổ Cai bạ Quảng Nam là Nguyễn Văn Khiêm làm Cai bạ Bình Định, Cai bạ Quảng Trị là Ngô Triều Cao làm Ký lục Bình Định. Vương dụ rằng:

“Đất này trải binh cách đã lâu, sức dân hao mòn, bọn ngươi nên tuyên dương đức ý, ra sức vỗ về, khiến cho kẻ ốm lâu ấy được hồi lại nghỉ ngơi, mới khỏi phụ sự ủy thác”.

Sai Hoàng Viết Toản, Trịnh Ngọc Trí, Tôn Thất Liêm đi Gia Định, rước quốc mẫu [mẹ Vương] về Kinh. Nhân dịp giảm sưu thuế cho dân Gia Định; Vương dụ rằng:

“Từ khi vận nước nửa chừng suy đốn, Tây Sơn nổi loạn, ta rước quốc mẫu về Gia Định, tôi dân miền ấy không ai là không cùng lòng tôn kính. May được ngày nay khôi phục đất cũ, ta rước từ giá (1) về Kinh, nên đặc biệt thi ân điển này cho thoả lòng dân mong đợi. Vậy hạ lệnh phàm thuế sai dư và các hạng sưu... đều giảm một phần ba”.

Tháng 4 [2/5-30/5/1802], sửa đắp hoàng thành, định các điều cấm trong ngoài kinh thành.

Lê Văn Duyệt, Lê Chất, Nguyễn Huỳnh Đức, Phạm Văn Nhân từ Bình Định về yết kiến; Vương yên ủi rồi ban cho áo mũ.

Vương sắp cử đại quân Bắc phạt, sai Nguyễn Văn Trương và Tống Phước Lương sửa soạn thuyền ghe, Lại bộ Trần Văn Trạc và Hộ bộ Nguyễn Kỳ Kế kiểm kê số lương thực khí giới. Lại sai Nguyễn Huỳnh Đức thao duyệt thuyền đi biển, Lê Văn Duyệt lựa chọn voi chiến.

Vương cùng bầy tôi bàn về danh nghĩa dụng binh Bắc phạt, bảo rằng:

“Bắc Hà là nước cũ của nhà Lê, từ khi liệt thánh ta xây dựng cơ nghiệp ở miền Nam, hơn 200 năm vẫn theo chính sóc (2) nhà Lê. Gần đây Tây Sơn trộm quyền, ta phải lo dụng binh chỉ là để phục thù, mà thôi. Nay bờ cõi cũ đã được khôi phục, mà đầu sỏ giặc lại trốn ra Bắc, nếu ta cử binh Bắc phạt thì sau khi bắt được tội nhân rồi đối với nhà Lê sẽ thế nào ?”.

 Bọn Đặng Đức Siêu và Trần Văn Trạc đều tâu rằng:

“Từ khi vua Lê chạy sang nước Thanh, đi không thấy trở lại, đất Bắc Hà đã lọt vào tay giặc Tây Sơn rồi. Huống chi từ khi quân nhà vua lấy lại đô cũ tới nay, những tôi dân nhà Lê không một người nào ứng nghĩa để đánh giặc, nhà Lê không dấy lại được đã có thể biết rõ rồi. Nay ta diệt được giặc Tây Sơn, chiếm được đất đai, đó là ta lấy ở giặc Tây Sơn chứ không phải lấy ở nhà Lê. Công việc xong rồi, thì sẽ xử trí. Duy việc cất quân thì quý ở có danh nghĩa, mà đội quân ứng mệnh trời thuận lòng người thì trước phải đổi chính sóc. Nay ta đánh miền Bắc mà còn vẫn dùng niên hiệu nhà Lê, thực e người Bắc bảo ta mượn tiếng phù Lê, chi bằng cứ chính đế vị, đổi niên hiệu, tỏ bày đại nghĩa với thiên hạ, như thế thì được nước là chính đáng, không ai dị nghị được”.

Vương nói:

“Đó là việc lớn, bọn khanh nên nghĩ kỹ xem”.

Rồi bầy tôi dâng biểu xin Nguyễn Vương lên ngôi Vua và đổi niên hiệu, đại lược như sau:

“Trời sinh dân chúng, cần có người coi giữ chăn nuôi, cho nên nghĩa kinh Xuân Thu (3) lấy nhất thống làm lớn. Nhà nước ta gây nền vương nghiệp, thần truyền thánh nối hơn 200 năm. Giữa chừng vận nhà Lê suy, quyền họ Trịnh nắm, gây nên binh biến mà lấn bờ cõi của ta, rồi tiếp đến giặc Tây Sơn nổi loạn, thôn tính đất đai, thiên hạ không yên. Vương thượng ta chí mưu khôi phục, khó nhọc hơn hai mươi năm, dẹp yên tiếm nghịch, quân đi tới đâu người đều hướng theo, dẫu các vua hiền trung hưng ngày xưa cũng chẳng hơn thế. Nếu cứ dùng theo hiệu cũ Cảnh Hưng nhà Lê thì trong ngoài bỡ ngỡ không biết hướng về đâu. Bằng nay không sớm chính vị hiệu thì sợ không lấy gì giữ vững lòng người. Cúi xin vương thượng nghĩ việc rạng rỡ công liệt của tổ tiên và hết đạo hiếu của con cháu, trên vâng ý trời, dưới theo lòng dân, sớm lên ngôi tôn, xuống chiếu đổi niên hiệu cho hợp lòng tôn kính của thần dân, để bền nghiệp vô cùng cho miếu xã”.

Vua dụ rằng:

“Thành Gia Định vừa lấy lại, đã lên ngôi vương là vì lòng người tôn kính lâu rồi. Nay kinh đô cũ dẫu mới khôi phục, mà giặc nước chửa trừ xong, việc lên ngôi tôn chưa thể bàn được. Duy vương giả đổi họ chịu mệnh, nghĩa cần đổi mới, năm phải có hiệu, cho nên đổi niên hiệu là phải. Bọn khanh nên bàn mà làm”.

Nguyễn Văn Thành dâng sớ nói:

“Thần nghe các thánh vương đời xưa giết trừ  kẻ bạo loạn, bạo loạn đã trừ thì có thể làm chính trị kế tiếp lâu dài được. Nay nước nhà dựng lại, mọi việc bắt đầu, những chế độ về quan lại, lễ nghi và hình luật đều là việc đầu tiên của chính trị. Xin sắc cho bầy tôi tìm tòi điển cũ, châm chước bàn bạc để thi hành....”

Vương khen lời ấy là phải.

Ngày Canh Ngọ mồng 1 tháng 5 [31/5/1802] , lập đàn ở đồng An Ninh [huyện Hương Trà, Thừa Thiên] hợp tế trời đất, cáo về việc đặt niên hiệu Gia Long; rồi ban chiếu rằng :

“Ta nghe kinh Xuân thu trọng nghĩa nhất thống là để chính danh nghĩa khi mở đầu. Từ Tiên Thái vương ta dựng nền ở miền Nam, thần truyền thánh nối đã 200 năm. Gần đây Tây Sơn nổi loạn, vận nhà Lê đã hết, hơn vài mươi năm trong nước không có chính thống. Ta phải xiêu dạt một nơi, rất lo nghĩ về miếu xã và sinh dân. Nằm gai nếm mật, mong sao cho được yên vui. Năm Canh Tý [5/2/1780-23/1/1781] ta mới ở thành Gia Định, được các tướng sĩ suy tôn, đã lên ngôi Vương để giữ lòng người. Duy đô cũ chưa phục, nên còn theo niên hiệu cũ. Nay ơn trời giúp đỡ, các thánh để phước, bờ cõi cũ đã lấy lại, cơ nghiệp xưa đã trở về, các quan văn võ tại triều dâng sớ chương khuyên ta lên ngôi Hoàng đế và đổi niên hiệu. Nhưng ta nghĩ rằng giống giặc chưa trừ xong, đất nước chưa thống nhất, không nên vội lên ngôi tôn. Duy cứ theo niên hiệu đã qua mà thi hành những lệnh đổi mới thì không phải là nêu rõ được khuôn phép. Vậy nên chuẩn lời xin đặt niên hiệu mới, định lấy ngày mồng 1 tháng 5 năm nay [31/5/1802] kính cáo trời đất, ngày hôm sau kính cáo liệt thánh, chép niên hiệu là Gia Long, để thống nhất kỷ cương, làm mới tai mắt. Vậy xuống 6 điều ân điển :

1. Những số tiền thóc thuế nhà nước còn lưu khiếm ở dân từ tháng 12 năm Tân Dậu [4/1-2/2/1802] trở về trước đều tha cả.

2. Lệnh xá đến ngày nào thì số tiền thóc nhà nước các nha còn thiếu đều tha cả.

3. Những tù hiện đương bị giam, không kể đã xử án hay chưa xử án, đều được tha hết, duy kẻ giết người và kẻ đầu đảng kẻ cướp thì không tha.

4. Phàm số tiền thuế sai dư của các dân chính hộ, khách hộ, biệt nạp và các sắc thuộc quân từ năm Quý Hợi [23/1/1803-10/2/1804] trở về sau, thì cho giảm 2 phần 10.

5 - 6. Các hạng thóc đồn điền, lĩnh láng, lĩnh thâm, dầu rái, than gỗ, sáp ong, vải trắng, dầu lạc, nhựa trám, buồm lá và hết thảy các thứ thuế vặt, từ năm Quý Hợi [23/1/1803-10/2/1804] trở về sau, đều được giảm 2 phần 10.

Ôi ! Hiệu lớn ban ra, đã cùng thiên hạ mà đổi mới ; đổi mà giữ tín, để giữ cơ đồ khó chuyển lay”.

Từ nay những cáo dụ mệnh lệnh đều dùng chữ chiếu,  trong ngoài dâng chương sớ đều dùng chữ tấu;  các chương sớ đều phải tuyên đọc ở trước mặt Vua, đợi được chuẩn y mới thi hành.

Ban ấn cho Quốc thúc quận công Tôn Thất Thăng (ấn khắc chữ triện “Quốc thúc chi ấn”).

Phong Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Nhân, Phạm Văn Nhân tước Quận công. Cho Đô thống chế Tả dinh quân Thần sách Lê Văn Duyệt làm Khâm sai chưởng Tả quân bình Tây tướng quân; cho Lê Chất làm Khâm sai chưởng Hậu quân bình Tây tướng quân.

Năm ngoái Vua Gia Long sai Triệu Đại Nhiệm sang nhà Thanh dâng thư cảm ơn nước này cứu giúp thuyền bị bão; nay trở về, Vua vời đến hỏi tình hình.  

Hai năm về trước nước Chân Lạp sai Cao La Hâm Sâm mang 5.000 quân giúp đánh Tây Sơn; Sâm ngầm gửi thư liên lạc với tướng Trần Quang Diệu, Vua biết nhưng vẫn để yên; đến đây cho 30 lạng vàng, 300 lạng bạc, 3.000 quan tiền yên ủi, bảo về.

Nguồn Quang Hóa [Tây Ninh] sản nhiều gỗ, mỗi khi đóng thuyền, thường sai dân đội Mộc đĩnh đi tìm đem nộp, lên xuống khe suối, sức người rất khó nhọc; Vua hạ lệnh lấy trâu làm thay, phát ra 3.000 quan tiền mua 300 con trâu để kéo, dân khen là tiện.

Vua cùng bầy tôi bàn việc thông sứ với nhà Thanh, bèn dụ rằng :

“Nước ta tuy cũ nhưng mệnh đã đổi mới. Nghĩa lớn phục thù, người Thanh còn chưa hiểu rõ. Gần đây thủy binh ta bị bão, người Thanh hậu đãi cho về, ta chưa có gì đáp lại. Nay bắt được ấn sách của giặc Tây Sơn là do nhà Thanh phong cho, bắt được giặc biển, cũng là giặc trốn của nhà Thanh, ta có thể sai người đưa sang trả trước và đem việc Bắc phạt báo cho họ, đợi khi bình định được Bắc Hà sẽ nối lại việc bang giao cũ thì khéo hơn. Các khanh nên chọn người có thể sai đi được”.

Quần thần đều cử Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh và Hoàng Ngọc Uẩn. Bèn cử Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư bộ Hộ sung Chánh sứ, Ngô Nhân Tĩnh làm Hữu tham tri bộ Binh, Hoàng Ngọc Uẩn làm Hữu tham tri bộ Hình sung chức Phó sứ; đem quốc thư và phẩm vật sang nhà Thanh, lại đem cả ấn sách đã bắt được do nhà Thanh phong cho Tây Sơn, cùng bọn giặc biển là Mạc Quang Phù, Lương Văn Canh, Phàn Văn Tài. Dùng hai thuyền Bạch yến và Huyền hạc, vượt biển đến cửa Hổ Môn tỉnh Quảng Đông để nộp, Tổng đốc Lưỡng Quảng Cát Khánh đem việc ấy chuyển đạt. Vua Thanh vốn ghét Tây Sơn vô đạo, lại chiêu nạp bọn Mạc Quang Phù cho cướp bóc ở ngoài biên, đã lâu ngăn trở đường biển, đến nay được tin báo, rất vui lòng. Hạ lệnh cho Quảng Đông nhận lấy bọn Quang Phù, Văn Canh, Văn Tài đem giết; lưu bọn Hoài Đức ở lại tỉnh thành, cung cấp rất hậu.

Phái đoàn Trịnh Hoài Đức đến Trung Quốc vào tháng 8, tức 3 tháng sau đó. Sự việc do Thanh Thực Lục thuật lại tương tự như sử Việt; riêng Vua Gia Khánh hài tội Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản, và cho biết nếu y chạy đến quan ải hoặc bị phía nhà Nguyễn giải giao, sẽ bắt đem giam:

“Ngày 6 tháng 8 năm Gia Khánh thứ 7 [2/9/1802]. Lại dụ các Quân Cơ Đại thần;Cát Khánh tấu rằng:

 ‘Nông Nại sai Sứ dâng biểu tiến cống, trói giải giao 3 phạm nhân là bọn Mạc Quan Phù; bèn đưa ra chính pháp [xử tử] tại Lưỡng Quảng.v.v..’

Đã xem kỹ tờ tấu; đầu đuôi liên quan đến việc trước đây bọn Nguyễn Quang Bình hết sức khẩn khoản cung kính tại quan ải, cầu xin nội phụ. Hoàng khảo ta xét rõ lòng thành, bèn phong tước. Nguyễn Quang Bình cảm khích ân vinh, đích thân đến kinh khuyết chiêm cận. Hoàng khảo ta tăng thêm ân, nhiều lần ban thưởng. Nguyên do Nguyễn Quang Bình biết khắc kỷ kính sợ, mới được đón nhận sự đãi ngộ. Đến lúc Nguyễn Quang Toản kế thừa đất Nam Giao, lại được ban sắc mệnh, để nối đời giữ chức. Rồi mấy năm gần đây phát hiện trong số các thuyền cướp phá tại vùng biển Phúc Kiến, Lưỡng Quảng, thỉnh thoảng có bọn hải tặc tóc dài; nghe rằng nước này [nhà Tây Sơn] tung ra biển cướp. Trẫm chưa vội tin, nghĩ rằng bọn tóc dài có thể là những người nghèo tại An Nam gia nhập vào đảng cướp; nên đã giáng chỉ ra lệnh cho nước này truy nã, nhưng chưa bắt và dâng hiến  được một tên nào!

Nay Nguyễn Phúc Ánh cho trói giải giao bọn Mạc Quan Phù 3 tên, lấy cung từ đều xưng bọn chúng là trộm cướp nội địa [Trung Quốc], bị nước này chiêu dụ, phong cho các ngụy chức như Đông Hải vương, Tổng binh v.v..và ra lệnh đến biển nội địa cướp phá khách thương. Nguyễn Quang Toản không những không chịu tuân chỉ truy nã bọn cướp, mà lại còn dung nạp chúng, ban chức tước, cướp phá vùng biển, bội nghĩa vong ân đến như vậy là cùng! Còn như sắc thư ấn tín do Thiên triều ban cho, danh khí tối quan trọng, phải hết sức kính cẩn giữ gìn, mất còn cùng với nước. Cớ sao Nguyễn Quang Toản không biết thận trọng, khi Nguyễn Phúc Ánh tấn công thành Phú Xuân năm ngoái, bèn bỏ sắc ấn chạy trốn, tội không thể tránh được.

Riêng việc Sứ thần của Nguyễn Phúc Ánh đến, Cát Khánh nên dụ như sau:

 ‘Những tình tiết mà Quốc trưởng ngươi cung kính trình bày trong biểu văn đã được trình tấu, mong đại Hoàng đế ngó xuống thấy được lòng thành cung thuận của nước ngươi, để ban thưởng nhiều. Trước đây Nguyễn Quang Bình xưng thần thờ Thiên triều, được Tiên Hoàng đế ban sắc mệnh, đặc cách gia ân. Rồi con y, Nguyễn Quang Toản, dám dung dưỡng bọn tội phạm nội địa, thông đồng cướp phá, táng tận bội ân, thực lẽ trời không dung, nên cơ nghiệp mất nhanh không kịp quay gót. Nay bỏ nước chạy trốn, ngay cả sắc ấn Thiên triều ban cho cũng không giữ được; vậy Nguyễn Quang Toản không những riêng phụ lòng nhân từ rộng lượng của Tiên Đại Hoàng đế, mà cũng là đứa con bất hiếu của Nguyễn Quang Bình, tội lỗi y thật lớn lao.

Quốc trưởng ngươi cho mang sắc ấn giao nạp, trói hiến bọn đạo tặc, biết sâu đạo nghĩa thờ nước lớn; lại tiến dâng biểu chương, thấy đủ lòng chí thành. Nhưng Thiên triều mỗi lần thấy thuyền bè các nước bị nạn, đều được đối xử chung một lòng nhân, tư cấp tống hồi, không vì lý do đó mà phải nạp cống. Vả lại Quốc trưởng ngươi việc nước cũng chưa ổn định (4), không hoàn bị để được phong làm Phiên thần, xét theo thể chế còn chưa đáng theo lệ nhận chức cống. Nay cho các ngươi trở về, cáo tri lại cho Quốc trưởng ngươi hay biết.’

Dụ một cách rõ ràng như vậy mới đúng cách. Sắc ấn giao nạp, cho Cát Khánh tạm thu nhận.

Tái bút: Trước đây theo lời tâu của Thanh An Thái, Nguyễn Quang Toản bị Nguyễn Chủng (5) bắt; Nguyễn Chủng có phải là Nguyễn Phúc Ánh hay không, cũng không thể căn cứ vào lời nói suông được. Trong tấu triệp ngày hôm nay Cát Khánh tâu rằng Sứ thần Nông Nại khởi hành trước lúc Nguyễn Quang Toản bị bắt, nên chưa nhận được tin này. Trước đây có dụ bọn Cát Khánh nếu như Nguyễn Quang Toản mang thuộc hạ đến đầu thuận, thì cho an trí ổn thỏa. Nay tội trạng y rõ ràng, thực không đáng tiếc. Nếu y đến gõ cửa quan xin dung nạp, Cát Khánh hãy cho xem sắc ấn Nguyễn Phúc Ánh giao nạp, cùng cung từ của bọn cướp Mạc Quan Phù; sau khi trách mắng xong, bèn truyền chỉ cách tước Vương, rồi đem giam cấm, đợi chiếu chỉ định đoạt. Trường hợp Nguyễn Quang Toản bị Nguyễn Phúc Ánh bắt; nếu Nguyễn Phúc Ánh không dám tự quyết định, đem y giải giao đến trấn Nam Quan, thì cũng đối xử giống như trên. Còn 3 phạm nhân, bọn Mạc Quan Phù, chiếu theo luật đại nghịch mà liệu biện; nếu như gia thuộc phạm nhân có sự liên can, cũng cho tra xét cùng một lần. Lúc này Cát Khánh đáng tuân theo chỉ dụ trước, đến trấn Nam Quan điều binh phòng thủ, để địa phương được trấn tĩnh. Đợi lúc Nguyễn Phúc Ánh chiếm được toàn lãnh thổ An Nam, sai Sứ đến cầu phong, hoặc biết rõ thực trạng về Nguyễn Quang Toản thì hãy tấu lên rồi đợi chiếu chỉ. Đem dụ này cáo tri để hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 102, trang 8-11) 

Vua sắp cử đại binh Bắc phạt, truyền hịch dụ quân dân Bắc Hà sáu điều, đại lược như sau:

“Nghĩa lớn kinh Xuân thu không gì lớn bằng trả thù, mà quân của vương giả thì giết loạn thần là việc trước hết. Ngẫm từ khi Tây Sơn gây biến, từ Thuận Quảng ra Bắc, nhân dân khổ sở đã lâu. Ta đây cố chí giết thù là chỉ nghĩ đánh kẻ có tội để cứu dân. Từng đã định nghiêm quân lệnh, khiến mảy may không được phạm của dân. Thế mà còn sợ bọn giả danh mạo chữ, ức hiếp binh dân, làm điều phi pháp, nên xuống dụ này. Bọn ngươi nên dặn bảo nhau, kẻ nào tuân mệnh thì được hậu thưởng, trái mệnh thì giết.

1. Người hào mục mà đánh được đồn giặc và đón bắt được giặc thì lượng công mà thưởng ; ai có lòng hướng thuận, đến nơi quân để ứng nghĩa  thì tùy tài thu dụng.

2. Người dân mà bắt sống được giặc Nguyễn Quang Toản thì cho quan chức                                                                                                                                                                                                                nhất phẩm, cấp ruộng 100 mẫu, thuộc binh 100 người ; bắt được các em Quang Toản thì cho chức quan nhị phẩm, cấp ruộng 50 mẫu, thuộc binh 50 người ; bắt được bọn quận công đầu sỏ giặc thì cho chức quan tam phẩm, cấp ruộng 30 mẫu, thuộc binh 30 người. Chém chết được cũng thưởng như thế. Nếu lại dung chứa và dẫn đi, biết được thì sẽ xử theo quân pháp.

3. Người ở Thuận Quảng đều là con đỏ của triều đình, bị giặc Tây Sơn hiếp bách xua đi thú miền Bắc, họ trốn ở chỗ nào sở tại đều nên cho ở và nuôi tử tế, dẫn đến nộp ở trước quân, sẽ lượng gia thưởng. Nếu lại oán mối thảm năm Bính Ngọ [30/1/1786-17/2/1787]  (6) bị giặc giết ở thành Phú Xuân mà tự tiện giết hay đánh bị thương, và nếu ẩn giấu không giải nộp thì đều xử theo tội nặng.

4. Những sổ sách lương tiền có ai thu giữ cẩn thận, đợi khi xong việc đem nộp thì tất có trọng thưởng. Nếu dám đốt phá cướp bóc là phạm quân pháp.

5. Bọn côn đồ vô lại mặc giả quân nhân tự tiện vào nhà dân cướp bóc thì cho xã dân sở tại bắt giải, nếu thế lực không thể bắt được thì cho đến cửa quân trình bày để bắt xét trị.

6. Đại binh tới đâu, hào mục địa phương biết được tình hình hư thực của giặc mà đến trình bày thì có khen thưởng. Nếu không nói thực và còn dung ẩn bọn giặc thì xử theo quân pháp”.

Cho tổng duyệt các quân thủy bộ, định rõ tám điều quân chính:

“1. Quan quân mà bắt hay chém được giặc Nguyễn Quang Toản và những đầu sỏ thì được thưởng như trong lời hịch trước.

2. Bọn giặc đầu hàng và bị bắt sống, trước phải gạn hỏi tình hình hư thực của giặc rồi giải đến hành tại chờ lệnh, không được tự tiện bổ vào quân mình, để khỏi lỡ việc.

3. Đại binh tới đâu mà lấy lửa làm hiệu thì nên đốt ở nơi rừng rú rộng rãi, nếu đốt càn nhà dân là phạm quân pháp.

4. Kho tàng sách vở không được đốt cướp, nếu có thu được giấy tờ của giặc về việc quan trọng thì do thống tướng tiến lãm, sẽ lượng gia thưởng.

5. Đại binh tiến đi cần phải mau chóng, người nào ốm không thể đi được thì cho lấy dân ở dọc đường chở đi giúp, ngoài ra không được quấy nhiễu.

6. Đại binh đóng nghỉ nên chiếu theo thứ tự ở đồ bản mà đóng đồn trại, không được tự tiện vào nhà dân. Đạo quân nào lương thực chuyển đến chưa đủ thì cho tạm lấy lương của dân mà phát, phải lưu phái tích làm bằng để đợi sau chiếu trừ.

7. Hào mục địa phương có ai thành tâm xin theo giúp việc đều do thống tướng chuyển tâu, tùy việc sai khiến, không được thiện tiện cấp phát văn bằng và gọi mộ binh lương mà sinh rối tệ. Duy xã dân có xin chiêu an thì xét thực cấp bằng để khỏi rối động.

8. Các quân đến địa phương nào, không được cướp bóc của cải, gian dâm phụ nữ, ai phạm thì trị tội nặng”.

Sai Chưởng Trung quân bình Tây đại tướng quân Nguyễn Văn Trương lãnh thủy binh, Chưởng Tả quân bình Tây tướng quân Lê Văn Duyệt và Chưởng Hậu quân bình Tây tướng quân Lê Chất lãnh bộ binh đi trước.

Sai Tham tri Hộ bộ Nguyễn Hữu Đồng chở gạo lương ra Thanh Hà [huyện Bố Trạch, Quảng Bình] trước để cấp cho quân.

Sai chọn hai thớt voi ngự lấy xuyến vàng trang sức.

Ngày Đinh Hợi 18 [17/6/1802], đem việc Bắc phạt kính cáo liệt thánh. Mệnh cho Quốc thúc quận công Tôn Thất Thăng cùng Đô thống chế dinh Túc trực là Nguyễn Văn Khiêm, và Tả tham tri Hình bộ là Nguyễn Đăng Hựu ở lại giữ kinh đô.

Ngày Canh Dần 21 [20/6/1802], xa giá phát tự Kinh sư. Hoàng tử thứ tư đi theo. Ngày Nhâm Thìn 23 [22/6/1802], xa giá đến An Lạc [huyện Hướng Hóa, Quảng Trị]. Tên Tứ ở đội Nội hầu nạt bắt dân đệ trạm, vua nghe tin, lập tức đem chém để rao. Quân Thần võ đi trước cũng có kẻ phạm tội ấy, bị Cai bạ Trần Văn Tuân hặc. Vua vời Phó tướng Trần Quang Thái trách rằng :

“Quân đi đã có kỷ luật, ngươi làm tướng không ngăn cấm được quân lính, tội đáng chết. Nhưng vì mới phạm lần đầu, hãy tha cho”.

Rồi sai đánh roi đau, do đó các quân đều nghiêm, không ai dám phạm mảy may của dân.

Ngày Ất Mùi 26 [25/6/1802], đến hành cung Động Hải [Đồng Hới], sai Thủ thần Quảng Bình chia quân đóng đồn ở các đường hiểm yếu.

Lại sai Tống Phước Lương đi trước thăm dò tình hình giặc mà báo lên.

Ngày  Bính Thân 27 [26/6/1802], đến hành cung Thanh Hà [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], phân phái các tướng :

Sai Đặng Trần Thường đem quân bản bộ ngầm theo đường thượng đạo đánh úp Hoành Sơn [biên giới Hà Tĩnh, Quảng Bình] để chặn đường sau lưng giặc ; Nguyễn Văn Trương điều bát thủy binh giã vào lòng giặc ; Lê Văn Duyệt điều bát bộ binh theo đường trung đạo thẳng tiến, xông đánh vào trước mặt giặc ; Nguyễn Đức Xuyên đem quân voi do miền đầu nguồn sang sông Gianh để chờ sai phái; tham quân Thần sách là Nguyễn Trí Hòa lưu giữ châu Bố Chính ngoại ; Tham tri Hộ bộ là Nguyễn Hữu Đồng kiểm duyệt các thuyền chở gạo lương để tiếp tế lương quân.

Thủy binh của Nguyễn Văn Trương đến cửa Ròn [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình], đánh phá được đồn thủy của giặc, đô đốc giặc là Nguyễn Văn Ngũ và Nguyễn Văn Lục thua chạy. Văn Trương lại tiến lấy được dinh Hà Trung [huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh].

Bộ binh của Lê Văn Duyệt thẳng đến đồn Đại Nại [huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh], quân giặc vỡ chạy. Tin thắng trận báo lên; Vua đốc các quân sang sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình].

 

Chú thích:

1.Từ giá: Xa giá của mẹ Nguyễn Vương.

2.Chính sóc: Chính là chính nguyệt tức tháng giêng, sóc là ngày mồng một ; vậy chính sóc là lịch. Thời xưa nhận lịch chính sóc, hàm nghĩa phục tùng Vua cai trị. Trước đây chúa Nguyễn vẫn nhận lịch chính sóc của Vua Lê, nay các quan xin đổi lịch chính sóc, có nghĩa Nguyễn Vương sẽ lên làm Vua, không còn lệ thuộc vào nhà Lê nữa.

3.Xuân Thu: Bộ sử của nước Lỗ, do Khổng Tử biên soạn.

4.Chưa ỗn định: Ý nói lúc này chưa dẹp xong nhà Tây Sơn, đất nước chưa thống nhất.

5.Nguyễn Chủng: Lời hiệu triệu của vua Quang Trung gửi cho văn võ quân dân Quảng Ngãi, Qui Nhơn xác nhận Nguyễn Chủng tức Nguyễn Phúc Ánh “Kể chi cái thằng Chủng hèn nhát; nó đã chạy trốn đi các nước khốn nạn bên Tây vv..” (Theo Trần Gia Phụng, Nhà Tây Sơn, nhà xuất bản Non Nước, Toronto, 2005)

6.Mối thảm năm Bính Ngọ [30/1/1786-17/2/1787]: Chỉ việc Tây Sơn xua quân chiếm kinh thành Huế.

Ngày mồng một tháng 6 năm Gia Long thứ nhất [30/6/1802] Vua  mang đại quân ra Bắc, xa giá dừng ở dinh Hà Trung [huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh]. Thủy binh tiến vào cửa biển Hội Thống [huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh] , đánh tan quân Đổng lý Tây Sơn Nguyễn Văn Thận, bắt được thuyền ghe, súng ống, khí giới, lương hướng rất nhiều. Bộ binh tiến đến thành Nghệ An, bắt được Nguyễn Lân, con Vua cũ Nguyễn Nhạc.

Thừa thắng, ngày mồng hai [1/7/1802] đánh đồn Tiên Lý [huyện Diễn Châu, Nghệ An]; viên Đô đốc tên Y đem bộ khúc đến đầu hàng. Vua nghe tin, giục giã tiến lên; từ Kỳ Anh trở ra, dân đón đường rước mừng.

Ngày mồng 5 [4/7/1802], xa giá đến thành Nghệ An dừng lại. Duyệt các thuyền ghe, xét số quân, kiểm lương thực, đo dặm đường, trong khoảng vài ngày mọi việc đều xong. Bọn Thiếu úy giặc là Đặng Văn Đằng, Đô đốc là Đào Văn Hổ đem 7 thớt voi đực đến hành tại, lạy xin đầu hàng. Quân tiền đạo tiến lấy Thanh Hoa, bắt được con Vua Quang Trung là Đốc trấn Nguyễn Quang Bàn.

Triệu tán lý thượng đạo Đặng Trần Thường đến hành tại bàn việc binh. Sai Đô thống chế Phan Tiến Hoàng thay lãnh quân thượng đạo. Trần Thường đến, dâng những tù bắt được, có tên Thất con Vua Quang Trung, sai đem giết.

Bọn Hoàng Văn Toản rước xa giá Từ cung [mẹ Vua] từ Gia Định đến kinh thành, sai Phó đội Nội mã là Lê Văn Đặng đến hành tại tâu báo; Vua rất mừng, sai Sứ về thăm sức khỏe.

Ngày mồng 7 [6/7/1802] Phó đô thống chế Tả dinh Võ Doãn Văn và Chánh thống Tiền đồn  Lê Đức Định bắt được Thiếu phó Tây Sơn Trần Quang Diệu ở miền thượng đạo Nghệ An. Diệu từ Quy Nhơn đem đồ đảng chạy trốn, chui rừng lội suối, gặp các sách Man ngăn giữ thì ra sức đánh gỡ mà qua, trong khoảng vài tháng lương thực cạn hết, quân lính hao tan. Đến sách Quy Hợp [huyện Hương Khê, Hà Tĩnh], chợt gặp quan quân, tướng sĩ địch đều mỏi, không thể đánh được, nên Diệu bị bắt. Ngoài ra còn bắt được đồ đảng là bọn Từ Văn Chiêu, Nguyễn Văn Giáp, Lê Văn Hưng, Nguyễn Văn Mân và 76 thớt voi đực. Tin thắng trận báo lên; Vua sai Lê Văn Duyệt đóng xiềng giam lại, dặn không được tự tiện giết.

Ngày mồng 9 [8/7,1802], bộ binh tiến đánh đồn Tam Điệp [thị xã Tam Điệp, Ninh Bình], bọn Tư mã Tây Sơn Nguyễn Văn Dụng, Nguyễn Văn Tứ chạy trốn.

Ngày mồng 10 [9/7/1802], bộ binh tiến đánh Thanh Hoa ngoại [Ninh Bình], Đô đốc Tài đầu hàng.

 Ngày 12 [11/7/1802] tiến lấy được Châu Cầu [Phủ Lý, Hà Nam]. Thủy binh của Nguyễn Văn Trương thẳng tới Vị Hoàng [Nam Định] Sơn Nam hạ. Thủy quân địch là Thống binh Dương Thất Nguyên, Ngô Tam Đồng lên bộ để chống đánh. Văn Trương vẫy quân giáp đánh, bắt được; Đô đốc Thọ, Hiệp trấn Xuân nộp thành đầu hàng, sai Văn Trương ở lại trấn giữ.

Ngày 14 [13/7/1802], xa giá nhà Vua đến Thanh Hoa, dạo xem hình thế sông núi rồi vời những người già ở làng Bố Vệ [huyện Đông Sơn, Thanh Hóa] hỏi về sự tích cũ về miếu nhà Lê. Những người dòng dõi họ Lê tranh nhau đem trâu rượu đến lạy mừng; Vua yên ủi rồi cho về.

Bọn Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy 19 người là dân làng Ngọ Xá [huyện Nông Cống, Thanh Hóa] bắt được Tư đồ Võ Văn Dũng và 3 người đồ đảng, giải đến hành tại; sai đóng xiềng giam lại.

Hoãn binh dịch tô thuế cho Thanh Hoa, ban chiếu rằng :

“Thanh Hoa là ấp thang mộc (1) của trẫm. Trước vì Tây Sơn tàn ngược, thuế nhiều dịch nặng, dân phần nhiều xiêu dạt. Nay mới khôi phục, nghĩ đất căn bản cần phải vỗ về nuôi nấng trước, nên đặc biệt chuẩn cho phàm binh dao tô thuế đều hoãn, gọi dân trở về để đều yên nghiệp làm ăn, cùng nhau hưởng phước thái bình”.

Ngày 16 [17/7/1802], Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản đến sông  Xương Giang [sông Thương, Bắc Giang], đêm trú ở chùa Thọ Xương. Sau đó dân trong thôn bắt được Quang Toản cùng với bộ hạ Thái tể Quang Duy, Nguyên soái  Quang Thiệu, Tư mã Nguyễn Văn Dụng, Nguyễn Văn Tứ, rồi  đem giải nộp; riêng con thứ Vua Quang Trung là Quang Thùy thì thắt cổ chết.

Trước đó vào ngày 15 [14/7/1802], Nguyễn Quang Toản sai em là Nguyễn Quang Thùy cùng Tư Mã Tứ đem quân vượt sông Hồng qua Kinh Bắc, sửa cung phủ, làm cầu phao tại sông Cầu và sông Thương, lấy đường đi Lạng Giang. Kế hoạch chưa thực hiện được, thì ngày 16 [15/7/1802] Quang Toản cùng em là Quang Thiệu phải đội mưa rời thành Thăng Long; tháp tùng có Tư mã Dụng đem quân Vũ Lâm, Đô đốc Di đem quân Dực Lâm, đều cầm gươm vàng, kích bạc. Tại trấn Kinh Bắc, nghe nói quân tiên phong nhà Nguyễn đã vào thành Thăng Long, bọn hào mục nỗi lên đón đánh, lòng quân lìa tan. Đến Thọ Xương cầu bị dân phá, Quang Toản ngó nhìn tả hữu than rằng:

“Lũ ngươi ngày thường tuyên dương đức hóa, không biết làm được việc gì, mà để nhân tình như thế!”

Bèn cửi voi sang sông, người đi theo chỉ còn vài trăm.

Bấy giờ tại làng Phương Độ [huyện Gia Bình, Bắc Ninh] có viên lái đò tên Điền, thấy thuyền Quang Toản có nhiều ngọc vàng châu báu. Bèn làm đắm thuyền giữa dòng. Sau đó cho mò lấy châu báu, trở nên giàu có; lúc chết vợ quyên tiền làm Hậu thần ở làng Phượng Độ.

Quang Toản và Quang Thiệu chạy đến Lạng Giang, đình Phương Lan; các viên Cai tổng Vũ Thám, Trần Huy Dao đem dân chúng 2 huyện Phượng Nhãn [Bắc Giang], Lục Ngạn [Bắc Giang] đến vây nhưng không bắt được. Chợt thấy đại quân đến, tướng sĩ Tây Sơn sợ quá, tản mác tan chạy; Quang Toản và Quang Thiệu cửi voi trốn vào rừng. Lúc đó có tên điên ở chợ (thị cuồng) hét voi dừng lại; Cai tổng Thám sấn vào bắt được Toản và Thiệu nạp cho đại quân. Vợ Quang Toản là Lê Thị Ngọc Bình [黎氏玉坪] được đưa vào cung. Bọn Cai tổng Thám, Huy Dao dâng tù, binh khí và của báu; đều được ban thưởng. Tên điên ở chợ, trước ngụ tại chợ Thượng cùng vài chục người ăn xin, sớm tối đánh kẻng cầm canh; bây giờ được thưởng 3 mẫu ruộng, nêu tên là trung nghĩa.

Riêng Nguyễn Quang Thùy thấy đất Trụ Hữu thuộc huyện Bảo Lộc [huyện Lạng Giang, Bắc Giang] núi sông hiểm trở, định đến đấy để cố thủ. Hào mục Bảo Lộc đốc suất quân dân đánh đuổi, đến cầu Quất Lâm thấy sự thế nguy cấp không thể cứu vãn được, Quang Thùy bèn giết vợ rồi thắt cổ tự tử. Hào mục là bọn Trần Huy Dao, lấy đầu dâng đại quân, bèn bêu lên ở phố Hàng Gà.

 Ngày 17 [16/7/1802], xa giá nhà Vua đến trấn Thanh Hoa ngoại [Ninh Bình], phát tiền kho chia cho các quân, sai Phạm Văn Nhân ở lại trấn giữ. 

Ngày 18 [17/7/1802], xa giá đến trấn Sơn Nam thượng [ Hà Nam], Đô đốc Tây Sơn Lê Văn Hòa, Hiệp trấn là Tín đến quân thứ đầu hàng. Sai phó tướng Tả quân là Nguyễn Đình Đắc ở lại trấn giữ. Cùng ngày Lê Văn Duyệt xua quân từ Sơn Nam Thượng tiến đến thành Thăng Long, các đồn huyện đều sợ oai trốn chạy, nên gươm không phải dính máu. Quan tướng Tây Sơn bọn Tư mã Tứ, Đốc trấn Bàn, Đổng lý Thận, Đô hộ [quan phụ trách việc hộ] Giáp, Thống tướng Đức đều bị bắt; giao cho ngục lại giam giữ.

Ngày 21 [20/7/1802], xa giá đến thành Thăng Long. Vua ngự tại điện Kính Thiên do nhà Lê dựng; xuống chiếu dụ dân Bắc Hà rằng :

“Từ khi giặc Tây Sơn nổi loạn, nhân dân lầm than đã lâu. Trẫm nay vâng làm lệnh phạt của trời, trên để trả thù cho tổ tiên đất nước, dưới để cởi bỏ đau khổ cho nhân dân. Nay đại binh tới đâu, chỉ giết những giặc đầu sỏ, còn người nào bị ép phải theo thì đều tha, nên cứ ở yên như cũ. Những kẻ có nhận quan chức của giặc ra thú thì được miễn tội, gần thì hạn 3 ngày, xa thì hạn 5 ngày. Nếu quá hạn mà không ra thú, bị người ta bắt được thì làm tội. Những tàn quân của giặc mang theo binh khí trốn về thì lập tức phải đến cửa quân trao nộp, nếu cất giấu thì xử theo quân pháp”.

Lê Văn Phong đem quân Tiên phong đến Lạng Sơn, Trấn thủ  là Hoàng Văn Kim và Hiệp trấn là Trương Luyện nộp thành đầu hàng. Giữ Trương Luyện theo làm việc văn thư; đem công việc dẹp Tây Sơn báo với quan chức nhà Thanh tại ải Nam Quan.

Có hơn 10 chiếc thuyền hiệu chữ Gia của thủy quân từ cửa Eo [Thuận An, Thừa Thiên] ra khơi gặp bão lạc mất. Vua nói :

 “Các tướng sĩ theo ta khó nhọc, không may gặp phải tai nạn gió bão như thế, ta rất thương. Vậy nên hạ lệnh cho khổn thần (2) ở Lạng Sơn gửi thư sang nước Thanh hỏi dò tin tức”.

Dẹp yên Tây Sơn; lấy hết đất An Nam từ miền bắc Trung Phần trở ra, tất cả gồm 14 trấn, 47 phủ, 187 huyện, 40 châu, liệt kê như sau:

 

Trấn, Thành

Phủ

Huyện, Châu

1. Trấn Nghệ An

9 phủ: Đức Quang, Diễn Châu,

Hà Hoa, Anh Đô, Trà Lân, Quỳ Châu, Trấn Ninh, Lâm An, Ngọc Ma. 

 

18 huyện: Hương Sơn, Nghi Xuân, Thanh Chương, La Sơn, Chân Lộc, Thiên Lộc, Đông Thành, Quỳnh Lưu, Kỳ Hoa, Thạch Hà, Nam Đường, Hưng Nguyên, Tương Dương, Vĩnh Hòa, Hội Nguyên, Kỳ Sơn, Thúy Vân, Trung Sơn.

2. Trấn Thanh Hoa

4 phủ: Hà Trung, Tĩnh Gia, Thanh Đô, Thiệu Thiên

16 huyện: Tống Sơn, Hoằng Hóa, Phong Lộc, Nga Sơn, Nông Cống, Ngọc Sơn, Quảng Xương, Thọ Xuân, Đông Sơn, Yên Định, Quảng Bình, Thạch Thành, Cẩm Thủy, Vĩnh Lộc, Lôi Dương, Thụy Nguyên. 

3 châu: Quan Da, Lang Chánh, Tàm.

3. Trấn Thanh Hoa ngoại

2 phủ: Trường Yên, Thiên Quan.

6 huyện: Yên Khang, Yên Mô, Gia Viễn, Yên Hóa, Phụng Hóa, Lạc Thổ

4. Trấn Sơn Nam thượng

4 phủ: Thường Tín, Ứng Thiên, Khoái Châu, Lỵ Nhân.

17 huyện: Thanh Trì, Thượng Phước, Phú Xuyên, Thanh Oai, Chương Đức, Sơn Minh, Hoài An, Đông Yên, Kim Động, Tiên Lữ, Phù Dung, Thiên Thi, Kim Bảng, Duy Tiên, Nam Xang, Bình Lục, Thanh Liêm.

5Trấn Sơn Nam hạ

5 phủ: Thiên Trường, Tiên Hưng, Thái Ninh, Kiến Xương, Nghĩa Hưng

19 huyện: Mỹ Lộc, Thượng Nguyên, Nam Chân, Giao Thủy, Thần Khê, Ngự Thiên, Thanh Quan, Diên Hà, Đông Quan, Phụ Dực, Quỳnh Côi, Thụy Anh, Thư Trì, Vũ Tiên, Chân Định, Thiên Bản, ý Yên, Đại An, Vọng Doanh.

6.Trấn Kinh Bắc

4 phủ: Thuận An, Từ Sơn, Lạng Giang, Bắc Hà

20 huyện: Gia Lâm, Văn Giang, Gia Định, Siêu Loại, Lang Tài, Đông Ngàn, Yên Phong, Tiên Du, Quế Dương, Võ Giàng, Yên Dũng, Yên Thế, Bảo Lộc, Phượng Nhãn, Lục Ngạn, Hữu Lũng, Kim Hoa, Yên Việt, Hiệp Hòa, Thiên Phước.

7. Trấn Hải Dương

 

4 phủ: Thượng Hồng, Hạ Hồng, Nam Sách, Kinh Môn

18 huyện: Đường An, Đường Hào, Cẩm Giàng, Thanh Miện, Gia Lộc, Vĩnh Lại, Tứ Kỳ, Thanh Lâm, Thanh Hà, Tiên Minh, Chí Linh, Kim Thành, Giáp Sơn, Đông Triều, Thủy Đường, An Lão, An Dương, Nghi Dương.

8.Trấn Sơn Tây

5 phủ: Quốc Oai, Tam Đới, Quảng Oai, Lâm Thao, Đoan Hùng.

24 huyện: Từ Liêm, Yên Sơn, Đan Phượng, Thạch Thất, Mỹ Lương, Yên Lạc, Yên Lãng, Bạch Hạc, Phù Khang, Lập Thạch, Tiên Phong, Phước Lộc, Minh Nghĩa, Bất Bạt, Sơn Vi, Hạ Hoa, Thanh Ba, Hoa Khê, Tam Nông, Sơn Dương, Tam Dương, Đông Quan, Tây Quan, Đương Đạo.

9:Trấn Tuyên Quang.

1 phủ: Yên Bình.

1 huyện: Phước Yên. 

5 châu: Đại Man, Thu Vật, Vị Xuyên, Bảo Lạc, Lục Yên.

10.Trấn Hưng Hóa

3 phủ: Quy Hóa, Gia Hưng, An Tây

4 huyện: Văn Chấn, Yên Lập, Trấn Yên, Thanh Xuyên.

 16 châu: Thủy Vĩ, Văn Bàn,Sơn La, Thuận Châu, Tuần Giáo, Mai Sơn, Việt Châu, Ninh Biên, Mộc Châu, Đà Bắc, Mai Châu, Phù Hoa, Chiêu Tấn, Luân Châu, Lai Châu, Quỳnh Nhai.

11.Trấn Cao Bằng

1 phủ: Cao Bằng

4 châu: Thạch Lâm, Quảng Uyên, Thượng Lang, Hạ Lang.

12.Trấn Lạng Sơn

phủ: Trường Khánh

7 châu: Văn Quan, Thất Tuyền, Văn Uyên, An Bắc, Lộc Bình, Thoát Lãng, Ôn Châu

13.Trấn Thái Nguyên

2 phủ: Phú Bình, Thông Hóa

9 huyện Tư Nông, Bình Tuyền, Phổ An, Động Hỉ, Phú Lương, Đại Từ, Văn Lãng, Võ Nhai, Cảm Hóa.

 2 châu: Định Hóa, Bạch Thông.

14.Trấn Quảng Yên

1 phủ: Hải Đông

 3 huyện: Hoành Bồ, Yên Hưng, Hoa Phong.

  3 châu: Vạn Ninh, Tiên Yên, Vân Đồn.

 

Thành: Bắc Thành

1 phủ: Phụng Thiên

2 huyện: Thọ Xương, Quảng Đức.

 

Sau đó cho đổi tên một số phủ, châu, huyện như sau:

 

Tên cũ

Tên mới

Đức Quang

Đức Thọ

Hà Hoa

Hà Thanh

Anh Đô

Anh Sơn

Trà Lân

Tương Dương

Lâm An

Trấn Tĩnh

Ngọc Ma

Trấn Định

Kỳ Hoa

Kỳ Anh

Trung Sơn

Quế Phong

Thanh Đô

Thọ Xuân

Thiệu Thiên

Thiệu Hóa

Phong Lộc

Hậu Lộc

Quảng Bình

Quảng Địa

Thọ Xuân và Lang Chính

Lang Chánh

Tầm Châu và Quan Da

Quan Hóa

Trường Yên

Yên Khánh

Phụng Thiên

Hoài Đức

Quảng Đức

Vĩnh Thuận

Ứng Thiên

Ứng Hòa

Lỵ Nhân

Lý Nhân

Phù Dung

Phù Cừ

Thái Ninh

Thái Bình

Ngự Thiên

Hưng Nhân

Vọng Doanh

Phong Doanh

Bắc Hà

Thiên Phước

Gia Định

Gia Bình

Kim Hoa

Kim Anh

Yên Việt

Việt Yên

Thượng Hồng

Bình Giang

Hạ Hồng

Ninh Giang

Tam Đới

Vĩnh Tường

Phù Khang

Phù Ninh

Phước Lộc

Phước Thọ

Hạ Hoa

Hạ Hòa

Hoa Khê

Cẩm Khê

Đông Quan

Hùng Quan,

Đại Man

Chiêm Hóa

Thu Vật

Thu Châu

Việt Châu

Yên Châu

Phù Hoa

Phù Yên

Thất Tuyền

Thất Khê

Bình Tuyền

Bình Xuyên

Định Hóa

Định Châu

Hoa Phong

Nghiêu Phong

Bảo Lạc

Hai huyện Để Định và Vĩnh Điện

Thanh Xuyên

Hai huyện Thanh Sơn và Thanh Thủy

Cao Bằng

Hai phủ Hòa An và Trùng Khánh

Hải Đông

hai phủ Hải Ninh và Sơn Định

 

Rồi sai các quan văn võ, chia trị các trấn Bắc Thành. Mỗi trấn đặt một Trấn thủ, dùng chức Thống chế, Chưởng cơ, Cai cơ cho làm; và một Hiệp trấn, một Tham trấn, dùng chức Thiêm sự, Tham quân, Hàn lâm, Thị thư . Nhân sự bổ nhiệm tại 11 trấn Bắc Thành như sau:

1.Nguyễn Đình Đắc làm Chưởng dinh lãnh chức Trấn thủ Sơn Nam thượng, Nguyễn Khắc Khoan làm Hiệp trấn, Nguyễn Công Viên làm Tham hiệp. 

2.Trấn Công Lại làm Trấn thủ Sơn Nam hạ, Nguyễn Văn Đảng làm Hiệp trấn, Nguyễn Đăng Cơ làm Tham hiệp. 

3.Trương Phước Phượng làm Trấn thủ Sơn Tây, Nguyễn Văn Quang làm Hiệp trấn, Dương Công Tòng làm Tham hiệp. 

4.Ngô Văn Ngữ làm Trấn thủ Kinh Bắc, Nguyễn Văn Lê làm Hiệp trấn, Nguyễn Văn Hoàng làm Tham hiệp. 

5Trần Công Hiến làm Trấn thủ Hải Dương, Ngô Đức Tuấn làm Hiệp trấn, Nguyễn Văn Công làm Tham hiệp.

6.Lê Đình Chính làm Trấn thủ Lạng Sơn, Ngô Văn Uyển làm Hiệp trấn, Lê Minh Huy làm Tham hiệp. 

7.Lê Văn Niệm làm Trấn thủ Thái Nguyên, Nguyễn Đức Tư làm Hiệp trấn, Hoàng Đường làm Tham hiệp. 

8.Nguyễn Văn Kiên làm Trấn thủ Hưng Hóa, Lê Nguyên làm Hiệp trấn, Nguyễn Thế Trung làm Tham hiệp ;

9.Nguyễn Hữu Đạo làm Trấn thủ Yên Quảng, Nguyễn Viết Cơ là Hiệp trấn, Nguyễn Văn Kim làm Tham hiệp.

10.Lê Văn Tiến làm Trấn thủ Cao Bằng, Lê Văn Chính làm Hiệp trấn, Nguyễn Văn Nghi làm Tham hiệp. 

11.Lê Văn Thái làm Trấn thủ Tuyên Quang, Nguyễn Trí Hòa làm Hiệp trấn, Nguyễn Văn Triển làm Tham hiệp.

Vua gọi họ đến trước mặt, dụ rằng :

“Hiện nay nước mới được yên, dân đương ngửa trông đức mới. Bọn ngươi đều nên tuyên dương đức hóa, vỗ yên nhân dân điêu hao (3), khiến dân ta đều được yên nghiệp, để cho xứng sự ủy thác”.

Ngoài ra lấy Ngô Văn Sở làm Trấn thủ Thanh Hoa ngoại [Ninh Bình], Nguyễn Danh Xán làm Tham hiệp.

Mỗi trấn có Trấn Thủ, Hiệp trấn, Tham hiệp, coi 1.000 quân; mỗi phủ có Tri phủ, Đốc phủ, coi 500 quân; huyện có Tri huyện, huyện nào gần phủ thì do phủ kiêm lý.

Vương lo xếp đặt công việc ở Bắc Thành, bèn triệu Nguyễn Văn Thành đến. Trong hàng các tướng hiệu, Thành là người có học thức và biết thể thức chính trị, nên đặc biệt triệu đến.

Người dòng dõi nhà Lê là Lê Duy Đạt cùng 400 bộ thuộc đem khí giới nộp ở trấn Thanh Hoa nội [Thanh Hóa]. Trấn thủ Nguyễn Đức Xuyên đem sự việc tâu lên; bèn triệu Duy Đạt đến hành tại, còn bộ thuộc thì cho về.

Các Thượng thư Tây Sơn là Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Gia Phan, Phan Huy ích đến hành tại chịu tội. Vua cho là sắp có cuộc bang giao, mà bọn Nhậm vốn là bầy tôi cũ của triều Lê đã quen công việc, Huy Ích lại từng làm sứ thần đi sang nhà Thanh, bèn hạ lệnh cho ở ngoài để phòng hỏi đến.

Vua nước Nam Chưởng là Chiêu Ôn Mãnh đến mừng. Ôn Mãnh năm mới lên 3 tuổi bị người bác là Chiêu Xà Vinh chiếm giữ nước, đến khi lớn chạy sang Vân Nam, tố cáo với nhà Thanh, vua Thanh ban cho sắc và ấn, phong làm vua nước Nam Chưởng. Ôn Mãnh đương lúc bôn bá, không có viện trợ, chưa dám về nước, cùng với bộ thuộc đi lại ở khoảng Mường Mân, Mường Lự [tỉnh Vân Nam], không có nơi ở nhất định. Sau lại tự mang sắc ấn dời ngụ ở châu Chiêu Tấn [phủ An Tây, Hưng Hóa]. Đến nay nghe đại binh đã lấy thành Thăng Long, bèn do trấn mục Hưng Hóa dẫn tới hành tại lạy mừng. Vua cho rằng trong nước mới yên chưa rỗi xử trí, lại khiến cho về ngụ ở châu Chiêu Tấn.

Nước Chân Lạp sai Ốc Nha Thư Triệu Bồn Nha Diệt đến hiến phẩm vật địa phương; Vua cho tiền gạo rồi sai về.

Sai Binh bộ Phạm Ngọc Uẩn kiêm bộ Hộ. Vua thấy nước mới yên định, sổ sách tản mát, tô dung thuế khóa chưa có định chuẩn; biết viên Tư mã Tây Sơn là Nguyễn Văn Dạng từng coi việc Hộ, bèn sai tường kê các ngạch thuế, do bộ Hộ tâu lên từng điều để tham chước thi hành.

Sai Nguyễn Văn Trương điều khiển thủy binh chở tiền kho ở hai trấn Hải Dương và Sơn Nam Hạ [Nam Định] đến Bắc thành để chi phát.

 

 

Chú thích:

1.Ấp Thang mộc: Thang là nước nóng, mộc là tắm; ấp thang mộc chỉ nơi được ban nhiều ơn phước, tắm gội ơn mưa móc.

2.Khổn thần: Quan lại tại cửa khổn, tức nơi biên giới.

3.Điêu hao: Điêu linh, hao tổn.

Tháng 7 năm Nhâm Tuất Gia Long thứ 1 [29/7-27/8/1802] Vua ban ấn đồng cho các trấn từ Nghệ An ra Bắc. Sai Đô thống chế Hậu dinh Hoàng Viết Toản lãnh chức Trấn thủ Nghệ An, Tham tri Hộ bộ  Hồ Thế Học lãnh chức Hiệp trấn; Đô thống chế Hữu dinh Tôn Thất Chương lãnh chức Đốc trấn Thanh Hoa, Phó đô thống chế Tả dinh là Võ Doãn Văn lãnh chức Phó trấn, Tả tham tri bộ Binh là Lê Viết Nghĩa lãnh chức Hiệp trấn.

Ban chiếu dụ cho cựu thần nhà Lê và  khoa bảng sĩ tử Bắc Hà như sau:

“Mới đây giặc Tây Sơn can phạm đạo thường, làm cho trời đất tối đen, trong lúc ấy có nhiều người ẩn náu, không muốn làm quan cho giặc, mà ôm đức giữ tài là để chờ thời. Nay đảng giặc dẹp yên, võ công cả định, chính là buổi chấn hưng văn hóa, xây dựng trị bình. Nhân tài trong đời há chịu cùng với cỏ cây mục nát sao ? Vậy nên báo cáo cho nhau, đều đến hành tại để cho bọn Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành, Lễ bộ Đặng Đức Siêu, Tán lý Đặng Trần Thường, Tham tri Phạm Như Đăng, Học sĩ Nguyễn Viên, lần lượt dẫn vào yết kiến. Ta sẽ nghe lời nói, thử việc làm, tùy tài bổ dụng, cho người hiền được có vị, người tài được có chức, họp lòng nghĩ, chia mưu làm, để cùng nên đạo trị nước”.

Do đó những người ẩn dật ở Bắc Hà tranh nhau ra giúp.

Sai chọn người dòng dõi họ Trịnh để giữ việc thờ cúng. Trước kia khi đại quân Bắc phạt, người họ Trịnh ai ai cũng sợ bị giết; Vua thấu rõ tâm tình, xuống chiếu dụ rằng :

“Tiên thế ta với họ Trịnh vốn là nghĩa thông gia. Trung gian Nam Bắc chia đôi, dần nên ngăn cách, đó là việc đã qua của người trước, không nên nói nữa. Ngày nay trong ngoài một nhà, nghĩ lại mối tình thích thuộc bao đời, thương người còn sống, nhớ người đã mất, nên lấy tình hậu mà đối xử. Vậy nên cùng báo cho nhau, họp chọn lấy một người trưởng họ giữ việc thờ cúng, để giữ tình nghĩa đời đời”.

Một số cựu thần nhà Lê, ở ẩn trong dân gian, không ra làm quan với Tây Sơn; đến nay vào yết kiến, Vua yên ủi hỏi thăm, hậu đãi. Rồi ban mệnh lấy các Tiến sĩ Nguyễn Duy Hợp làm Thị trung trực học sĩ, lãnh chức Hiệp trấn Kinh Bắc; Lê Duy Đản làm Kim hoa điện trực học sĩ, lãnh chức Hiệp trấn Lạng Sơn; Lê Huy Trầm, Ngô Xiêm và Nguyễn Đình Tứ làm Thái hòa điện học sĩ; Nguyễn Đường làm Kim hoa điện học sĩ; Phạm Thích làm Thị trung học sĩ; Vũ Đình Tử, Nguyễn Huy Thảng làm Cần chính điện học sĩ; Cử nhân Võ Trinh làm Thị trung học sĩ.

Thưởng cho dân có công bắt giặc: Dân Kinh Bắc bắt được Nguyễn Quang Toản, thưởng 200 mẫu ruộng, dân Thanh Hoa bắt được Võ Văn Dũng, thưởng 30 mẫu ruộng; đều được tha dao dịch.

Tống Phước Lương và Nguyễn Văn Vân đánh phá được giặc biển ở châu Vạn Ninh [Quảng Ninh]. Trước kia giặc biển Tề Ngôi là Trương Á Lộc ngụy xưng là Thống binh, tụ đảng ở ngoài khơi, cướp bóc thuyền buôn; Tây Sơn dùng để chống cự quan quân. Từ khi thua ở cửa biển Nhật Lệ, chúng ngầm trốn ra ngoài biển Vạn Ninh, hoành hành cướp bóc. Trấn thủ Yên Quảng đem sự việc báo lên; Vua sai Phước Lương và Văn Vân đem thủy quân đánh. Quân đến cửa biển Vân Đồn [Quảng Ninh], gặp 15 chiếc thuyền giặc, đánh phá được, chém được tướng giặc là Trịnh Thất và bè đảng rất nhiều, bắt được bọn Trương Á Lộc 11 người; dư đảng chạy trốn.

Vua cho rằng giặc Tây Sơn đã diệt, bèn gửi thư sang Tổng đốc Lưỡng Quảng nhà Thanh hỏi về việc bang giao nên làm thế nào ; sai Thiêm sự Lại bộ là Lê Chính Lộ, Thiêm sự Binh bộ là Trần Minh Nghĩa đợi mệnh ở Nam Quan. Lại cho rằng nước nhà mới lập, muốn tiếp sứ nhà Thanh ở cửa ải, để làm lễ tuyên phong cho đỡ phiền phí; nên đem việc ấy hỏi Ngô Thì Nhậm và Phan Huy ích; hai người đều nói việc như thế từ trước chưa từng nghe bao giờ, bèn thôi.

Hạ lệnh cho Bình Định và Phú Yên dựng miếu công thần, gồm:

-Một miếu ở trước lầu Bát giác trong thành Bình Định, thờ Võ Tánh, Ngô Tòng Chu và những người chết trận, chết bệnh ở trong thành, cả thảy 260 người.

-Một miếu ở núi Độc Sơn, cửa Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], thờ Võ Di Nguy, Tống Viết Phước và những người chết bệnh, chết trận từ Quảng Ngãi đến Thị Nại, cả thảy 619 người.

-Trấn Phú Yên dựng miếu ở Hòn Nan, núi Cù Mông [Qui Nhơn, giáp Phú Yên] để thờ Mai Đức Nghị và những người chết trận và chết bệnh, từ Thị Dã đến Phú Yên, cả thảy 526 người

Trấn thủ Yên Quảng Nguyễn Hữu Đạo bắt được Tư lệ Tây Sơn là Đinh Công Tuyết ở châu Vân Đồn [Quảng Ninh], đóng cũi đưa về ; Vua không nỡ giết bèn tha cho.

Thông thường sự việc xãy ra tại An Nam, kinh qua Tuần phủ Quảng Tây nhận được tin, rồi theo đường trạm dịch gửi về Bắc Kinh, thời gian phải mất khoảng 2 tháng. Bởi vậy trong đạo dụ đề ngày 18 tháng 7 dưới đây, Vua Gia Khánh vẫn chưa hay biết việc Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản đã bị bắt vào tháng 6, nên dự liệu rằng nếu Nguyễn Quang Toản đưa thuộc hạ đến quan ải đầu thuận, thì nên chiếu theo lệ đối với Vua Lê Chiêu Thống trước kia, đem an trí:

“Ngày 18 tháng 7 năm Gia Khánh thứ 7 [15/8/1802]. Dụ các Quân cơ đại thần:

 Thanh An Thái tâu:

 ‘ Họ Nguyễn An Nam bị Nông Nại xâm bức, muốn gõ cửa quan ải xin thu nạp.’

Tưởng Cát Khánh nhận được lời bẩm này, tất phải đến gấp trấn Nam Quan để liệu biện sự việc. Hiện tại Thanh An Thái đã tâu rõ trên đường đi, lại dụ cho Tôn Ngọc Ðình đến Quảng Tây ngay, cùng hội ý để liệu biện cho ỗn thỏa. Nếu như Nguyễn Quang Toản đưa thuộc hạ đến đầu thuận, thì nên chiếu theo lệ đối với Lê Duy Kỳ trước kia, an trí ỗn thỏa. Nếu cầu xin giúp quân, Cát Khánh cần đem sự thực tâu lên rồi đợi chiếu chỉ. Nếu Nông Nại biết Nguyễn Quang Toản đã vào quan ải, bèn đòi hỏi đích danh, hoặc mang quân đến biên cảnh, thì không thể dung thứ chút nào; trường hợp lời nói và tấm lòng cung thuận, thì nên chuyển tâu, Trẫm sẽ xem xét lại. Cát Khánh cần trù tính kỹ, liệu biện ỗn thỏa; lại thông sức thuộc hạ nghiêm phòng tại các quan ải, không thể coi thường Di nước ngoài yếu đuối. Nếu như Tôn Ngọc Ðình đến, hãy ra lệnh Thanh An Thái trở về tỉnh lo công việc. Nay truyền dụ để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 101, trang 2-3)

Mấy ngày sau lại nhận lời tâu từ Quảng Tây rằng Nguyễn Quang Toản đã bị bắt, Nguyễn Ánh lên ngôi; Vua Gia Khánh ra lệnh bất can thiệp, tăng cường phòng thủ tại biên giới:

“Ngày 27 Ất Mùi tháng 7 năm Gia Khánh 7 [24/8/1802]. Lại dụ:

Thanh An Thái tâu:

 ‘ Cứ theo lời bẩm của Tri phủ Thái Bình Vương Phủ Ðường rằng Nguyễn Chủng [Nguyễn Phúc Ánh] tại Nông Nại đánh phá thành Thăng Long, Nguyễn Quang Toản thua chạy, bị bắt; rồi Nguyễn Chủng vào thành tự lên ngôi.’

Việc biên giới khẩn yếu, Cát Khánh, Tôn Ngọc Ðường cần tra xét tình hình; đốc suất các viên văn võ cẩn thận phòng thủ; còn việc Di nước ngoài thôn tính lẫn nhau, không can thiệp đến nội địa, không cần hỏi han nhiều. Nếu như Nguyễn Chủng xin nạp cống, hoặc có ý kiến khác, thì hãy tâu lên để xin chiếu chỉ. Mang dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 101, trang 16-17)

Như đã trình bày trong trong bài trước, vào tháng 5 phái đoàn Trịnh Hoài Đức đến Trung Quốc giải giao bọn cướp biển Mạc Quan Phù, cùng sắc ấn Vua Thanh ban cho Tây Sơn. Tháng 8 [2/9/1802], Vua Gia Khánh biết rõ sự việc,  hài tội Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản, và cho biết nếu y chạy đến quan ải hoặc bị nhà Nguyễn giải giao đến, sẽ bắt giam; không còn chiếu theo lệ cho an trí như đối với Vua Lê Chiêu Thống trước.

Tháng 8 [28/8-26/9/1802], đặt Thủ hiệu các ải ở Lạng Sơn. Thời Lê  đặt các Thủ hiệu tại ải Nam Quan và Du Thôn; phàm sứ bộ qua lại thì do ải Nam Quan đưa đi, người phạm tội và dân bị bão xiêu dạt thì do ải Du Thôn, cả hai đều thuộc châu Văn Uyên. Đến nay Trấn thần Lạng Sơn xin dùng người giữ ải cũ là Nguyễn Đình Minh và Nguyễn Đình Giáp, bèn cho Đình Minh làm Thủ hiệu giữ ải Nam Quan, Đình Giáp làm Phó thủ hiệu giữ ải Du Thôn, cấp cho ấn đồng khắc chữ triện “Văn Uyên châu Thủ hiệu chi chương”.

Đặt phủ huyện ở Bắc Hà. Đời Lê các trấn đều đặt phủ huyện, đến đời Tây Sơn không đặt phủ, chỉ đặt Phân chi coi việc văn, Phân suất coi việc võ, chia làm việc ở huyện; nay Vua cho trở lại qui chế thời Lê.

Các nước Xiêm La, Chân Lạp, Vạn Tượng đều sai sứ đem quốc thư đến mừng.

Họ Lê, họ Trịnh cùng các cựu thần văn võ nhà Lê dâng biểu xin Vua lên ngôi Hoàng đế. Vua khiêm nhường không nhận và nghĩ rằng nước nhà mới xây dựng, kẻ thương tật chưa dậy được, người bệnh khổ chưa lại hồn, phong tục kiêu ngoa chưa thay đổi hết, ngược chính tệ đoan chưa sửa chữa hết, mọi việc dân tình quốc kế trù hoạch đương bận, nên phải hoãn. 

Định điều lệ kiện tụng; sai đình thần tham chước hình luật đời Hồng Đức Lê Thánh Tông, định làm 15 điều.

Tháng 9 [27/9-26/10/1802], phong cho dòng dõi nhà Lê là Lê Duy Hoán làm Diên Tự công. Trước kia trong thời Tây Sơn, Duy Hoán theo cha là Lê Duy Chi chạy đến Bảo Lạc [Cao Bằng], Duy Chi bị Tây Sơn giết, Duy Hoán lẩn nấp nương nhờ bọn phiên thần Thái Nguyên là Ma Thế Cố. Đến nay Thế Cố đem việc ấy tâu lên; Vua bèn triệu Lê Duy Hoán đến phong cho và ban chiếu rằng:

“Vương giả dựng nước, suy tôn dòng dõi đời trước là giữ hậu đạo. Nhà Lê từ khi mở nước đến lúc trung hưng, đời đời nối nhau hơn 300 năm, trước sau 25 vua. Quãng giữa tuy là không quyền những vẫn là vua chung cả nước. Kịp khi Tây Sơn nổi loạn, miếu thờ bỏ nát. Nay ta vâng đem uy trời, thống nhất bờ cõi, nghĩ tôn điển lễ để giữ thờ cúng cho họ Lê. Lê Duy Kỳ tuy là dòng đích phái của Hiển tông, mà không giữ được nước, chạy sang nước Thanh, mà cha ngươi là Duy Chi trong khi điên bái đã bỏ mình vì nước, tỏ rằng con cháu nhà Lê còn có người, trẫm rất khen ngợi. Vậy đặc phong cho ngươi làm Diên Tự công, cho thế tập tước vị, để vâng giữ việc thờ cúng ở miếu nhà Lê, cấp cho tự dân 1.016 người, tư điền 10.000 mẫu. Ngươi nên kính sửa lễ tiết, thờ cúng lâu đời để giữ phước chung”.

Cấp ruộng thờ cho họ Trịnh, sai Trịnh Tư coi giữ việc thờ cúng. Chiếu rằng :

“Tiên tổ nhà ngươi vốn là người thông gia. Trung gian Nam Bắc chia đôi bờ cõi, đều là công việc đã qua. Từ khi nhà Lê mất ngôi, nơi thờ họ Trịnh bỏ nát. Nay ta một trận dẹp yên, bốn biển trong lặng, nói đến tình thân qua cát (1). nghĩ cũng nên thương. Vậy cho ngươi coi giữ việc thờ tự họ Trịnh, cấp cho ruộng 500 mẫu để thờ cúng”.

Vua cho sưu lục đời Lê, 33 công thần khai quốc, và 15 công thần trung hưng; mỗi công thần cho một người thuộc hàng con cháu miễn phu dịch, đời đời giữ việc thờ tự ; công thần bực nhất thì thêm cho 2 người trong họ làm sái phu (2), miễn cho dao dịch. Công thần bình Ngô khai quốc, bực nhất là Thái úy Phước quốc công Lê Lai, Thái phó Đạt quốc công Lê Văn Linh, Thái sư Cương quốc công Nguyễn Xí, Thái bảo Khuê quốc công Nguyễn Trãi.

Lấy Nguyễn Văn Thành làm Tổng trấn Bắc Thành, ban cho sắc ấn, 11 trấn đều lệ thuộc. Phàm những việc cất bãi quan lại, xử quyết kiện tụng, đều được tùy tiện làm, rồi sau mới tâu. Lại đặt ba tào Hộ, Binh, Hình ở Bắc Thành; tào Hộ Nguyễn Văn Khiêm, tào Binh Đặng Trần Thường, tào Hình Phạm Như Đăng đảm trách; phụ giúp quan Tổng trấn để xét biện công việc.

Ngày Bính Thân 28 [24/10/1802], xa giá rời thành Thăng Long; bảo Nguyễn Văn Thành rằng :

 “Công việc Bắc Thành, ủy hết cho khanh, khanh nên cố gắng”.

Văn Thành lạy xin vâng mệnh, nhân đó tâu rằng :

“Việc binh việc dân và việc lý tài ở Bắc Thành ba điều ấy rất quan trọng, phải xếp đặt rất nhiều, thần xin ngày ghi từng việc, mỗi tháng đóng thành tập đệ tâu một lần”.

Vua cho là phải.

Sai Nguyễn Văn Trương, Lê Văn Duyệt, Lê Chất, Tống Phước Lương đều đem thủy quân bộ quân đi trước, bọn Nguyễn Đức Xuyên và Trần Văn Tín đi theo hầu.

Ngày mồng 1 tháng 10 [27/10/1802] xa giá nhà Vua đến Thanh Hoa yết lăng miếu ở núi Thiên Tôn.

Ngày Nhâm Tý 14 [9/11/1802], xa giá đến Hành cung Thượng Lập [huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị], ra lệnh đi đường sông. Ngày Quý Sửu 15 [10/11/1802] đến kinh sư. Ngày Đinh mão 29 [24/11/1802], vua thân yết Thái miếu rồi đến thăm sức khỏe của Từ cung, cùng đặt yến tiệc lớn đãi bầy tôi.

Nước Vạn Tượng sai sứ đến cống; ban cho 100 quan tiền rồi cho về.

Gia Định bị đói, chiếu sai Lưu trấn phát một vạn hộc thóc cho dân nghèo vay. Những nhân viên hưu dưỡng và các quan tại kinh đô có vợ con tại quê quán, cũng được vay.

Vua thấy trấn Hà Tiên sau khi binh loạn, dân chưa trở về đủ, bèn sai Trấn thủ Mạc Tử Thiêm chiêu phủ về, khiến dân yên họp, các loại thuế đều miễn cả.

Khai mỏ vàng, bạc, đồng, kẽm ở Tuyên Quang và Hưng Hóa, do bọn Thổ mục Ma Doãn Điền, Hoàng Phong Bút và Cầm Nhân Nguyên lãnh trưng. Ma Doãn Điền khai mỏ chì Kim Tương; Hoàng Phong Bút khai mỏ đồng Tụ Long, mỏ bạc Nam Đương, mỏ vàng Tú Sơn; Cầm Nhân Nguyên khai mỏ vàng Mẫn Tuyền, mỏ chì Tú Dung, định sang năm bắt đầu trưng thuế.

Ngày Giáp Tuất mồng 7 tháng 11 [1/12/1802] làm lễ hiến phù (3) ở Thái miếu. Sai Đô thống chế dinh Túc trực Nguyễn Văn Khiêm, Tham tri Hình bộ Nguyễn Đăng Hựu áp dẫn Nguyễn Quang Toản và em là Quang Duy, Quang Thiệu, Quang Bàn ra ngoài cửa thành, xử án lăng trì cho 5 voi xé xác (Dùng 5 con voi chia buộc vào đầu và hai tay hai chân, rồi cho voi xé, đó là một thứ cực hình), đem hài cốt của Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ giã nát rồi vất đi, còn xương đầu lâu của Nhạc, Huệ, Toản và mộc chủ [bài vị người chết] của vợ chồng Huệ thì đều giam ở Nhà đồ Ngoại (sau đổi là Vũ khổ); còn đồ đảng là bọn Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng đều xử tử, bêu đầu cho mọi người biết. Xuống chiếu bố cáo như sau: 

“Trẫm nghe, vì chín đời mà trả thù (4) là nghĩa lớn kinh Xuân Thu ; thương muôn dân mà đánh giặc là lòng nhân của vương giả. Truân hanh [khó nhọc nên công] mới rõ công to ; hoán hãn [lệnh Vua] để ban hiệu lệnh. Nhà nước ta, Tống Sơn đúc khí thiêng, Gia Miêu gây điềm tốt. Từ Tiên vương cả gây nền lớn, nhân hậu một mạch cùng truyền. Đến Liệt thánh vâng nối công to, thái bình hai trăm năm lẻ. Chợt nửa chừng gặp lúc gian truân, để ngoan dân gây nên biến loạn. Chiếm giữ thành ấp ta ; tàn ngược sinh dân ta. Từ Nhạc, Huệ về sau, đến Quang Toản về trước, chứa tội ác không phải một ngày ; Từ Thuận Quảng vào Nam, đến Linh Giang ra Bắc, gây tai họa khắp cả mọi phương. Trẫm nghiến răng vì thù nước, đau ruột bởi ách dân. Dời đổi không thường há như Thiếu Khang nhà Hạ ở Hữu Nhưng (5) ; lo lắng phục hồi, còn hơn Quang Vũ nhà Hán ở Bạch Thủy (6). Bởi trời muốn thử thách để trao mệnh lớn, nên Trẫm phải ẩn nhẫn để chờ thời cơ. Vận hội lúc đã đến trung hưng, quân đánh dẹp ngày càng chỉnh đốn. Năm Mậu Thân [1788] mới từ Xiêm La trở về Gia Định. Năm Kỷ Mùi [1799] tiến lấy Quy Nhơn ; năm Tân Dậu [1801] đánh được Phú Xuân. Bọn giặc vội vàng ; một ngựa bỏ chạy. Từ đó, Hoành Sơn một giải, cõi xưa thu về. Duy còn giặc Diệu quân cô, lũy cũ vẫn đóng. Nghĩ trừ ác trước nên trừ mống, mà căm thù ta phải mài gươm. Quân giáp đánh vừa qua lũy mạnh, giặc trốn đi bỏ mất thành Bàn. Nó đã nhụt khí phải chạy đêm, ta bèn đem quân đánh ra Bắc. Tháng 5 năm nay ta đem đại chúng thẳng vượt sông Gianh. Theo gió phóng lửa, mạnh tựa đốt lông ; hẹn ngày thành công, dễ như chẻ trúc. Các đạo Hoan Ái, chốc đã phá tan. Giặc Diệu giặc Dũng, cùng đường sa hố. Thẳng một lối sấm vang chớp giật ; khắp mọi thành ngói lốc tro bay. Bọn giặc bắt xong ; tội nhân được hết. Mây tối quét sạch, cả gầm trời bờ cõi sáng trong ; ngựa bay khải hoàn, bao sông núi đầy đường tươi đẹp. Đó thực là nhờ được Trời cao giúp đỡ, chín miếu (7) thiêng liêng, các tướng gắng công, ba quân đua sức, nên mới được thế. Ngày mồng 6 [30/11/1802] tháng này, tế cáo Trời Đất ; ngày mồng 7 [1/12/1802] yết tế Thái miếu, làm lễ hiến phù, bọn Nguyễn Quang Toản và ngụy thái tể Quang Duy, Nguyên súy Quang Thiệu, Đốc trấn Quang Bàn, Thiếu phó Trần Quang Diệu, Tư đồ Võ Văn Dũng, Tư mã Nguyễn Văn Tứ ; Đổng lý Nguyễn Văn Thận, Đô ngu Nguyễn Văn Giáp, Thống tướng Lê Văn Hưng, cùng với bè lũ đầu sỏ đều đã bắt giam, đều đem giết cả, bêu đầu bảo cho dân chúng. Nhạc Huệ trời đã giết rồi, cũng đem phanh xác tan xương, để trả thù cho Miếu Xã, rửa hận cho thần nhân. Ôi ! Tàn tặc dẹp yên, đã thành công đại định ; xa thư (8) một mối, hưởng chung phước thái bình”.

Ưu cấp cho các công thần về hưu. Vua bảo bầy tôi rằng :

“Trẫm từ khi  vận nước suy vi, bôn ba nhiều chỗ, các tướng sĩ đi theo giúp đỡ, khi trú ngụ ở thành Vọng Các, nếm đủ gian khổ, hoặc năm Mậu Thân [1788] mới lấy Gia Định, ứng nghĩa cần vương. Sau có người nhân đánh giặc bị thương hoặc già ốm mà phải về quê quán nghỉ ngơi. Hiện nay nước nhà đã yên, trẫm nhớ lại công trước, nên bàn việc đáp đền”.

 Bèn chuẩn định những người theo đi Vọng Các, hàng tháng được cấp tiền lương, những người đầu quân từ sau năm Mậu Thân [1788]  trước năm Canh Thân [1800], cho lập thuộc binh, đều chia làm ba hạng, ban cấp theo bực khác nhau.

Nguyễn Văn Tồn người Chân Lạp theo việc binh nhung đã lâu. Vua thương tình khó nhọc, bèn cho về; sai đặt đồn Trà Ôn ở Trấn Giang [Cần Thơ] cho Tồn kiêm quản cả hai phủ Trà Vinh và Mân Thít [Vĩnh Long], lệ vào dinh Vĩnh Trấn [Vĩnh Long].

Quan Bắc Thành tâu về chính sách ruộng đất như sau:

“Ruộng đất công tư ở Bắc Thành nhà Lê trước có đặt làm ruộng ngụ lộc, ruộng thưởng lộc, ruộng chế lộc (Ruộng ngụ lộc, cấp cho quan văn; thưởng lộc, cấp cho quan hưu trí; chế lộc, cấp cho quan võ). Tây Sơn lấy những ruộng ấy làm ruộng biệt cấp. Nay xin trả hết cho dân. Còn ruộng đất tư của ngụy quan [quan Tây Sơn] và những quan điền quan trại quan thổ của Lê Trịnh mà bị bá chiếm đều phải sung vào nhà nước”. Vua y theo lời tâu.

Tha giảm thuế cho Gia Định, Vua ban chiếu rằng:

 “Trẫm nghĩ Gia Định là đất dấy nghiệp, từ khi dấy quân tới nay, binh lương đều lấy ở đấy, một phương các ngươi riêng chịu nặng nề đã lâu. Vậy cho tha giảm thuế lệ theo thứ bậc khác nhau.”

Trả lại tiền cho các dân nhà giàu ở các dinh Gia Định, Bình Thuận cho vay. Trước kia dấy binh, tiêu dùng mỗi ngày phí đến nghìn vàng, dân giàu có nhiều người bỏ của ra để giúp việc quân; Vua sai đem trả hết.

Dùng Tham tri bộ Binh bộ Lê Quang Định làm Thượng thư bộ Binh bộ sung Chánh sứ sang nhà Thanh, Thiêm sự bộ Lại Lê Chính Lộ và Đông các học sĩ Nguyễn Gia Cát sung Giáp, Ất Phó sứ. Trước đây khi lấy được Bắc Thành, Vua sai gửi thư cho Tổng đốc Lưỡng Quảng đem việc ấy chuyển đạt lên vua Thanh, vua Thanh sai phục thư nói nước ta đã vỗ yên được toàn cõi An Nam thì nên làm biểu văn sai sứ xin phong. Còn sứ bộ trước là bọn Trịnh Hoài Đức thì cho chuyển đến Quảng Tây, đợi sứ bộ xin phong đến, thì đều đến Bắc Kinh đợi lệnh. Bọn Chính Lộ đem việc tâu lên. Vua hạ lệnh cho bọn Quang Định đem quốc thư và phẩm vật kỳ nam 2 cân, ngà voi 2 cặp, sừng tê 4 tòa, trầm hương 100 cân, tốc hương 200 cân và trừu, the, vải mỗi thứ 200 tấm, để xin phong và xin đổi quốc hiệu là Nam Việt.

Chuẩn bị đón tiếp Sứ thần nhà Thanh sang thăm trong tương lai, Vua hạ lệnh các quan Bắc Thành noi theo lệ cũ của triều Lê, xây thêm điện Cần chánh và nhà tiếp sứ ở Gia Lâm bên kia sông. Lại hạ lệnh cho Lạng Sơn sửa đài Ngưỡng Đức tại Nam Quan. Từ sông Nhị Hà đến Lạng Sơn tính đường đặt bảy sở nhà trạm và công quán  tại Gia Quất [huyện Gia Lâm, Bắc Ninh], Cầu Lim [huyện Tiên Du, Bắc Ninh], Mỹ Cầu [huyện Yên Dũng, Bắc Giang], Cần Dinh [huyện Lạng Giang, Bắc Giang], Hòa Lạc [huyện Hữu Lũng, Lạng Sơn], Nhân Lý [huyện Chi Lăng, Lạng Sơn], Mai Pha [huyện Cao Lộc, Lạng Sơn].

Phái đoàn Lê Quang Định trên đường đi, gửi biểu văn cho Tổng đốc Lưỡng Quảng báo trước xin nạp cống, thỉnh phong và ban cho danh hiệu nước. Vào tháng sau, Vua Gia Khánh nhận được bèn thông tri cho toàn quốc hay biết; riêng việc đặt danh hiệu nước sẽ giao cho hội đồng với sáu bộ bàn thảo:

“Ngày 19 Bính Thìn tháng 12 năm Gia Khánh thứ 7 [12/1/1803]. Dụ Nội các:

........Nguyễn Phúc Ánh vì Thiên triều mà đánh bắt bọn cướp trốn tránh, rồi trói giải đến  để xin chiếu chỉ định đoạt; lại đem sắc ấn cũ của An Nam dâng nạp, lòng cung thuận sâu dày. Lại dâng biểu trần tình đầu đuôi việc dụng binh, liên quan đến việc phục thù cho các đời trước; tuy lấy được nước nhưng không dám tự chuyên, sai Bồi thần xin nạp cống, thỉnh phong. Trừ biểu văn xin ban cho danh hiệu nước đã lập, sẽ giao cho Ðại học sĩ hội đồng với sáu bộ bàn tâu; riêng việc Nguyễn Quang Toản tại An Nam hoạch tội và sụp đổ, cùng duyên do đầu đuôi việc Nguyễn Phúc Ánh  nỗ lực cùng cung thuận,  thì đem thông tri trước để trong triều ngoài nội hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 106, trang 22-23)

Việc nhà Nguyễn đề nghị tên nước là Nam Việt, giống như thời Triệu Đà với lãnh thổ vùng Lãnh ngoại gồm cả hai tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây Trung Quốc, là một phép thử uy lực nước ta đối với Trung Quốc. Quả vậy, chỉ một cái tên vừa nêu lên, triều Thanh báo động,Vua Gia Khánh phải lập tức ra lệnh hai tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây phải lưu tâm phòng bị vùng biển cùng biên giới:

“Ngày 20 tháng Chạp năm Gia Khánh thứ 7 [13/1/1803]. Dụ các Quân Cơ Đại Thần:

Hôm qua Tôn Ngọc Đình tấu dâng biểu văn thỉnh phong của Nguyễn Phúc Ánh, Trẫm đã duyệt đọc kỹ, việc xin phong tên nước hai chữ “Nam Việt” không thể chấp nhận được. Địa danh “Nam Việt” bao hàm rất lớn, khảo sử xưa hai tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây đều nằm ở trong đó. Nguyễn Phúc Ánh là tiểu Di nơi biên giới, tuy hiện nay có được toàn đất An Nam, bất quá lãnh thổ bằng đất Giao Chỉ xưa là cùng, làm sao lại được xưng là “Nam Việt”. Biết đâu đây không phải là ý muốn khoe khoang tự thị của ngoại Di, xin thay đổi quốc hiệu, để thử bụng [thiên triều] trước, đương nhiên đáng bác đi. Đã ra lệnh cho Quân Cơ Đại thần soạn thay một tờ hịch dụ, cùng mang nguyên biểu giao cho Tôn Ngọc Đình trả lại; để xem sau khi nhận được chúng sẽ bẩm báo phúc đáp ra sao, rồi đợi chiếu chỉ mà liệu biện. Ngoài ra Nguyễn Phúc Ánh cầu phong quốc hiệu “Nam Việt”, rõ ràng tự thị võ công muốn đòi xin thêm đất. Sợ bọn chúng âm mưu bất trắc, nên lệnh truyền các quan địa phương tại hai tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây lưu tâm phòng bị vùng biển cùng biên giới, quan ải; không được trể nãi lơ là. Nay truyền dụ các nơi để hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 106, trang 428)

Tháng chạp [25/12/1802-22/1/1803] sai làm thế phả tôn thất; ban cấp lương bổng hằng năm cho cung tần, hoàng tử, hoàng nữ, theo thứ bậc.

Sai hai bộ Hộ, Binh; kê số đinh điền, châm chước ngạch thuế đời trước định thuế công bằng hơn; vua Dụ rằng :

“Trị nước không lo ít, mà lo không đều. Giặc Tây Sơn lấy của dân không có nhất định, trăm họ khổ sở. Nay nên đổi định lại để khỏi đau khổ cho dân. Bọn ngươi nên nghĩ kỹ mà bàn định”.

Nước Chân Lạp sai Trần Quang Quỳnh đem hiến phẩm vật địa phương. Quang Quỳnh là người Việt ở La Bích [Longvek, Campuchia], biết nói tiếng Miên, nên Vua cho làm Thông ngôn sứ ty ở Chân Lạp.

Vua cùng bầy tôi bàn về sửa đổi phong tục, nói rằng:

 “Dân Nam Hà vốn thói tằn tiện, từ thời Ngụy Tây quen chuộng xa xỉ, tiêu dùng không có tiết độ, nhiều người bắt chước, lưu tệ từ đấy sinh ra. Dân Bắc Hà thì kiểu quần áo cũng không đẹp. Phải nên một phen sửa định mới có thể đồng nhất phong tục. Nhưng sửa đổi phong tục cũng phải dần dần”.

Ra lệnh dân cấm đúc tiền; kẻ nào phạm cấm thì bắt sung tượng phường [phường nuôi voi], tài sản bị tịch thu; người nào cáo giác đúng sự thực thì thưởng 100 quan tiền.

Các quan Bắc Thành tâu rằng:

“Bắc Hà trải qua loạn lạc, dân nhiều người xiêu tán. Binh có thiếu ngạch thì quản quan thường thường bắt làng lân cận cấp thế. Vì thế ruộng đất của dân xiêu tán bị làng lân cận chiếm lấy để bù lại. Xin sửa đổi thói tệ ấy”.

Vua bèn hạ lệnh cho các địa phương từ Nghệ An ra Bắc, phàm ruộng đất của dân xiêu tán, quan sở tại phải lập giới hạn rõ ràng, chia cấp cho quan quân cày cấy mà được tha thuế, làng lân cận không được cày cấy. Đợi khi dân xiêu tán trở về thì đem những ruộng đất ấy cấp trả và thu thuế như lệ.

Ngày 25 tháng chạp [18/1/1803] làm lễ phong ấn [gói ấn], sang năm chọn ngày tốt vào thượng tuần tháng giêng khai ấn [mở ấn].

Vua đến Thái miếu, dâng lịch Vạn Toàn [tên lịch thời Nguyễn] năm Quý hợi [23/1/1803-10/2/1804]; làm lễ xong, vua ngự điện ban lịch mới cho các nơi.

 

Chú thích:

1.Qua cát : Cây dưa cây sắn, loài leo, cây nọ quấn quýt cây kia; ý chỉ hai họ Trịnh, Nguyễn có tình thông gia.

2.Sái phu: Người quét dọn, chăm sóc nơi thờ tự.

3.Hiến phù : Dâng những tù nhân bắt được trong chiến tranh.

4. Xuân Thu, Công Dương truyện, Trang công năm thứ 4 chép : Tề Tướng công giết nước Kỷ, vì ông tổ xa đời là Ai công mà phục thù, gọi là mối thù chín đời.

5.Hữu Nhưng: Vua nhà Hạ là Thiếu Khang sinh ở Hữu Nhưng, rồi sau dẹp yên loạn Hậu Nghệ mà trung hưng được nhà Hạ.

6.Bạch Thủy: Hán Quang Vũ dấy quân ở quận Bạch Thủy, đánh Vương Mãng mà dựng nghiệp trung hưng.

7.Chín miếu: Chỉ miếu thờ chín đời chúa Nguyễn trước Gia Long.

8.Xa thư: Thư đồng văn, xa đồng quỹ, tức cùng chung chữ viết, cùng một trục xe; chỉ sự thống nhất.

Ngày mồng một tháng giêng năm Gia Long thứ 2 [23/1/1803], vua thân đến Thái miếu làm lễ. Lễ xong, ngự tại điện, nhận lễ chầu mừng của các quan.

Ngày mồng 3 [25/1/1803], sai thủy quân thao diễn phép chèo thuyền; Vua ngự xem, thưởng tiền cho các quân, mỗi thuyền 80 quan.

Ngày mồng 9 [31/1/1803] duyệt binh; bộ binh, thủy binh, tượng mã binh đều theo hướng mà bày dàn. Vua mặc áo trận, đeo gươm, ban phát hiệu lệnh. Bắt đầu duyệt bộ binh, thứ đến duyệt thủy binh; rồi kế đến quân voi, ngựa.

Đúc chín khẩu súng lớn bằng đồng; đúc xong, làm bài minh ghi như sau:

 “Năm Giáp Ngọ [1774] sang miền Đông, năm Mậu Thân [1788] đem quân về Gia Định, năm Tân Dậu [1801] tháng trọng hạ, lấy lại kinh đô, năm Nhâm Tuất [1802], tháng trọng hạ, đại quân ra miền Bắc, đến tháng bảy thắng trận, năm ấy đem quân về, cáo yết Thái miếu, làm lễ hiến phù, giặc nước quét thanh. Mùa xuân năm Quý Hợi [1803] sai nấu những thứ đồng đã thu bắt được đúc chín khẩu súng lớn, đó là từ khẩu thứ nhất đến khẩu thứ chín này, tháng chạp công thợ hoàn thành, đặc mệnh khắc minh văn này để ghi”.

Các tướng có người cho rằng Lê Chất là tướng đầu hàng mà danh vị lại ở trên mình, nên tỏ ra thắc mắc; Chất không được yên lòng, bèn dâng sớ rằng :

“Thần là người bất tài, mới theo về, so với các bề tôi khó nhọc muôn phần chưa kịp một. Nay đã được phong tước Quận công, lại được chưởng Hậu quân, lạm ở ngôi cao sang, không dám đương nổi. Xin cho xuống cùng hàng với Đô thống chế”.

Vua không nghe, đặc biệt khiến giữ chức như cũ.

Duyệt tuyển ở các dinh Quảng Bình trở về Nam. Khi mới lấy lại được Gia Định đã thi hành ngay phép duyệt tuyển quân, thải người già, chọn người trẻ. Sau vì liên miên chinh chiến nên phải hoãn lại; đến nay bàn định cho các dinh từ Quảng Bình đến Gia Định  thi hành phép duyệt tuyển; Vua có lời dụ rằng :

“Phép duyệt tuyển là để thải người già điền người tráng, phân biệt nơi đông đúc nơi thưa thớt. Nhà nước đã có phép thường. Nay võ công đã xong, đặc biệt sai cử hành việc duyệt tuyển, bọn ngươi đều nên theo lẽ công, giữ phép nước, cốt sao cho được quân bình, để xứng với sự ủy thác”.

Ngày 19 tháng giêng [10/2/1803] đặt đàn ở đồng An Ninh [huyện Hương Trà, Thừa Thiên] hợp tế trời đất. Vua sai các quan Lễ bộ khảo kỹ lễ tế Giao [tế trời đất], châm chước bàn định để thi hành.

Bãi lễ tế chay. Lệ cũ hàng năm cứ đầu xuân đặt đàn làm lễ tế chay; Vua bảo học sĩ Nguyễn Viên rằng :

“Việc tế chay rất là vô vị, nên đổi thói hủ ấy đi”.

Tế Giao theo truyền thống Nho giáo, tế chay theo truyền thống Phật giáo; sự kiện nêu trên chứng tỏ nhà Vua chịu ảnh hưởng Nho nhiều hơn Phật.

Xây thành Thăng Long; Vua thấy thành cũ chật hẹp, muốn mở rộng thêm. Sai quan tại kinh đô vẽ bản đồ dâng lên, sai các dinh quân đắp, những vật liệu cần dùng thì do quan trả tiền theo giá. Kẻ nào sách nhiễu tiền của dân thì bị tội, truy tang trả lại cho dân.

Người thiểu số Thạch Bích giáp giới đầu nguồn Quảng Ngãi [Kon Tum], thường xuống quấy nhiễu; sai Lê Văn Duyệt mang quân đi đánh; cho Hàn lâm thị thư Trần Văn Lộc theo đi, để làm việc từ chương ở trong quân.

Bắc Thành đóng gông giải sứ thần của Tây Sơn là bọn Lê Đức Thận, Nguyễn Đăng Sở và Vũ Duy Nghi về kinh đô Huế. Trước kia Nguyễn Quang Toản sai bọn Đức Thận đi sứ sang nhà Thanh, khi chưa tới Bắc Kinh, người Thanh nghe tin Quang Toản bị diệt; bèn cho sứ trở về. Lúc giải đến kinh đô, Vua tha tội và cho về. Vợ lẽ của Nguyễn Nhạc và người trong  họ tên Đại, tên Vạn cũng bị bắt đến bộ Hình. Tâu xin định đoạt, Vua nói:

“Vợ lẽ Nhạc là một người đàn bà thôi. Bọn Đại tuy là thân đảng của Nhạc mà không dự binh quyền, nay Nhạc chết rồi, giết đi thì có ích gì ?”

Đều tha cả.

Tháng giêng nhuần [22/2-22/3/1803], sai thống lãnh thượng đạo Thanh Hóa là Hà Công Thái trông coi quế hộ [hộ tìm quế]; sau hạ lệnh ủy người đốc suất. Người bóc quế một nửa phải nộp quan, một nửa trả cho công bóc; ai bóc trộm quế là bị tội.

Khai mỏ bạc ở Tuyên Quang; cho bọn Đàm Kỳ Trân, Vi Chuyển Ba người Trung Quốc lãnh khai, mỗi năm nộp 80 lạng bạc.

Ngày 6 tháng 2 [28/3/1803] Vua rước mẹ [Từ cung] về chơi quê cũ tại làng An Du [huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị]. Dân Quảng Bình, Quảng Trị có người dâng lễ mừng, vua cho tiền, bảo đừng dâng nữa. Ai có sự gì oan khuất thì cho đến nơi Vua ở tâu bày; Vua đích thân xét định; nhân dân đều vui mừng. 

Ngày 15 [6/4/1803] đóng gông giải bọn Thượng thư Tây Sơn là Ngô Thì Nhậm, Phan Huy ích và Nguyễn Gia Phan đến Bắc Thành. Trước đó bọn Nhậm thú tội, Vua không nỡ giết, đặc biệt hạ lệnh cho giải về kinh. Đặng Trần Thường dâng biểu rằng:

 “Bọn Nhậm thân làm tôi nhà Lê mà cam tâm theo giặc, bày lời nói dối để lừa nhà Thanh, hãm đồng loại vào chỗ bất nghĩa, xét tội ác chẻ hết tre cũng khó biên hết, thực là kẻ có tội nhất trong danh giáo. Nếu kẻ này mà không giết, thì răn bảo người sau sao được ?”

Vua bèn hạ lệnh đưa ra Bắc Thành để nghị tội. Các quan tại đây bàn cho là tội bọn Nhậm đáng phải giết, nhưng đã có chiếu nói rõ ngụy quan ra thú thì đều miễn tội, vậy xin tha bọn Nhậm tội chết, chỉ đánh để làm nhục. Vua y cho; hạ lệnh kể tội ở Quốc tử giám nhà Lê cũ rồi đánh đau, Nhậm bị đánh chết.

Vua thấy trong trận đánh Thị Nại ngày trước, súng đạn hai bên bị chìm đắm nhiều, bèn sai Phó đô thống chế binh dinh Tả thủy là Đào Văn Lương đốc suất binh dân lặn mò, lấy được 160 cỗ súng và hơn 500 hòn đạn, đưa về Kinh.

Người Thiều Châu, Trung Quốc là Lý Hòa Nguyên tụ tập đánh cướp mỏ Phước Tinh ở Thái Nguyên. Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành đem quân đánh dẹp. Lý Hòa Nguyên trốn; bắt được đồ đảng là Trâu Tôn, Lý A Tứ và Trần A Nhị đều đem chém.

Sai bọn Cai cơ Nguyễn Văn Huấn và Cai đội Mai Văn Hiến sang nước Xiêm tặng cho vua Xiêm và vua thứ hai cùng bề tôi là bọn Phi Nhã, theo thứ bậc khác nhau. Lại cho vợ vua Xiêm là Ngọc Thông 100 lạng bạc; Ngọc Thông là con gái Tôn Thất Xuân, trước đây theo Xuân sang Xiêm, rồi lấy vua nước ấy.

Tháng 3 [21/4/20/5/1803], qui định thời gian cho người chạy trạm từ Gia Định đến kinh đô, lấy nhanh chậm để thưởng phạt; đi 12 ngày là nhanh bậc nhất.

Ngày mồng 8 [28/4/1803], Vua cùng bầy tôi dâng kim sách tôn mẹ [Quốc mẫu] Vương Thái phi làm Vương Thái hậu. Lời sách có đoạn như sau :

“Mảng nghe đức lớn đạo chính của đế vương, không gì bằng hiếu. Cho nên ở trong nhà mà yêu kính thì phong hóa tràn khắp cả nước, thế gọi là đạt hiếu. Kính nghĩ Thánh mẫu bệ hạ, cửa đức sáng tươi, buồng thơm tốt đẹp. Thờ đức Nhân khảo, sửa sang việc nhà, dẫu lúc gian nguy, cũng không trễ nải. Nuôi nấng con nhỏ, cho đến trưởng thành. Kế gặp nạn nước, gắng sức siêng năng, ngoài cõi quan hà, không từng ở rỗi. Tấm lòng lo nhà lo nước, sớm khuya canh cánh, nên mới có được ngày nay. Ngửa đội uy thiêng của liệt thánh trên trời giúp đỡ mới nên, mà cũng nhờ Thánh mẫu sinh đẻ dạy nuôi nên mới được thế....”

Ngày 11[1/5/1803] xây dựng kinh đô; Vua cho rằng thiên hạ đã định, muốn mở rộng đô thành để làm nơi bốn phương chầu hội. Bèn sai Giám thành là Nguyễn Văn Yến ra bốn mặt ngoài đô thành cũ Phú Xuân đo cắm để mở rộng thêm. Vua thân định cách thức xây thành, sắc cho bộ Lễ chọn ngày lành tế trời đất, cáo việc khởi công, phái các quân mở đường sá, làm đất cát; sai bọn Phạm Văn Nhân, Lê Chất và Nguyễn Văn Khiêm trông coi công việc. Quân nhân mỗi tháng cấp tiền một quan, gạo một phương. Dân cư tám xã Phú Xuân, Vạn Xuân, Diễn Phái, An Vân, An Hòa, An Mỹ, An Bảo, Thế Lại, có ruộng đất bị mở vào thì theo giá văn tự trả lại tiền, nhà cửa thì mỗi hộ cấp 3 quan, mộ thì mỗi ngôi 2 quan, còn nhân dân thì được miễn dịch. Lại thấy rằng xã Phú Xuân, ruộng đất lấy gần hết, bèn dời dân xã ấy sang xã Vạn Xuân, cấp ruộng công đất công cho ở, lại cho vay tiền 1.000 quan để giúp việc chuyển dời.

Ngày 22 [12/5/1803], lập Nguyên phi Tống thị, mẹ Đông cung Cảnh, làm Vương hậu. Vua trước ở Gia Định, Hậu thờ Thái hậu đủ mọi gian khổ, hiếu kính cần kiệm, hiền hậu yêu người, thường tự tay kéo dệt và may cắt quần áo để cấp cho các tướng sĩ. Một hôm đi thuyền gặp giặc, vua liền đốc quân ra sức chiến đấu, hậu cũng cầm dùi thúc trống. Quân sĩ nức lòng, tranh nhau phấn đấu, bèn đánh được giặc. Trước đã tiến phong làm Vương phi, nay sách lập làm Vương hậu.

Hai nước Thủy Xá, Hỏa Xá, sai sứ đến quy phục, sứ giả đến Phú Yên. Quan tại dinh này tâu lên, vua sai ban áo gấm và xuyến ngà, rồi cho về.

Tháng 4 [21/5-18/6/1803], sai các dinh phủ ở Gia Định cấm dân gian không được chứa riêng đồ binh khí. Các nhà dân trong hạt và đến cả những người Hoa, người Tây và người Cao Miên, ai có súng tay và khí giới phải đem hết nộp quan. Những khí giới ở trại các đồn điền cũng bắt tiêu hủy để rèn đúc đồ điền khí. Quân nhân không giữ nhiệm vụ đi bắt trộm cướp và đi công sai, thì khi đi đường không được mang binh khí; làm trái đều bị tội.

Lê Văn Duyệt đánh dân thiểu số Thạch Bích nỗi dậy tại miền thượng đạo Quảng Ngãi; phá được, đuổi đến Tử Khê, Nhiêu Thủy. Nghe tin thắng trận, Vua hạ chiếu khen ngợi; phát 5.000 quan tiền, chiếu theo công trạng mà thưởng cấp, lại cho những người đầu hàng, gấm, đoạn, nhiễu.

Nước Nam Chưởng xin nội phụ. Trước kia trấn Hưng Hóa dịch thư bằng lá của nước Nam Chưởng nói rằng Nam Chưởng với Vạn Tượng ước nhau  cùng cử binh đánh Mường Then, yêu cầu Hưng Hóa cùng hiệp lực. Quan Bắc Thành đem việc tâu lên:

“Nam Chưởng thì cách ở cõi xa, Vạn Tượng thì làm tôi thờ bản triều, cho nên chưa có thể toàn tin vào lời dịch mà vội gây hấn khích ngoài biên. Xin hạ lệnh cho Trấn thần Hưng Hóa, ủy người dò xét và gửi thư cho Nam Chưởng bày tỏ uy đức của triều đình để xem tình hình động tĩnh”.

Vua theo lời. Đến nay Nam Chưởng sai bọn Nại Khai dâng thư xin theo đường châu Ninh Biên [Điện Biên] vào cống. Xuống chiếu cho quan Bắc Thành tiếp đãi sứ giả trọng thể, và viết thư thuận cho vào cống.

Vào tháng chạp năm ngoái, sau khi nhận biểu văn của Vua Gia Long xin đổi tên nước là Nam Việt; Vua Gia Khánh bàn với Quân cơ đại thần cho rằng nước ta muốn dùng quốc hiệu thời Triệu Đà, đương nhiên phải bác đi. Nay được Vua Gia Long giải thích rằng trước kia có đất Việt Thường, nay lấy thêm đất An Nam của Tây Sơn bèn dùng tên cũ Nam Việt. Vua Gia Khánh thể theo ý đó cho dùng hai chữ “Việt Nam”; lấy chữ “Việt” để đằng trước tượng trưng cương vực thời xưa; dùng chữ “Nam” để đằng sau, biểu tượng đất mới chiếm được:

“Ngày 6 tháng 4 năm Gia Khánh thứ 8 [26/5/1803]. Dụ các Quân Cơ Đại thần:

Tôn Ngọc Đình dâng tấu triệp xin chiếu chỉ để tuân hành về việc tờ bẩm phúc đáp của Nguyễn Phúc Ánh. Trẫm đã đọc kỹ, Nguyễn Phúc Ánh cho rằng lời dụ lần trước là ý kiến riêng của Tôn Ngọc Đình, biểu văn của y chưa tấu lên trên để được nghe quyết định [của Hoàng đế], nên lần này vẫn thỉnh phong quốc hiệu Nam Việt và khẩn xin tấu thay. Trẫm duyệt biểu văn, lời và ý rất mềm dẻo, hết sức cung thuận. Xưng rằng nước y trước kia có đất Việt Thường, nay lấy thêm đất An Nam [của Tây Sơn]; không dám quên gốc đã giữ đời nối đời, bèn dùng tên cũ Nam Việt, đấy là tình thực. Tôn Ngọc Đình hãy truyền hịch cho viên Quốc trưởng rằng:

“Lần trước đến xin thỉnh phong quốc hiệu, danh nghĩa chưa hợp, nên không dám mạo muội tấu đầy đủ. Nay nhận được biểu phúc đáp, tường thuật đầu đuôi việc dựng nước, xin được phong tên mới, đã thể theo thực tình tâu lên đại Hoàng đế. Nay nhận được chỉ dụ rằng:

“Viên Quốc trưởng có lòng thành, lần trước cung kính giao nạp sắc ấn trước đây ban cho [An Nam] bị Nguyễn Quang Toản bỏ lại, cùng trói giải bọn giặc cướp ngoài biển; lại cung kính thỉnh mệnh, nên được soi xét kỹ tấm lòng thành. Việc cầu phong và dâng biểu cống; đặc dụ chấp thuận. Đến việc xin đặt tên nước là Nam Việt, thì nước này trước đây có đất cũ Việt Thường, sau lại được toàn lãnh thổ An Nam; vậy Thiên triều phong quốc hiệu cho dùng hai chữ “Việt Nam”; lấy chữ “Việt” để đằng trước tượng trưng cương vực thời xưa; dùng chữ “Nam” để đằng sau, biểu tượng đất mới được phong. Lại còn có nghĩa là phía nam của Bách Việt; không lẫn lộn với tên nước cũ “Nam Việt”. Một khi tên nước đã chính, nghĩa của chữ cũng tốt lành; vĩnh viễn thừa hưởng ân trạch của Thiên triều. Hiện đã ra lệnh Bồi thần đến kinh khuyết xin thỉnh phong, sắc ấn ban cho sẽ lấy hai chữ đó làm tên. Nước ngươi được ban tên đẹp, xếp vào nước ngoại phiên thần phục, càng đầy đủ sự vinh hiển.”

Tôn Ngọc Đình tiếp nhận chiếu chỉ này, một mặt truyền hịch dụ Nguyễn Phúc Ánh, một mặt sai Ủy viên bồi bạn tống tiễn Sứ thần nước này đến kinh đô dâng biểu tiến cống. Lưu ý tiết trời nắng nóng, nên cho đi từ từ để tỏ lòng thể tuất. Vào khoảng cuối tháng 7 đến kinh đô, lúc này Trẫm tránh nóng tại sơn trang, gặp dịp Cáp Tát Khắc vào triều cận, lệnh cùng dự yến luôn một thể. Vẫn để viên Sứ thần khởi trình từ Quảng Tây, nhật kỳ nhớ báo trước khi đi. Đem dụ này truyền để hay biết.”(Nhân Tông Thực Lục quyển 111, trang 480 481)

Vua Gia Long tỏ ra vui lòng với tên nước Việt Nam, nên Vua Gia Khánh bèn sai Án sát Quảng Tây Tể Bố Sâm mang ấn mới đến sách phong:

“Ngày 26 tháng 6 năm Gia Khánh thứ 8 [13/8/1803]. Cải tên nước An Nam thành Việt Nam, phong Nguyễn Phúc Ánh là Quốc vương. Dụ Nội các:

Trước đây Quốc trưởng Nông Nại Nguyễn Phúc Ánh dâng biểu trần tình đầu đuôi việc dụng binh tại An Nam do phục thù cho các đời trước. Cung kính sai sứ giả nạp sắc ấn cũ do Nguyễn Quang Toản bỏ lại, cùng bắt trói giặc cướp biển giải đến, xin kính nhận mệnh. Trẫm xét đến lòng thành vượt biển đến, vui vẻ chấp nhận; từng giáng chỉ dụ tuyên bố cho trong ngoài triều biết rõ việc Nguyễn Quang Toản đất An Nam hoạch tội rồi bị phúc diệt, cùng Nguyễn Phúc Ánh cung thuận và đầu đuôi việc ra sức phấn đấu. Rồi cứ theo viên Quốc trưởng thỉnh ban phong , trình bày rõ nước này trước có đất Việt Thường, nay lấy được An Nam, vì không muốn quên đất trước đây cha ông giữ, nên xin lấy tên nước là Nam Việt. Qua quan lại tại biên giới đem sự tình tâu lên, các quan tại bộ bác bỏ vì cho rằng tên Nam Việt không hợp cho việc phong cương đất cõi ngoài. Ðặc cách nghĩ đến sự gõ cửa quan xin nội phụ, cung kính từ trong đáy lòng, cho dùng 2 chữ Việt Nam; dùng chữ Việt để bên trên chỉ cương vực các đời trước, dùng chữ Nam ở dưới để biểu thị đất mới được phong; lại ra lệnh cho Tuần phủ Quảng Tây Tôn Ngọc Ðình, một mặt gửi hịch thông tri cho Nguyễn Phúc Ánh, một mặt sai Ủy viên bạn tống Cống sứ đến kinh đô tiến dâng biểu. Dụ Cống sứ đến kinh đô đi thong thả, để thể hiện chính sách nhu viễn của Thiên triều. Nay lại nhận được lời tâu của Tôn Ngọc Ðình rằng:

 ‘Nguyễn Phúc Ánh nhận được ân mệnh ban cho tên Việt Nam thì rất lấy làm cảm khích, lời lẽ hoan hỷ phát xuất từ tấm lòng thành; viên Sứ thần đã khởi hành, có thể vào hạ tuần tháng 7 thì đến kinh đô.’

Ðáng gia thêm ân sủng, phong chức Việt Nam Quốc vương, điều đáng làm là ban cấp các vật kiện như ấn tín, sắc thư. Lệnh các nha môn tra xét định lệ rồi chuẩn bị trước. Lệnh Khâm Thiên Giám khi ban hành lịch Thời Hiến, đổi hai chữ An Nam thành Việt Nam, vĩnh viễn tuân theo lịch Chính Sóc. Tương lai khi sách phong, phái Tể Bố Sâm, ty niết (1) Quảng Tây mang ấn mới đến sách phong, sẽ cùng với Cống sứ ra khỏi quan ải đến [Việt Nam] tuyên thị chiếu chỉ để viên Quốc vương hưởng ân quyến lâu dài, đời đời giữ nước không thay thế. Ðem dụ này truyền mọi nơi hay biết.” ( Nhân Tông thực Lục quyển 115, trang 14-15)

Tháng 5 [19/6/18/7/1803], đắp bảy đoạn đê mới ở Bắc Thành. Một đoạn ở xã Nại Tử Châu huyện Yên Lạc trấn Sơn Tây, dài hơn 220 trượng [1 trượng=4 mét]; một đoạn ở xã Kim Xà, huyện Yên Lãng [Vĩnh Phúc], dài hơn 298 trượng; một đoạn ở xã Thổ Khối huyện Gia Lâm trấn Kinh Bắc, dài hơn 400 trượng; một đoạn ở xã Tào Nha huyện Nam Xang trấn Sơn Nam thượng, dài hơn 513 trượng; một đoạn ở thôn Ngọ Xá huyện Sơn Minh [huyện Ứng Hòa, Hà Tây], dài hơn 178 trượng; một đoạn ở xã Mễ Trường huyện Thanh Liêm [Hà Nam], dài 53 trượng; một đoạn ở xã Lại Trì huyện Thư Trì [huyện Vũ Thư, Thái Bình], dài hơn 42 trượng ; lại bồi đắp một đoạn đê cũ ở xã Vĩnh Thái huyện Phú Xuyên [Hà Tây], dài hơn 65 trượng; chi tiền hơn 80.400 quan.

Tháng 6 [19/7-16/8/1803], bắt đầu đúc tiền Gia Long thông bảo; sai Cai đội Cáp Văn Cẩn trông coi công việc. Đúc xong đưa 1.000 đồng ra Bắc Thành để đúc theo cho có quy thức nhất định. Mẫu tiền, mỗi đồng đường kính 5 phân 5 ly, mỗi quan tiền nặng 2 cân 4 lạng.

Sai các dinh ở Gia Định chiêu tập quân dân xiêu tán trốn tránh trong thời chiến tranh; Vua ban dụ rằng :

 “Gia Định từ khi dấy binh, hằng năm chinh chiến, đi phải mang theo, ở thì phải đưa tiễn, dân cũng mệt nhọc. Trong lúc nhiều việc, hoặc có kẻ chạy đông chạy tây, trốn tránh vào rừng núi để tạm lánh phu dịch. Nay nghịch tặc đã trừ, binh cách đã dứt, nên dụ bảo rộng rãi, khiến cho người ta vui vẻ quay về. Nếu có kẻ tình nguyện đầu quân, cho quan sở tại  tâu lên; nếu không thì cũng được trở về hương lý [làng xóm] để cùng hưởng phước thái bình”.

Sai quan Lưu trấn  đưa thư sang Chân Lạp bảo rằng phàm có dân Việt ngụ cư tại đó, thì đưa trả về hết.

Quan Bắc Thành tâu rằng các động Tây Nghiễn, Ngưu Đầu, Bạch Sa và Ngư Châu thuộc châu Vĩnh An [huyện Mông Cái, Quảng Ninh] trước kia chưa kiểm soát được. Nay quan trấn Yên Quảng [Quảng Ninh] chiêu dụ vỗ về, nhân dân đều vui vẻ quy phụ. Xin hạ lệnh cho làm sổ sách ruộng đất để tương lai bàn định thuế khóa; Vua chấp nhận.

Nước Hồng Mao [Anh] sai sứ là Robert đến hiến phương vật và dâng biểu xin lập phố buôn ở Trà Sơn [huyện Sơn Trà, Đà Nẵng] dinh Quảng Nam. Vua nói rằng :

 “Hải cương là nơi quan yếu, sao lại cho người ngoài được !”

Quyết định không cho, sai trả lại hiến vật, rồi bảo về.

Tháng 7 [17/8-15/9/1803], lấy Cai cơ Võ Văn Phú làm Thủ ngự cửa biển Sa Kỳ [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi], sai mộ dân  lập  đội Hoàng Sa.

Mười ba năm về trước [1800], Lê Quýnh một cựu thần nhà Lê tại Trung Quốc đòi trở về nước để mưu đồ phục quốc, lại khăng khăng chịu chết, quyết không thay đổi mũ áo, cạo đầu dóc tóc theo phong tục Mãn Thanh; nên bị Vua Càn Long bắt giam vào ngục. Đến đời Vua sau, năm Gia Khánh thứ 5 [1800] được phóng thích, nhưng bị quản chế tại doanh Hỏa Khí.

Lúc Vua Gia Long sai Sứ sang Trung Quốc xin cầu phong, dùng Lê Doãn Trác là con Lê Quýnh làm nhân viên sứ bộ, giữ chức Hành nhân. Khi sứ bộ đến Trác Châu, cách Bắc Kinh khoảng 50 cây số về phía nam; Lê Quýnh từ lặn lội xuống thăm con, sự việc phát giác, nên Lê Quýnh bị nhà Thanh hạch tội:

“Ngày 30 tháng 7 năm Gia Khánh thứ 8 [15/9/1803]. Dụ Nội Các: Bọn Miên Chí tâu:

‘Người An Nam tên Lê Quýnh ngầm đến Trác Châu [zhuozhou, Hà Bắc] tìm gặp con y, nay xin giao cho phủ Thuận Thiên chiếu theo lệ xét xử.’

Lê Quýnh là viên quan của của phiên bang nơi biên giới, phạm tội nên bị giam. Vào năm Gia Khánh thứ 5 [1800] được Trẫm đặc cách phóng thích, mệnh an sáp tại ngoài doanh hỏa khí, cấp lương tiền như lính Bát Kỳ; vẫn giao cho quan phụ trách trông coi, không được tự ý đi ra ngoài. Nay Lê Quýnh cùng Lý Bỉnh Đạo nói dối xin đi thăm mộ Lê Duy Kỳ, được doanh này cho hai người lính hộ tống. Đi đến khoảng phụ cận cầu Lư Cấu, Lê Quýnh thừa lúc sơ hở bỏ đi, quân hộ tống chỉ đưa được Lý Bỉnh Đạo trở về, riêng Lê Quýnh thì đi thẳng đến Trác Châu. Qua viên Tri châu này thẩm vấn, y khai rằng:

 ‘Nhân nghe tin trong số Cống sứ Việt Nam có con y là Lê Doãn Trác giữ chức Hành nhân, trên đường đến kinh đô; nên y đi thăm hỏi sự tình.’

 Bọn Lê Quýnh trú tại xưởng Lam Điện, làm sao biết được Lê Doãn Trác theo phái đoàn Cống sứ Việt Nam đến kinh đô? Huống Sứ thần nước này đến Trác Châu vào ngày 25, Lê Quýnh đến ngay vào ngày hôm sau, cớ sao được tin nhanh như vậy? Vả lại bọn Lê Quýnh muốn đi ra ngoài để thăm gặp, thì cứ bẩm lên viên Đại thần cai quản, để được tâu lên đợi chiếu chỉ chấp thuận mới có thể đi được. Sao y chưa trình rõ ràng lại ngầm đi [đi không xin phép], quả thực không tuân lệnh quản thúc. Ngoại trừ việc giáng chỉ đem các quan viên trong doanh phân biệt xét xử; nay truyền lệnh doanh phụ trách cùng phủ Thuận Thiên giải giao bọn Lê Quýnh, Lý Bỉnh Đạo hai người đến bộ Hình để thẩm vấn.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 117, trang 563 564)

Sự việc giao cho bộ Hình, lệnh đem Lê Quýnh đối chất với viên Tham Lãnh Bảo Thiện chuyên trách quản lý. Viên Tham lãnh này phải thú nhận rằng đã tự tiện cho phép Lê Quýnh đi gặp con, do đó Lê Quýnh được miễn tội:

“Ngày 15 tháng 8 năm Gia Khánh thứ 8 [30/9/1803]. Lại dụ Nội Các:

Bộ Hình đã đem viên Tham lãnh Bảo Thiện đối chất xác minh với Lê Quýnh rồi soạn tấu triệp trình lên nội dung:

‘Bọn người An Nam Lê Quýnh cư trú tại xưởng Lam Điện, do Tham Lãnh Bảo Thiện chuyên trách quản lý. Nhân Lê Quýnh xin phép đi thăm Cống sứ, Bảo Thiện không bẩm lên quan Đại thần cai quản, bèn tự chấp thuận cho đi, hành động thuộc loại chuyên quyền tự ý. Khi Lê Quýnh cung khai việc này, viên Đại thần cai quản đích thân hỏi viên Tham lãnh, y không thừa nhận; rồi Quân Cơ Đại thần chuyển chiếu chỉ hỏi tường tận, sau ba bốn lần cung khai y vẫn không nói rõ sự thực. Đến khi giải giao Bảo Thiện đến bộ Hình đối chất với Lê Quýnh, y không còn bao che được, rốt cuộc phải thừa nhận.’

Y thuộc loại giảo hoạt, nếu chỉ giao về bộ nghị xử thì e quá nhẹ; nay truyền lệnh cách chức Bảo Thiện, phát vãng đến Ô Lỗ Mộc Tề hiệu lực, để chuộc tội. Còn bọn Lê Quýnh, Lý Bỉnh Đạo đã được hỏi rõ và cũng không phải ngầm đi, mọi việc đều hợp lẽ; nay lại giao cho doanh Hỏa Khí an sáp tại xưởng Lam Điện, hãy lưu tâm quản thúc, không được tự ý đi ra ngoài sinh chuyện. Điều cung khai rằng Lê Quýnh trên đường đi tình cờ gặp viên quan Mông Cổ họ A, còn đơn vị hiệu cờ cùng tên thì không nhớ rõ; cũng không cần tra cứu thêm nữa.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 118, trang 586)

Cùng trong tháng, sứ bộ nhà Nguyễn lần đầu tiên đến cống triều Thanh, được Vua Gia Khánh khen ngợi:

“Ngày 5 Ðinh Mão tháng 8 năm Gia Khánh thứ 8 [20/9/1803]. Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh sai Bồi thần đến cống sản vật địa phương. Giáng sắc khen ngợi, ban yến, thưởng như thường lệ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 118, trang 20 ).

Nhân dịp này người Thanh đưa thư báo tin sứ thần ta đến Yên Kinh, vua Thanh sẽ sai án sát sứ Quảng Tây Tế Bố Sâm sang tuyên phong; nên vào tháng 8 [16/9-15/10/1803] Vua Gia Long bàn việc ra Bắc thành, để nhận sắc. Sai Phạm Văn Nhân, Nguyễn Văn Khiêm và Trần Văn Thái lưu giữ kinh thành, riêng Tống Phước Lương và Nguyễn Vĩnh Thị đem quân thủy bộ đi trước.

Ngày mồng 4 tháng 8 [19/9/1803], xa giá từ kinh sư khởi hành; Nguyễn Văn Trương, Lê Chất, Nguyễn Đức Xuyên đem quân đi theo hầu.

Ngày mồng 8 [23/9/1803] đến Quảng Bình; dân phía bắc tỉnh này bị đói, sai phát 1.500 phương gạo kho để chẩn cấp.

Ngày 11 [26/9/1803], xa giá đến Nghệ An, đóng lại ở hành cung Hà Trung [huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh]. Trấn thủ Hoàng Viết Toản và Hiệp trấn Hồ Thế Học ra mắt. Vua hỏi thăm dân tình, và sắc sai dân sở tại sửa đắp đường quan mỗi 15.000 trượng [1 trượng=4 mét] thì cấp cho 10.000 phương gạo, người cung ứng cỏ rơm cho voi ngựa thì mỗi ngày cấp 15 phương gạo ; cầu cống gãy nát thì dùng quân lính sửa chữa, không được điều động  sức dân.

Vua thấy dân Nghệ An đói, sai phát chẩn; ban chiếu rằng :

“Trấn các ngươi sau cơn binh lửa, mà gánh vác dao dịch chưa được nghỉ ngơi. Năm nay lại mất mùa, mặt dân xanh như rau cả, lòng trẫm rất thương. Vậy phát gạo kho 35.000 phương gạo để chẩn cấp, tổng trưởng, xã trưởng kẻ nào xén bớt thì xử tội chết”. Lại hoãn thu một nữa thuế biệt nạp năm nay.

Người huyện Nghi Xuân [Hà Tĩnh] là Nguyễn Công Trứ đến điều trần mười việc; sai bộ Lại duyệt kỹ để tâu.

Tháng 9 [16/10-13/11/1803], nước Chân Lạp sai sứ sang cống, quan tại kinh đô tâu lên cho Vua hay. Sai các trấn từ Quảng Trị trở ra Bắc, tiếp đãi sứ giả nồng hậu, rồi đưa đến hành tại [nơi Vua trú].

Hơn trăm chiếc thuyền của giặc biển Tề Ngôi [bọn cướp biển Trung Quốc] ra vào vùng Tiên Yên [Quảng Ninh]và Vân Đồn [Quảng Ninh], xâm bức đồn Cỗ Dũng, lại vào cả sông Bạch Đằng, cướp bóc địa phương Kinh Môn [Hải Dương]. Nguyễn Văn Thành sai Chưởng dinh Nguyễn Đình Đắc, Đô thống chế Phan Tiến Hoàng, Tán lý Đặng Trần Thường đem quân đánh dẹp.

Vua nghe báo, sai Nguyễn Văn Trương lãnh quân thủy bộ cùng Văn Thành điều động biền binh phái thêm để ngăn chặn những đường trọng yếu. Hương cống cũ triều Lê là Bùi Huy Ngọc và Nguyễn Huy Khuê người Yên Quảng [Quảng Ninh] tập hợp thổ hào ở hai tổng Hà Nam [Quảng Ninh] và Hà Bắc [Quảng Ninh] theo quan binh, đánh chém được 6 đầu giặc, bắt được thiếu úy giặc là tên Vân. Thổ hào ba huyện Kim Thành [Hải Dương], Thủy Đường [Hải Dương] và Giáp Sơn [Hải Dương] cũng đều họp quân đón đánh, chém được 2 đầu giặc, bắt được hơn 60 người. Thuyền giặc chạy ra biển về phía đông. Văn Thành đem tình trạng tâu lên; Vua cho Huy Ngọc làm Tham hiệp Yên Quảng, Huy Khuê làm Tri huyện Hữu Lũng [huyện Lạng Giang, Bắc Giang]; các thổ hào đều được thưởng các chức như: Cai đội, Đội trưởng, Cai thuộc, Ký thuộc, Cai tổng, Phó tổng.

Bấy giờ những di thần nhà Lê tỵ nạn tại Trung Quốc đều muốn trở về nước và xin đem hài cốt cựu Hoàng Lê Chiêu Thống cùng về. Vua Gia Khánh chấp nhận việc này, nên sai Tuần phủ Quảng Tây Tôn Ngọc Đình bảo Án sát Tế Bố Sâm lúc ban sắc phong, hãy cáo tri cho Vua Gia Long biết có hay không muốn lưu giữ những người này:

“Ngày 10 tháng 9 năm Gia Khánh thứ 8 [25/10/1803]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Trước đây những người An Nam theo Lê Duy Kỳ lục tục đến đầu thuận nội địa, cho an sáp yên ỗn đã mấy năm nay. Hiện tại Nguyễn Quang Toản tự dẫn đến sụp đổ, Nguyễn Phúc Ánh gõ cửa quan xin nội phụ, mới được phong làm Quốc vương Việt Nam. Nhân nghĩ đến người An Nam trước đây bị an sáp, tất phải nhớ đến cố hương; đã tra hỏi bọn Lê Quýnh bị an sáp tại doanh hỏa khí, cùng những cựu thần họ Lê bị biên chế vào kỳ (2) thì đều muốn trở về nước và xin đem hài cốt của Lê Duy Kỳ trở về. Lúc này Cống sứ Việt Nam đã khởi hành từ kinh đô đến Quảng Tây, sau đó viên quan ty Niết Tề Bố Sâm sẽ tuân theo chiếu chỉ trước mang sắc ấn ra quan ải đến ban phong. Lệnh viên Tuần phủ truyền bảo Tề Bố Sâm lúc ban sắc phong, hãy cáo tri cho viên Quốc vương biết rằng người An Nam đến đầu thuận  trước đây, được đại Hoàng đế hỏi đến, bọn y đều xin trở về cố hương. Vậy viên Quốc vương có hay không muốn thu lưu những người này; hãy phúc đáp, để bẩm lên viên Tuần phủ, rồi tâu lên đầy đủ. Ðem dụ này truyền cho Tôn Ngọc Ðình hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục, quyển 120, trang 14)

Ngày 12 tháng 10 [25/11/1803] Vua đi chơi núi Dục Thúy [Ninh Bình], xem ngắm hình thế. Sai lấy hai huyện Đại An [huyện Nghĩa Hưng, Nam Định] và Vọng Doanh [ huyện Ý Yên, Nam Định] thuộc trấn Sơn Nam hạ [Nam Định] cho lệ vào Thanh Hoa ngoại [Ninh Bình].

Ngày 16 [29/11/1803] xa giá đến thành Thăng Long; sai Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường kinh lược các trấn ở Bắc Thành, lấy Nguyễn Văn Trương tạm thời lãnh việc thành.

Hạ lệnh cho quan lại sĩ thứ ở Bắc Thành điều trần về lợi hại của việc đắp hay bỏ đê, ban chiếu rằng :

 “Làm lợi, bỏ hại là việc trước tiên của chính trị. Xét xưa sánh nay, phải sao cho đúng lẽ. Những huyện ở ven sông trong địa phương các ngươi từ trước đã lập đê điều để phòng nước lụt. Song nhân tuần đã lâu, hễ đến mùa lụt thì đê điều vỡ lở, lúa ruộng bị ngập, người và súc vật cũng bị hại. Bọn ngươi, người thì sinh ở nơi đó, người thì làm việc ở nơi đó,

thế đất tình người đã từng am thuộc. Vậy đắp đê và bỏ đê, cách nào lợi, cách nào hại, cho được tỏ bày ý kiến. Lời nói mà có thể thực hành sẽ được nêu thưởng”.

Vua đi thăm xã Thanh Khúc thuộc huyện Thanh Trì [Hà Nội], xem đường đê, quan dân đều dâng phong thư, có người nói đắp đê thì lợi, có người nói bỏ đê thì lợi. Vua cho rằng dư luận phân vân, chưa biết thế nào là đúng. Bèn sai Hộ bộ Nguyễn Văn Khiêm đi khắp các nơi xem dòng sông uốn khúc, dòng nước phân hợp, vẽ thành bản đồ bản dâng lên.

Tháng 11 [14/12/1803-12/1/1804], nước Xiêm La sai bọn Sá Phất Ba Ni đến hiến phương vật. Vua sai các dinh trấn từ Diên Khánh ra Bắc đón tiếp sứ giả nồng hậu, đưa gặp nơi hành tại, rồi cho về.

Về phía nhà Thanh, ngoài việc chấp thuận cho những cựu thần nhà Lê tại kinh đô được trở về nước, cũng cho phép những người bị an sáp tại các tỉnh, như Bế Nguyễn Cung, được trở về:

“Ngày 8 tháng mười một năm Gia Khánh thứ 8 [21/12/1803]. Chấp nhận Bế Nguyễn Cung, người An Nam bị an sáp tại Giang Ninh (3) , trở về nước; cùng thưởng lộ phí có sai biệt.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 123, trang 12 )

Tháng 12 [13/1-10/2/1804] Chiêu Nội ở Trấn Ninh [Xiêng Khoáng, Lào] xin nội thuộc. Trước kia vua từ thành Gia Định ra đánh miền Bắc, quốc trưởng nước Vạn Tượng là Chiêu Ấn nhiều lần cho binh theo quan quân ở miền thượng đạo đi đánh giặc. Khi Bắc Hà đã bình định, vua lấy đất Trấn Ninh ban cho. Đến nay tù trưởng Trấn Ninh là Chiêu Xanh chết, Chiêu Ấn lập người anh họ là Xà Cương thay giữ dân chúng. Con Chiêu Xanh là Chiêu Nội không phục, đem đồ đảng 600 người chạy đến Trà Lân [huyện Tương Dương, Nghệ An]. Việc ấy báo lên. Vua sai quan trấn  Nghệ An phát hơn 200 phương gạo cấp cho.

Trấn thủ Phú Yên báo thuyền buôn của người Xiêm là Ngô Mân Quan bị bão, đậu vào cửa biển Cù Mông. Vua ban sắc rằng :

“Từ nay người buôn Xiêm bị nạn thì số gạo nhà nước bán chiếu theo nhân khẩu, vừa đủ thì thôi, không được bán nhiều. Thuyền có hàng hóa cũng đánh thuế”.

Sứ bộ Lê Quang Định từ Bắc Kinh trở về nước; Vua hỏi thăm công việc đi sứ, vui mừng ủy lạo.

 

Chú thích:

1.Ty niết: Ty Án sát.

2. Kỳ: Quân đội nhà Thanh được chia thành 8 kỳ, tức 8 màu cờ; vậy biên chế vào kỳ có nghĩa là biên chế vào quân đội.

3.Giang Ninh: xưa gọi Nam Kinh là Giang Ninh; nay thuộc tỉnh Giang Tô.

 

Tháng giêng năm Gia Long thứ 3 [11/2-11/3/1804] sứ nhà Thanh là Án sát Quảng Tây Tề Bố Sâm đến cửa ải Nam Quan. Vua nghe tin báo, sai Chưởng dinh Trương Tấn Bửu, Binh bộ Đặng Trần Thường, Tham tri Nguyễn Văn Lễ, sung làm hậu mệnh sứ ở cửa Nam Quan; Phó tướng quân Trần Quang Thái, Hình bộ Phạm Như Đăng, Tham tri Lê Viết Nghĩa, sung làm hậu tiếp sứ ở địa đầu Kinh Bắc; Đô thống chế Phan Tiến Hoàng, Tham tri Nguyễn Đăng Hựu, sung làm hậu tiếp sứ ở công quán Gia Quất. Lại phái 3.500 biền binh và 30 thớt voi theo hậu mệnh sứ ở cửa Nam Quan để nghinh tiếp, 1.000 biền binh theo hậu tiếp sứ đến địa đầu Kinh Bắc đứng chờ. Lại sai đình thần chọn người chia đi trực tại 6 trạm: Mai Pha [huyện Cao Lộc, Lạng Sơn], Nhân Lý [huyện Chi Lăng, Lạng Sơn], Hòa Lạc [huyện Hữu Lũng, Lạng Sơn], Cần Dinh [huyện Lạng Giang, Bắc Giang], Mỹ Cầu [huyện Yên Dũng, Bắc Giang], Cầu Lim [huyện Tiên Du, Bắc Ninh].

Ngày 13 [23/2/1804], làm đại lễ bang giao. Sáng sớm, đặt đại giá ở sân điện Kính Thiên đến cửa Chu Tước, ngoài cửa đến bến sông Nhị Hà thì bày nghi vệ binh tượng ; sai quan thân cận Tôn Thất Chương đến công quán Gia Quất, Đô thống chế Phan Văn Triệu, Hộ bộ Nguyễn Văn Khiêm, Tham tri Hộ bộ Nguyễn Đình Đức đến nhà tiếp sứ ở bến sông để nghinh tiếp.

Vua ngự ở cửa Chu tước, hoàng thân và trăm quan theo hầu. Sứ giả nhà Thanh đến, vào điện Kính Thiên làm lễ tuyên phong. Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành sung việc nhận sắc, chưởng Thần võ quân Phạm Văn Nhân sung việc nhận ấn. Lễ xong, mời Bố Sâm đến điện Cần Chánh, mời trà rồi lui. Bèn đặt yến ở công quán Gia Quất, tặng biếu phẩm vật. Bố Sâm nhận lấy the, lụa, vải, sừng tê, kỳ nam, còn dư đều trả lại; rồi tiến mừng phương vật. Vua sai thu nhận một vài thứ để yên lòng. Bố Sâm từ về. Vua sai Tôn Thất Chương đưa đi một trạm và quan hậu mệnh hộ tống ra cửa ải.

Dùng Tham tri Lê Bá Phẩm làm Chánh sứ, Trần Minh Nghĩa và Nguyễn Đăng Đệ sung Phó sứ, đem phẩm vật sang nhà Thanh tạ ơn. Cống phẩm gồm vàng tốt 200 lạng, bạc 1.000 lạng, lụa the đều 100 tấm, sừng tê 2 tòa, ngà voi và nhục quế đều 100 cân. Lại dâng hai lễ cống cho năm Quý Hợi [1803]và năm Ất Sửu [1805] ; ngà voi 2 cặp, sừng tê 4 tòa; trừu, the, lụa, vải đều 200 tấm; trầm hương 600 lạng, tốc hương 1.200 lạng; sa nhân, cau khô đều 90 cân. Theo lệ bang giao cũ, cứ 2 năm thì cống một lần; 4 năm một lần sai sứ dâng luôn hai lễ cống.

Vua chuẩn bị trở về kinh; ngày 21 [2/3/1804], xa giá xuất phát tự thành Thăng Long; Ngày 25 [6/3/1804], đến Thanh Hoa, Vua bái yết Nguyên miếu.

Quốc trưởng Vạn Tượng là Chiêu Ấn chết. Em là Chiêu A nối ngôi. Vua sai Cai cơ Nguyễn Văn Uẩn, và Hàn lâm Lê Văn Phú sang phúng điếu. Vạn Tượng gửi thư nói rằng người dân Trấn Ninh [Xiêng Khoáng, Lào] đều không phục Xà Cương mà xin lập Chiêu Nội, Chiêu Nội cũng xin về ; bèn sai quan Nghệ An lượng cấp lương cho về.

Ngày mồng 8 tháng 2 [19/3/1804], xa giá đến kinh sư. Ngày 17 [28/3/1804], tế cáo Thái miếu chính thức đặt quốc hiệu là Việt Nam. Lễ xong Vua xuống chiếu bố cáo:

“Đế vương dựng nước, trước phải trọng quốc hiệu để tỏ rõ nhất thống. Xét từ các đấng tiên thánh vương ta xây nền dấy nghiệp, mở đất Viêm bang, gồm cả đất đai từ Việt Thường về Nam, nhân đó lấy chữ Việt mà đặt tên nước. Hơn 200 năm, nối hòa thêm sáng, vững được nền thần thánh dõi truyền, giữ được vận trong ngoài yên lặng. Chợt đến giữa chừng, vận nước khó khăn, ta lấy mình nhỏ, lo dẹp giặc loạn, nên nay nhờ được Phước lớn, nối được nghiệp xưa, bờ cõi Giao Nam, đều vào bản tịch. Sau nghĩ tới mưu văn công võ, ở ngôi chính, chịu mệnh mới, nên định lấy ngày 17 tháng 2 năm nay [28/3/1804], kính cáo Thái miếu, cải chính quốc hiệu là Việt Nam, để dựng nền lớn, truyền lâu xa. Phàm công việc nước ta việc gì quan hệ đến quốc hiệu và thư từ báo cáo với nước ngoài, đều lấy Việt Nam làm tên nước, không được quen xưng hiệu cũ là An Nam nữa”.

Cần nhắc lại sứ nhà Thanh Tề Bố Sâm đến Việt Nam còn có nhiệm vụ hỏi Vua Gia Long có muốn nhận cựu thần nhà Lê trở về nước hay không. Sau khi Vua nước ta chấp thuận, bèn sắp xếp cho trở về nước:  

“Ngày 13 tháng 2 năm Gia Khánh thứ 9 [24/3/1804]. Mệnh những người An Nam được biên chế Tá lãnh (1), hoặc bị an trí tại các nơi, được trở về nước. Dụ Nội các:

Trước đây Nguyễn Phúc Anh gõ cửa quan dâng biểu xin  ban phong, đã gia ân phong làm Quốc vương Việt Nam, làm phiên thuộc cai đất Giao Nam. Nhân nghĩ đến những người An Nam theo Lê Duy Kỳ đến đầu thuận nội địa được biên chế  Tá lãnh, tuy được ban cấp tiền lương, sống quây quần với nhau; nhưng xa cách quê hương đã nhiều năm, tình thực đáng thương.

Nay gia ơn cho trở về nước, để toại lòng muốn trở về đất tổ; lại mang hài cốt Lê Duy Kỳ về an táng tại đất cũ, để xây mồ vĩnh viễn. Lệnh cho viên Ðô thống coi kỳ  (2) này, căn cứ vào danh sách của những người An Nam, truyền chỉ thưởng 1 viên Tá lãnh 10 lạng bạc; 1 viên Kiêu kỵ, Hiệu úy thưởng cấp 8 lạng; từ Lãnh thôi đến đàn ông đàn bà người lớn thưởng cấp 5 lạng, trẻ em mỗi người thưởng cấp 3 lạng; tất cả đều do ty ngân khố Quảng Trử cấp phát. Lệnh chia nhóm, đi đến Quảng Tây, giao cho Tuần phủ Bách Linh sai đưa ra khỏi quan ải, báo cho viên Quốc vương thu lãnh. Trừ những kẻ bị an sáp tại Giang Ninh, đã báo cho Trần Ðại Văn tuân theo mà lo liệu; những người An Nam tại Trương Gia Khẩu, Nhiệt Hà, lệnh cho bọn Ðô thống tra xét rồi cho đưa về kinh đô, giao cho [Ðô thống] coi kỳ này theo lệ mà tống hồi. Còn những người trước đây bị phát vãng đến các xứ như Phụng Thiên, Hắc Long Giang, Y Lê; đều ra lệnh cho các Tướng quân tra xét, thả trở về, cùng thưởng cấp như trên, rồi đưa đến Quảng Tây  lệnh ra khỏi quan ải, để biểu thị sự thể tuất ngoại lệ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 126, trang 14-15 )

Tháng 3 [10/4-8/5/1804], sai Bắc Thành chế các thứ cân, thước và phương, thăng, hộc. Dụ rằng :

 “Thống nhất đo lường là việc đầu tiên trong chính trị. Nay nên theo thức mà chế tạo, gửi khắp các trấn. Phàm dân có chế để dùng phải lấy đó làm kiểu, do sở tại so sánh rồi khắc chữ làm tin. Làm trái thì có tội”.

Sai Điển quân Lưu Phước Tường và Hàn lâm viện Trần Công Hòa sung chánh phó sứ sang Xiêm. Người Xiêm đến cáo việc tang của vua thứ hai nước ấy, nên sai bọn Tường sang phúng. Tặng Phật vương 50 lạng vàng, 500 lạng bạc, the màu và vải trắng đều 100 tấm ; phúng vua thứ hai 500 cân sáp ong, 100 tấm vải trắng, 3.000 cân đường cát, đường phèn, đường phổi đều 500 cân. Khi sứ giả trở về, người Xiêm gửi thư đến tạ ơn.

Lữ Tống [Philippin] bị đói, xin mua gạo ở Gia Định; quan Lưu trấn không muốn bán, đem việc tâu lên. Vua bảo rằng :

“Bờ cõi dù khác nhau, nhưng lấy lòng chung mà thương nhau, sao nỡ không ngó đến”.

Bèn bán cho 50 vạn cân gạo.

Nhân ban học quy cho các thành và dinh trấn; quan Bắc Thành tâu rằng :

“Hiện nay Thánh thượng lưu ý đào tạo nhân tài, chia đặt Đốc học, rèn đúc học trò, để cống hiến cho nhà nước. Đó thực là cơ hội lớn để sửa đổi phong tục và tác thành nhân tài. Nhưng sự dạy dỗ mới bắt đầu thì văn khoa cử nên có kiểu mẫu để làm khuôn phép cho học trò. Vậy xin chuẩn định học quy, khiến cho người dạy lấy đó mà dạy học trò, và học trò lấy đó mà chuyên nghiệp, để cho giảng dạy khảo khóa lấy đó mà theo”.

Vua chuẩn lời tâu; sai Tham tri Hình bộ Nguyễn Thế Trực và quan Quốc tử giám Nguyễn Viết Ứng soạn định những bài mẫu mới về kinh nghĩa và văn sách, để ban bố thi hành.

Giặc nổi ở Thái Nguyên, đánh cướp Vũ Nhai [Thái Nguyên]                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    và Lạng Giang [Bắc Giang]. Trấn thủ Kinh Bắc là Phạm Tiến Tuấn đem quân đi đánh. Quan Bắc Thành sai đem quân tăng cường, đến nơi thì giặc tan vỡ, nên rút quân về.

Thủy sư Bắc Thành đánh tan giặc biển Tề Ngôi ở hải phận Yên Quảng [Quảng Ninh], bắt được quân giặc 13 người và thuyền ghe khí giới đem nộp.

Đắp tám đoạn đê mới ở Bắc Thành: Một đoạn ở xã Thượng Cát huyện Từ Liêm [Hà Nội] dài hơn 135 trượng [1 trượng=4 mét]; một đoạn ở xã Phú Xuyên huyện Tiên Phong [Ba Vì, Hà Tây], dài hơn 394 trượng; một đoạn ở xã Phù Liệt huyện Văn Giang [Hưng Yên] dài hơn 361 trượng; một đoạn ở xã Phù Cầm huyện Yên Phong [Bắc Ninh] dài hơn 47 trượng; một đoạn ở xã Đông Phù Liệt huyện Thanh Trì [Hà Nội] dài hơn 370 trượng; một đoạn ở xã Hà Lão huyện Hưng Nhân [huyện Hưng Hà, Thái Bình] dài hơn 119 trượng, một đoạn ở xã Đường Sâm huyện Chân Định [huyện Kiến Xương, Thái Bình] dài 214 trượng; một đoạn ở xã Trà Lý huyện Chân Định dài hơn 88 trượng. Sai quan Bắc Thành thuê dân đắp, chi tiền hơn 89.000 quan.

Ngày mồng một tháng 4 [9/5/1804], xây cung thành và hoàng thành. Cung thành bốn mặt dài suốt 307 trượng 3 thước 4 tấc, xây bằng gạch, cao 9 thước 2 tấc, dày 1 thước 8 tấc. Hoàng thành bốn mặt dài suốt 614 trượng, xây gạch, cao 1 trượng 5 thước, dày 2 thước 6 tấc. Hồ bọc ba phía, trái, phải, sau; dài 464 trượng 1 thước.

Người huyện Diên Hà [huyện Hưng Hà, Thái Bình] là Lê Duy Thanh đem dâng sáu quyển Tạp Lục và hai quyển Quần Thư Khảo Biện của cha là Lê Quý Đôn.

Bọn giặc Thái Nguyên còn sót đánh cướp đồn Bắc Cạn; quan trấn đem quân đánh úp phá được.

Bàn định quan chế 2 ban văn, võ; từ nhất phẩm đến cửu phẩm. Bàn xong, đem tuyên bố trong triều; dụ cho bầy tôi rằng:

“Bọn khanh nếu có ý kiến đều nên nói thực, chứ không nên trước mặt thì đồng ý, sau khi lui về lại còn nói”.

 Bầy tôi đều nói xin theo lời đã bàn; bèn ban bố khắp nơi.

Tháng 5 [8/6-6/7/1804], cho dời trấn lỵ Thanh Hoa từ xã Dương Xá huyện Đông Sơn đến xã Thọ Hạc huyện Đông Sơn; dời trấn lỵ Nghệ An từ xã Dũng Quyết huyện Chân Lộc đến xã An Trường huyện Chân Lộc.

Người thiểu số Thạch Bích [Đá Vách] giáp giới đầu nguồn Quảng Ngãi [Kon tum], thường xuống quấy nhiễu; nhắm đề phòng lâu dài vào tháng 5  sai Lê Văn Duyệt và Lê Quang Định biên chế quân và dân Quảng Ngãi làm mười kiên cơ. Phàm quân dùng người quê ở Quảng Ngãi, từ phó đội trở xuống, đều cho về cùng với dân ở đấy biên chế thành cơ đội; dân cho miễn thuế thân và dao dịch, chia phiên đi thú.

Công chúa nhà Lê cũ là Ngọc Hân mất. Năm Bính Ngọ Cảnh Hưng thứ 47 [1786], Vua Lê Hiển Tông gả Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ, đến lúc Tây Sơn mất Ngọc Hân về quê mẹ ở xã Phù Ninh [huyện Thuận Thành, Bắc Ninh], đến nay mất. Quan huyện Đông Ngàn [Bắc Ninh] xin cho làm lễ an táng; dân Phù Ninh lập đền thờ bà.

Tháng 6 [7/7-4/8/1804], việc xây cất cung thành và hoàng thành sợ gây phiền nhiễu dân,  Lưu trấn Gia Định là Nguyễn Văn Nhân tâu rằng:

 “Nay trong nước mới định mà công việc bắt dân làm luôn, sợ sinh ta thán, xin phát nhiều tiền bạc để thưởng cấp, khiến dân vui lòng mà quên mệt nhọc”.

 Chiếu Vua trả lời:

 “Khanh nói phải đó. Nhưng kinh sư là đất căn bản, đặt hiểm để giữ nước, việc ấy không thể thiếu được. Nay chinh chiến mới yên, người ta còn quen sự khó nhọc, khó nhọc thì dễ khiến, mà việc dễ nên. Nếu để vài năm sau thì dân quen yên rỗi, yên rỗi thì khó khiến, mà oán thì dễ sinh. Trẫm nhân nhọc mà bắt nhọc luôn để xây dựng lấy chốn thần kinh, đó là kế nhọc một lần mà nghỉ mãi mãi. Quân dân đi làm việc, trẫm đã ưu cấp cho. Ngươi nói không giấu giếm, trẫm rất khen ngợi”.

Cung thành [Tử Cấm thành] và Hoàng thành đã làm xong; cho binh Bắc Thành về quê nghỉ ngơi, thưởng mỗi người một quan; từ đội trưởng trở lên thưởng thêm hai tháng tiền bổng. Miễn thuế thân năm nay cho các thợ làm việc ở kinh.

Bắc Thành nước lớn, đê vỡ, sai quan lấy thóc kho phát chẩn rồi đem việc tâu lên. Vua sai quan địa phương xét những người bị tai nạn nhiều quá thì cho vay tiền để đong thóc giống gieo mạ, không bỏ lỡ mùa màng.

Năm ngoái nước Hồng Mao [Anh] sai sứ đến hiến phương vật và dâng biểu xin lập phố buôn ở Sơn Trà, Đà Nẵng; bị nhà Vua từ chối. Năm nay Hồng Mao lại sai sứ đến dâng phương vật, xin cho người nước ấy ở lại Đà Nẵng buôn bán. Vua nói:

 “Tiên vương kinh dinh việc nước, không để người Hạ lẫn với người Di, đó thực là cái ý đề phòng từ lúc việc còn nhỏ. Người Hồng Mao gian giảo trí trá, không phải nòi giống ta, lòng họ hẳn khác, không cho ở lại, ban cho ưu hậu mà khiến về, khước từ những phương vật họ hiến”.

 Rồi sau bọn Hội Thương Trọng [tên quan người Anh] hai ba lần dâng thư yêu cầu; Vua cũng không cho.

Cấm dân gian không được buôn bán các thứ gỗ quí: táu, lim, giáng hương; làm trái thì xử tội nặng. Thuyền buôn nước ngoài mua trộm các thứ ấy, cũng bị tội như thế. Trước khi cấm mà đã lỡ bán, thì đem nộp hết cho quan, trả tiền đúng giá.

Sai Lễ bộ bàn định nơi thờ các công thần tại đền Hiển Trung Gia Định, tổng cộng 1.015 người. Trong đó có các danh thần như: Thái úy quốc công Võ Tánh, Lễ bộ tặng Thái tử thái sư quận công Ngô Tòng Chu, Quận công Chu Văn Tiếp ; Đại tướng quân quận công Tôn Thất Hội, Đô thống chế tặng Thiếu bảo quận công Tống Viết Phước.

Phía nhà Thanh phát hiện vài cựu thần nhà Lê được chấp nhận cho trở về nước đã mang nô bộc người Trung Quốc cùng trở về. Sự việc tâu lên, Vua Gia Khánh ban chỉ dụ tìm cách ngăn chặn:

“Ngày 3 tháng 6 năm Gia Khánh thứ 9 [9/7/1804]. Dụ các Quân cơ đại thần:

“ Bách Lân dâng tấu triệp rằng tra rõ những người Di An Nam từ Giang Ninh [Nam Kinh]  cho trở về là bọn Bế Nguyên Cung, mang nô bộc là bọn là bọn Tạ Xương Linh; đã phân biệt chuộc rồi lưu lại.

Bọn Bế Nguyên Cung, trước đây lúc bị an trí tại Giang Ninh, chúng là người Di, không đáng được mua người dân nội địa làm nô bộc; nay được cho phép về nước, há lại được mang theo những người này. Từ nay trở về sau, các người Di lục tục trở về, nếu như có mang về, đều cho liệu biện như vậy.

Còn bọn Bế Nguyên Cung tại Giang Ninh riêng mua nô bộc, các quan địa phương sao không biết và xét đến; nếu không nhờ Quảng Tây điều tra ra và lưu giữ, thì dân nội địa đã bị dân Di làm nô dịch sai khiến, thật không hợp thể chế. Hiện tại bọn Tạ Xương Linh và văn khế mua, đã giao cho ủy viên Giang Nam mang về. Lệnh Trần Ðại Văn tra trong văn khế xem quê quán bọn này ở đâu, mua năm nào; Diêu Thành Quí bị Hà Ðình Cầu mua năm nào, căn cứ vào năm để biết được các viên phụ trách cai quản, rồi soạn tấu triệp đầy đủ  dâng lên để tham hặc.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 130, trang 1-2)

Tháng 7 [5/8-3/9/1804], qui định thời gian chuyển đệ công văn theo trạm; từ Gia Định đến kinh đô là 13 ngày, từ Bắc Thành đến kinh đô là 5 ngày; đúng hạn thì được thưởng tiền, Gia Định thưởng 5 quan, Bắc Thành thưởng 3 quan.

Định lệ thuế cho người thiểu số ở đạo Cam Lộ [Quảng Trị]: Sách Làng Tổng gạo nếp 10 sọt, vỏ gai 30 bó, bí xanh 300 quả, trâu một con, sáp ong 7 cân 8 lạng, thóc đen 5 sọt ; sách Làng Sen gạo nếp 10 sọt, sáp ong 15 cân, thóc đen 5 sọt, bí xanh 100 quả, mật ong 2 hũ ; hai sách Làng Tán, La Miết, gạo nếp 2 sọt ; sách Tầm Linh tiền 64 quan 2 tiền ; nguồn Viên Kiệu và hai sách Xà Đoan và Tiết Đường tiền 105 quan, hương vị 3 sọt, nhựa trám 3 sọt, song 12 sợi, mây đá 240 sợi, mây nước 11.000 sợi, mây sắt 31.000 sợi, chiếu mây 3 tấm, gạo nếp 32 sọt.

Tháng 8 [4/9-3/10/1804], quan tài Cựu hoàng Lê Chiêu Thống đã được đưa từ Trung Quốc về nước, quan Bắc Thành đem sự việc tâu lên. Vua hạ chiếu cho Diên Tự Công Lê Duy Hoán [ con Hoàng thân Lê Duy Chi, cháu Cựu hoàng Lê Chiêu Thống] đón tại ải Nam Quan. Ngày 24 tháng 9 [27/10/1804] Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành sai quân, cùng đinh phu các huyện tới Lạng Sơn rước quan tài về thành Thăng Long, tế điếu tại nhà Diên Tự Công. Vua cho 700 quan tiền, 500 phương gạo [ 1 phương= 30 lít], dùng binh thuyền hộ tống về táng ở Thanh Hoa.

Còn hài cốt những bầy tôi như Đinh Nhạ Hành, thì cho lãnh về quê an táng; dùng tiểu gỗ đưa về, cấp tiền vải cho gia đình.

Riêng Hoàng phi Nguyễn Thị Kim, người huyện Lang Tài, Bắc Ninh là vợ Cựu hoàng Lê Chiêu Thống. Cuộc biến năm Kỷ Dậu [1789], Cựu hoàng chạy sang Trung Quốc, Hoàng phi theo không kịp, ẩn nấp trong thôn ấp, không ai biết. Đến nay đến chịu tang, thương khóc, rồi uống thuốc độc chết. Quan Bắc Thành cấp cho 100 quan tiền và một tấm gấm để chôn, rồi đem việc tâu lên, xin nêu danh tiết. Đặng Đức Siêu quan bộ Lễ bàn rằng :

“Nêu khen những người tiết nghĩa là cốt để khuyên người; nhà Chu thì nêu danh cả xóm và đắp mộ; nhà Hán thì nêu danh và tha thuế cả nhà, đời Minh dân gian có người trinh tiết thì nêu họ tên, khắc vào bia đá, đều chưa bao giờ phong tên thụy cả. Nay Nguyễn Thị Kim tuy không ví như dân thường nhà quê, mà hay giữ vẹn được mình, tiết nghĩa khá khen, xin cho biển ngạch để nêu khen”.

Vua liền sai quan Bắc Thành dựng bia đá ở làng, khắc chữ : “Khâm tứ an trinh tuẫn tiết Nguyễn Thị Kim chi môn” [Kính ban nơi cửa nhà Nguyễn Thị Kim là bậc an trinh tuẫn tiết.], cấp cho 2 người mộ phu, 20 mẫu ruộng, giao cho họ Lê giữ việc thờ cúng.

Riêng bộ Quốc Sử Di Biên của Thám hoa Phan Thúc Trực cung cấp thêm sử liệu như sau:

Vào tháng 7 [5/8-3/9/1804], bọn di thần Lê Quýnh đưa quan tài Cựu hoàng Lê Chiêu Thống về đến Lạng Sơn, làm lễ tế điện ở ngoài thành. Ngày 26 [30/8/1804] Lê Quýnh về thành Thăng Long trước, yết kiến Quận công Nguyễn Văn Thành, quỳ nhưng không lạy và nói:

“Chưa được lạy Vua, chưa dám lạy tôn công.”

Quận Thành mời ngồi, Quýnh tạ rằng:

“Nước mất, không biết dựng lại, tôi là tội nhân của tôn công; nay thấy tôn công, tôi toát mồ hôi thấm áo. Duy hài cốt của Cố quân, chưa được tấc đất để an táng, xin tôn công tán thành cho.”

 Quận Thành nói:

“Lo gì việc ấy, nhà Vua mong ông như khát mong nước uống, thường nói khi ông về vào yết kiến ngay, nói chuyện dăm bảy ngày. Công việc của Cố quân, tôi bảo đảm làm cho thành tựu.”

Ngày mồng 6 tháng 8 [9/9//1804], Quýnh trở về quê; ngày mồng 7 [10/9//1804] cáo yết nhà thờ họ. Ngày 12 [15/9/1804] Quýnh trở lại thành Thăng Long, xin vào kinh dâng tờ tâu, được Vua cho đem hài cốt Cựu hoàng chôn tại làng Bố Vệ [huyện Đông Sơn, Thanh Hóa]. Ngày 24 tháng 9 [27/10/1804] Quận Thành sai quân, cùng đinh phu các huyện tới Lạng Sơn rước quan tài về thành Thăng Long, tế điếu tại nhà Diên Tự Công.

Bấy giờ Hoàng hậu Nguyễn Thị Kim từ chùa Lã đến viếng tang Vua, khóc với Lê Quýnh, rồi hỏi thân thế mình nên như thế nào. Quýnh bảo:

“Chết theo tiên quân là thượng kế; về lăng tẩm để giữ đèn hương là kế thứ hai.”

Hậu bèn uống thuốc độc chết, bấy giờ mới 40 tuổi.

Ngày 28 tháng 10 [29/11/1804], Quận Thành đưa tang Cố quân về làng Bố Vệ an táng, rồi phụ táng Hoàng hậu vào đấy.

Lê Quýnh từ Thanh Hóa về, vào lạy tạ ơn Quận Thành, rồi trở về quê, đến chùa Đại Đồng tu, có câu thơ:

Phật tổ dung vi sơ đệ tử,

Hoàng Vương hứa tác cựu nhàn dân.

(Phật tổ cho làm đệ tử mới,

Vua hứa làm dân cũ nhàn.)

Tính Lê Quýnh hẹp hòi, thấy ai có chút lỗi nhỏ cũng đều chỉ trích không bỏ qua, nên người ta không phục. Lại dụng tâm tà, lúc đi sang Tàu, những ruộng ao các con bán đi đều nhất nhất đòi về!

Bấy giờ phía nhà Thanh, viên Ðô thống Ô Lỗ Mộc Tề thuộc tỉnh Cam Túc đặt câu hỏi rằng trong địa địa phương y phụ trách, năm Càn Long thứ 36 [1771] đã an sáp người Việt Nam  là bọn Hoàng Công Toản, gồm 22 hộ; những người này có nên chấp thuận về nước, như đã giải quyết cho đám cựu thần nhà Lê hay không? Vua Gia Khánh giải thích bọn Hoàng Công Toản vốn là cừu địch với họ Lê nên đến đầu thuận nội địa, nhưng hiện tại Nguyễn Phúc Ánh, người được nước vốn thuộc cựu thần nhà Lê. Nhà Vua lo rằng những người này sau khi trở về nước sẽ không có chỗ nương dựa; nên cho ở lại Trung Quốc;

“Ngày 6 tháng 8 năm Gia Khánh thứ 9 [9/9/1804]. Lại dụ:

Hôm nay Quân cơ đại thần tâu bộ hình chuyển văn thư cho biết căn cứ Ðô thống Ô Lỗ Mộc Tề báo rằng tại địa phương Ðầu Ðồn thuộc xứ này, vào năm Càn Long thứ 36 [1771] an sáp người Di là bọn Hoàng Công Toản, gồm 22 hộ; những người này nên hay không nên chấp thuận cho trở về nước. Qua Quân cơ điều tra rõ, Hoàng Công Toản là hậu duệ họ Mạc (3), nhân họ Lê diệt Mạc nên đổi họ để trốn, cư trú tại trại Mãnh Thiên. Lại bị An Nam đánh, sức không chống nỗi, đem quyến thuộc hơn 100 người, vào năm Càn Long thứ 34 [1769] khẩn cầu nội phụ. Ðã được cho an sáp gần biên giới, rồi viên Quốc vương nước này xin đưa về để trị tội, nên bi bác và cho an sáp tại Ô Lỗ Mộc Tề.

Những gia đình An Nam này với những người đi theo Lê Duy Kỳ được cho trở về; tình tiết không giống nhau, nên khó có thể liệu biện  cùng một cách. Nay truyền dụ cho viên Ðô thống, nếu như lúc này các hộ thuộc bọn Hoàng Công Toản không xin trở về nước, thì gác lại không bàn đến. Nếu bọn y nhân các các hộ theo Lê Duy Kỳ đều được chấp thuận cho trở về nước, rồi lại khẩn cầu xin hồi hương thì viên Ðô thống cần dụ rằng: Bọn ngươi vốn là cừu địch với họ Lê nên đến đầu thuận nội địa, nhưng hiện tại Nguyễn Phúc Ánh, người được nước, vốn thuộc cựu thần nhà Lê. Ðại Hoàng đế lo rằng các ngươi sau khi trở về nước sẽ không có chỗ nương dựa nên vì lòng thể tuất không đưa các ngươi giao cho nước này. Các ngươi đáng an cư lạc nghiệp, không nên nghe những điều quấy. Dụ một cách minh bạch như vậy, bọn chúng sẽ cảm khích về sự ban ơn. Ðem dụ này lệnh để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 133, trang 12-13)

Tháng 9 [4/10-1/11/1804], bọn giặc Triều Châu [Quảng Đông] là Mã Sĩ Anh quấy phá địa phương Hưng Hóa, tràn đến châu Văn Bàn [Lào Cai], Châu trưởng Đèo Quốc Uy đánh phá, bắt được Sĩ Anh và đồ đảng 20 người. Thưởng cho Quốc Uy một cặp áo và 300 quan tiền.

Sau khi Thái miếu [miếu thờ các đời], miếu Triệu tổ [Nguyễn Kim], miếu Hoàng khảo [cha Vua Gia Long] làm xong; vào ngày mồng 6 tháng 10 [7/11/1804], Vua đích thân đem bầy tôi làm lễ đặt bài vị các Vua và Hoàng hậu tại các miếu. Ngày mồng 7 [8/11/1804], Vua đến làm lễ; xong Vua ngự điện nhận lễ chầu mừng, cho bầy tôi ăn yến. Rồi sai dựng hành lang hai bên tả hữu miếu Triệu Tổ để chứa đồ tế.

Ngày 19 [20/11/1804], rước Thái hậu đến ở cung Trường Thọ; Vua thân đến chầu mừng.  Từ đó cứ 3 ngày hoặc 5 ngày, vua thân đến thăm sức khỏe, chưa từng bỏ thiếu.

Tháng 11 [2/12-31/12/1804] lại dịch nhà Thanh là bọn Lâm Quý, Lâm Bảo đáp thuyền buôn qua Bành Hồ [Đài Loan], gặp gió trôi dạt đến cửa Đại Chiêm [Hội An, Quảng Nam] . Trấn quan Quảng Nam đem sự việc tâu lên; Vua sai cấp cho bọn Quý và thủy thủ tiền, gạo. Sau lại cho bọn Quý phương tiện, sai đưa theo đường bộ về trở nước.

Người Lạc Hoàn [Lạc Hòn, Savannakhet] là Pha Na Khi đến hiến sản vật địa phương 3 thớt voi đực, 2 cặp ngà voi, 2 tòa sừng tê, 25 cân sáp ong. Pha Na Khi và cha là Ất Thăng, nối đời làm tù trưởng Lạc Hoàn. Khi Ất Thăng chết, con rể là Xí Xương Mã đuổi Pha Na Khi mà tự lập. Pha Na Khi trốn ở rừng rú, nhờ Điển quân thượng đạo Lưu Phước Tường dẫn cho quy phụ triều đình. Khi vua đã lấy lại được kinh thành, dụ cho trở về, đến nay đem lễ vật do đạo Cam Lộ [Quảng Trị]vào hiến. Vua vời vào chầu, hỏi thăm yên ủi, trả lại lễ vật.

Tháng chạp [1/1-30/1/1805], quản tàu Long Phi là Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] dâng sách Thái tây toán pháp (4) và sách Thiên chỉ minh yếu luận (5), mỗi thứ một quyển.

Giặc biển Tề Ngôi tên Trạc, họp hơn 60 chiếc thuyền, lại quấy phá châu Vạn Ninh [Quảng Ninh]. Trấn thủ Lê Văn Vịnh suất binh dân đánh dẹp; Cai châu Phan Phương Khách, Phó châu Phan Đình Trung, cựu Tri châu Vi Quảng Vỹ tiến đánh, chém được Trạc và đồ đảng 4 người, giặc tan vỡ. Quan Bắc Thành đem sự việc tâu lên, bèn cho Phương Khách làm Phòng ngự sứ kiêm Cai châu, cho Đình Trung làm Phòng ngự đồng tri kiêm Phó châu và Quang Vỹ làm Phòng ngự thiêm sự, thưởng tiền 500 quan, thưởng cho binh dân 1.000 quan.

Tại Kinh Bắc giặc nổi lên cướp đồn Đèo Vang trấn Thái Nguyên; viên Cai đội giữ đồn là Nguyễn Hữu Thành chống đánh bị chết. Quan Bắc Thành đem quân đánh bắt. Phó thống Nguyễn Xuân, Phó quản thập cơ Ngô Văn Tham tiến đến Phượng Nhãn [huyện Lạng Giang, Bắc Giang], Trấn thủ Kinh Bắc là Phạm Tiến Tuấn đem quân hợp đánh, bắt được tướng giặc là Lương Văn Truyền và hơn 30 đồ đảng, thu được khí giới rất nhiều. Hạ lệnh thưởng khắp cho quan binh và dân phu hơn 2.000 quan tiền; người bắt được tướng giặc thì thưởng thêm 300 quan, quan binh thì thăng chức một cấp.

Ngày 26 [26/1/1805], vua đến Thái miếu dâng lịch Vạn Toàn năm Ất Sửu; lễ xong ban lịch mới cho các nơi.

 

Chú thích

1.Tá lãnh: Đơn vị phụ thuộc vào một cơ quan.

2.Kỳ: Quân đội nhà Thanh được chia thành 8 kỳ, tức 8 màu cờ; vậy biên chế vào kỳ tức biên chế vào quân đội.

3.Hoàng Công Toản là hậu duệ họ Mạc: Điều này không đúng, Hoàng Công Toản là con Hoàng Công Chất, nỗi dậy tại vùng Sơn Nam [Nam Định, Thái Bình] vào năm 1737, không liên quan đến nhà Mạc.

4.Thái tây toán pháp : Sách toán của Tây phương.

5.Thiên chỉ minh yếu luận : Sách thiên văn học.

Tháng giêng năm Gia Long thứ 4 [31/1-28/2/1805], định lệ khám báo ruộng lúa bị tổn hại. Nếu không may địa phương nào gặp hạn, lụt, sâu bọ làm tổn hại lúa má thì quan phủ huyện phải đến khám xét ngay lúc lúa chưa gặt, rồi quan trấn ủy người đi khám lại; hạn trong 10 ngày phải tâu lên; ghi đúng phân số, để lượng xét tha bớt thuế.

Lập đội yến sào; sai Cai đội đội Trần Văn Giai mộ dân sung vào, mỗi năm mỗi người nộp thuế 8 lạng yến sào.

Tướng giặc tại Thanh Hoa là tên Chấn tự xưng quận công, ngầm đặt quan chức cho bè đảng, có các cơ hiệu Ngũ Ninh, Ngũ Thắng, Ngũ Dũng. Quan Trấn đem quân đánh, bắt được bè đảng là bọn Vũ Trí Nguyệt ở xã Ngọ Xá [huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa]. Sau Thổ tù Nguyễn Đình Giá bắt được Chấn ở xã Phố Cát [huyện Thạch Thành, Thanh Hóa], sai giết đi, cho Đình Giá làm Phòng ngự sứ.

Quan Bắc Thành tâu rằng :

“Giặc biển Tề Ngôi là bọn Trịnh Năng Phát, Hoàng Long, Sĩ Tiến nhiều lần bị quan quân đuổi bắt, trốn vào động La Phù ở Long Môn [châu Khâm, Quảng Tây]. Đã bao lần báo cho Long Môn mà quan ở đấy cứ che chở. Xin gửi công văn cho Tổng đốc Lưỡng Quảng để dẹp bắt”.

Vua xuống chiếu không nên báo, hãy sai quan trấn Yên Quảng [Quảng Ninh] đặt đồn, nghiêm việc phòng bị cho dân được yên ổn.

Ngày 22 [21/2/1805], dựng điện Thái Hòa; thưởng cho lính và thợ hơn 1.400 quan tiền.

Tháng 2 [1/3-30/3/1805], triệu Lưu trấn Gia Định là Nguyễn Văn Nhân về Kinh. Lấy Chưởng Trung quân Nguyễn Văn Trương làm Lưu trấn Gia Định, Thượng thư Hộ bộ Trịnh Hoài Đức làm Hiệp lưu trấn.

Triệu quan nhà Lê cũ là bọn Lê Duy An, Trịnh Hiến, Lý Bỉnh Đạo, Nguyễn Hữu Cung vào kinh. Bọn An theo Vua Lê Chiêu Thống xuất vong trong 16 năm, nếm đủ mùi gian khổ. Vua khen là tiết nghĩa, vời vào yết kiến, yên ủi hỏi han giờ lâu; cấp cho quần áo tiền gạo. Sau bổ Hiến và Bỉnh Đạo làm Thị trung học sĩ, Cung làm Cai cơ.

 

Tháng 3 [31/3-28/4/1805], hạ lệnh cho các quan văn võ hàng ngày cứ giờ mão [5-7 giờ sáng] phải vào điện Cần Chánh tâu việc.

Ngày 30 tháng 4 [28/5/1805], xây đắp Kinh thành; chu vi 2.487 trượng 4 thước 7 tấc [4 m.2487.4=9,949.6 mét], suốt bốn mặt hào dài 2.503 trượng, 4 thước 7 tấc [4 m.2503.4=10,013.6 mét]. Hào là hệ thống Hộ Thành Hà: đoạn phía Tây là sông Kẻ Vạn, phía Bắc là sông An Hòa, phía Đông là sông Đông Ba, riêng đoạn phía Nam dựa vào sông Hương. Thành có 10 cửa, kỳ đài cao 4 trượng, 4 thước [17.6 mét]; bên trong là Hoàng thành, và Cung thành. Lấy biền binh ở Kinh và ở Thanh Nghệ, Bắc Thành, quân và dân Thừa Thiên, Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định sung làm việc. Ưu cấp tiền gạo, mỗi người mỗi tháng cấp tiền 1 quan 5, gạo 1 phương 15 bát.

Vua thấy công việc nặng nhọc, nghĩ giữ cho dân đỡ mệt, hạ lệnh mỗi ngày buổi sáng làm đến giờ ngọ [11-13 giờ] thì nghỉ, buổi chiều làm đến giờ dậu [17-19 giờ] thì thôi, ai đau ốm thì cấp thuốc thang điều trị.

Tháng 5 [29/5-28/6/1805], định lệ hoãn trưng ruộng đất những dân lưu lạc từ Nghệ An trở ra Bắc. Đặc biệt ra lệnh ruộng đất của lưu dân từ năm Nhâm Tuất [1802] trở về trước đã cho quan quân cày cấy, thì nay đình bãi để đợi dân lưu tán trở về lại cho quản nhận để làm ăn; tha thuế, tha lính 3 năm.

Sai hỏi thăm nghĩa dân tại Long Xuyên [Cà Mâu]. Vua dụ bầy tôi rằng :

“Trước đây nhà nước gặp bước khó khăn, ta phải lánh ở Long Xuyên, nhân dân nhiều người bỏ của nhà để  giúp quân, hăm hở việc công, thích làm điều nghĩa, ta rất khen. Vậy hạ lệnh cho lưu trấn Gia Định hỏi khắp những người ấy để tâu lên, lượng gia ban thưởng.”

Tháng 6 [27/6-25/7/1805], sai xây các cửa thành Thăng Long: cửa Đông Nam, cửa Tây Nam, cửa Đông, cửa Tây và cửa Bắc; mỗi cửa đều dựng bia để ghi.

Giặc biển Chà Và cướp bóc ở ngoài biển, dân Côn Lôn bị hại. Quan Trấn thủ  xin hạ lệnh cho các thuyền công và thuyền tư đều được trang bị khí giới để phòng bị.

Tháng 7 [26/7-23/8/1805], đào vét  sông An Hòa ở phía bắc kinh thành; dùng tiền đền bù số ruộng đất của dân tại sông đào.

Vua thấy dân Gia Định thóc gạo chứa chan mà kho trữ thì ít, sắc cho bốn dinh rằng lương gạo của quân binh thì chiết cấp bằng tiền. Trả cao hơn giá thị trường một phương gạo [1 phương= 30 lít] một tiền; năm nào mất mùa mới cấp bằng thóc gạo.

Thuyền buôn của người Chà Và [Java]  bị nạn đậu ở phần biển Quảng Đức [Thừa Thiên]; sai cấp quần áo tiền gạo rồi cho đi.

Tháng 8 [24/8-22/9/1805], truy tặng thụy hiệu (1) cho Đông cung nguyên soái quận công Cảnh làm Anh duệ hoàng thái tử, dựng nhà ở xã Vĩ Dã [Huế].

Điện Thái Hòa làm xong, thưởng cho lính và thợ làm việc 1.000 quan tiền.

Sai quan bộ Lễ Đặng Đức Siêu khảo xét công trạng công thần, chia làm 4 bậc: Tổng trấn Tôn Thất Khê, Thiếu úy Tôn Thất Hiệp, Nội tán Đào Duy Từ, Tiết chế Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Hữu Dật, Chưởng cơ Nguyễn Hữu Kính thuộc công thần bậc trên ; Khám lí Trần Đức Hòa, công thần bậc nhất ; Chưởng cơ Nguyễn Hữu Hào, Trấn phủ Tống Phước Trị, Chưởng dinh Tống Hữu Thanh, Thái giám Nguyễn Đình Quý, Trà quận công phu nhân Trần thị, công thần bậc hai ; Thiếu sư Tôn Thất Diễn, Chưởng dinh Tôn Thất Tráng, Chưởng cơ Tống Phước Đào, công thần bậc ba.

Con cháu mỗi người, một người được tập ấm làm Đội trưởng hay Thứ đội trưởng; ban cấp phu coi mộ  và tự điền (2) theo thứ bậc khác nhau. Công thần bậc trên được tập ấm Đội trưởng 1 người, phu mộ 6 người, tự điền 15 mẫu ; công thần bậc nhất được tập ấm Đội trưởng 1 người, phu mộ 4 người, tự điền 9 mẫu ; công thần bậc hai được tập ấm Thứ đội trưởng 1 người, phu mộ  3 người, tự điền 6 mẫu ; công thần bậc ba được tập ấm Thứ đội trưởng 1 người, phu mộ phu 2 người, tự điền 3 mẫu.

Kinh thành làm xong, cho binh đinh làm việc về quê nghỉ ngơi, cấp cho lương đi đường hàng ngày. Khi đi đường có ai đau ốm thì cứ theo số ngày mà lãnh tiếp. Lại thấy từ Nghệ An về Bắc đường sá xa cách, thưởng thêm cho binh đinh mỗi người 1 quan 5 tiền và từ đội trưởng trở lên 3 tháng lương tiền.

Dân thiểu số nguồn Phù Âu thuộc Quảng Đức [Thừa Thiên] cướp phá miền Tả Trạch [huyện Hương Thủy, Thừa Thiên]. Sai Đô thống chế Phan Văn Đức và Lưu thủ Nguyễn Công Hòa đem quân đánh, bắt được hơn 60 người. Vua chỉ cho giết thủ phạm, số còn lại đày đi Quảng Trị. 

Đổi phủ Phụng Thiên, Bắc Thành làm phủ Hoài Đức, huyện Quảng Đức làm huyện Vĩnh Thuận.

Tháng 8 nhuần [23/9-21/10/1805], sai Gia Định hàng năm mua 100 cân hải sâm ở Phú Quốc để nộp. 

Ngày mồng 1 tháng 9 [22/10/1805], kẻ cướp giết Lê Quýnh và con là Tốt. Bấy giờ ở xã Bình Ngô [huyện Thuận Thành, Bắc Ninh] có tướng cướp tên là Bi, tự xưng là Bắc sứ súy, thường ẩn hiện cướp bóc. Bi đốt phá làng Ngâm Điền [huyện Gia Bình, Bắc Ninh], lấy được nhiều gia súc sản vật; Quýnh đem gia đồng đón đường chặn đánh. Bi căm giận, đêm ấy đem quân vào nhà Lê Quýnh đốt phá, đâm Quýnh vài chục vết thương, 15 ngày sau thì Quýnh chết. Con Quýnh là Trắc và Tốt định báo thù cho cha, lẻn ra đi, thường đem binh khí tùy thân; Bi đặt mai phục, đâm chết Tốt tại cánh đồng. Quận công Thành sai quan đến viếng, cho tiền và gạo để làm tang lễ.

Bầy tôi xin lập Thái tử, Vua muốn hoãn để rèn luyện thêm, bèn dụ rằng :

“Ta từ thuở nhỏ, gặp vận nhà không may, từng trải mọi gian hiểm mới có ngày nay, khó nhọc mà được, mới phải nghĩ truyền để lâu dài. Thái tử là ngôi vua sau này của nước, chính thống là ở đó. Nay hoàng tử hoàng tôn hãy còn nhỏ, trẫm đương ủy cho thầy dạy, rèn đúc thành tài đức rồi sau chọn kẻ nào hiền mới lập, thế cũng chưa muộn”.

Tháng 10 [21/11-20/12/1805] chuẩn cho ruộng đất tam bảo tức ruộng chùa tự Quảng Bình trở vào Nam đến Phú Yên do nhà nước thu thuế; mức thuế như ruộng công, có ba bậc: nhất, nhì, ba.

Cho Mạc Tử Thiêm làm Khâm sai chưởng cơ, vẫn lãnh Trấn thủ đất Hà Tiên.

Lưu trấn Gia Định tâu:

 “Gần đây giặc biển Chà Và [Java] không gây lo cho dân ở Côn Lôn nữa, cho nên ngựa công chăn nuôi ở đấy sinh sản ngày nhiều”.

 Vua sai chọn ngựa đã rèn tập đưa về Kinh.

Tháng 11 [21/12/1805-19/1/1806], miễn dao dịch cho thợ rừng Quảng Đức [Thừa Thiên] và Quảng Trị; mỗi năm nộp thuế bằng gỗ, hạng tráng nộp 2 cây mỗi cây dài 10 thước dầy 8 tấc làm mức, hạng lão tật nộp một nửa.

Tháng chạp [20/1-17/2/1806] Quốc trưởng nước Vạn Tượng [Viêng Chăn] là Chiêu A Nỗ sai sứ đến cống voi đực 2 con, sừng tê 2 tòa, nhục quế 800 cân. Sứ giả đến Cam Lộ [Quảng Trị], dịch thư như sau :

“Xưa ở đời liệt thánh, nước họ 3 năm một lần cống, đời đời xưng phiên thần. Từ khi giặc Tây Sơn tàn ngược, dân không sống nổi, mới phải theo nước Xiêm, lại bị người Xiêm làm khổ. Nay uy vũ nhà vua nổi dấy, Man Di đều quy phục cả, xin theo lệ cũ, tiến cống như xưa.” 

Khi sứ giả đến, cho yết kiến, hỏi về chính sự phong tục nước họ, rồi khoản đãi rất hậu, hơn một tháng, sứ giả xin về nước.

Lại ban chiếu dụ rằng :

“Quốc trưởng Chiêu Ấn trước nước ngươi là bề tôi cũ của trẫm vậy. Trẫm đối với nước ngươi, chỉ nghĩ đến vỗ về yêu mến. Ngươi nên kính giữ chức phận, giữ yên lấy dân, cho xứng ý trẫm”.

Sai Lễ bộ bàn định lệ cống cho Vạn Tượng, bắt đầu từ năm nay ba năm một lần cống, lấy các năm Sửu, Thìn, Mùi, Tuất làm kỳ cống, tháng 12 thì đến kinh cho kịp ngày chầu mừng tết Nguyên Đán. Đồ cống là : voi đực 2 con, sừng tê 2 tòa, ngà voi 2 chiếc, vỏ quế 5 cân. Sứ bộ:  Chánh sứ Phó sứ đều 1 người, Tù trưởng 3 người, Thông ngôn 2 người, người đi theo 30 người. Đường sứ do trạm Nghệ An dẫn đi, không đi theo đường Cam Lộ.

Tháng giêng năm Gia Long thứ 5 [18/2-19/3/1806], chọn Nguyễn Du tác giả Truyện Kiều làm Đông các học sĩ, Lê Lương Thận làm Hàn lâm viện chế cáo, Nguyễn Hữu Kiều sung Cống sĩ viện, Nguyễn Danh Dương làm Đốc học Nghệ An.

Trước đây dưới thời Lê Cảnh Hưng,  Hoàng Công Toản thua trận, chạy sang nhà Thanh xin tá túc [1769] rồi nạp đất cho nhà Thanh. Triều đình các đời Lê, Tây Sơn nhiều lần gửi thư đòi, nhưng chưa được phía Thanh đáp ứng. Tình trạng kéo dài đến năm nay, viên Trấn mục Hưng Hóa đích thân gửi thư cho Tổng đốc Vân Quí, xin hoàn trả lại đất. Sự việc được tâu lên, Vua Gia Khánh cực lực phản đối, bèn ra lệnh Quân cơ đại thần duyệt bản thảo Tổng đốc Vân Quí định gửi cho Việt Nam  rồi sai viên Tổng đốc chép lại để gửi:

“Ngày 8 tháng giêng năm Gia Khánh thứ 11 [25/2/1806]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Ðất Lục Mãnh thuộc phủ Lâm An đã được sáp nhập vào bản đồ từ lâu, trước đây Lê Duy Kỳ, Nguyễn Quang Bình hai lần khẩn khoản xin hoạch định lại địa giới, đều bị bác. Nay viên Trấn mục Hưng Hóa thuộc xứ này lại đệ văn thư, muốn được đất này phụ vào ngoại Di, thực thuộc hành động sai lầm vô tri. Bọn Bá Lân [Tổng đốc Vân Quí] tiếp được lời bẩm báo này, bèn một mặt thông sức cho các trấn, đạo, coi sóc phủ ngự Lục mãnh một cách ỗn thỏa, nghiêm lệnh tăng cường phòng thủ biên giới, lại ra lệnh các viên coi trại làm văn thư phúc đáp cho Trấn mục Việt Nam; một mặt soạn bản thảo văn thư thông báo cho Quốc vương Việt Nam, rồi dâng trình lên duyệt; việc làm đều đúng.

Nguyễn Phúc Ánh từ khi lấy được nước đến nay, trong lòng cung thuận, vị tất dám mạo muội như vậy. Việc này xét ra do viên Trấn mục làm, đáng giao cho viên Quốc vương nghiêm cách trừng biện. Ðã ra lệnh cho Quân cơ căn cứ vào bản thảo, bổ sung thêm rồi phát hành; viên Tổng đốc sau khi nhận được, chép lại theo thể thức, rồi theo đường Quảng Tây gửi cho nước này; vẫn ra lệnh cho các trấn, đạo, phàm các đất tiếp giáp xứ này phải phòng thủ nghiêm mật, cùng nghiêm dụ các trại tại Lục Mãnh không được cho người Di Việt Nam nhập cảnh. Ðợi sau khi nước này tiếp nhận được văn thư thông báo, phúc đáp như thế nào, hãy theo đường dịch trạm tâu lên.....” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 156, trang 9)

Mấy tháng sau vào tháng 5 [17/6-15/7/1806], thư của Tổng đốc Vân Quý nước Thanh gửi đến nước ta, nội dung rằng :

“Sáu trại mãnh, Mãnh Lại, Mãnh Thích, Mãnh Đinh, Mãnh Thoa, Mãnh Bạng, Mãnh Lộng đều thuộc huyện Kiến Thủy nước Thanh, khoảng năm Khang Hy đã vào đồ bản, kể hơn trăm năm, yên ổn không việc gì. Nay đầu mục ở trấn Hưng Hóa lại dụ dỗ họ về, thực rất lạ”.

Sau thư kê rõ quản hạt của các mãnh “Mãnh Thoa quản hạt 15 trại, Mãnh Thích, Mãnh Đinh đều quản hạt 8 trại ; Mãnh Lại, Mãnh Bạng đều quản hạt 5 trại, Mãnh Lộng quản hạt 7 trại”, xin tra xét để xử trí.

 Bắc Thành cho chạy trạm dâng thư ấy lên; Vua cho rằng công việc biên cương là quan trọng, hạ chiếu cho quan Bắc Thành thần tra rõ địa giới Hưng Hóa và sự tích sáu mãnh dâng lên.

Tổng trấn Nguyễn Văn Thành tâu rằng:

“Đã hỏi Châu trưởng ở Hưng Hóa là Đèo Quốc Ngọc châu Chiêu Tấn, Đèo Chính Ngọc Lai Châu; họ đều nói Mãnh Thoa là Mường Thu của châu Chiêu Tấn, Mãnh Lợi là Mường Thích của Lai Châu, hai mường này ở hẻo lánh nơi biên giới, lẫn lộn với dân huyện Kiến Thủy nước Thanh. Vả lại hai động Phong Thu, Bình Lư thuộc châu Chiêu Tấn và động Hoài Lai thuộc Lai Châu đều bị bọn quan lại nhà Thanh ở biên giới ức hiếp thu thuế bạc (ba động Phong Thu, Bình Lư, Hoài Lai bị huyện quan nước Thanh mỗi năm thu thuế bạc mỗi động 220 lạng). Nay nước Thanh lại đem hai mãnh ấy kể là dân của họ thì đất hai châu không còn được mấy....

Nay Chiêu Tấn và Lai Châu chính thuộc sổ Hưng Hóa mà người Thanh lại đem dân các mường động hai châu chép lẫn làm các trại mãnh, chẳng qua đó là bọn quan lại ở biên giới thấy đất đai và nhân dân ấy có lợi nên lập riêng xưng hiệu, mưu toan bá chiếm, mà Tổng đốc Vân Quý thì cứ một mực nghe theo. Xét lời lẽ trong thư của Tổng đốc Vân Quý gởi đến đều là mơ hồ không căn cứ. Nay xin trước viết thư trả lời cho Tổng đốc Vân Quý, tách bạch rõ ràng cương giới của hai châu yêu cầu sai người sang hội đồng chia vạch lại, để xem ý họ ra sao, rồi sau lại sẽ nói đến chuyện cũ về cương giới sáu châu. Như thế thì Tổng đốc Vân Quý hẳn là lo ta hoặc có sinh việc ở biên giới, không thể không trù liệu, dân hai châu do đó mà cũng có thể khỏi phải thuế má nặng nề.”

Tờ tâu vào, vua cho rằng nước đương lúc bắt đầu khai sáng, chưa rỗi mà liệu công việc biên cương; việc để đấy không trả lời.

Ngày mồng 6 tháng 2 [25/3/1806] bắt đầu dựng đàn Nam giao tại xã Dương Xuân về phía nam Kinh thành. Đàn chia làm ba tầng: tầng thứ nhất đàn tròn, cao 6 thước 8 tấc, chu vi 30 trượng 3 thước 5 tấc ; tầng thứ hai đàn vuông ; cao 2 thước 5 tấc, mỗi chiều 19 trượng 5 thước 7 tấc ; tầng thứ ba đàn vuông, cao 1 thước 9 tấc, mỗi bề 37 trượng 5 thước ; chung quanh ba tầng đều có lan can.

Giặc biển Tề Ngôi họp 30 chiếc thuyền vào đất Hoa Phong [huyện Cát Hải, Hải Phòng]  cướp phá đồn Phượng Hoàng; quan Bắc Thành sai Phó tướng tiền quân Trương Tấn Bửu đem quân đánh đuổi.

Đắp 12 đoạn đê mới ở Bắc Thành. Một đoạn ở xã Nhật Chiêu huyện Bạch Hạc, Sơn Tây, dài hơn 766 trượng [1 trượng=4 mét]; một đoạn ở xã Nại Tử Châu huyện Yên Lạc [Vĩnh Phúc], dài hơn 273 trượng; một đoạn ở xã Bộ Đầu huyện Thượng Phúc [huyện Thường Tín, Hà Tây], dài hơn 97 trượng; một đoạn ở xã Cao Xá huyện Kim Động [Hưng Yên], dài hơn 138 trượng; một đoạn ở xã Cao Đà huyện Nam Xang [huyện Lý Nhân, Hà Nam], dài 260 trượng; một đoạn ở xã Bài Nhiễm huyện Duy Tiên [Hà Nam], dài hơn 167 trượng; một đoạn ở hai xã Bạch Sam [huyện Duy Tiên, Hà Nam], dài hơn 98 trượng; một đoạn ở xã Hòa Khê [huyện Duy Tiên, Hà Nam] dài 56 trượng; một đoạn ở xã Đường Ấm [huyện Duy Tiên, Hà Nam], dài hơn 133 trượng; một đoạn ở xã Bất Đoạn huyện Kim Bảng [Hà Nam], dài hơn 49 trượng; một đoạn ở xã Hồi Trung, huyện Kim Bảng [Hà Nam] dài hơn 50 trượng; một đoạn ở xã Hạ Cơ huyện Đại An [huyện Nghĩa Hưng, Nam Định], dài hơn 279 trượng). Sai quan Bắc Thành thần thuê dân làm việc, chi hơn 95.200 quan tiền.

Ngày mồng 9 tháng 3 [27/4/1806], bắt đầu dựng đàn Xã Tắc ở bên phải Hoàng Thành. Đàn làm hai tầng; tầng thứ nhất cao 2 thước, hình vuông mỗi chiều 15 trượng ; tầng thứ 2 cao 1 thước 5 tấc, vuông mỗi chiều 29 trượng. Chu vi hai tầng đều có lan can, ngoài trồng cây, xây tường chung quanh.

Định ngạch binh cho các quân thủy bộ: Các vệ Thị trung, mỗi vệ 600 người, có một Vệ úy và một Phó vệ úy chỉ huy ; mỗi vệ chia làm 5 đội, mỗi đội 120 người, có một Cai đội và một Phó đội ; đội chia 8 thập, mỗi thập 15 người.  Các cơ ở Thủy quân, mỗi cơ 600 người, có một Quản cơ và một Phó quản cơ chỉ huy ; mỗi cơ chia làm 10 đội, mỗi đội 60 người, có một cai đội ; mỗi đội chia làm 4 thập, mỗi thập 15 người, có một Suất thập.

Thổ hào châu Vân Đồn [Quảng Ninh] là bọn Nguyễn Đình Bá và Phạm Đình Quế bắt được bọn giặc Tề Ngôi và thuyền ghe khí giới, quan Bắc Thành đem việc tâu lên. Cho  Đình Bá, Văn Quế làm Đội trưởng, thưởng tiền 300 quan. Những giặc Thanh bắt được sai đưa trả về Trung Quốc; người Việt bị giặc bắt phải theo, đều tha hết.

Hạ lệnh cho Gia Định, phàm thuyền nước Thanh và thuyền Tây Dương đến buôn, ngày trở về thì chiếu theo số người trong thuyền mà cấp cho mỗi người 100 cân gạo, thu tiền giá là 3 quan; lệnh này dùng làm thông lệ.

Tháng 4 [18/5-16/6/1806] Tôn Thất Thăng làm sổ kê các hệ Tôn Thất đem dâng. Vua hạ lệnh trẻ em Tôn Thất từ 8 tuổi đến 12 tuổi; kẻ nào có chí học thì cấp lương tháng cho vào nhà Quốc học để học tập.

Định mũ áo phẩm phục các quan văn võ từ nhất phẩm đến cửu phẩm.

Cai cơ quản lý Đồ gia [cơ quan chế tạo đồ vật] là Hoàng Ngọc Văn và Tri bạ là Nguyễn Văn Nghĩa có tội bị xử tử. Lúc mới thu phục Kinh thành, lấy được ấn vàng của Tây Sơn, nặng 260 lạng, cất ở nội khố. Cai hợp Đồ gia là Nguyễn Đăng Dược cùng với bọn Cai quan ty Thợ bạc là Lê Chiêu Thuật, Lê Sở Hành, và Thủ hợp Nguyễn Khoa Nguyên tham vàng ấy, bèn lấy trộm 260 lạng bạc của kho, đúc ấn khác để thay vào. Việc phát giác, bọn Nguyễn Đăng Dược đều bị giết, tịch thu gia sản. Ngọc Văn và Văn Nghĩa biết kẻ làm gian mà không tố cáo cũng bị tội chết.

Quan Bắc Thành tâu giặc biển Tề Ngôi là Lâm Tổng Huỳnh sai người đến trần tình, xin gọi bè đảng về hàng. Chiếu bảo rằng :

“Giặc kia đã quy thuận, triều đình cũng bao dung, mà phương pháp khu xử thì cốt ở tỏ lòng thành tín. Nay nên tuyên dụ rằng chúng quả đã đổi lòng theo giáo hóa mà bỏ ác làm lành thì nên nộp hết thuyền ghe khí giới cho nhà nước. Còn của cải ở trong thuyền thì đều cho hết và cấp cho lương thực, chọn đất cho ở yên để nó chiêu dụ bè đảng về hàng; nếu không muốn thế thì cho tự ý đi”.

Ngày 12 tháng 5 [28/6/1806] Vua lên ngôi hoàng đế ở điện Thái Hòa. Trước đó vào ngày mồng 7 [23/6/1806] làm lễ kính cáo trời đất; ngày mồng 9 [25/6/1806] kính cáo các miếu. Đúng ngày 12 tháng 5 [28/6/1806], đặt nghi vệ đại triều ở điện Thái Hòa, bầy tôi dâng sách vàng lên.

Vua lên ngôi hoàng đế, xuống chiếu bố cáo trong ngoài; lời có đoạn:

“... Quần thần cố xin trẫm lên ngôi Hoàng đế để rõ mối giềng. Vậy để hợp lời xin của mọi người, định đến ngày mồng 7 tháng này kính cáo Trời Đất, ngày 9 kính cáo Tôn Miếu, ngày 12 nhận sách văn tôn ngôi Hoàng đế. Phàm có chế sách, ở đầu sẽ dùng những chữ “Thừa thiên hưng vận” [Vâng mệnh trời mở vận nước], để mở rộng mối lớn của nước Việt ta. Trong ngoài gần xa đều cùng đổi mới. Đặc biệt ban xuống tám điều ân xá....”

Định triều nghi [nghi tiết buổi chầu], mỗi tháng lấy ngày mồng 1 và ngày rằm đặt đại triều ở điện Thái Hòa, quan từ lục phẩm trở lên mặc áo mũ đại triều vào lạy chầu. Những ngày mồng 5, 10, 20, 25 đặt thường triều ở điện Cần Chánh, quan từ tứ phẩm trở lên mặc áo mũ thường triều vào lạy chầu

Ngày mồng 8 tháng 6 [23/7/1806], truy tôn huy hiệu Hoàng đế, Hoàng hậu cho các Vương và Vương phi thời trước, như Nguyễn Kim làm Triệu Tổ Tĩnh Hoàng đế, vợ làm Tĩnh Hoàng hậu. 

Về phía nhà Thanh lúc bấy giờ có bọn Nguyễn Như Quyền là bộ hạ cũ thuộc dòng họ xa của Nguyễn Quang Toản, vượt biển đến xin tá túc. Tổng đốc Lưỡng Quảng Ngô Hùng Quang chủ trương đem trả lại cho Việt Nam, cùng soạn văn thư thông báo cho Vua Gia Long biết; trước khi thi hành đem trình lên Vua Gia Khánh. Vị Vua này không nỡ để bọn Nguyễn Như Quyền bị xử tội nặng khi trở về nước, cho dùng thuyền đến bất cứ xứ nào để mưu sinh, nhưng không được lưu tại Trung Quốc, còn văn thư định gửi cũng đi không cần phải phát hành:

“Ngày 24 tháng 6 năm Gia Khánh thứ 11 [8/8/1806]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Cứ tấu triệp của Ngô Hùng Quang xin xét về việc nạn Di,bọn Nguyễn Như Quyền, để giao cho Di Mục Giang Bình (3), lệnh chuyển giải đến Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh tra xét liệu biện; lại soạn bản cảo thông báo [cho viên Quốc vương này] rồi trình lên.

 Bọn nạn Di Nguyễn Như Quyền trốn tránh tại hải đảo, nhân Việt Nam phái binh sưu tra, tình nguyện đầu thuận nội địa, đó là lời khai một bên. Nhưng Nguyễn Như Quyền chỉ là bộ hạ dòng họ xa xôi sót lại của Nguyễn Quang Toản, không thuộc chi phái thân cận; còn Nguyễn Phúc Ánh từ khi được thụ phong đến nay, đối với Thiên triều hết sức cung thuận. Nếu làm như viên Tổng đốc tâu, đem Nguyễn Như Quyền giải đến cho nước này tra biện, thì ra Thiên triều vì bọn chúng mà bắt những người trốn tránh, như vậy trái với thể chế thống ngự nước Phiên bên ngoài. Hiện tại bọn nạn Di đào thoán vào nội địa, quyết không thể thu nhận, nhưng cũng không cần phải giải tống. Bọn Ngô Hùng Quang đáng hiểu dụ nạn Di rằng trước đây cựu thần họ Lê bị an sáp tại nội địa, đều nhận được chiếu chỉ đưa về nước này an sáp, lúc này không tiện cho các ngươi lưu cư tại nội địa. Các ngươi chỉ là nạn Di trốn tránh, trước đây Thiên triều đã đưa bọn Cống sứ Lê Duy Kính trở về, giao cho Nguyễn Phúc Ánh quản lý; nguyên vào lúc đó Nguyễn Quang Toản phụ ơn bội phản, chứa chấp giặc phỉ nội địa, nên đại Hoàng đế giận dữ đem bọn Cống sứ đuổi về. Nay bọn nạn Di các ngươi không đáng phải xử lý như vậy, hiện đã tâu rõ để được đại Hoàng đế thi ân, cho dùng thuyền của các ngươi đến bất cứ xứ nào để mưu sinh, nhưng quyết không được lưu tại nội địa. Nếu như dám ngầm ẩn trốn tại nội địa gây chuyện, lúc bấy giờ tra bắt được, sẽ đem các ngươi giải tống về nước cũ xử lý, quyết không khoan dung. Dụ một cách minh bạch như vậy, hãy làm cho đúng; còn bản cảo định gửi đi không cần phải phát hành. Ðem dụ này truyền lệnh để hay biết .” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 163, trang 12-13)

Ngày mồng 3 tháng 7 [16/8/1806] vua đem bầy tôi đến cung Trường Thọ, bưng sách vàng ấn vàng tôn Vương thái hậu làm Hoàng thái hậu.

Ngày 14 [27/8/1806], sách lập Vương hậu Tống thị Lan làm Hoàng hậu. Hậu sinh ra Hoàng tử Cảnh, Hoàng tử sinh ra Ưng hòa công Mỹ Đường và Thái bình công Mỹ Thùy. Đệ nhị cung là Trần Thị Đang sinh Phúc Đởm [Minh Mệnh], Kiến an vương Phúc Đài, Thiệu Hóa quận vương Phúc Chấn. Đệ tam cung là Lê Thị Ngọc Bình, là con gái út của Vua Lê Hiển Tông, em gái Ngọc Hân Công chúa; sinh  Quảng uy công Nguyễn Phúc Quân, Thường tín công Nguyễn Phúc Cự.

Tướng giặc ở Thái Nguyên là bọn Dương Đình Cúc họp đảng mưu nổi loạn. Quan trấn phát binh, cùng với bọn phiên mục Đinh Công Oai, Ma Thế Cố, Ma Thế Trạch chia nhau đi đánh, bắt được bọn đầu mục giặc hơn mười người. Sự việc tâu lên; cho Đinh Công Oai làm Tuyên úy sứ, thưởng mũ áo cho bọn Ma Thế Cố, Ma Thế Trạch và thưởng cho biền binh 2.000 quan tiền.

Bắc Thành nước lớn, đê vỡ tại xã Công Luận huyện Văn Giang [Hưng Yên]; xã Đạm Xuyên huyện Yên Lãng [Vĩnh Phúc]; xã Thần Quy, huyện Phú Xuyên [Hà Tây]; hai xã Lục Tràng, Châu Cầu, huyện Kim Bảng [Hà Nam]; ba xã Nga Sơn, Hồi Trung, Thụy Lôi huyện Nam Xang [huyện Lý Nhân, Hà Nam]; hai xã Quan Khê, Lão Khê huyện Hưng Nhân [huyện Hưng Hà, Thái Bình], lúa ruộng ngập mất, nhiều nhà dân bị trôi; sai quan tại Bắc thành khám thực tâu lên.

Tháng 8 [12/9-11/10/1806], nước Xiêm La sai sứ sang hiến ba chiếc chiến thuyền, quan Lưu trấn  Gia Định đem việc tâu lên. Sai đưa sứ giả về Kinh chiêm bái, ban tặng hậu, rồi cho về.

Ban ấn thông hành cho nước Chân Lạp, khắc chữ triện “Ngự tứ thông hành chi ấn”. Phàm thuyền buôn của dân Chân Lạp và người Thanh do cửa biển Ba Xắc [Sóc Trăng] ra vào buôn bán, tấn thủ Trấn Di [huyện Long Phú, Sóc Trăng]  xét xem bài thuyền có đóng dấu ấn làm tin thì cho đi lại, miễn thuế.

Tháng 9 [12/10-9/11/1806], tướng giặc ở Bình Định là Nguyễn Văn Khống họp đảng ở Tượng Sơn, mưu đánh trấn thành. Người ấp Định Hương là Văn Công An đến trấn tố cáo tình trạng; quan trấn điều quân vây đánh, bắt được đồ đảng rất nhiều. Khống trốn chạy, sau bị tượng quân là Nguyễn Văn Cẩn và thổ dân là Trương Văn Nhuận bắt được, đem chém. Thưởng cho Văn Cẩn 200 quan tiền, Văn Nhuận 100 quan tiền, miễn thuế dịch. Người tố cáo là Văn Công An tuổi già, miễn thuế thân và dao dịch trọn đời cho con là Văn Công Phú.

Tháng 10 [10/11-9/12/1806], tướng giặc ở Lạng Sơn là Mạc Xán Vi, cháu chín đời Mạc Nguyên Thanh (4) nổi lên ở ải Du Thôn; dùng người Thanh là Tăng Khôi Nguyên làm  Hộ giá, tự xưng niên hiệu là Cảnh Xuân. Quan trấn sai bọn Cai cơ Nguyễn Văn Khương, Nguyễn Văn Huân đem quân đánh, bắt được Xán Vi, Khôi Nguyên và bè đảng hơn mười người. Quan Bắc Thành đem việc tâu lên; thưởng áo mũ cho bọn Văn Khương và cho biền binh 600 quan tiền; Xán Vi, Khôi Nguyên đều bị xử tử. Đồ đảng là Mộng Bạch Bành, Lương Pháp Quyền, Mã Nho Minh đều là người Thanh, bị bắt ép phải theo, sai trả về châu Bằng Tường, Trung Quốc.

Tháng 11 [10/12/1806-8/1/1807], nước Chân Lạp sai sứ đến cống. Thuyền đánh cá của người Thanh gặp bão dạt vào vùng biển Quảng Nam, Bình Định; cấp cho tiền gạo rồi bảo về.

Sách Nhất thống dư địa chí làm xong. Trước đó Vua sai Thượng thư bộ Binh Lê Quang Định kê cứu sách vở bản đồ cả nước, các thành dinh trấn đạo từ Kinh sư vào Nam đến Hà Tiên; kinh sư ra Bắc đến Lạng Sơn. phàm sông núi hiểm hay dễ, đường đi xa hay gần, giới hạn bờ cõi thế nào, sông biển nguồn lạch, cho đến cầu cống chợ điếm, phong tục thổ sản, hết thảy đều ghi chép, soạn thành 10 quyển. Sách làm xong, Quang Định dâng lên.

Ngày mồng 1 tháng chạp [9/1/1807] vua ngự điện Thái Hòa. Bộ Lễ dẫn Khâm thiên giám đem lịch Vạn Toàn năm Đinh mão tiến lên để ban cho cả nước. Trước kia lấy ngày phong ấn 25 tháng chạp để ban lịch; nay chuẩn định ngày mồng 1 tháng 12, làm lệ vĩnh viễn.

 

 

 

Chú thích:

1.Thụy hiệu: Tên hiệu sau khi mất.

2.Tự điền: Ruộng đất dùng hoa lợi để cúng tế.

3.Giang Bình: Vùng đất vào thời Gia Long thuộc trấn Yên Quảng [Quảng Ninh] Việt Nam, sau hòa ước Pháp Thanh thuộc châu Khâm, Trung Quốc.

4.Mạc Nguyên Thanh: Được nhà Thanh phong chức Đô thống sứ An Nam vào năm 1661, cho trấn giữ đất Cao Bằng.

Ngày 13 tháng giêng năm Gia Long thứ 6 [19/2/1807], làm lễ xuất quân. Sai chỉ huy quân Thần sách Phạm Văn Nhân thao diễn bộ binh, Thị trung đô thống chế Nguyễn Văn Khiêm thao diễn thủy binh, chỉ huy Tượng quân Nguyễn Đức Xuyên thao diễn quân voi ngựa. Quan Khâm mạng mặc nhung phục, trước cho xuất bộ binh; đánh ba hồi trống, bộ binh đánh thanh la tung cờ, đội Trung hầu theo lệ bắn đại bác, các quân bắn súng tay. Trống đánh ba tiếng, các quân tiến bước, hoan hô ba tiếng, rồi đánh chuông thu quân. Tiếp đến thao diễn thủy binh và binh tượng mã. Đánh ba hồi trống, Trung hầu bắn đại bác; trống đánh ba tiếng, đội Tiểu hầu cử nhạc. Thủy binh dong thuyền múa chèo, binh tượng mã tung cờ tiến, sau đó khua chuông thu quân.

Người nước Xiêm là bọn Hoàng Bảo Hưng và Ma Liệt sang nước Thanh nộp cống, thuyền gặp bão phải đậu vào hải phận Bình Định. Họ xin đến kinh đô chiêm cận; Vua y cho, cấp cho 7.000 quan tiền và 1.000 phương gạo, lại sai thợ sửa chữa giúp thuyền, rồi cho về.

Lương Mang [Mường Luổng, Luang Prabang] thuộc Lào, sai Sứ đến cống. Sứ đến Nghệ An, trấn thần dịch thư dâng lên. Vua cho rằng Lương Mang ở xa mà đến thần phục, thực dối chưa rõ; sai trả lại đồ cống, cấp cho hậu rồi bảo về.

Lập hai  lò gạch ngói, lấy 300 người dân Quảng Bình và 600 người dân Quảng Nam làm việc, hằng tháng cấp tiền gạo.

Định năm bực công thần Vọng Các chết trận và chết bệnh. Về hàng võ; bậc nhất 6 người gồm: Ngoại tả chưởng dinh Chu Văn Tiếp, Tiền quân Tôn Thất Hội, Cai cơ quản thuyền Nội thủy Trung thủy Võ Di Nguy, Trung dinh đô thống chế Tống Viết Phước, Hậu quân đô thống chế Mai Đức Nghị, quản đội Tiểu sai Đỗ Văn Hựu, 6 người. Bậc hai, 35 người ; bậc ba, 39 người ; bậc bốn, 53 người ; bậc năm, 11 người. Hàng văn: bậc nhì, 4 người; bậc ba, 3 người; bậc bốn, 1 người; bậc năm, 2 người.

Tháng 2 [9/3-7/4/1807], sai đóng thêm hơn trăm chiếc thuyền chiến; Vua từng nói với bọn Nguyễn Văn Nhân và Nguyễn Đức Xuyên rằng :

“Trong nước tuy đã yên ổn nhưng không thể quên được việc chiến tranh. Quân ta rất giỏi thủy chiến mà số thuyền ghe hiện không có mấy, nên đóng sẵn trước để phòng khi dùng đến”.

Bèn sai Gia Định lấy gỗ nộp về Kinh, hạ lệnh cho các quân theo mẫu mà đóng.

Xiêm La sai sứ sang cống phương vật và báo tang vua thứ ba mất. Vua bảo bầy tôi rằng :

 “Nước Xiêm đem việc tang vua thứ ba đến cáo, thật không có ý nghĩa gì. Song nước ta với nước Xiêm tình nghĩa giao hiếu không nên dứt, nên bàn sai sứ sang viếng”.

 Sai bọn Cai cơ Đỗ Phước Thịnh, Tham luận Trần Đán sung Chánh, Phó sứ sang Xiêm. Tặng Phật vương : 2 cân kỳ nam, 23 cân quế, 300 tấm the, 100 tấm lụa, vải nhỏ trắng và vải thâm mỗi thứ đều 50 tấm ; tặng vua thứ hai 200 tấm the, lụa và vải điều 50 tấm ; phúng vua thứ ba : 100 cân sáp ong, 1.000 cân đường cát, đường phổi và đường phèn đều 200 cân, vải vàng 100 tấm. Khi sứ trở về, người Xiêm gửi thư tạ ơn.

Vua thấy nước Xiêm cùng ta giao hảo nồng hậu, hành trình đi lại, đường sá thông nhau, bèn sai quan bộ Lễ bộ bàn định thể thức hành trình sứ bộ qua Xiêm. Sứ ta sang Xiêm, nếu đi đường thủy thì 50 người, đường bộ thì 12 người; văn thư đưa qua nước Chân Lạp chuyển đạt. Sứ Xiêm nếu đi đường thủy thì 50 người, đường bộ thì 14 người.

Định phép thi Hương và thi Hội, ban chiếu rằng :

 “Nhà nước cầu nhân tài, tất do đường khoa mục. Tiên triều ta chế độ khoa cử đời nào cũng có cử hành. Từ khi Tây Sơn nổi loạn, phép cũ hủy bỏ, sĩ khí vì đó mà bế tắc. Nay thiên hạ cả định, Nam Bắc một nhà, cầu hiền chính là việc cần kíp. Đã từng xuống sắc bàn định phép thi : kỳ đệ nhất thi kinh nghĩa, kỳ đệ nhị thi chiếu, chế biểu ; kỳ đệ tam thi thơ, phú ; kỳ đệ tứ thi văn sách. Lấy tháng 10 năm nay [31/10-28/11/1807] mở khoa thi Hương, sang năm Mậu Thìn [28/1/1808-13/2/1809] mở khoa thi Hội. Bọn học trò các ngươi đều nên dùi mài việc học, để đáp lại cái ơn tôn chuộng nghề văn”.

Sau vì thấy mới bắt đầu bình định, văn học còn ít, nên đình chỉ việc thi Hội.

Tổ chức đại lễ Nam Giao tại lễ đài 3 tầng. Trước đó 3 ngày giữ trai giới, trước 2 ngày làm lễ tế cáo miếu Triệu tổ Nguyễn Kim, ngày 19 Tân mão [27/3/1807], chánh lễ tế Trời Đất tại đàn Nam giao; rước Thái tổ Gia dụ hoàng đế [Nguyễn Hoàng] cùng phối hưởng. Vua đội mũ cửu long, mặc áo bào vàng, đai ngọc, xiêm vàng, lên đàn làm lễ; các quan dự tế đều mặc triều phục. Lễ xong, vua trở về Trai cung, cùng các quan làm lễ khánh thành.

Người Thuận Thành tên là Khoa Nộn tụ họp dân thiểu số hơn 300 người đến cướp đồn Thị Linh [huyện Tánh Linh, Bình Thuận]. Trưởng đồn Phan Vân đánh chém được Khoa Nộn, đồ đảng còn lại đều trốn hết.

Tháng 3 [8/4-7/5/1807], định lệ phát phối những tù tội đồ [đày], tội lưu [đày suốt đời]. Phàm người bị tội đồ tội lưu, đều phải xiềng chân; tội lưu đeo thêm cái bài sắt khắc tên họ và tội danh. Tù tội đồ làm việc mỗi tháng cấp lương 1 phương gạo [1 phương khoảng 30 lít], hằng năm cấp một bộ quần áo vải ; mãn hạn thì về làng chịu sai dịch. Tù tội lưu đi tới chỗ bị đày, quan địa phương cấp cho ruộng đất hoang và thóc giống, trâu bò, cùng đồ làm ruộng, khiến cày cấy; số thóc giống hạn một năm thời thu lại ; trâu cày và đồ làm ruộng cứ ba năm chiếu giá thu tiền ; hằng tháng cấp gạo lương, hằng năm cấp quần áo, cũng theo như lệ tù tội đồ ; trong một năm không phạm tội gì khác thì tha xiềng chân ; ba năm thành sản nghiệp thì bỏ cả bài sắt. Người tội lưu chung thân không được về làng; duy vợ con, người tình nguyện đi theo thì được tự do đi lại.

Giặc biển tỉnh Phúc Kiến nhà Thanh là Thái Khiên và Chu Phần bị quan quân  đuổi bắt, chạy trốn ra ngoài biển, Tổng đốc Lưỡng Quảng gửi thư cho Bắc Thành nói thuyền giặc đều mũi xanh cột buồm đỏ, nếu có chạy đến hải phận ta thì đón bắt cho. Quan Bắc Thành  đem sự việc tâu lên. Vua hạ lệnh cho các quan địa phương duyên hải từ Quảng Đức [Thừa Thiên]  trở ra Bắc đều phái binh thuyền tuần xét.

Tháng 4 [8/5-5/6/1807] Quảng Ngãi bị hạn hán; Lê Văn Duyệt bấy giờ đang lo đánh dẹp giặc Đá Vách, cướp phá vùng giáp giới đầu nguồn Quảng Ngãi.Vua thấy trời hè nồng nực, lam chướng nhiều, nếu tiến đánh gấp thì tướng sĩ trèo non vượt hiểm dễ sinh tật bệnh; nên khuyên tìm cách chiêu dụ. Lê Văn Duyệt liền dâng sớ rằng:

 “Thần từ khi vâng mệnh tới nay, ngày đêm lo sợ. Nhờ được uy đức của Triều đình, nên khi quân đến Đồng Dương [huyện Trà Bồng, Quảng Ngãi] thì tù trưởng Man ra quy phục. Thần lại sai chúng chiêu dụ bọn Man hoang, đều cho yên nghiệp làm ăn, nay đã được yên, không còn lo nữa”.

Sớ đến nơi, thưởng cho quân sĩ 2.000 quan, cho tù trưởng dân thiểu số 300 quan.

Tướng giặc ở Sơn Tây tên La tụ đảng, cướp bóc vùng Sơn Tây và Kinh Bắc [Bắc Giang, Bắc Ninh]. Người Kinh Bắc là bọn Nguyễn Đức Chiêu, Nguyễn Đình Sâm, Nguyễn Đình Thắng lập mưu dụ tên La đến nhà, rồi sai người đi mật báo. Quan Trấn sai Chánh thống Tiền đồn Nguyễn Văn Hưng và Phó thống Nguyễn Xuân đem quân vây bắt, chém được tên La, bắt đồ đảng hơn 20 người, thu được súng ống khí giới. Quan Bắc Thành đem sự việc tâu lên; ban thưởng biền binh 200 quan tiền, cho Đức Chiêu làm Cai đội, Đình Sâm làm Đội trưởng.

Tại Nghệ An giặc nổi lên, đường thông thương bị nghẽn. Quan Trấn điều binh đánh dẹp không được; sự việc tâu lên, Vua thấy đất Diễn Châu nhiều rừng rậm là nơi giặc cướp ẩn  hiện, bèn sai thêm quân để chặn bắt.

Tháng 5 [6/6-4/7/1807], sai quan bộ Lễ Đặng Đức Siêu biên phép thế hệ triều Nguyễn; sách xong đặt tên là Thiên Nam Thế Hệ. Sách chép bắt đầu từ Triệu tổ Tĩnh hoàng đế [Nguyễn Kim] đến Duệ tông Hiếu định hoàng đế [1765-1777]. Trên lại chép lên đến Hoành quốc công và Trừng quốc công [Nguyễn Hoằng Dụ] để tỏ rõ dòng dõi của Triệu tổ từ đâu mà ra; sau chép đến Hiếu khang hoàng đế [cha Vua Gia Long] để tỏ rõ bản thân Vua từ đâu mà ra, trên dưới gần hơn 200 năm. Phàm công nghiệp các đời, cho đến ngày sinh năm giỗ, phương hướng các lăng tẩm, đều ghi chép đủ.

Ngày Nhâm Tý 11 [16/6/1807], cháu đích tôn của nhà Vua tức Hiến tổ Chương Hoàng đế [Thiệu Trị] sinh ở ấp Xuân Lộc phía đông Kinh thành, sau dựng chùa Diệu Đế tại nơi này. Mẹ là cung phi họ Hồ mới 17 tuổi, vừa mới sinh được 13 ngày thì mất.

Tháng 6 [5/7-3/8/1807], định phép thi Hương. Nghệ An, Thanh Hoa, Kinh Bắc, Sơn Tây, Sơn Nam thượng [Hà Tây, Hà Nam, Hưng Yên], Hải Dương, cả thảy sáu trường. Học trò đi thi thì trước đó Lý trưởng sở tại phải xét rồi ghi vào sổ; những người có trọng tang, bất hiếu, bất mục loạn luân, điêu toa và sau năm Gia Long thứ 1 [1802] phạm án cướp hay phản nghịch, thì không được vào thi. Thi: kỳ đệ nhất, kinh nghĩa năm đề, bài làm chuyên một kinh hay kiêm năm kinh cũng được, truyện nghĩa một đề; kỳ đệ nhị, chiếu, chế, biểu mỗi thứ một đạo; kỳ đệ tam, một bài thơ đường luật, một bài phú thể tám vần; kỳ đệ tứ một đạo văn sách. Học trò làm bài, lấy một ngày làm hạn. Chữ viết lối chân hay lối thảo đều chấp nhận. Người trúng tứ trường là Hương cống, tam trường là Sinh đồ, đều được miễn phu dịch. Hương cống thì được ban mũ áo và cho ăn yến, gọi là yến Lộc Minh (1).

Tháng 7 [4/8-1/9/1807], triệu Lê Văn Duyệt về, để Phan Tiến Hoàng ở lại Quảng Ngãi. Vua nghĩ công việc dẹp giặc Đá Vách trải năm tháng vất vả, thưởng cho Lê Văn Duyệt 3.000 quan tiền, cho Tiến Hoàng và quân dưới quyền 1.000 quan.

Ngày 19 [22/8/1807], tiết Thánh thọ Thất tuần đại khánh của Hoàng thái hậu, vua thân đem bầy tôi đến cung Trường Thọ làm lễ chúc mừng. Sai nhạc công múa Bát Dật (2) , hát các khúc Vạn Niên Hoan, Thiên Hạ Lạc và Thái Bình Lạc. Lễ xong, vua ngự ở điện Cần Chánh, ban yến và thưởng cho các quan văn võ từ tam phẩm trở lên, theo thứ bậc khác nhau.

Tháng 8 [2/9-30/9/1807], sai trấn thủ Hà Tiên là Mạc Tử Thiêm trở về trấn, ban cho 100 quan tiền. Tử Thiêm nhân tâu :

“Trong hạt ruộng ít, gạo ăn của dân gian đều phải nhờ hai đạo Long Xuyên [Cà Mâu] và Kiên Giang [Rạch Giá]. Từ khi nghiêm cấm thông thương, dân thường thiếu ăn. Xin mỗi năm được sai quân dân tới hai đạo ấy đong một vạn phương gạo hoặc một vạn hộc thóc”.

Vua y cho.

Cấp thuyền ô sai cho Gia Định 33 chiếc, cho Bắc Thành 25 chiếc, cho Bình Định 10 chiếc, cho Bình Hòa [Ninh Hòa, Khánh Hòa] và Thanh Hoa mỗi nơi 5 chiếc.

Thanh Hoa sửa Văn miếu, bổ cho các quan quyên góp hơn 4.000 quan tiền. Vua nghe tin quở trách rằng:

“Việc bổ góp không đúng chính thể, sao không tâu xin chỉ, mà tự tiện làm?”.

Nhân đó thông dụ cho các dinh trấn rằng từ nay xây dựng việc gì, động đến công của dân, đều phải trù tính trước mà tâu rõ, không được tự tiện bổ góp.

Tháng 9 [1/10-30/10/1807] Vua Chân Lạp là Nặc Chăn sai bầy tôi là Ốc Nha Vị Bôn Rạch đến xin phong, Vua y cho. Sai Tham tri Binh bộ là Ngô Nhân Tĩnh làm Chánh sứ, Ký lục Vĩnh Thanh là Trần Công Đàn làm Phó sứ, mang sắc ấn phong Nặc Chăn làm quốc vương Cao Mên. Định ba năm một lần cống. Cống phẩm là 2 thớt voi đực, 2 tòa sừng tê, 2 chiếc ngà voi, 2 bình sơn đen; đậu khấu, sa nhân, sáp ong, cánh kiến, mỗi thứ đều 50 cân. Sứ bộ gồm một Chánh sứ một Phó sứ, cứ tháng 4 tới Gia Định, quan Gia Định thành ủy người đưa đến Kinh. Số người đi theo, đường bộ 10 người, đường biển 20 người.

Thuyền buôn của người Hồng Mao [nước Anh] Kê Lê Mân đậu ở Đà Nẵng. Vua sai Tham tri Hộ bộ Lê Viết Nghĩa và Giám thành sứ Trần Văn Học đến dò ý và dụ rằng:

“Người Hồng Mao không hiểu lễ phép luật lệ, bọn ngươi đi chuyến này nên đối đãi rộng rãi”.

Rồi đưa [Kê Lê Mân] về Kinh, sai bọn Nguyễn Văn Chấn [Vannier], Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] và Lê Văn Lăng [Forcant], đều người Pháp tiếp chuyện. Kê Lê Mân bày tỏ rằng chủ tàu là Áp Bột Miệt Lăng trước đây buôn bán ở Gia Định, bán nhiều súng ống cho nhà nước, nay túng tiền, xin tăng giá trả cho. Vua nói:

“Bọn lái buôn giảo quyệt nước ngoài đã lấy có túng thiếu mà kêu xin thì triều đình ta giàu có bốn biển, há đáng so kè với chúng”.

Bèn sai cấp cho 24.000 đồng bạc Tây Phương, rồi bảo đi.

Định điều lệ thuyền vận tải. Đo thuyền chiều dài, chiều rộng, bề sâu; thuyền chiều rộng 5 thước [1 thước = 0.4 mét] trở lên được cấp bài chỉ ghi rõ bề dài, bề ngang, bề sâu; căn cứ kích thước thuyền qui định trọng tải.

Tháng 10 [31/10-28/11/1807], bắt đầu mở khoa thi Hương từ Nghệ An trở ra Bắc; lấy đỗ Hương cống [Cử nhân] 62 người. Trường Nghệ An: Hồ Sỹ Đề, Trần Ngọc, Dương Doãn Nguyên, Đinh Miễn, Nguyễn Trung Mậu, Hồ Sĩ Trinh, Nguyễn Đình Diễm, Trần Lễ, 8 người. Trường Thanh Hoa: Lê Văn Luyện, Nguyễn Hữu Bình, 2 người. Trường Kinh Bắc: Cao Huy Diệu, Nguyễn Văn Sưu, Nguyễn Ngọc Trác, Nguyễn án, Đàm Thận Hưu, Lê Gia Thắng, Nguyễn Huy Trinh, 7 người. Trường Sơn Tây: Trần Bá Kiên, Nguyễn Đình Lương, Hoàng Bình, Dương Huy Kiều, Khuất Duy Cử, Trần Duy Trác, Nguyễn Đình Thẩm, Nguyễn Tiến Trị, Phạm Gia Tứ, Nguyễn Quốc Đống, Hạ Văn Đạt, Nguyễn Danh Quế, Phạm Quang Nguyên, Nguyễn Thiều, Nguyễn Tư Trực, Vũ Viết Trường, Lê Duy Thanh, Vũ Đình Tín, Nguyễn Duy Thanh, Ngô Cao Lãng, 20 người. Trường Sơn Nam thượng: Vũ Huy Đạt, Hoàng Quốc Bảo, Dương Duy Hinh, Phạm Đình Đồ, Lê Sỹ Nguyên, Lê Đình Dư, Phạm Vũ Phác, Nguyễn Văn Hán, Lê Thừa, Lê Trọng Phú, Nguyễn Khắc Gia, Nguyễn Hiếu Đức, Nguyễn Giản, Nguyễn Chí, Nguyễn Tú, Phạm Điển, Trần Liêu, Hồ Sỹ Diệm, Nguyễn Đình Phổ, Nguyễn Đình Niên, 20 người. Trường Hải Dương: Lê Huy Triện, Phạm Văn Huyên, Nguyễn Chiểu, Đặng Huy Dư, Vũ Trọng Đĩnh, cộng 5 người

Tháng 11 [29/11-28/12/1807], thóc kho Bình Định bị hao hụt nhiều, quan trấn bắt dân đền bù. Vua hay tin, nói rằng:

“Thóc ở kho hao là lỗi tại quan, sao lại trách đòi ở dân?”.

 Sai bộ Lại bộ truyền chỉ nghiêm trách và cho dân xã nào đã trót nộp rồi sẽ được trừ vào thóc tô sang năm.

Người xã Cổ Loa thuộc huyện Đông Ngàn [Bắc Ninh], là Nguyễn Thị Trúc tự xưng là công chúa nhà Lê, làm giả ấn tín mưu lãnh tiền kho Bắc Thành, việc phát giác bị xử tử.

Tháng chạp [29/12/1807-27/1/1808] Ma Văn Tư và Nguyễn Bảo người Sơn Tây làm giả ấn tín, tự xưng là quan đi bắt giặc, lẻn tới mỏ đồng ở châu Mai Sơn [Hòa Bình]  giết cướp hộ khai mỏ; bắt được bèn đem giết.

Đắp mười đoạn đê mới tại Bắc Thành: Sơn Nam Thượng, một đoạn đê dài hơn 700 trượng [1 trượng = 4 mét] ở xã Nga Khê huyện Nam Xang [huyện Lý Nhân, Hà Nam], một đoạn 49 trượng ở xã Xâm Thị huyện Thanh Trì [Hà Nội], một đoạn hơn 100 trượng ở xã Văn La huyện Chương Đức [huyện Chương Mỹ, Hà Tây], một đoạn hơn 140 trượng ở xã Hồi Trung huyện Kim Bảng [Hà Nam], một đoạn hơn 230 trượng ở xã Lạc Trường huyện Kim Bảng [Hà Nam], một đoạn 33 trượng từ xã Mễ Trường huyện Thanh Liêm đến xã Châu Cầu [Phủ Lý, Hà Nam]. Ở Sơn Nam hạ, một đoạn hơn 70 trượng ở xã Đường Xâm huyện Chân Định [huyện Kiến Xương, Thái Bình], một đoạn hơn 300 trượng ở xã Sơ Lâm huyện Thượng Nguyên [huyện Xuân Trường, Nam Định]. Ở Kinh Bắc, một đoạn hơn 86 trượng ở xã Phụng Công huyện Văn Giang [Hưng Yên].

Dời dinh lỵ Quảng Nam đến xã Thanh Chiêm huyện Diên Phước [huyện Điện Bàn]. Dinh Quảng Nam cũ ở xã Hội An chật hẹp, Vua sai đình thần tìm nơi địa thế cao ráo sáng sủa, vẽ đồ dâng lên; bèn hạ lệnh dời đến Thanh Chiêm.

Bọn giặc thiểu số Đá Vách lại tụ họp hơn 300 người, đốt đồn Tượng Đầu tại Quảng Ngãi. Sai Lưu thủ Nguyễn Văn Toản cùng Đô thống chế lãnh Tả quân phó tướng Phan Tiến Hoàng đem quân đi dẹp.

 Đề phòng giặc, triều đình cho xây lũy Tĩnh Man dài 177 dặm [1 dặm khoảng =0.5 km.], cách tỉnh thành 25 dặm; phía bắc đến huyện Hà Đông [huyện Tam Kỳ] Quảng Nam; phía nam đến huyện Bồng Sơn, Bình Định. Lập 5 cơ để phòng thủ: Cơ nhất có 22 đồn, cơ nhì 21 đồn, cơ tam 22 đồn, cơ tứ 25 đồn, cơ ngũ 24 đồn.

Tháng giêng [28/1-25/2/1808] Vua thấy địa thế Gia Định rộng lớn, bèn đổi trấn Gia Định làm Gia Định thành, dinh Phiên Trấn làm trấn Phiên An, dinh Trấn Biên làm trấn Biên Hòa, dinh Vĩnh Trấn làm trấn Vĩnh Thanh, dinh Trấn Định làm trấn Định Tường.

Thuyền bị nạn của các quan sai phái nhà Thanh là bọn Diệp Phương, Hoàng Phước trôi dạt đến cửa biển Sa Kỳ [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi]. Quảng Ngãi đem sự việc tâu lên, Vua sai cấp cho bạc, quần áo rồi theo đường bộ về nước; chủ thuyền là bọn Trần Hoan 8 người, cũng cấp cho lương ăn, cho đáp thuyền buôn trở về.

Phan Tiến Hoàng tiến đánh giặc thiểu số Đá Vách, xin cho dân ở ven núi sắm đồ binh khí, phụ lực với quân đồn trú. Vua y cho, lại sai Lê Văn Duyệt đem binh đến đôn đốc đánh dẹp, bảo rằng:

“Bọn ác man quấy rối, không thể không đánh, nhưng đường lối hiểm dốc chưa dễ phá ngay được. Ngươi nên tùy liệu xử trí, để thu phục lòng chúng; không đánh mà khuất phục được người lại là thượng sách đó”.

Khi Văn Duyệt đến nơi mật sai Vệ úy Lê Văn Từ và Phó vệ úy Lê Kim Nhượng giả làm dư đảng Tây Sơn, lẻn vào sách dân thiểu số ở với chúng, nhân dò hỏi tình hình. Người thiểu số nói với Từ rằng họ không có ý làm phản, nhưng khổ vì Phó quản cơ Lê Quốc Huy hà khắc sách nhiễu mãi, nên phải họp nhau mưu phản thôi. Từ về báo, Văn Duyệt liền bắt Quốc Huy xử theo quân pháp, tâu xin chém;  từ đó bọn Đá Vách về hàng nhiều.

Đặt thêm phu miếu người thôn Kiều Đại tại miếu nhà Lê; nhân Diên Tự công Lê Duy Hoán tâu tâu:

“Ba thôn xã Bố Vệ [huyện Đông Sơn, Thanh Hóa] thì Kiều Đại là một, thế mà trước đây chuẩn định 100 miếu phu toàn lấy ở hai thôn Mật Sơn và Tạnh Xá, thôn Kiều Đại không dự. Nay xin cho 48 người dân thôn ấy cũng sung miếu phu, miễn trừ dao dịch, để đều được ơn”.

Vua bèn y cho.

Tướng giặc ở Kinh Bắc là Hoàng Hữu Nhân họp đảng hơn bảy trăm người mưu làm loạn. Hành quân đánh bắt; viên lại Lạng Giang [Bắc Giang] là Hoàng Thúc Đạt đem quân đi trước dẫn đường bắt được Hữu Nhân. Quan quân theo sau, chém được hơn mười thủ cấp, bắt được giặc mười mấy người, còn thì vỡ chạy cả; tịch thu khí giới rất nhiều. Việc tâu lên; thưởng cho quân binh 300 quan tiền, cho Thúc Đạt chức Đề lại và thưởng 100 quan tiền.

Tướng giặc Sơn Nam hạ là Vũ Đình Khanh họp đảng ở khoảng Thiên Trường và Nghĩa Hưng [Nam Định]. Quan quân đánh đuổi đến Nghĩa Hưng, bắt được Đình Khanh, chém được một trăm đầu. Số còn lại họp thuyền đậu ở ngã ba sông huyện Giao Thủy [Nam Định]; quân thủy bộ xông tới đánh; quân giặc nhảy xuống nước chết nhiều, bắt được cờ ấn, súng ống khí giới và hơn ba chục chiếc thuyền.

Tại Yên Quảng [Quảng Ninh] giặc nổi lên; Án thủ Vạn Ninh là Phan Phương Khách đánh đuổi, bắt được tướng và đồ đảng giặc hơn hai chục người, cho Phương Khách làm Tuyên úy sứ và thưởng 300 quan tiền.

Tháng 2 [26/2-26/3/1808] trùng tu chùa Hàm Long, tức chùa Báo Quốc tại đồi Hàm Long, Phường Đúc, Huế.

Đảng giặc ở Sơn Nam hạ lại họp quân vây phủ Kiến Xương [Thái Bình]. Bọn Ngô Văn Tham, Nguyễn Văn Hưng, Nguyễn Xuân đem quân thủy bộ đánh, cả phá giặc, giải được vây cho phủ Kiến Xương.

Ngày 18 [14/3/1808], tế Trời Đất ở đàn Nam giao.

Nước Diến Điện đánh thành Xoang Mai [Chiang Mai. Thailand], tướng Xiêm là Phi Nhã Mai đầu hàng Diến Điện. Người Xiêm phát quân đi đánh; quân đến Lục Khôn [Nakhon?] bị quân Diến Điện đánh bại. Tin báo lên, vua sai trấn thủ Hà Tiên là Mạc Tử Thiêm mang thư của bộ Lễ gửi đến, mượn cớ để dò xem tình hình động tĩnh. Tử Thiêm sợ không dám đi. Lưu trấn Gia Định tâu lên; Vua tha tội, lại cho 3.000 đồng bạc phiên, rồi dụ rằng:

“Ngươi ở lâu nơi biên trấn hiểu rõ tính tình người Man, việc này ngươi không đi thì không xong. Người Xiêm tất không hại ngươi đâu, đừng sợ!”

Tử Thiêm bèn vâng mệnh đi.

Tháng 3 [27/3-25/4/1808], hơn 80 chiếc thuyền giặc Tề Ngôi bị người Thanh đuổi bắt, trốn chạy đến ngoài biển Yên Quảng [Quảng Ninh]. Quan Bắc Thành  sai Chánh thống Hữu đồn Tiền quân là Bùi Văn Thái, Phó thống Tả đồn là Nguyễn Văn Trị đem binh thuyền tiến đánh, Chánh quản thập cơ quân Thần võ là Trần Văn Thìn đem quân bộ đến Hải Dương tiếp ứng, Chưởng dinh Trương Tấn Bửu làm Điều bát nhung vụ. Bọn giặc xâm phạm sông Bạch Đằng, áp đánh trấn lỵ Yên Quảng. Trấn thủ Lê Văn Vịnh cùng với Nguyễn Văn Trị đánh lui được, chém được hơn mười đầu giặc và bắt được già trẻ hơn sáu chục người. Giặc bèn đem thuyền chia đậu ở các hải phận Hải Dương, Thanh Hoa và Nghệ An. Vua lo thổ phỉ liên lạc cấu kết với nhau, bèn sai Tống Phước Lương quản lãnh binh thuyền tiến đánh,

Thuyền trưởng Hồng Mao [Anh] là Tô Lô Xuy La Môn chở hơn năm trăm khách buôn người Thanh, bị nạn bão đến đậu ở cửa Đà Nẵng; Dinh Quảng Nam tâu lên. Sai cấp tiền gạo cho khách buôn bị nạn, rồi cho đưa theo đường bộ trở về Trung Quốc. Lại thấy Tô Lô Xuy La Môn cứu giúp nạn nhân, thưởng cho 300 phương gạo rồi bảo đi.

Tháng 4 [26/4-24/5/1808], bọn giặc ở Sơn Nam thượng vây phủ Ứng Thiên [ huyện Ứng Hòa, Hà Tây]. Quan Bắc Thành, sai bọn Án phủ Hoài Đức [Hà Tây]  Nguyễn Văn Xuyến, Vệ úy vệ Giản võ Nguyễn Văn Thiện đem quân đánh bắt. Giặc chạy sang Thượng Phước [huyện Thường Tín, Hà Tây]; Quản thủ Thường Tín Vũ Văn Thân đánh phá được. Được vài ngày giặc lại vây phủ Khoái Châu [Hưng Yên], Cai vệ đội Tiền bảo Nguyễn Văn Trượng gặp giặc, tung quân đánh dữ, quân giặc sợ tan chạy. Quan quân thừa thắng đuổi đánh, giải được vây cho phủ Khoái Châu.

Thổ tù Sơn Âm ở Thanh Bình [Ninh Bình] là Quách Tất Thúc làm phản, họp đảng hơn 3 nghìn người vây đồn Gián Khẩu. Quản đạo Lương Văn Vân báo cho trấn Thanh Hoa. Đốc trấn Tôn Thất Chương sai Vệ úy Mai Gia Cương đem quân đóng giữ Thanh Bình và sai Văn Vân đem quân đi đánh dẹp. Bọn giặc lui giữ Yên Trị [huyện Nho Quan, Ninh Bình], chia làm ba đạo vây phủ Thiên Quan [Ninh Bình]. Quản phủ Đào Văn Thành chống giữ để đợi viện binh. Tôn Thất Chương lại sai Vệ úy Lê Văn Sách, Phó vệ úy Phạm Văn Xuân đem binh đến họp; Văn Vân tự đem binh của đạo tiến lên. Đào Văn Thành thấy có viện binh đến, xuất binh giáp chiến, chém được hơn hai chục giặc. Giặc thua to, bỏ cả khí giới, tranh nhau sang sông, chạy đến Yên Trị [huyện Nho Quan, Ninh Bình], dựa thế núi cố thủ. Quan quân đánh không được. Việc báo lên. Sai Chưởng hậu quân Lê Chất quản lãnh đại binh đi đánh. Thị trung Lý Gia Du làm Tham tán quân vụ, Phó tướng Trần Quang Thái đem 50 chiếc binh thuyền đi theo.

Tháng 5 [25/5-23/6/1808] đảng giặc ở Sơn Nam Thượng lại nổi lên ở Ứng Thiên và Khoái Châu, thế rất dữ. Quan Bắc Thành  lại sai Nguyễn Văn Xuyến cùng bọn Nguyễn Văn Hưng, Nguyễn Xuân chia đường đi đánh bắt. Văn Xuyến dẫn quân đến Kim Bảng [Hà Nam], đánh giặc ở Phù Đề , chém được tướng và đồ đảng mười mấy tên, giặc thua chạy. Hưng và Xuân đến Khoái Châu, đánh nhau với giặc cũng thắng. Giặc chạy đến Sơn Nam hạ, tụ tập nhau ở huyện Ý Yên [Nam Định ]. Quan quân do thám được tình hình của giặc, báo cho Thanh Hoa phát binh họp đánh, bèn dẹp yên.

Lê Chất đến Thanh Hoa, trước hết sai Quản phủ Thiên Quan Đào Văn Thành và Tri phủ Nguyễn Kim Giám chiêu tập các thổ tù, lấy uy đức của triều đình mà dụ khiến họ quy thuận. Khi Chất tới Thanh Bình [Ninh Bình] thì bọn thổ tù 35 người đều đến quân thứ đầu hàng. Chất khoản đãi rất hậu, ý muốn để chiêu dụ đầu đảng Quách Tất Thúc, nhưng Tất Thúc không chịu ra. Chất bèn chia quân làm ba đạo tiến đánh. Tất Thúc chạy trốn, bèn đuổi đến Sơn Âm, đốt trại rồi trở về. Chất xin dùng bọn thổ tù, Vua chỉ chấp nhận trao cho chức hàm làm phiên thuộc mà thôi.

Thổ phỉ ở Kinh Bắc cướp phủ Thuận An [huyện Thuận Thành, Bắc Ninh], Trấn thủ là Phạm Tiến Tuấn đem quân giao chiến ở xã Thanh Hoài [huyện Thuận Thành, Bắc Ninh] thắng trận, đuổi chúng đến xã Bình Ngô [huyện Thuận Thành, Bắc Ninh]. Vệ úy vệ Giản võ là Nguyễn Văn Thiện do Bắc Thành phái đem quân vừa tới, cùng hợp đánh, giặc bỏ hết khí giới mà chạy.

Giặc biển Tề Ngôi đến cướp ở vùng sông Giá huyện Tiên Minh [huyện Tiên Lãng, Hải Phòng]. Chưởng dinh Trương Tấn Bửu sai Chánh thống Thập cơ Trần Văn Thìn đem quân đi đánh; Thìn khinh suất tiến quân, bị giặc đánh úp. Tấn Bửu lại sai Chánh thống Hữu đồn là Bùi Văn Thái đến cứu viện, cùng giặc giao chiến phá được; giặc mang thuyền chạy.

Thổ phỉ ở Mỹ Lương [huyện Quốc Oai, Hà Tây] trấn Sơn Tây đánh úp đồn Cao Bộ; Phó đội giữ đồn là Nguyễn Danh Gia chống đánh, bị giết. Quan Bắc Thành sai Quản vệ Nguyễn Văn Trượng đem quân đánh dẹp. Giặc nghe tin quân đến, chạy sang Lâm Thao [Phú Thọ]; Trượng đuổi theo kịp, bắt và chém được giặc rất nhiều.

Thổ phỉ ở trấn Sơn Nam hạ họp thuyền lẻn vào cửa biển Trà Lý, mưu cướp đồn Diêm Hộ huyện Thanh Quan [huyện Thái Thụy, Thái Bình]. Cai cơ giữ đồn là Nguyễn Bá Huề đem quân đánh, bắt được tướng giặc là Ninh và hơn bốn chục đồ đảng.

Trước đây giặc giã ở Bắc Thành mượn tiếng tôn nhà Lê, nên dân nhiều người bị mê hoặc. Nguyễn Văn Thành sai Trần Hựu làm bài hát “Điểm Mê” (3), dùng lời quốc âm để hiểu thị; khi ấy trong hạt lại có người làm bài hát “Tố Khuất” (3) kết án bọn  quan lại tham nhũng nên sinh giặc.

Giặc biển Tề Ngôi lại đến cướp các ấp Hoàng Châu, An Phong thuộc huyện Nghiêu Phong [huyện Cát Hải, Hải Phòng]. Sai quản cơ Vũ Văn Kế đem binh đi đánh, chém được vài tên giặc, bắt mười mấy người, giặc tan chạy. Tống Phước Lương sai binh thuyền đi tuần xét, đánh bại quân giặc ở cửa Liêu [Nam Định], bắt được bọn giặc 7 người và 4 chiếc thuyền; thế giặc cùng quẫn. Đồ đảng là bọn Lương Kim Ngọc, Trần Thế Dịch đem 2 chiếc thuyền và hơn 70 người thủy thủ vào đầu thú ở Nghệ An. Quan tại trấn tâu lên; Vua sai tha tội và cho an sáp ở Thanh Hà [Hải Dương].

Tháng 6 [24/6-22/7/1808] ở Quảng Nam giặc nổi lên, cướp bóc dân cư và thuyền buôn. Sai Cai đội Cao Văn Tiềm dò bắt được đầu đảng là tên Hội và bè lũ rất nhiều; dân các xã Ngọc Sơn, Tiên Mỹ cũng bắt được bọn giặc đem nộp. Thưởng cho Văn Tiềm 150 quan tiền và dân các xã 100 quan.

Tên giặc trốn ở trấn Tuyên Quang là Hoàng Phong Bút họp đảng ở tổng Tụ Long [ đất hiện nay giáp với tỉnh Hà Giang, đã cắt cho nhà Thanh bởi Hiệp ước Pháp Thanh năm 1887] lại mưu nổi loạn. Quan trấn dò biết tin, sai Vệ úy Lê Văn Thái đem binh cùng với thổ tù là Ma Sĩ Trạch vây bắt, chém được quân sư giặc là Cam, tiên phong là Thiều, bắt được đồ đảng rất nhiều. Quan Bắc Thành đem việc tâu lên, bèn ban mũ áo cho Văn Thái và Sĩ Trạch, lại cho Sĩ Trạch làm Tuyên úy đại sứ và thưởng cho quân lính tiền.

Tháng 6 nhuần [23/7-21/8/1808], thổ phỉ Thái Nguyên vây đồn Bắc Cạn. Trấn thủ Nguyễn Đình Tuyển phát binh đánh dẹp, chém được hơn sáu chục tên giặc. Việc tâu lên, thưởng cho 2.000 quan tiền.

Vét sông Dương Xuân [ sông An Cựu], Vua tới xem, thưởng tiền cho quân binh theo thứ bậc khác nhau. Vào tháng 7 [22/8-19/9/1808] Vua rước Hoàng thái hậu đi xem đánh cá tại sông này.

Vào năm ngoái, Tổng đốc Lưỡng Quảng gửi thư cho Bắc Thành cho biết thuyền giặc đều mũi xanh cột buồm đỏ, nếu chạy đến hải phận Việt Nam thì đón bắt dùm. Phía ta bắt được bọn giặc biển Trương Á Nhị, Mông Kiến Sinh 37 tên; vào tháng 7 giải giao cho nhà Thanh.

Nước Chân Lạp sai sứ đến dâng sản vật địa phương và dâng biểu xin cho thuyền buôn các nước thông thương tới Nam Vang. Vua ban sắc rằng phàm thuyền buôn của người Thanh hay người Chà Và muốn đi Nam Vang để đổi chác hàng hóa đều cho, duy người Gia Định thì phải có bằng cấp  của thành [Gia Định] mới được đến buôn.

Đắp đập tại phường Hà Trữ thuộc huyện Phú Lộc [Thừa Thiên]. Vua thấy đất ấy gần biển, thường bị nước mặn thấm vào, sai Giám thành phó sứ Nguyễn Đức Sĩ cùng với dinh thần Quảng Đức [Thừa Thiên] đi xem xét đo đạc, đắp đập để ngăn nước mặn, nông dân lấy làm tiện lợi.

Khai mỏ bạc ba động Lò Thượng, Lò Hạ, An Khương thuộc châu Lang Chánh, Thanh Hóa. Bọn người nước Thanh [Trung Quốc] là Cao Hoành Đức, Hoàng Quế Thành xin khai, mỗi năm nộp thuế 100 lạng bạc.

Tháng 8 [20/9-19/10/1808], thổ phỉ ở Kinh Bắc hơn 500 người cướp bóc ở ba xã Tiên Lục, Mỹ Lộc, Hoàng Hà thuộc phủ Lạng Giang [Bắc Giang]. Bọn thổ hào Trần Thế Hanh, Trần Bá Liêu, Nguyễn Bá Điều tự đem đinh tráng đón đánh, bắt được 4 đồ đảng và chém được hơn năm chục thủ cấp. Quan Bắc Thành tâu công trạng; thưởng cho 500 quan tiền và 15 tấm nhiễu.

Tướng giặc ở Sơn Nam Hạ [Nam Định] là Phạm Duật ra thú. Hạ lệnh tha tội, thả cho về. Nhân hạ lệnh cho Bắc Thành từ nay có giặc giã ra thú đều cho khoan tha; do đó đảng giặc ra đầu thú rất nhiều.

Tháng 9 [20/10-17/11/1808], bắt đầu đặt chức Tổng trấn thành Gia Định. Triệu Nguyễn Văn Trương về, lấy Nguyễn Văn Nhân làm Tổng trấn Gia Định, Trịnh Hoài Đức làm Hiệp tổng trấn. Ban ấn Tổng trấn thành Gia Định ấn bạc núm hình sư tử.

Vào tháng 7 [22/8-19/9/1808] quan Bắc Thành cho giải giao giặc biển cho nhà Thanh, Tổng đốc Lưỡng Quảng Ngô Hùng Quang tâu lên, Vua Gia Khánh hài lòng, căn dặn viên Tổng đốc gửi thư khen lao:

“Ngày 21 tháng 9 năm Gia Khánh thứ 13 [9/11/1808]. Dụ các Quân cơ đại thần:

 Ngô Hùng Quang dâng tấu triệp về việc tiếp nhận phúc trình của Quốc vương Việt Nam, cùng duyên do việc trói giải giặc phỉ. Trước đây bọn giặc họ Thái trốn tránh tại biển Di Việt Nam, viên Quốc vương tiếp nhận chỉ dụ, bèn cho ngăn chặn tại biển và đánh bắt tội phạm giải tống quan ải. Duyệt qua bản sao lục thấy tấm lòng và lời lẽ cung thuận đáng khen. Ngô Hùng Quang hãy đợi khi phạm nhân được giải đến, hãy đích thân tra hỏi, như bọn chúng là những tên giặc, thuộc loại chỉ huy nỗi tiếng, thì tâu rõ để xét mà thêm ân thưởng. Nếu như trong đó không có bọn chỉ huy giặc thì cũng nên ban tưởng lệ , cùng báo cho viên Quốc vương biết rằng lần này bắt được bọn phỉ, giải tống đến Thiên triều, đại Hoàng đế thấy được tấm lòng thành khen lao. Từ nay trở về sau đáng dốc lòng trung gấp bội, hợp sức ngăn cấm, không kể loại giặc nào trốn sang đó, đều đáng mang thêm binh thuyền đánh bắt. Nếu bắt được bọn cướp biển nỗi tiếng, đáng tâu lên để được đại Hoàng đế tưởng thưởng thêm. Ðể đáp ơn đặc biệt, viên Quốc vương đáng cảm khích phấn chấn, ra sức đánh bắt. Ðem dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 201, trang 23-24)

Tháng 10 [18/11-16/12/1808], lấy Hương cống [Cử nhân] bổ chức Tri huyện ở các huyện. Tri huyện ở Bắc Thành khuyết, quan Bắc Thành dâng sớ xin cử những người có học để bổ sung; Vua không cho, bảo các quan rằng :

“Chức huyện lệnh là bực thầy bực tướng của dân, có thể dùng những người tẹp nhẹp được ư? Nay những người mới đỗ Hương cống còn chưa bổ quan, cho họ thử việc hành chính trị dân, cứ chọn ở đấy”.

Bèn hạ chiếu cho Bắc Thành và Thanh Nghệ đều lấy Hương cống mà bổ tri huyện.

Sai Đô thống chế Thủy quân Tống Phước Lương điều 50 chiếc thuyền ô đi Gia Định rước quan tài Duệ tông Hiếu định Hoàng đế và quan tài Mục vương Anh duệ Hoàng thái tử [Đông cung Cảnh]. Sai  quan thành Gia Định tiễn đưa tới bến; các dinh trấn từ Bình Thuận đến Quảng Đức [Thừa Thiên] đều đặt hương án ở cửa biển bái tống.

Tổng trấn Nguyễn Văn Thành đi kinh lược các trấn, thấy sông Nông Giang [sông Luộc] thuộc huyện Duyên Hà [huyện Hưng Hà, Thái Bình] là nơi giáp giới Sơn Nam Thượng, Sơn Nam Hạ và Hải Dương, xin dời đồn thủy ở Hàm Giang đến đấy. Lại đặt đồn Thụy Anh [huyện Thái Thụy, Thái Bình] ở Sơn Nam hạ, đồn Xuân Cát [huyện Nam Sách] ở Hải Dương  để giữ những nơi trọng yếu.

Tháng 11 [17/12/1808-15/1/1809], sai Lưu thủ Tống Phước Ngoạn và Thượng bảo thiếu khanh Phạm Nhữ Phong sung chức Chánh, Phó sứ sang Xiêm. Tặng Phật vương 2 cân kỳ nam, 3 cân quế 100 tấm lụa, 300 tấm the, 100 tấm vải đen; tặng Vua thứ hai 1 cân kỳ nam, 2 cân quế, 50 tấm lụa, 200 tấm the, vải đen và vải trắng đều 50 tấm.

Tháng chạp [16/1-13/2/1809] Tham tri Lại bộ kiêm quản Trường đà là Phạm Đăng Hưng dâng sổ tổng kê về các hạng thuyền ghe năm nay của các dinh trấn. Tổng số thuyền 3.460 chiếc, được ơn miễn thuế 78 chiếc, ứng việc vận tải 425 chiếc, được miễn vận tải 2.957 chiếc [78+425+2.957=3.460 chiếc]. Tiền nộp thay vận tải và tiền thuế bến hơn 17.700 quan; từ nay lấy việc dâng sổ tổng kê làm thường lệ.

Lễ bộ tâu rằng:

“Từ trước, đầu năm khai ấn duyệt binh, cuối năm yết lăng, tế chạp và khóa ấn, đều để tới kỳ mới chọn ngày lành. Nay xin lấy ngày nhất định”.

Vua nghe lời tâu, chuẩn định mỗi năm vào ngày 13 tháng chạp yết lăng, 14 tế Chạp, 25 khóa ấn; ngày mồng 7 tháng giêng thì khai ấn, sai quan xuất binh; qui định sang năm là năm Kỷ Tỵ [1809-1810] bắt đầu.

 

Chú thích:

1. Lộc minh: Tên một bài thơ trong thiên Tiểu nhã, Kinh Thi tả bữa yến của vua ban cho quần thần.

2. Bát Dật: Theo Chu Lễ, múa Bát Dật trong lễ dành riêng cho Vua, có 8 hàng.

3. Điểm Mê: Chỉ điểm những điều mê muội; Tố Khuất: Kêu oan.

Tháng giêng năm Gia Long thứ 8 [14/2-15/3/1809], thổ phỉ Hải Dương cướp ở tổng Yên Lãng [thuộc huyện Đông Triều], thổ hào Nguyễn Đức Hậu đem dân chống đánh, chém được 9 tên, bắt được tướng giặc tên Sĩ. Tổng Minh Nông thuộc huyện Phù Ninh [Phú Thọ] cũng có thổ phỉ đi cướp bóc, thổ hào là Đinh Đăng Bạch và Đinh Văn Chiêu đem dân đuổi bắt được tướng giặc tên là Đinh đem chém; dư đảng tan hết. Quan Bắc Thành đem sự việc tâu lên; cho Đức Hậu và Đăng Bạch làm Phó tổng, Văn Chiêu làm Cai tổng và thưởng cho dân 500 quan tiền.

Đặt Đê chánh ở Bắc Thành, sai Binh bộ Đặng Trần Thường làm Tổng lý, Tham tri Công bộ là Nguyễn Khắc Thiệu làm Tham lý. Chuẩn định đê điều các trấn thuộc Bắc Thành, cứ tháng 10 hằng năm các quan phủ, huyện, trấn phải lần lượt đến khám; sau đó quan Đê chánh khám lại. Đê nào nên sửa đắp, đều khởi công vào khoảng hai tháng giêng và hai, hạn tới tháng tư thì xong. Quan Đê chánh khám đúng sự thực; Bắc Thành làm sổ, vẽ bản đồ tâu lên.

Tháng 2 [16/3-14/4/1809], tướng giặc ở Kinh Bắc là tên Tri xưng càn là Thống lãnh, tướng giặc ở Hải Dương là Nguyễn Đình Thanh xưng là Trung quân, tướng giặc ở Sơn Nam là tên Nam xưng là Tham mưu, họp đảng ở hai huyện Gia Định [huyện Gia Bình, Bắc Ninh], Lang Tài [Bắc Ninh].Thủ hợp Tả đồn là Nguyễn Đức Trạch sai thuộc hạ là Nguyễn Văn Đát, Nguyễn Văn Yển, Nguyễn Văn Thế ngầm nhập vào bọn giặc để báo quan quân, bắt được tên Tri, tên Nam và đồ đảng hơn mười người. Việc tâu lên; Vua cho Đức Trạch làm Tri huyện, bọn Văn Đát làm Đội trưởng. Đình Thanh sau ra thú, theo lệ ra thú thì được miễn, nên đặc biệt tha cho.

Tướng giặc ở huyện Tiên Hưng [Thái Bình] trấn Sơn Nam Hạ tên Ngạnh xưng càn là Tiên phong; tên Xuân xưng là Tả dũng, bị quan quân đánh dẹp, lẻn trốn ở xã Tĩnh Xuyên thuộc huyện Thư Trì [huyện Vũ Thư, Thái Bình]. Phủ lại là Lê Quý Tín, thổ hào là bọn Nguyễn Duy Lân, Đào Bùi Kha, dẫn lính phủ đến bắt được tên Xuân và đồ đảng 4 người. Sự việc tâu lên; cho Quý Tín làm Đề lại và bọn Duy Lân làm Xã trưởng.

Đặt 25 lò gạch ngói tại kinh thành, lấy dân Quảng Đức [Thừa Thiên] hơn 700 người làm việc, mỗi tháng cấp cho tiền gạo.

Nước Vạn Tượng sai sứ dâng thư rằng:

“Dân ở Trấn Ninh trước theo Chiêu Nội lánh nạn ở đất Trà Lân [huyện Tương Dương, Nghệ An], nay xin chiêu tập trở về”.

 Khi sứ đến Nghệ An, quan trấn không chấp nhận, đem sự việc tâu lên. Vua dụ bầy tôi rằng:

“Dân Trấn Ninh xiêu dạt đến đất Trà Lân đã lâu, đã có cách sinh sống, thích ở yên, sao lại còn bắt dời đi? Trấn thần khước đi là phải. Nước Vạn Tượng là nước thần thuộc của ta, theo lệ năm nay phải cống, cống thì không đến mà lại muốn trả lại dân xiêu dạt, thế là ý gì?”

 Bèn sai quan trấn gửi thư hỏi; Vạn Tượng sợ hãi, lại sai sứ đến tạ. Sứ đến, Vua triệu vào yết kiến, hỏi về phong tục chính sự nước ấy; Vua lại hỏi:

“Quốc vương người thích cái gì?”.

Sứ giả nói:

 “Thích trống trận”.

Đãi yến rất hậu, khi trở về, lấy hai chiếc trống trận ban cho.

Tháng 3 [15/4-13/5/1809], tướng giặc ở huyện Từ Liêm [Hà Nội] xưng càn là Giám quân, sách nhiễu tiền gạo của dân. Thổ hào xã Minh Tảo [huyện Từ Liêm] là Nguyễn Hữu Châu điều dân đánh bắt giải nộp. Quan Bắc Thành tâu lên; cho Hữu Châu làm Cai tổng, thưởng tiền 300 quan.

Tại Thái Nguyên giặc nổi lên; Vệ úy Đỗ Thiên Thẩm, Phó trưởng chi Đinh Quang Châu đánh giặc ở phố Bắc Linh, chém được 20 tên, rồi đóng quân ở Chợ Chu [huyện Định Hóa, Thái Nguyên]. Bọn giặc xông ra bao vây, Trấn thủ Nguyễn Đình Tuyển đem quân đến cứu. Bọn Thiên Thẩm nghe quân viện đến, mở đồn ra đánh, chém được Tả tướng giặc là Triệu Văn Thanh [người Hoa], Hữu tướng là Nông Á Bính [người Nùng] cùng 82 đồng đảng, bắt sống được 18 tên, thu được khí giới rất nhiều. Việc tâu lên, thưởng cho quân binh 2.000 quan tiền.

Sai Tham tri bộ Lại bộ Nguyễn Hữu Thận sung Chánh sứ sang nhà Thanh tuế cống, cho hai kỳ cống năm Đinh Mão [1807-1808], năm Kỷ Tỵ [1809-1810]; Cai bạ Quảng Bình là Lê Đắc Tần, Thiêm sự Lại bộ là Ngô Vị sung Giáp, Ất Phó sứ; Vua dụ rằng:

“Bọn người vâng mệnh đi sứ, từ lệnh phải cẩn thận cho trọng quốc thể”.

Lưu thủ Quảng Ngãi là Nguyễn Văn Toản ốm được nghỉ việc; lấy Đô thống chế quân Thần sách Phan Tiến Hoàng giữ chức Lưu thủ Quảng Ngãi.

Ngày 14 tháng 3 [28/4/1809], xa giá đi tuần Quảng Trị, sai Nguyễn Văn Khiêm coi giữ Kinh thành. Ngày 15 [29/4/1809], đến Quảng Trị, xem quân dân xây đắp lỵ sở, nhân đó bàn về hình thế; ngày 20 [4/5/1809] trở về kinh.

Đắp đê ở Bắc Thành, Đặng Trần Thường và Nguyễn Khắc Thiệu tâu rằng:

 “Đê thuộc các trấn Sơn Tây, Kinh Bắc, Sơn Nam thượng đều bị sụt lở, nên đắp ba đoạn đê mới khác và đắp thêm hai đoạn đê cũ, xin thuê dân làm. Còn các đoạn khác thế nước chảy không xói lắm có thể chống đỡ được thì bắt dân sở tại ra sức sửa đắp”.

Vua y lời tâu; đắp tại trấn Sơn Tây một đoạn đê mới, từ xã An Lão Thị huyện Yên Lạc [Vĩnh Phúc] đến xã Kim Đà huyện Yên Lãng [Vĩnh Phúc], dài 1.282 trượng 8 thước 4 tấc [1 trượng = 4 mét]; trấn Kinh Bắc, một đoạn từ xã Đông Dư đến xã Kim Quan huyện Gia Lâm dài 637 trượng 8 thước 7 tấc; trấn Sơn Nam thượng, một đoạn từ xã Đội Xuyên đến xã Như Trác huyện Nam Xang [huyện Lý Nhân, Hà Nam], dài 508 trượng 1 thước. Đê cũ ở Sơn Nam thượng, một đoạn ở xã Nho Lâm huyện Kim Động [Hưng Yên] dài 125 trượng, một đoạn xã Quỳnh Trân huyện Duy Tiên [Hà Nam]dài 18 trượng. Tính giá tiền là 87.000 quan.

Tháng 4 [14/5-12/6/1809], chuẩn bị đắp đường quan ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Bình Hòa [Ninh Hòa, Khánh Hòa]. Vua cho rằng đường cũ quanh co xa xôi không tiện, bèn sai Nguyễn Huỳnh Đức và Lê Chất trông coi việc này, dùng dây nắn thẳng lại, sai dân sửa đắp, hoãn bắt lính; chỗ nào mở vào nhà dân và phần mộ thì chi tiền cấp cho, ven đường trồng cây thích hợp.

Đưa quốc trưởng nước Nam Chưởng là Chiêu Ôn  Mãnh sang nhà Thanh. Trước đây Ôn Mãnh mất ngôi, chạy sang đầu thuận trú ngụ ở châu Chiêu Tấn [phủ An Tây, Hưng Hóa].  Khi vua lấy được Bắc Hà; Ôn Mãnh đến hành tại bái yết. Vua cho rằng nhà nước mới định, chưa rỗi tính việc xa xôi, khiến trở về châu Chiêu Tấn, cho được tự do đi lại. Sau Ôn Mãnh cùng với người trong châu là Đèo Quốc Uy có hiềm khích, nhân đêm trốn đi. Châu trưởng sai thuộc hạ là Phìa Trại đi tìm không được, nói dối là Ôn Mãnh đã chết đường rồi. Năm ngoái Ôn Mãnh tới trấn bày kêu; quan Bắc Thành thần dâng biểu xin đưa Ôn Mãnh về Kinh. Vua bàn với bày tôi rằng:

 “Ôn Mãnh theo về ta là muốn mượn thanh thế để lấy lại nước thôi. Làm cho nước mất dấy lên mối đứt nối lại vẫn là lòng nhân của vương giả, nhưng đem quân đi xa, chỗ được không bù chỗ mất. Ôn Mãnh đã từng nhận sắc ấn của nhà Thanh chi bằng ta đưa về nhà Thanh, để cho nhà Thanh mưu tính. Nếu người Thanh nhận thì Ôn Mãnh có chỗ trở về, bằng không nhận thì ta cũng có chỗ nói được.”

 Bèn sai gửi thư cho nhà Thanh, và đưa Ôn Mãnh đến cửa ải Lạng Sơn để chờ. Sau đó nhà Thanh cho rằng Ôn Mãnh không biết tự lập bèn khước từ mà thu lại sắc ấn. Vua lại sai quan Bắc Thành cho Ôn Mãnh ở châu Chiêu Tấn và cho 100 lạng bạc, 200 quan tiền; rồi Ôn Mãnh bị bệnh chết.

Năm ngoái Quách Tất Thúc làm phản, Chánh thống vùng núi Thanh Hóa là Hà Công Thái tâu rằng Quách Tất Thúc và Trịnh Vân trốn xa, xin ủy người đi dò các nơi tìm bắt. Vua dụ rằng:

“Xem tờ tâu của người đủ thấy tấm lòng thành khẩn. Duy bọn Quách Tất Thúc đương cùng nên phải trốn lánh, không có nơi nhất định, trẫm đã cho các quan địa phương để ý đề phòng. Ngươi nên  đóng giữ địa hạt mình, đề phòng nghiêm nhặt, không cần ra ngoài địa phận để tìm bắt”.

Hơn một tháng, Tất Thúc sai con là Tất Toại tới Thanh Hóa thú tội, trấn thần gửi thư gọi về, nhưng Tất Thúc dùng dằng, cuối cùng không chịu ra.

Lấy Đông các học sĩ Nguyễn Du [tác giả Truyện Kiều] làm Cai bạ Quảng Bình.

Đưa quan tài Duệ tông Hiếu định Hoàng đế và Mục vương Anh duệ Hoàng thái tử [Đông cung Cảnh] từ Gia Định về; Vua ra lệnh đến Quảng Nam rước. Sai bọn Phạm Văn Nhân, Trần Văn Trạc, Lê Quang Định đi trước; mang chiếu dụ dân ở Quảng Nam rằng:

“Quảng Nam sát gần Kinh sư triều đình lấy làm quận chân tay. Từ khi lấy lại đến nay, lễ thăm địa phương còn thiếu, sự tình u ẩn hà dễ nhất nhất rõ hết! Nay Tử cung Duệ tông Hiếu định hoàng đế chở từ Gia Định về, trẫm thân hành đem bầy tôi đi đón. Đặc sai các đại thần đi trước, nhân dân địa phương ai có sự gì oan khuất, làm đơn kêu sẽ do đại thần duyệt tâu để rõ ẩn tình của dân. Ngày xa giá đến, quan quân dân chúng không được tiến dâng gì cả”.

Ngày 21 [3/6/1809] xa giá khởi hành từ Kinh sư; ngày 25 [7/6/1809] đến Quảng Nam. Vua đem bầy tôi đón quan tài Duệ Tông Hiếu định hoàng đế ở cửa biển Đại áp [huyện Núi Thành, Quảng Nam], sáng và tối Vua đích thân làm lễ.

Ngày mồng 3 tháng 5  [15/6/1809], quan tài đến Kinh sư. Dựng điện ở bến sông Hương, đặt quan tài ở đó, sai Tôn Thất Bính sớm hôm làm lễ tại điện.

Tháng 6 [13/7-10/8/1809], trước ngày an táng vua nghỉ chầu bảy ngày; bố cáo trong ngoài, cấm xử xét việc hình án và cấm âm nhạc, hát xướng, mặc áo màu đỏ màu tía, và cưới xin trong bảy ngày.

Ngày 11 [23/7/1809] an táng, Vua thân làm lễ; để mộ Duệ Tông  ở Long Hồ [huyện Hương Trà, Thừa Thiên], mộ Anh duệ hoàng thái tử ở Dương Xuân [huyện Hương Thủy, Thừa Thiên].

Bọn Tống Phước Ngoạn, Phạm Nhữ Phong, Mạc Tử Thiêm từ nước Xiêm về; người Xiêm đưa thư  nói rằng nước ấy cùng Diến Điện đánh nhau, xin giúp cho 3 vạn quân thủy và quân bộ, quân bộ tiến từ Ai Lao, quân thủy từ Hải Tây đến. Vua triệu bầy tôi bàn, dụ rằng:

“Nước Xiêm cùng nước ta giao hiếu với nhau, nghĩa không thể không cứu được. Nhưng quân bộ đi theo thượng đạo, nghìn khe muôn núi, lặn trèo khó nhọc, ta không nỡ xua quân trong nước để phục dịch cho người phương xa. Thủy quân ta vốn đã tập quen, nếu dùng đường biển thì tiện. Đường biển có hai lối: một lối đi từ Lục Khôn Xa Gia Lục để hội với quân Xiêm thì chứa lương đóng quân nên ở chỗ nào? Một lối qua hải đảo các nước Chà Và [Java] Hồng Mao [Singapore, Anh] thẳng tới nước Diến Điện thì phải mượn đường ở người, nên nói thế nào? Phàm muôn dặm dấy quân là việc lớn của nước, phải nên xem xét kỹ càng, rồi sau mới có thể hành động được. Nay thư  của người Xiêm nhiều chỗ không rõ ràng. Vậy hạ lệnh cho bộ Lại viết thư hỏi xem. Trước hãy đem quân Kinh sư đến đóng ở Gia Định cho đông để chờ”.

Sai Đô thống chế quân Thần sách là Trần Văn Năng quản 1.000 binh năm dinh, Đô thống chế lãnh phó tướng quân Chấn võ là Trần Văn Tín quản 400 lính vệ Chấn bảo, đi thú ở Gia Định, theo Gia Định thành điều độ. Bọn Văn Năng đến nơi, Xiêm La lại phục thư nói rằng quân Diến Điện đã bãi rồi, nên không cần phát quân nữa. Rồi hạ lệnh lưu Văn Tín ở lại thành, triệu Văn Năng đem quân về.

Quan Bắc Thành tâu:

“Đảng giặc ở các trấn trốn tránh còn nhiều, xin cho gia hạn ra thú”.

Chiếu Vua báo rằng:

“Năm ngoái giặc cướp nổi lên, đã bị quan quân đánh dẹp. Sợ tội trốn lánh, nhiều người đến nỗi mất làm ăn, trẫm rất thương tình, cho nên phàm tướng giặc đảng giặc nếu biết thực tình ra thú thì đều tha tội để chúng đổi dữ theo lành, cùng nhau ở yên làng mạc. Nay gia hạn cho 3 tháng nữa, để kẻ nhầm nhỡ đều được tự đổi mới. Duy kẻ nào phạm ăn cướp án mạng thì không được tha”.

Sai Thị trung học sĩ Võ Trinh làm Chánh sứ sang nhà Thanh chúc mừng Khánh tiết ngũ tuần của vua Gia Khánh. Thiêm sự bộ Binh Nguyễn Đình Chất, Thiêm sự bộ Công Nguyễn Văn Thịnh sung Giáp, Ất phó sứ; phẩm vật: ngà voi 2 đôi, sừng tê 4 tòa; trừu, the, lụa, vải đều 100 tấm.

Bọn giặc Thái Nguyên lẩn trốn ở châu Định Hóa. Trấn thủ Nguyễn Đình Tuyển sai quân binh trong trấn cùng với dân huyện Phú Lương đón bắt tại các đường trọng yếu; chém được tướng giặc tên là Đoài và đồ đảng hơn ba chục thủ cấp, bắt sống hơn hai chục tên. Thưởng cho quân và dân 400 quan tiền.

Vào tháng 4 [14/5-12/6/1809], Tổng trấn Bắc Thành được lệnh gửi thư cho nhà Thanh về sự tình viên cựu Quốc vương nước Nam Chướng Triệu Ôn Mãnh, và đưa viên này đến cửa ải Lạng Sơn để chờ lệnh. Vào tháng 6, Vua Gia Khánh nhận lời tâu, vẫn ra lệnh cho Quốc vương Việt Nam cho Triệu Ôn Mãnh tạm lưu tại nước này cư trú:

“Ngày 18 Ðinh Mùi tháng 6 năm Gia Khánh thứ 14 [30/7/1809]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Căn cứ vào lời tâu của bọn Bách Linh rằng

‘ Tiếp nhận 1 kiện công văn gồm  tờ biểu của Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh do phủ Thái Bình gửi đến, cùng tờ trình của Ân Trường; nội dung Quốc vương nước Nam Chướng Triệu Ôn Mãnh sau khi được sắc phong vào năm Càn Long thứ 60 [1795], bị người bác là Triệu Xà Vinh chiếm cứ, không dám trở về nước, ôm sắc ấn lưu ngụ tại châu Chiêu Tấn, Việt Nam hơn 10 năm. Ðến năm Gia Khánh thứ 12, Triệu Ôn Mãnh tự đến trấn Hưng Hóa tố cáo, viên Quốc vương cho rằng không dám lưu giữ sắc ấn, sai Ủy viên mang đến; lại đem Triệu Ôn Mãnh cùng gia quyến đến quan ải Lạng Sơn đợi chiếu chỉ.’

 Bách Linh sau khi nhận được biểu văn, cùng sao phụng gửi sắc ấn, cho rằng sự việc trải qua nhiều năm, không tiện đem sắc ấn hoàn lại và cho y trở về nước. Có hay không đem nguyên sắc ấn đến kinh đô, vẫn thông sức cho Triệu Ôn Mãnh tại  nước Việt Nam tạm trú, xin chiếu chỉ định đoạt.’

Ðáng làm như vậy; Triệu Ôn Mãnh sau khi được sắc phong làm Quốc vương Nam Chướng vào năm Càn Long thứ 60, tại sao lại bôn ba tại ngoại trên 10 năm nay; nước này vào năm Gia Khánh thứ 5, thứ 10; hai lần sai sứ tiến cống; còn đủ ấn tín biểu văn có thể tra hạch. Còn ấn tín vào năm Càn Long thứ 60, hiện đang giao cho bộ tra kỹ; sau khi tra rõ sẽ cho hạch hỏi để liệu biện. Nay truyền dụ cho Bách Linh lập tức đem sắc ấn đến kinh đô gấp, một mặt thông tri cho Nguyễn Phúc Ánh rằng, việc này đã được tâu rõ lên đại Hoàng đế, sẽ được ban thưởng thêm. Vẫn ra lệnh viên Quốc vương cho Triệu Ôn Mãnh tạm lưu tại nước này cư trú, những vật dâng tống tại quan ải trong đó có sắc ấn hiện tuân chỉ gửi lên kinh đô; chờ sau khi đến kinh đô đại Hoàng đế sẽ giáng chỉ dụ. Hãy thông tri cho viên Quốc vương rõ một lần nữa. Ðem dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 214, trang 11-12)

Tháng 7 [11/8-9/91809], miễn thuế thân cho dân xứ Phú Quốc.

Ba huyện tại Quảng Trị thường có nạn cọp; lấy hơn 200 người dân các xã Phù Bài và Thủy Ba [huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị] đi bắt cọp, thưởng 100 quan tiền.

65 chiếc thuyền vận tải của Bắc Thành gặp gió ở ngoài biển Nghệ An, thủ ngự cửa Luật Hải [cửa Sót, Hà Tĩnh] lấy thuyền đánh cá của dân đưa dẫn vào cửa biển; thưởng cho hơn 200 quan tiền.

Tháng 8 [10/9-8/10/1809], đặt ống thông hơi bằng tre cho kho lúa ở Kinh. Vì kho chứa nhiều thóc bị mốc mục và mọc mộng, bèn sai làm ống tre đặt ở các kho cho lúa có lỗ thông, khỏi bị mốc vì hấp hơi.

Định điều lệ riêng về ngạch thuế cho thuyền buôn Hà Tiên, Xiêm La, Hạ Châu [Singapore].

Tháng 9 [9/10-7/11/1809], Bắc Thành bị gió bão, nước biển tràn lên. Hải Dương, Yên Quảng và Sơn Nam Hạ nặng nhất, nhân dân bị hại nhiều. Quan Bắc Thành tâu lên, và xin sai người đến khám để bàn việc chẩn cấp; chiếu trả lời rằng:

“Dân đương mắc nạn đói, không thể trông nhờ vào đâu, nếu đợi khám rồi mới chẩn cấp thì làm sao cứu được cái nạn cần kíp như lửa đốt lông mày”.

Bèn hạ lệnh cho Phạm Như Đăng đi Sơn Nam hạ, Đặng Trần Thường đi Hải Dương, Yên Quảng, theo tại nạn nặng nhẹ, khiến quan trấn sở tại phát ngay thóc mà chẩn cấp.

Vào tháng tháng 6 [13/7-10/8/1809], phái đoàn do Võ Trinh làm Chánh sứ khởi hành sang Trung Quốc chúc mừng khánh tiết ngũ tuần của vua Gia Khánh; tháng 9 tới Bắc Kinh, cùng với Sứ thần Triều Tiên làm lễ chiêm cận tại cửa Tây Trực:

“Ngày 28 tháng 9 năm Gia Khánh thứ 14 [5/11/1809]

Sứ thần nước Triều Tiên là là bọn Hàn Dụng Qui 3 người, Sứ thần Việt Nam là bọn Vũ Trinh 24 người, chiêm cận tại cửa Tây Trực.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 218, trang 33)

Đến tháng 10, phái đoàn thực hiện nghi lễ dâng biểu mừng vạn thọ cùng tiến cống sản vật địa phương:

“Ngày 4 tháng 10 năm Gia Khánh thứ 14 [11/11/1809]

Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh dâng biểu mừng vạn thọ cùng tiến cống sản vật địa phương. Ban thưởng và yến tiệc như thông lệ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 219, trang 3)

Trước khi phái đoàn trở về, nhà Thanh kiểm soát lần chót về đồ vật ban thưởng cho nước Việt Nam, thấy không phù hợp với đơn cấp. Sự việc tâu lên, Vua Gia Khánh ban chiếu chỉ rằng những đồ vật ban thưởng phải theo đúng đơn cấp; nếu trong kho không có đủ thì phải tâu lên rõ ràng, để sửa lại sắc thư cho đúng:

“Ngày 27  tháng 10 năm Gia Khánh thứ 14 [4/12/1909]

Bộ Lễ tâu đồ vật ban thưởng cho nước Việt Nam, cùng với đơn cấp không phù hợp. Nhận được chiếu chỉ rằng những đồ vật ban thưởng cho nước Việt Nam phải theo đúng đơn cấp; nếu trong kho không có đủ thì phải tâu lên rõ ràng để sửa lại sắc thư cho đúng. Nay phủ nội vụ đem việc đồ ban thưởng không đủ ung dung thông qua, khiến cho sắc thư và đồ vật thưởng không phù hợp, lo liệu công việc sơ suất, trái với chính thể. Nay đã ra lệnh tra hạch liệu biện những đồ thưởng; các quan trong phủ nội vụ, trừ Trưng Thụy, Thường Phúc không liên quan đến việc này không cần bàn xét; còn bọn Tô Lăng Ngạch, Anh Hòa, Ha Minh Ha, Hòa Thế Thái đều giao bộ bàn xử.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 219, trang 35)

Tháng 10 [8/11-6/12/1809], hạ lệnh cho Tuyên úy đại sứ Tuyên Quang là Ma Sĩ Trạch đem 150 người lính hiệu Hùng nhị đóng giữ bảo Tụ Long [ đất hiện nay giáp với tỉnh Hà Giang, đã cắt cho nhà Thanh bởi Hiệp ước Pháp Thanh năm 1887].

Người Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] tên là Sâm tự xưng là Chánh trấn Hậu Giang đại tướng quân, làm ấn tín ngụy, đòi dân giàu phải đưa của cải; việc phát giác, bắt giết.

Tháng 11 [7/12/1809-4/1/1810], Tham hiệp Cao Bằng là Võ Văn Chiêu tiêu hụt tiền công 2.600 quan, thu riêng bạc thuế ba năm của sách dân thiểu số hơn 500 lạng. Việc phát giác, bị giết, tịch thu gia sản. Lấy Tri phủ Thượng Hồng là Bùi Văn Bình làm Tham hiệp Cao Bằng.

Lấy Thượng thư Binh bộ là Lê Quang Định làm Thượng thư bộ Hộ, cải thụ Lại bộ Trần Văn Trạc làm Thượng thư  bộ Lại, Lễ bộ Đặng Đức Siêu làm Thượng thư bộ Lễ, Binh bộ Đặng Trần Thường làm Thượng thư bộ Binh, Hình bộ Nguyễn Tử Châu làm Thượng thư bộ Hình bộ, Công bộ Trần Văn Thái làm Thượng thư bộ Công. Sáu bộ đặt chức Thượng thư bắt đầu từ đấy.

Tháng chạp [5/1-3/2/1810] Trấn thủ Hà Tiên là Chưởng cơ Mạc Tử Thiêm chết. Hà Tiên, từ khi Mạc Cửu hiến đất tới nay, triều đình vẫn nhớ đến người cũ có công nên cho con cháu đời đời được tập chức Trấn thủ. Đến khi Tử Thiêm chết, con là Công Thế, Công Tài còn nhỏ; cháu con chú bác là Công Du bị nghị tội, vì Công Du đem vợ lẽ của Đô thống chế Phạm Văn Triệu bán cho người Xiêm. Bèn sai Cai đội Ngô Y Nghiễm và Tham luận Lê Tiến Giảng quyền lãnh việc trấn, ban ấm thụ (1) cho bọn Công Thế làm Cai đội để giữ việc thờ tự họ Mạc, cấp cho mộ phu 53 người. Hạ lệnh cho Tổng trấn thành Gia Định đem việc ấy báo cho nước Xiêm biết. Vua Xiêm viết thư trả lời:

“Cha con Mạc Thiên Tứ có công to ở Hà Tiên, xin rộng tha tội cho Công Du để cho tập chức”.

 Vua lại sai Lại bộ làm thư trả lời rằng:

 “Hà Tiên vốn là bờ cõi của triều đình, từ các vua trước của ta dựng cờ trấn tiết, cha con Mạc Thiên Tứ đều hay giữ tròn chức vụ nên trao chức cho, chứ đấy không phải là khuê điền thái ấp (2), không thể viện làm thế nghiệp được. Huống chi đất ấy liền núi sát biển, từ khi nổi binh thì dân chúng cảnh vật tiêu điều, vỗ về yên ủi chính là việc cần kíp hiện nay. Công Du nếu có tài thì không cứ phải là dòng dõi Thiên Tứ, cũng nên trao cho trấn chức; nhưng vì tài kém tuổi ít, chưa thể làm nổi, nên mới không cho, không phải là tiếc đâu. Nhớ công mà tập ấm cho một người là việc nhỏ mà nhà nước đặt quan vì dân là việc to. Lệnh đã ban ra là phải làm, lý không thể kéo lại được. Xin vua nghĩ xem”.

Vua Xiêm nhận được thư bèn thôi.

Các tù trưởng ở tám sách Man [dân tộc thiểu số] thuộc Bình Thuận gồm: sách Kiều, sách Dương, sách Lân, La Thế, Ba Lang, Hà Lung, Ba ác, La Dao đến trấn dâng một cặp ngà voi, nhân nói các Man ở xa lánh chốn núi sâu, trước không phải nộp thuế, nay xa thấm đức hóa của Vua, đem nhau quy thuận, xin mỗi năm nộp 2 con trâu để làm ngạch thuế. Lưu thủ Phan Tiến Quý cấp áo quần, muối gạo để vỗ về. Bọn tù trưởng đều mừng, xin chiêu dụ các Man đến quy thuận.

Vét đường kênh Vịnh Giang [kênh từ sông Lam qua chợ Vinh] ở Nghệ An. Hiệp trấn Ngô Đình Siêu vào chầu, đem bản đồ dâng lên, sai dùng dân mà đào vét.

Nước Xiêm La bị nước Diến Điện đánh, trưng 5.000 quân ở Chân Lạp. Nặc Chăn sai em đem quân đi và sai Triệu Bồn Nha đến báo tin cho thành Gia Định biết. Quan tại thành  đem sự việc tâu lên; sai dò hỏi việc binh của Xiêm, tâu ngay cho biết.

Phật vương mới của nước Xiêm La sai bề tôi bọn Phi Nhã Sĩ Xú Ly Giá Ba Ha đến dâng sản vật địa phương cáo tang Phật vương trước. Vua thứ hai nước Xiêm mới được nhà Thanh phong, cũng đem phẩm vật đến tiến. Khi sứ đến Gia Định, quan tại thành thấy trong thư nói nhiều chỗ khoa trương, bèn làm mật sớ tâu lên; Vua nói:

“Người Xiêm không có văn tự, đấy đều là lỗi của người Đường (3) múa bút thôi, không đủ trách”.

Rồi sai đưa sứ giả về Kinh, hỏi về tình trạng đánh nhau với Diến Điện. Sứ giả đem sự thực nói; ở vài ngày, hậu đãi rồi cho về.

Sai Tống Phước Ngoạn, Phạm Cảnh Giảng, Dương Văn Châu, Võ Doãn Thiếp sung làm Chánh, Phó sứ hai sứ bộ sang Xiêm. Phúng Phật vương trước: đường phổi, đường phèn đều 1.000 cân, đường cát 1.500 cân, sáp ong 500 cân, lụa trắng, vải trắng mỗi thứ 100 tấm; tặng Phật vương mới: kỳ nam 2 cân, nhục quế 3 cân, lụa 100 tấm, the màu 200 tấm, sa màu 100 tấm, vải trắng nhỏ 100 tấm; cho vua thứ hai mới: kỳ nam 1 cân, nhục quế 1 cân 8 lạng, lụa 50 tấm, the màu 100 tấm, sa màu, vải trắng đều 50 tấm.  Lúc sứ giả về; Xiêm La gửi thư cảm tạ.

Tha giảm tô thuế ruộng vụ mùa năm nay cho năm trấn nội ở Bắc Thành. Chiếu rằng:

“Có ruộng thì có tô là đạo thường của nhà nước, nhưng có vùng lụt hạn, nên lượng gia khoan giảm. Nay vụ mùa ở các trấn nơi thì nắng hạn lâu ngày, nơi thì gió bão nước mặn, lúa má tổn hại, đã soi xét rõ, rất là đáng thương. Vậy hạ lệnh cho bộ Hộ chiếu ruộng vụ mùa, phàm 10 phần tổn hại 4 phần thì giảm cho 1 phần, tổn hại 5 phần thì giảm cho 3 phần, tổn hại 6 phần thì giảm cho 5 phần, tổn hại 7 phần trở lên thì cho miễn cả. Đến như ruộng cấy hai mùa, nửa nộp về mùa thu cũng tính 10 phần làm suất, chiếu số mà thu giảm”.

 

 

 

Chú thích:

1.Ấm thụ: còn gọi là tập ấm là chức tước ban cho do cha, ông có công.

2.Khuê điền thái ấp: Ruộng ấp cấp cho chư hầu.

3.Người Đường: Chỉ người Trung Quốc làm quan tại nước Xiêm La.

Tháng giêng năm Gia Long thứ 10 [25/1-22/2/1811], lấy Hữu tham tri bộ Binh Ngô Nhân Tĩnh làm Hiệp trấn Nghệ An. Nhân Tĩnh đến trấn, tâu rằng dân trong hạt đói kém, còn thiếu tô thuế tiền thóc kể tới 10 vạn. Vua dụ rằng:

“Nhà nước để của ở dân, thì ở dân cũng như ở nhà nước, có cần gì. Đợi sang năm được mùa sẽ thu”.

Vệ úy Nguyễn Văn Như giữ đồn Tiên Lý [huyện Yên Thành, Nghệ An]; ban đêm đồn bốc cháy, cháy lan tới kho thóc mất hơn 9.000 hộc. Quan trấn Nghệ An tịch biên nhà Văn Như; sự việc tâu lên, Vua không nỡ bắt tội, chỉ cách chức quan. Gia sản đã tịch thu đều trả lại hết; những quân coi giữ bị đánh trượng rồi tha.

Sai các quan trong triều soạn bộ luật, lấy Nguyễn Văn Thành giữ chức Tổng tài.

Vùng Sơn Nam đói; dân các huyện Bình Lục, Duy Tiên, Kim Bảng, Ý Yên, Thanh Liêm, họp nhau trộm cướp. Quan Bắc Thành sai Cai cơ Nguyễn Văn Tại, Phó quản cơ Nguyễn Văn Nhàn đem quân đi bắt.

Tháng 2 [23/2-23/3/1811], các địa phương thiếu nhiều thuế, quan Bắc Thành cho rằng các huyện thu đòi bất lực, xin trói Tri huyện để trị tội. Vua nói:

“Huyện lệnh là quan thầy của dân, làm nhục là không phải đạo, dân còn coi ra gì”.

Không y lời xin.

Đắp đê mới ở huyện Yên Lãng [huyện Mê Linh, Vĩnh Phúc] qua các xã Văn Quán, Hạ Lôi, Đông Cao, Trang Việt, Mạch Lũng, dài hơn 1.350 trượng [1 trượng = 4 mét].

Tướng giặc Đặng Trần Siêu và Võ Đình Lục lại họp đảng ở xã Kính Lão, huyện Mỹ Lương [huyện Quốc Oai, Hà Tây] hơn nghìn người, đi cướp bóc. Lê Chất đem binh đi bắt,  đóng đồn ở Ứng Thiên [huyện Ứng Hòa, Hà Tây], sai Phó thống chưởng cơ Đặng Đức Bính, Phó vệ úy Ngô Văn Dần, Cai đội Nguyễn Văn Chỉnh và Cai cơ Ngô Văn Tiến làm tiền du. Khi quân đến  xã Yến Vĩ thuộc huyện Hoài An [huyện Ứng Hòa, Hà Tây], phục binh bốn mặt nổi dậy. Tiến chạy trước; Bính cùng Dần và Chỉnh đánh nhau bị chết tại trận. Chất chém Tiến để răn quân; lại ủy cho Trấn thủ Sơn Nam thượng là Nguyễn Xuân, Phó vệ úy Mai Văn Châu tiến quân tới xã Thức Cốc, thuộc huyện Chương Đức [huyện Chương Mỹ, Hà Tây]. Quân giặc chống đánh; Xuân và Châu lùa đánh tan. Chém được 4 đầu giặc, bắt được hơn hai chục người. Việc tâu lên; thưởng cho quan và binh hơn 1.000 quan tiền, truy tặng Dần làm Vệ úy, Chỉnh làm Cai cơ.

Tháng 2 nhuần [24/3-22/4/1811], nước Xiêm La sai bọn Phi Nhã Phi Phật đến dâng thư và sản vật địa phương. Trong thư nói đến tội trạng của Nặc Chăn tự tiện giết bọn Cao La Hâm Mang Trà Tri Biện. Vua sai Nguyễn Văn Thành bẻ rằng:

“Cao La Hâm Mang Trà Tri Biện âm mưu phản nghịch, Nặc Chăn là vua giết đi, cũng như bề tôi ở biên cương giết một kẻ lại phạm pháp, thì có tội gì? Huống nước Xiêm phong mà không có bằng sắc, để gây hiềm khích, há nên chỉ trách một mình Nặc Chăn sao?”.

Sứ giả lại xin bảo vua nước Chân Lạp thân sang nước Xiêm để hội táng Phật vương; Vua lại sai dụ rằng:

 “Chân Lạp từ khi có nước tới nay, chưa từng có lễ vua thân đi mừng viếng bao giờ. Nếu có lầm lỗi, đưa thư răn bảo là được, hay sai sứ đến trách cũng được, sao lại bắt bỏ nước mà đi? Lấy nước lớn vỗ về nước nhỏ, đó là thuận theo lẽ trời. Nếu nước ngươi làm trái lẽ trời thì hành động của Nặc Chăn biết làm sao được?”.

Sứ giả không nói thêm được nữa.

Trước đây Nặc Chăn cùng nước Xiêm gây ác, chỉ trông nhờ vào ta. Đến khi nghe sứ Xiêm lại chầu, cho rằng ta vui vẻ với Xiêm, Nặc Chăn rất sợ. Vua sai đình thần biên thư bảo cho biết những lời hỏi đáp với sứ Xiêm khiến cho họ yên lòng. Lại dụ rằng:

“Nước ngươi hãy còn suy yếu, thế chưa thể tranh với người Xiêm được. Nay nước Xiêm có tang Phật vương, Vương tuy không thể thân hành đi được, nhưng cũng nhân lúc này sai sứ sang hội táng, để tỏ tình giao hiếu”.

Nặc Chăn được thư vui mừng, dâng biểu tạ ơn.

Ngày mồng 4 tháng 3 [26/4/1811], duyệt các quân ở trước điện Càn Nguyên, dẫn sứ Xiêm đến xem. Thưởng cho các quân 2.500 quan tiền. Ngày hôm sau thao diễn chiến thuyền ở sông Hương; cùng bọn Tống Phước Lương bàn về thao lược dùng binh, Vua bảo rằng:

“Côn Lôn, Phú Quốc, Thị Nại, Cù Mông, trẫm cùng tướng sĩ các ngươi đã trăm trận đánh vất vả mới có ngày nay. Lúc yên đừng quên lúc nguy, đó thực là đạo giữ nước yên dân”.

Năm ngoái Thượng thư bộ Hộ Lê Quang Định được kiêm nhiệm Khâm thiên giám; nay xin điều bổ Hữu tham tri Lại bộ Nguyễn Hữu Thận giữ chức Hữu tham tri Hộ bộ; chắc Khâm thiên giám muốn dùng Hữu Thận giúp vào việc soạn lịch mới.

Sai bọn Chưởng cơ Tống Phước Ngoạn, Phó vệ úy Trần Văn Trinh, Thiêm sự Phạm Văn Toán sung Chánh phó sứ sang Xiêm. Tặng Phật vương 120 tấm lụa trắng, 100 tấm vải trắng, 2.000 cân đường cát, đường phổi, đường phèn đều 500 cân. Cho vua thứ hai 80 tấm lụa trắng, 80 tấm vải trắng, 1.000 cân đường cát, đường phổi đường phèn đều 300 cân.

Vua sai bộ Lại viết thư cho nước Xiêm, nhắm thu xếp cho nước Chân Lạp thống nhất một nước, một Vua, trung thành với hai nước lớn Việt Nam và Xiêm La, thư như sau:

 “Nước Chân Lạp là một nước phiên nhỏ, người thưa đất hẹp, trước đây các vua ta phong cho ông cha Nặc Chăn một nước một vua, chính quyền về một mối, cho nên có thể nắm được giềng mối để giữ gìn vô sự; nay vì nước loạn ly đã lâu, sức người mòn mỏi, Nặc Chăn đã làm quốc vương mà em là Nặc Nguyên lại làm vua thứ hai, Năm Yêm làm vua thứ ba, một nước ba vua, nhân dân do đó mang hai lòng. Mới đây nghe dân Man không yên, cho nên hạ lệnh cho khổn thần ở Gia Định đem quân trấn giữ, đấy là nghĩa yêu nước nhỏ không thể không được, chứ không phải vì lợi, cũng không phải thích dụng binh. Huống chi Nặc Chăn đem thần dân trong nước để thờ hai nước lớn cũng chỉ là mong nhờ uy đức để giữ bờ cõi toàn vẹn mà thôi. Trong khi Nặc Chăn có việc, mà nước Xiêm trong thì có quốc tang, ngoài thì có việc quân, thế ấy không thể trông coi cả được; nước ta đưa quân đi tuần ngoài biển để nhân giữ cho yên, chẳng những là giúp cho Nặc Chăn mà cũng giúp cả cho nước Xiêm nữa. Đường sá xa cách e vương không suốt được ý ấy, nên nói rõ ra”.

Sứ giả nước Xiêm  xin về nước, thưởng cho rất hậu, sai cùng đi với sứ ta.

Khai mỏ sắt La Bôn ở Biên Hòa. Bọn lái buôn người Thanh là Lâm Úc Tam và Lý Kinh lãnh trưng, mộ dân địa phương và người Thanh lập làm đội Thiết trường, mỗi năm nộp thuế sắt mỗi người 50 cân.

Nguyễn Văn Tồn đóng đồn ở La Bích [Longvek, Cambodia], quân nhiều người bị bệnh vì nước độc. Nguyễn Văn Nhân tâu xin rút và mộ người Việt ngụ ở Chân Lạp lập thành ba đội, tùy tiện đóng giữ; Vua theo lời. Chiếu dụ vua nước Chân Lạp rằng:

“Nay trong nước yên tĩnh, không cần để quân lại nữa, nếu có sự cần kíp sẽ phát quân cũng chưa muộn”.

Tháng 4 [22/5-20/6/1811] Tham hiệp Hà Tiên là Dương Văn Châu cùng Hiệp trấn Nguyễn Đức Hội vốn có hiềm khích với nhau. Hội hay mưu lợi, sai riêng người đi Chân Lạp. Châu biết được việc, bèn sai bắt giữ để làm chứng. Hội sai người kêu ở Gia Định, Châu đón chặn đường, lại họp quân dân vây dinh thự của Hội. Hội cũng lệnh cho quân tự vệ, khiến cả trấn rối động. Trấn thần bắt trói cả hai người, đem việc hặc tâu lên. Khi án tâu lên, Châu bị tội trảm quyết, Hội bị tội trảm giam hậu, các viên biền thuộc trấn a tòng đều bị xử đánh trượng và lưu đày.

Tháng 5 [21/6-19/7/1811] Đặng Trần Thường và Nguyễn Gia Cát có tội, đều bị bỏ ngục. Trước đây Thanh Nghệ và Bắc Thành tâu xin ban sắc phong cho bách thần. Vua sai Gia Cát bàn xét rồi tâu lên. Gia Cát ủy cho Thiêm sự Vũ Quý Dĩnh chủ trương việc ấy và sai con là Nguyễn Dục, em vợ là Cống sĩ Tô Văn Dâu ngầm giúp đỡ. Quý Dĩnh làm sắc giả, phong cho ông cha và bố mẹ vợ mình làm phúc thần. Bọn Dục cũng dựa nhau làm gian, đến nay Bắc Thành thần hạch tâu hơn 560 đạo sắc. Vua sai đình thần tra xét; bọn Quý Dĩnh đều xin chịu tội.

Lại có tướng Trịnh là Hoàng Ngũ Phúc năm Giáp Ngọ [11/2/1774-30/1/1775] vào đánh phương Nam, khi về bị chết đường, họ Trịnh phong làm phúc thần. Trần Thường trước ở Bắc Thành  giấu việc ấy đi, vẫn liệt vào điển thờ, Gia Cát theo mà gia tặng là “Thanh danh văn võ thánh thần đại vương”. Đến khi sự việc phát giác, Trần Thường sợ hãi, xin chịu tội. Vua nói:

“Đăng trật cho bách thần là điển lễ lớn ở buổi đầu của nhà nước. Bọn ngươi làm gian trá, dối người khinh thần, không tội nào lớn bằng. Vả cuộc biến loạn năm Giáp ngọ Hoàng Ngũ Phúc chính là thủ ác, nay lại cất lên mà cho là thần, thế chẳng phải là bán tước sao? Việc ấy còn nỡ làm thì việc gì lại chẳng nỡ!”.

Giao xuống bộ Hình bộ nghị tội. Phạm Như Đăng cho là tội Trần Thường nên cách chức, tội Gia Cát nên xử tử. Lê Bá Phẩm cho rằng Trần Thường và Gia Cát tội cũng như nhau, cùng tội mà phạt khác, thì không đúng hình, đều xử tội chết. Nghị ấy tâu lên, vua sai đình thần xét lại. Nguyễn Văn Thành nói dầu rằng Trần Thường, Gia Cát vẫn là có tội, nhưng lấy công giảm lỗi theo bát nghị (1); bọn Lê Quang Định, Nguyễn Đức Huyên, Nguyễn Hữu Thận đều chủ trương theo lời nghị ấy; bọn Trịnh Hoài Đức, Trần Văn Trạc lại theo lời nghị của Như Đăng. Bàn mãi không quyết định được, khi tâu lên, vua nói:

“Bá Phẩm nói phải”.

Vua theo lời Phẩm xử Quý Dĩnh bị tội trảm; Trần Thường và Gia Cát đều giam hậu; bọn Dục bị tội đồ, những người khác đều giáng và phạt khác nhau. Nhân đó hạ chiếu thu lại thần sắc, rồi sai quan Lễ bộ bàn lại việc phong tặng.

Tháng 6 [20/7-18/8/1811], bàn định soạn sách Quốc Triều Thực Lục. Triệu Thị trung học sĩ Phạm Thích, Đốc học Sơn Nam thượng Nguyễn Đường, Đốc học Hoài Đức là Trần Toản về kinh đô, sung chức Biên tu ở sử cục. Lại thấy Lê Duy Thanh là người Duyên Hà [huyện Hưng Hà, Thái Bình] có văn học, cũng triệu về Kinh, ban chức Đông các học sĩ.

Xuống chiếu tìm sách sử điển tích; từ đấy những sách cất ở nhà dân dần dần đưa ra.

Bộ Hộ tâu rằng:

 “Trước kia trong hai phủ Thăng Hoa, Điện Bàn thuộc Quảng Nam, một mẫu ruộng công chỉ đánh thuế 8 phần, còn 2 phần, trừ làm nương mạ. Nay tính mẫu mà đánh thuế cả, dân lại viện lệ cũ xin miễn”.

Vua nói:

“Vương giả rất công bằng, không riêng tây, gần xa như một. Nay cư dân ở đâu thổ trạch đều có thuế cả, sao chỉ ruộng mạ hai phủ ấy không nộp thuế?”.  Quyết định không cho.

Tháng 7 [19/8-17/9/1811], người đất Diên Khánh [tỉnh lỵ Khánh Hòa] là Mạc Văn Diên dâng sách Hồng Đức Luật Lệ đời Lê; Tri huyện Thủy Đường [Hải Dương] là Nhữ Công Quý dâng sách Hoàng Việt Thống Chí; người Sơn Nam Thượng là Hoàng Quý Chi, người Sơn Tây là Cao Văn Tình, người Kinh Bắc là Lê Doãn Khản dâng các sách quan chế và điều luật triều Lê trước; đều thưởng tiền khác nhau.

Làm xong hai điện Trung Hòa và Cần Chánh, thưởng cho lính và thợ 7.500 quan tiền, quan thì thưởng tiền bổng hai tháng.

Tháng 8 [18/9-16/10/1811] kinh sư bị bão từ giờ mùi [7-9 giờ sáng] đến giờ sửu [1-3 giờ sáng hôm sau]. Nước lụt so với lúc thường hơn 8 thước [3.2 mét]; nhiều nhà ở của quan dân sụp đổ. Sai đội Tiểu sai cùng với dinh Quảng Đức [Thừa Thiên] chia đi các huyện xét hỏi sự đau khổ của dân gian. Thuyền vận tải và thuyền buôn bị lật đắm thì cho tiền cấp tuất. Các hạt Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi cũng bị nạn bão. Xuống chiếu rằng tiền thóc còn thiếu, tạp dịch, kiện vặt và việc xây dựng không gấp, đều bãi cả.

Cửa biển Tư Dung [cửa Tư Hiền, Thừa Thiên] bị vỡ, mở thành cửa lạch rộng 7 trượng 5 thước [30 mét], sâu 7 thước [2.8 mét].

Thuyền Hải Nam của Phan Nguyên Ký đến buôn. Thủ ngự Sa Kỳ [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi] là Lâm Ấn riêng nhận đút lót giấu hàng hóa để mong giảm thuế. Việc phát giác, Vua sai giết. Nhân đó dụ các Thủ ngự cửa biển phàm thuyền buôn giấu bớt đều tịch thu hàng hóa.

Lấy Quản đạo Kiên Giang Trương Phước Giáo làm Trấn thủ Hà Tiên, Ký lục Định Tường Bùi Đức Miên làm Hiệp trấn. Vua thấy Hà Tiên là nơi trọng yếu ngoài biên, hai người đã biết rõ tình hình biên cương cho nên  sai đi. Bọn Giáo đến trấn, chính sự chuộng rộng rãi giản dị, không làm phiền nhiễu, sửa sang trại quân, chiêu tập dân xiêu dạt, đặt trường học, khẩn ruộng hoang, vạch định phố chợ, ngăn riêng khu vực cho người Việt, người Thanh, người Chân Lạp, người Chà Và [Java]; làm cho Hà Tiên lại trở thành một nơi đô hội ở biên thùy phương nam.

Ngày 14 tháng 9 [30/10/1811] Hoàng thái hậu mất, thọ 74 tuổi; Vua thương khóc không thôi. Triệu các quan vào để bàn việc tang; các quan xin từ tam phẩm trở lên đều để tang một năm, Vua dụ rằng:

“Nhà vua lấy Tôn miếu xã tắc làm trọng. Nay trẫm đã để tang 3 năm, các ngươi lại để tang 1 năm, nếu trong một năm có việc ở Tôn miếu xã tắc thì lấy ai làm lễ? Nên cho để tang 3 tháng”.

Tháng 10 [16/11-15/12/1811]; nước Chân Lạp sai sứ đến cống, và xin đổi quốc hiệu là Ân Di Bắc Phủ Lài. Vua cho vào yết kiến, hỏi về việc nước, biết được anh em không hòa mục; bèn  viết thư cho Vua Chân Lạp Nặc Chăn rằng:

“Xem biểu của Vương, khen lòng thành thực. Vừa đây hỏi sứ thần mới biết rõ việc hai em của Vương. Vả tổ tiên của Vương đều nhờ Tiên triều che chở; tiên phụ của Vương là bề tôi trước của trẫm, mà anh em của Vương đều là người con mồ côi của tiên phụ Vương, nay Vương là anh cả được chịu tước phong, hai em cũng là ruột thịt rất thân, tình ý há nên chia rẽ. Vương nên thể theo lòng trẫm, nghĩ đến đạo trời, bảo cho hai em nghĩ đến tình cùng gốc, chớ lấy thế vị mà khuynh loát nhau, chớ lấy hình tích mà ngờ ghét nhau, làm sao cho luân thường được hậu, nhà nước yên hòa, để không làm đổ cơ nghiệp của tổ tiên của Vương, để xứng ý dựng nước phên dậu của trẫm. Còn quốc hiệu của Vương, tự tổ phụ Vương dựng nước đã định danh rồi, không cần thay đổi làm gì. Vương nên tuân theo”.

 Nặc Chăn được thư, bèn cảm tạ.

Lấy Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành làm Khâm sai chưởng Trung quân, Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức làm Khâm sai chưởng Tiền quân, Chưởng Thần võ  quân Phạm Văn Nhân làm Khâm sai chưởng Hữu quân.

Bình Định và Phú Yên bị lụt, nhà cửa của quân dân trôi mất nhiều, có người chết đuối. Vua sai Vệ úy Tôn Thất Bính và Tham tri Nguyễn Hữu Thận đi phát chẩn. Dụ rằng:

“Nhà nước tích trữ đều là ở dân ra, chẩn cấp cho dân bị tai nạn không thể tiếc phí được”.

 Bọn Bính đến nơi phát gạo ở Phú Yên hơn 19.000 phương, ở Bình Định hơn 4.800 phương, chia hạng để chẩn cấp. Khi bọn Bính chưa đến, trấn thần Bình Định là bọn Vương Văn Học trước đã tùy tiện phát gạo muối chẩn cấp cho dân, dâng sớ xin chịu tội. Vua nói:

“Giữ chức chăn nuôi dân phải nên như thế chứ có tội gì”.

Tháng 11 [16/12/1811-13/1/1812] Bọn Tống Phước Ngoạn, Trần Văn Trinh và Phạm Văn Toán từ nước Xiêm về. Vua hỏi về Xiêm La và Chân Lạp; bọn Ngoạn thưa rằng: “Nặc Chăn ơn ta mà thù Xiêm, nước Xiêm chưa hết giận, việc Chân Lạp hẳn là chưa xong được”.

Lục xét tù tội, bèn thả thân thuộc tù phạm trốn; Vua ban chiếu rằng:

“Cấm kẻ gian răn kẻ ác là lệ công của phép nước; thương tù ngục, hoãn hình phạt là việc lớn của vương chính. Gần đây các nha môn xét hình, đặt phép bắt trộm cướp; trộm cướp có trốn thì bắt giam vợ con, trải qua năm không cho ra. Nhưng can phạm điều cấm là tội một người, vợ con có tội gì, nếu nhất khái bắt giam, cho ở lẫn trong nhà tù, ngày dồn tháng chứa, nỗi u uất không bày tỏ được, thực không phải là ý thương xót. Vậy hạ lệnh cho các quan địa phương lục xét tù tội, phàm vợ con phạm trốn, không đáng giam giữ thì thả cho về để yên nghiệp làm ăn”.

Sông Nhĩ Hà lở, nhà cửa dân huyện Hoài Đức hư hỏng nhiều, quan Bắc Thành  xin sai dân các phố tự đem gạch đá và cây gỗ làm  thêm kè đá để ngăn giữ. Vua cho là không nên bắt dân làm; bèn sai xuất tiền kho 47.000 quan, thuê dân đắp đê mới từ phường Đông Hà đến cửa ô Ông Tượng dài 108 trượng để bảo vệ.

Tháng chạp [14/1-12/2/1812] Võ Trinh dâng bản phàm lệ soạn sử. Sai Nguyễn Văn Thành sung chức Tổng tài, Phạm Như Đăng làm Phó.

Nguyễn Văn Thành dâng sách Võ bị chí và sách Tứ di loại chí; sai Thị thư viện thu cất.

Thổ phỉ ở Lạng Sơn cướp đồn Bình Gia [huyện Văn Quan]; Cai đội Trần Văn Long đánh giặc bị chết, truy tặng Cai cơ.

Thổ phỉ ở Tuyên Quang là Hoàng Văn Thái họp đảng đánh bảo Tụ Long (2); quan trấn sai tuyên úy là Ma Sĩ Trạch đem quân đi đánh, bắt được đồ đảng và khí giới rất nhiều. Thưởng cho Sĩ Trạch mũ áo và 100 lạng bạc, 200 quan tiền.

Nước Vạn Tượng sai sứ đến cống, lại đưa trả về hơn ba chục người lính trốn. Vua bảo Nguyễn Văn Thành và Phạm Như Đăng rằng:

“Vạn Tượng đã nộp lễ cống hằng năm lại trả lính trốn về, đủ thấy lòng thành thực. Nên nhân đấy ban chiếu khen ngợi để cho yên lòng....”.

Em quốc vương Chân Lạp Nặc Chăn là Nặc Nguyên trốn đến Phủ Lật [Pursat, Cambodia], nhiều tội nhân bỏ trốn của nước ấy đi theo, sửa sang binh khí để tự giữ, xin cắt đất ba phủ  Ca Khu, phủ Lòng, phủ Trung, lại sai người cầu viện với Xiêm, Xiêm sai tướng là Phi Nhã Nhâm Ba Lạc đóng quân ở Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia], thế rất hung dữ. Nặc Chăn sợ, báo gấp Gia Định; Tổng trấn Nguyễn Văn Nhân đem sự việc tâu lên.

Vua triệu bầy tôi bàn. Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt tâu nói:

 “Xiêm La cùng ta kết nghĩa hòa hiếu, nếu gây binh đao thì lợi hại thực không nhỏ. Vả anh em Nặc Chăn không hòa với nhau, trước đã không có cớ gì mà xin quân, làm nhọc triều đình phải một phen thu xếp, nay tờ biểu ấy chưa thể tin được. Xin hạ lệnh cho thành thần [Gia Định] hịch cho một tướng ngoài biên đem quân đi tuần ở biên giới để xem hư thực, rồi sau sẽ cất quân”.

Vua cho là phải.

Chiếu báo cho Nguyễn Văn Nhân rằng:

“Trước kia quân Xiêm đã lui, nay lại trở lại, chưa biết ý ra sao. Nặc Chăn là phên giậu của ta, nếu có sự hoãn cấp thì không lẽ ngồi nhìn, nhưng việc binh cũng không thể khinh động. Nên sai trấn thủ Định Tường là Nguyễn Văn Thụy đem quân đến La Bích [Longvek, Cambodia], nói phao là đi lấy gỗ, để viện trợ ngầm”.

Quân Văn Thụy chưa đến thì Nặc Chăn lại dâng biểu xin quân. Bèn hạ chiếu cho Văn Nhân lấy quân đồn Uy Viễn [huyện Trà Ôn, Vĩnh Long] chuẩn bị xuất phát và căn dặn rằng:

 “Phàm việc ngoài biên phải bình tĩnh mà trấn giữ, thong thả xem biến chuyển, cẩn thận chớ nên gây hấn trước”.

 

Chú thích:

1.Bát nghị: Theo hình luật xưa có 8 trường hợp được giảm tội gọi là Bát nghị, gồm nghị thân [người thân thích của nhà Vua], nghị cố [quen thân nhà Vua], nghị hiền [người có đức hạnh lớn. ], nghị năng [người có tài năng], nghị công [người có công lao lớn], nghị quý [dành cho những quan viên có chức từ tam phẩm trở lên] và nghị cần [người cần cù chăm chỉ trong công việc].

2.Tụ Long: Đất hiện nay giáp với tỉnh Hà Giang, đã cắt cho nhà Thanh, do Hiệp ước Pháp Thanh năm 1887.

 

 

Tháng giêng năm Gia Long thứ 11 [13/2-12/3/1812], lại qui định cấm bán riêng và chở trộm đồng kẽm. Ai chứa riêng đồng kẽm, hạn trong một tháng phải bán cho nhà nước, chiếu giá thu mua.

Sai Tham tri bộ Hộ bộ Nguyễn Hữu Thận kiêm  giữ chức Phó quản lý Khâm thiên giám. Hữu Thận giỏi về sao và lịch, sang sứ nước Thanh học được lịch pháp, thuật càng thêm tinh. Vua cùng bàn về hiện tượng thiên nhiên, rất khen ngợi.

Vua nước Chân Lạp là Nặc Chăn nghe tin quốc tang, dâng biểu xin đến kinh đô tiến lễ. Vua yêu cầu đừng đến; bèn sai sứ giả đem lễ đến dâng.

Ngày 17 [29/2/1812], xây lăng ở Định Môn Vua nhiều lần đến xem. Gặp một hôm gió tây thổi hơi mạnh, trên lăng có chiếc nhà tranh đổ; vua lánh xuống chỗ lõm, bị thương ở chân. Quan quân không ai là không sợ hãi; Hoàng tư [Hoàng tử thứ tư tức Minh Mệnh] và các đại thần tranh nhau dắt đỡ. Vua yên ủi nói:

“Không can gì. Quan quân được vô sự chứ?”

 Hoàng bảy Tấn, hoàng tám Phổ, hoàng chín Chẩn đều bị thương nặng. Quân nhân có người chết. Bầy tôi đều nói Trần Quang Thái làm Giám tu sơ suất, xin trị tội đại bất kính. Vua nói:

“Đó là tình cờ thôi. Quang Thái làm thế nào với gió được? Miễn tội cho”.

Sai Hoàng tử thứ tư [Minh Mệnh] thay làm lễ điện buổi sáng buổi chiều ở cung Trường Thọ. Hoàng thái hậu băng, vua thương xót đau đớn không xiết, sớm chiều đều thân làm lễ điện. Tới đây vua chân đau chưa khỏi, mới sai Hoàng tử thứ tư tế thay. Hoàng tử vâng mệnh rất cẩn thận, không dám chút trễ; Vua rất khen ngợi.

Tháng hai [13/3-10/4/1812], Vua đi thăm sơn lăng; Hoàng tư [Minh Mệnh] cùng các đại thần đều theo hầu. Đến khi đào huyệt, thấy có đất ngũ sắc, vua mừng cho là điềm tốt. Bầy tôi đều khen mừng, duy Nguyễn Văn Thành không hưởng ứng; Vua hỏi vì sao? Thành vội thưa rằng:

“Đất ấy chưa đủ làm tốt. Mộ mẹ thần cũng có đất ngũ sắc, mà sắc coi còn tươi nhuần, có thể tốt hơn đất này”.

 Vua lặng yên, bầy tôi đều bất bình. Rồi Văn Thành lại nói:

“Gần đây xứ Châu Ê có một kiểu đất rất tốt”.

Bọn đại thần Phạm Văn Nhân đều nói:

“Đã biết đấy có đất tốt, sao không tâu cho vua nghe?”.

Văn Thành nói:

 “Đất ấy tuy tốt nhưng không thể táng được, táng đấy hẳn bị sét đánh”.

 Vua nghe không đẹp lòng. Hoàng tư quay bảo rằng:

“Tây Sơn là bọn tiếm ngụy, tất gặp vạ sét đánh, còn nay là đời thánh minh, được trời giúp đỡ. Đứng trước mặt Vua, khanh sao vội nói những câu như thế?”.

Văn Thành tự biết mình nói sai rồi, xấu hổ sợ hãi, lùi đi nơi khác.

Thổ phỉ Thanh Hoa là Nguyễn Tuấn tự xưng là Hổ uy đô thống, tụ đảng ở Nghệ An, lẩn lút tại huyện Nam Đàn, Đông Thành. Quản phủ Diễn Châu là Lê Văn Quân đem quân đi tuần, bị Tuấn giết chết. Việc tâu lên; Vua thấy lính trấn chưa giỏi đánh trận, muốn lấy lính Kinh ra đánh, bèn sai Đô thống chế Trung dinh quân Thần sách là Trần Công Lại quản lãnh quân vệ Long võ ra kinh lược Nghệ An. Lại sai Phó đô thống chế Tả dinh là Trịnh Ngọc Trí đem hơn 1.000 người binh kinh đóng ở đồn Thổ Sơn, chia đường ngăn chặn. Sau thấy địa phương hơi yên, triệu Trần Công Lại và Trịnh Ngọc Trí về kinh.

Ngày mồng 6 tháng 3 [16/4/1812] Vua cùng bầy tôi bưng sách vàng dâng tên thụy [tên dùng lúc qua đời] Hoàng thái hậu là Ý Tĩnh Huệ Cung An Trinh Từ Hiến Hiếu Khang Hoàng hậu.

Em Nặc Chăn vua nước Chân Lạp là Nặc Nguyên đem quân Xiêm về cướp La Bích [Longvek, Cambodia]; quân Xiêm chia làm năm đạo đánh xuống. Nặc Yêm, Nặc Đôn đều chạy sang với người Xiêm; Nặc Chăn bỏ thành chạy về Nam Vang. Vừa lúc quân của Nguyễn Văn Thụy đến, bèn đưa đi Gia Định, rồi đóng quân ở Lô Yêm để giúp dân Chân Lạp dời chạy vào Việt Nam. Việc tâu lên, Vua sai Tổng trấn thành  Gia Định dựng phiên để (1) cho ở phía đông thành. Cho Nặc Chăn 3.000 quan tiền, 3.000 phương gạo, 2.000 lạng bạc, sa, trừu đều 20 tấm; bộ hạ 1.500 người đều cấp đủ tiền gạo. Nặc Chăn dâng biểu xin quân viện .

Vua xuống chỉ ủy dụ rằng:

“Anh em nhà ngươi không hòa với nhau, tự gây mối lo ấy. Nay đã nương nhờ ở ta, ta sẽ có phương xử trí để yên nhà nước của ngươi, ngươi cũng nên nghĩ tự cường, sai người viết thư về cáo với thần dân nước ngươi, khiến họ có chỗ hệ thuộc. Lòng người đã yên thì việc về nước của ngươi có thể ngồi mà tính được”.

Dụ đến, Nặc Chăn cảm khóc dâng biểu tạ ơn. Lại bắt kẻ phản thần là Đồng Phù  đưa đến kinh đô xin mệnh lệnh triều đình. Đồng Phù xưa bị tội, trốn sang Xiêm, đến nay lại về với Chân Lạp; nên Vua dụ rằng:

“Đồng Phù đã biết ăn năn tội lỗi, ngươi nên đem lòng thực mà vỗ về cho nó vui lòng lập công. Cái lỗi đã qua hà tất bắt tội!”.

Tháng 4 [11/5-8/6/1812] lấy Ngô Nhân Tĩnh làm Thượng thư bộ Công kiêm Tổng trấn Gia Định. Sai Đô thống chế Hậu dinh quân Thần sách Trần Văn Năng quản lãnh binh thuyền tiến đóng ở Tân Châu [An Giang]; Trấn thủ Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] là Lưu Phước Tường giữ Châu Đốc [An Giang], cùng với đạo quân Nguyễn Văn Thụy đều lệ vào. Lại sai Trấn thủ Phiên An là Đào Quang Lý đóng giữ Quang Hóa [Tây Ninh], Trấn thủ Bình Hòa [Ninh Hòa, Khánh Hòa] là Nguyễn Đắc đem binh các cơ Hòa Thắng và Thuận Nghĩa theo quan thành Gia Định phân phái việc quân.

Sai lính ba vệ thành Gia Định cùng với ốc Nha Chân Lạp là Phủ Lịch giữ phủ Ba Xắc [Sóc Trăng]. Trước kia Nặc Ấn lên ngôi, vua lấy phủ Ba Xắc cho; đất ấy người Việt, người Hoa, người Chân Lạp ở rất nhiều. Đến nay Chân Lạp không yên, lòng người ngờ sợ. Vua sai Tổng trấn thành Gia Định đem quân đến trấn; lại sai Nặc Chăn hiệu triệu các quan Chân Lạp đem dân lệ thuộc vào sự điều khiển của quan quân .

Sai Hà Tiên, Long Xuyên, Kiên Giang thăm dò tình hình động tĩnh của người Xiêm mà báo lên; công việc nơi biên cương, do thành Gia Định cứ 5 ngày báo một lần.

Trưng dụng hương binh ở Gia Định, chia làm 35 cơ, mỗi cơ 9 đội, mỗi đội 50 người; chọn những quan viên đã nghỉ việc người nào quả quyết siêng năng sai làm Quản cơ, Cai đội để suất lãnh. Chiếu ban rằng:

 “Gia Định là đất trung hưng, dân thứ các ngươi phục dịch nhọc mệt đã lâu ngày, vốn muốn cho được nghỉ ngơi, nhưng ở biên cương có việc, phải phòng bị trước. Vậy nghị trưng hương binh, cứ 2 đinh thì lấy1, biên thành cơ đội lệ theo trấn để đợi lệnh phát động. Sau khi công việc yên rồi, sẽ thả về nhà. Vả việc điều động ngày nay dẫu có phiền nặng, nhưng có việc thì làm lính, không việc thì làm ruộng, so với quân tòng chinh lâu dài thì cũng yên nhàn hơn. Lại quan viên nghĩ hưu đều là những người nanh vuốt cũ của ta, nay nên đem hết sức thừa của các ngươi, vì nước chịu nhọc mệt, ngày khác biên cương không còn gió bụi, muốn làm quan hay không muốn làm, trẫm cũng không cưỡng các ngươi”.

Hạ lệnh cho thành Gia Định chiếu theo số hương binh tại hàng mà cấp lương như thường lệ; cấm dân các trấn không được thông thương với Nam Vang.

Thổ phỉ ở Thanh Hoa là Lê Duy Phán trá xưng dòng dõi nhà Lê, lẻn vào Nghệ An mưu nổi loạn. Trấn thủ Hoàng Viết Toản đem quân bắt được đồ đảng 9 người; thưởng cho quan  binh 200 quan tiền.

Nguyễn Quang Hiến từ nước Xiêm trở về. Xiêm gửi kèm thư nói duyên cớ nước Xiêm dụng binh ở Chân Lạp; Vua triệu bầy tôi soạn thư trả lời.

Tháng 5 [9/6-8/7/1812], chiếu ban năm sau là năm Quý Dậu [1813-1814] mở khoa thi Hương cho 7 trường thi: Quảng Đức [Thừa Thiên], Bình Định, Gia Định, Nghệ An, Thanh Hoa, Thăng Long [Hà Nội], Sơn Nam thượng. Trường Quảng Đức, học trò Quảng Đức, Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam hợp thi; trường Bình Định, học trò Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Bình Hòa [Khánh Hòa] hợp thi; trường Gia Định, học trò Bình Thuận, Phiên An [Gia Định], Biên Hòa, Vĩnh Thanh [Vĩnh Long], Định Tường, Hà Tiên hợp thi; trường Thăng Long, học trò Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Cao Bằng hợp thi; trường Sơn Nam thượng, học trò Sơn Nam hạ, Hải Dương, Yên Quảng hợp thi. Nhưng học trò Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Bình Hòa đến thi, đều cấp cho lương đi đường.

Quân Trần Văn Năng đóng ở Tân Châu [An Giang], chạy thư báo với Gia Định rằng: 

“Quân thủy quân bộ Xiêm La rất thịnh, nếu chúng nhân được gió nước thuận chiều thẳng xuống các đạo Hà Tiên, Long Xuyên, Kiên Giang, thì quân tuần biên của ta đầu đuôi bị đánh. Chi bằng đem quân đánh trước Nam Vang để đoạt khí của chúng”.

Tổng trấn thành Gia Định đem sự việc tâu lên, chiếu báo rằng:

“Quân Xiêm tuy nhiều không thể làm lo cho ta được, không nên gây bậy hiềm khích ngoài biên. Nếu chúng phát trước thì ta đối phó cũng chưa muộn”.

Bèn hạ lệnh cho Mạc Văn Tô đem quân tiến đóng ở Quang Hóa [Tây Ninh], sai Đào Quang Lý dời giữ Xỉ Khê [nhánh sông Vàm Cỏ phía tây Tây Ninh] và Thống quản đồn Uy viễn là Nguyễn Văn Tồn giữ Thông Bình, cho theo Văn Tô điều khiển. Văn Tô đến, xem hình thế, đắp đồn lũy, cùng Trần Văn Năng thanh ứng với nhau. Quân Xiêm mỗi khi gặp quân ta thì sợ không dám phạm. Trước kia dân ta nhiều người buôn ở Nam Vang; quân ta cũng có người đi lấy củi ở đất ấy; đến khi quân Xiêm đến, thuyền ghe của quân và dân ta đều bị quân Xiêm ngăn giữ. Đến nay bọn Văn Năng gửi thư trách. Tướng Xiêm là Long Mang bèn đem hết số gồm 163 người, 35 chiếc thuyền đưa tới quân thứ của ta và đem thổ vật biếu Văn Năng, xin cho thuyền dân ở Sa Đéc và Ba Xắc [Sóc Trăng] được thông thương với Nam Vang; nhưng Văn Năng từ chối; quân Xiêm từ đó dần dần rút lui.

Nguyễn Văn Thành trước ở Bắc Thành vay riêng tiền kho 4.500 quan; nay ty liên hệ đòi. Văn Thành đem sự việc tâu lên; Vua tha tội và cho không đòi nữa.

Tháng 6 [9/7-6/8/1812], Chân Lạp dâng 39 thớt voi đực; sai quan thành Gia Định xuất tiền kho trả đúng giá.

Tha thuế bạc thiếu cho dân thiểu số Lạng Sơn; vì thổ phỉ lấn cướp khiến dân bỏ trốn, nên quan trấn xin miễn thuế cho.

Thám tử Gia Định đều nói Xiêm La bị Diến Điện đánh, đã rút quân về. Nguyễn Văn Nhân đem tình trạng tâu lên và xin ước lượng để ở Vĩnh Thanh và Định Tường mỗi trấn 2 cơ, chia phiên đóng giữ, còn dư thì thả hết về làm ruộng; Vua theo lời. Riêng tướng Xiêm rút về Long Úc, đóng quân tự thủ.

Vua nghe tin bảo bầy tôi rằng:

 “Yên định được nước người ta không phải là dễ. Người Xiêm hay dối trá, thực giả chưa thể biết được. Một lần cử động thì phải được vạn toàn.”

Bèn sai Hà Tiên ủy người đi dò tình hình nước Xiêm. Hạ lệnh cho Nguyễn Văn Thụy và Lưu Phước Tường đều lấy một cơ hương binh theo quân thứ Trần Văn Năng để phân phái phòng ngự,  cho rút quân các đạo về.

Xiêm La sai bọn Sa Trật Sĩ Na đến tiến hương và dâng thư nói rằng vì anh em Nặc Chăn không hòa cho nên sai trọng thần đến là muốn dập tắt mối tranh nhau chứ không có ý gì khác; Vua bảo bầy tôi rằng:

“Người Xiêm chối, biết là nói dối rồi. Nhưng với Di Địch nên đãi bằng lòng chí thành.”

Vài ngày sau triệu sứ Xiêm đến yết kiến; Vua trách rằng:

 “Nước ngươi vô cớ dấy quân để cho Nặc Chăn phải chạy, nay lại thác cớ giải hòa là thế nào! Chân Lạp đời đời làm tôi của ta, ta tất phải vì họ mà kinh lý. Ngươi về nói với vua ngươi rằng Nặc Chăn tất phải trở về. Vương đừng dối ta và đừng làm lo cho Chăn thì tình nghĩa tốt với láng giềng, giúp đỡ nước nhỏ mới trọn  được.”

Trước kia vua sai Nguyễn Quang Hiến đem việc quốc tang cáo với nước Xiêm. Quang Hiến chưa đến, vua Xiêm đã sai Sĩ Na đi trước, vì đường biển bị trở ngại, đến nay mới đến Kinh. Bèn nhân ngày tế điện lớn, sai bộ Lễ dẫn sứ Xiêm theo ban vào viếng, rồi lại đến lăng Thụy Thánh vọng bái. Lúc trở về, tặng cho Phật vương 40 lạng vàng, 500 lạng bạc; cho vua thứ hai 20 lạng vàng, 300 lạng bạc. Sai đình thần làm thư trả lời, đem ý khu xử tốt với nước Chân Lạp mà dụ.

Lấy Thượng thư Hộ bộ là Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư Hình bộ; Hoài Đức cố từ, bèn cử Phạm Như Đăng nhận chức .

Tàu của người Hồng Mao [Anh] là Ốc Luân đậu ở vụng Trà Sơn, dâng biểu nói năm trước nhà vua mua súng đạn của trưởng tàu là Áp Bột Miệt Lăng giá bạc hãy còn thiếu, xin trả cho. Quản tàu vụ là Nguyễn Đức Xuyên đem việc tâu lên. Vua nói:

“Người di địch chỉ biết có lợi, khó nói nhân nghĩa được. Giá hàng mua năm trước còn ở sổ kia. Gần đây Kê Lê Mân đến xin thêm giá, ta cũng không thèm so đọ, đã cho đủ số rồi. Nay lại tham lam không chán, sở dục biết làm sao cho no được?”.

Bèn sai Đức Xuyên làm thư nghiêm trách, và sao cả sổ mua hàng cho xem. Ốc Luân được thư xấu hổ và sợ, đi mất.

Nguyễn Văn Thành dâng thư phong kín nói bốn điều:

 1. Xin sớm lập Thái tử và phong tước hiệu cho các Hoàng tử để yên lòng người.

 2. Xin tiến dâng luật thư cho Vua xem, khắc bản in mà ban hành để rõ pháp luật.

 3) Xin kén thêm nho thần, sung vào sử cục.

4) Xin chế phục nước Phiên để chốn biên cương được yên.

Vua khen và chấp nhận.

Tháng 7 [7/8-5/9/1812] , lấy Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư bộ Lễ, kiêm quản lý công việc Khâm thiên giám.

Sách luật xong, Vua sai Nguyễn Văn Thành và Võ Trinh định các điều luật lệ gồm 398 điều. Về hình danh và phàm lệ 45 điều, luật lại 27 điều, luật hộ 66 điều, luật lễ 26 điều, luật binh 58 điều, luật hình 166 điều, luật công 10 điều. Sách gồm 22 quyển, Vua đích thân xét định và làm bài tựa.

Lấy dân Quảng Đức [Thừa Thiên] sửa đắp đường quan từ kinh thành đến cửa Eo [cửa Thuận An, huyện Phú Vang, Thừa Thiên].

Triệu Nguyễn Văn Nhân về, lấy Lê Văn Duyệt làm Tổng trấn thành Gia Định, Trương Tấn Bửu làm Phó tổng trấn, điều hơn 3.000 người thuộc quân Thần sách ở Thanh Nghệ cùng Ngũ quân và Tượng quân ở Bắc Thành theo đi đồn trú ở Gia Định.

Giặc tụ đảng ở ven núi Sơn Âm cướp bóc các huyện Tống Sơn [huyện Hà Trung, Thanh Hóa], Phụng Hóa [huyện Nho Quan, Ninh Bình]. Quản phủ Thiên Quan [Ninh Bình] là Đào Văn Thành đón đánh, bắt được đồ đảng 14 người. Giặc lại xuống Gia Viễn [Ninh Bình], quấy phá Gián Khẩu. Quản đạo Thanh Bình là Mai Gia Cương đem quân đánh nhau với giặc; quân đến hang tối, giặc dựa ở trên cao bắn xuống, chết hơn 10 người. Cương không thể tiến được, bèn đóng chỗ hiểm để giữ. Đốc trấn Thanh Hoa là Tôn Thất Chương nghe tin báo, tức thì phát binh cứu viện và đem sự việc tâu lên. Vua bèn sai Hiệp tổng trấn Bắc Thành là Lê Chất đi tuần; Chất đến, quân giặc tan vỡ. Chất đóng quân ở Mai Viên, chiêu tập bọn thổ tù tuyên bố uy đức của triều đình; lại sai các quân đặt đồn lũy giữ nơi hiểm yếu. Mai Gia Cương vì làm hỏng quân cơ, bị bãi chức.

Tháng 8 [6/9-4/10/1812], hơn 80 đồ đảng giặc ở Kinh Bắc ra thú; quan Bắc Thành tâu lên, sai tha tội.

Vệ úy vệ Ban trực tiền là Võ Công Thìn lấy riêng tiền của quân hơn 600 quan; việc phát giác, bị xử tử; Phó vệ úy là Nguyễn Đình Lân vì không biết để phát giác ra bị giáng làm Cai đội.

Tháng 9 [5/10-3/11/1812], cho tiền gạo các bề tôi triều Lê cũ từng lưu vong (2). Trước kia các tôi nhà Lê từ nhà Thanh về, đã trao quan chức cho 76 người. Đến nay lại sai quan Bắc Thành làm sổ tâu lên, cấp thêm cho 69 người, 1.825 quan tiền, 1.825 phương gạo.

Xiêm La sai bầy tôi là Khổn A Nỗ Lạc Phu Thông mang thư lại nói:

“Trước đây anh em Nặc Chăn không hòa với nhau, sửa binh khí để đánh nhau, có hại đến ơn cốt nhục, mà phụ nghĩa vỗ nuôi của hai nước lớn. Vua Xiêm nhân sai trọng thần thân tín đến khuyên hòa nhau. Không ngờ Nặc Chăn sinh lòng ngờ sợ, đem gia quyến đi. Quân Xiêm niêm phong kho tàng, sửa sang thành lũy để đợi về, không dám có ý gì khác. Nay Nặc Chăn chạy sang Gia Định để nhờ uy thiêng, xử trí mọi việc thực chỉ nhờ triều đình xếp đặt, vua Xiêm không dám không theo mệnh.”

Vua sai viết thư trả lời, hẹn sai sứ cùng đưa Nặc Chăn về nước và đưa thư của Xiêm cho Nặc Chăn biết; lại dụ rằng:

“Đem vương về nước, không phải là ý của vua Xiêm. Sở dĩ yêu cầu nước Xiêm phải hội là do trẫm khổ tâm điều độ vì Vương, muốn cho Vương cùng nước Xiêm không mất hòa khí, khỏi để lo sau. Nếu người Xiêm thất tín, gây nên hấn khích, thì trái ở họ rồi, trẫm có cách tính toán. Vương chớ nên nghĩ lầm.”

15 sách thuộc Man trấn Bình Thuận phần nhiều thiếu thuế, thuộc lại ở trấn đòi gấp, dân Man giết bọn lại chết 5 người. Việc tâu lên. Vua nói:

“Ngày thường thiếu sự vỗ yên, đó là lỗi ở hữu ty. Dân Man bị hoảng hốt trách thế nào được!”.

Giặc ở Bắc Thành là Đặng Trần Siêu trốn ở Mỹ Lương [huyện Quốc Oai, Hà Tây]. Thổ tù là Sầm Ngọc Long sai người giả nhập bọn, nhân tụ họp thổ tù là Đinh Công Lương, Bạch Công Bảo, Đinh Công Thành, Đinh Thế Hộc, Bạch Công Lũy, đều đem dân thổ đánh úp. Bắt được Siêu và đồ đảng rất nhiều. Quan Bắc Thành tâu lên, sai giết đi. Cho Ngọc Long làm Tuyên úy sứ, ban cho mũ áo, thưởng tiền 200 quan, cho Lương làm Phòng ngự sứ, thưởng tiền 200 quan, Bảo, Thành, Hộc làm Tuyên úy đồng tri, Lũy làm Phòng ngự đồng tri, thưởng tiền đều 100 quan, cho thổ dân là bọn Võ Văn Thái, Bạch Công Tiến 7 người làm Đội trưởng; số còn lại thưởng chung 900 quan.

Tháng 10 [4/11-3/12/1812], đặt đồn Chi Nê tại huyện Nho Quan, Ninh Bình. Lê Chất tự Bắc Thành vào chầu, tâu rằng:

“Miền thượng du Thanh Bình [Ninh Bình], rừng rậm liền nhau, thường có thổ phỉ lẩn lút ở đó. Thần trải xem địa thế duy có Chi Nê hiểm yếu, có thể đặt đồn được”.

Vua y lời tâu, sai Phòng ngự sứ là Quách Công Chuyên và Quách Công Huỳnh quản hơn 370 người đinh tráng đóng giữ ở đó.

Trời lâu không mưa, Vua lấy làm lo, sai hoãn thu thuế thiếu ở các địa phương một năm và ra lệnh cho các nha rà soát tù bị giam, xét rõ nỗi oan uổng.

Nặc Nguyên, em vua nước Chân Lạp Nặc Chăn từ La Bích [Longvek, Cambodia] lại chạy sang Xiêm, người Xiêm hứa nộp về Gia Định; quan tại thành đem sự việc tâu lên.

Bắc Thành bắt được giặc trốn là Trịnh Vân ở Lục Ngạn [Bắc Giang], sai giải về kinh xử tử. Người học trò là Nguyễn Bài vì có công báo quan bắt được giặc được bổ làm Tri huyện, lại ban mũ áo, thưởng tiền 300 quan.

Bắt đầu đúc bạc đĩnh 1 lạng; định giá vàng cho Bắc Thành,1 lạng vàng ngang 16 lạng bạc; vàng của dân đổi lấy vàng nhà nước thì nộp tiền ấn tích (3) 1 quan.

Tháng 11 [4/12/1812-2/1/1813] lấy Đốc học Nghệ An là Bùi Dương Lịch làm Phó đốc học Quốc Tử giám. Hàn lâm viện chế cáo là Nguyễn Đăng Cơ làm Đốc học Quảng Nam, Trợ giáo Sơn Nam hạ là Nguyễn Khắc Tráng làm Đốc học Nghệ An, Trợ giáo Hải Dương là Trần Danh Phác làm Đốc học Thanh Hoa.

Sửa chùa Kim Chương, cho 1 vạn quan tiền để làm; chùa nguyên ở phía nam tỉnh lỵ Phiên An [đường Nguyễn Trãi, Sài Gòn]. Đời Thế tông Hiếu võ hoàng đế, năm thứ 18, Ất Hợi [1755] , nhà sư ở Quy Nhơn là Đạt Bản hòa thượng tu trì ở đấy; ban cho biển ngạch Kim Chương tự.

Cho bọn thổ ty ở Hưng Hóa là Bạc Cầm Kế, Lương Kim Tam 11 người làm Cai châu, Phó châu, và bọn thổ ty ở Lạng Sơn là Nguyễn Đình Cẩm, Hà Quốc Vưu 14 người làm Chánh Phó thuộc hiệu.

Ngày mồng 1 tháng chạp [3/1/1813] đổi lịch Vạn Toàn làm lịch Hiệp Kỷ. Lịch này do Phó quản lý Khâm thiên giám Nguyễn Hữu Thận soạn; Hữu Thận từng đi sứ nhà Thanh, học được lịch pháp Thời Hiến của nhà Thanh, lịch Thời Hiến được các Giáo sĩ Tây Phương giúp, chính xác hơn lịch cũ.

Dân hai phường Kế Đăng [huyện Phú Vang, Thừa Thiên] và Đường Thiên dinh Quảng Đức [Thừa Thiên] kiện nhau tranh địa giới. Dinh thần không quyết định được, giao án cho bộ Hộ xét lại,sai Thiêm sự là Phạm Văn Toán đi xem. Toán cố ý thiên vị Đường Thiên, Kế Đăng không phục, bèn đánh nhau với Đường Thiên. Toán về, tâu vu cho Kế Đăng không tuân pháp luật. Vua cả giận nói:

“Ruộng đất đã thành án rồi, sao dám làm thế? Bọn này khỏe kiện lắm, không giết thì để làm gì?”.

Muốn bắt hết dân để trị; bọn Nguyễn Văn Thành, Phạm Như Đăng và Lê Quang Định tâu rằng:

“Tiểu dân không biết gì, ở trong hẳn có bọn xúi giục, xin giao xuống pháp ty xét kỹ lại, bắt tội kẻ xúi giục”.

Vua nguôi lòng, tức thì sai bộ Hình xét lại, Kế Đăng quả đúng lý. Toán vì tội tâu vu, bị xử tử giam hậu.

Cho vua nước Chân Lạp là Nặc Chăn 1.000 quan tiền, 300 lạng bạc.

Người Gia Định là Võ Đình Minh điều trần về việc chính trị; Vua thấy là người có văn học, bổ vào Cống sĩ viện.

Định cách thưởng người bắt trộm cướp. Phàm quân dân, ai bắt được đầu đảng bọn cướp thì thưởng tiền 100 quan, bắt được tòng phạm thì thưởng tiền 50 quan, kẻ trộm thì thưởng tiền 30 quan; ai báo bắt được cướp thì thưởng 50 quan, báo bắt được trộm thì thưởng 20 quan.

Nguyễn Văn Thành dâng thư kín về 5 điều:

1. Việc làm gộp sổ địa bạ hay gây tranh kiện, dân gian chịu phiền tệ không xiết, xin sửa định điều lệ cho tắt mối tranh nhau.

2. Sáu bộ và các dinh trấn làm việc hoặc có kẻ siêng kẻ lười, xin cho cuối năm được kiểm xét để phân biệt hay dở.

3. Việc hình ngục cốt được xong xuôi và bớt ít, xin cứ cuối năm thì sai người tra khám, khiến không có án đọng lại.

4. Kẻ tù tội phải nên thương xót, xin hạ lệnh cho nha môn xét án về hình sự, từ nay phàm tù phạm bị kết án phải tính từ ngày tháng phạm tội  lâu chóng thế nào mà khấu trừ đi.

5. Dùng quan cốt ở được người tốt, xin chọn những Hàn lâm Cống sĩ cùng Tri phủ Tri huyện làm việc lâu năm mà không có lỗi, đem chia bổ làm liêu thuộc ở sáu bộ, để sung vào các chức.

Vua khen và thâu nhận.

 

Chú thích:

1.Phiên để: Chỗ ở của phiên thần, tức Vua Chân Lạp, tại kinh đô.

2.Sự việc xãy ra vào năm 1789, khi Cựu hoàng Lê Chiêu Thống lưu vong sang nhà Thanh.

3.Ấn tích: dấu ấn đóng trên lượng vàng.

 

Tháng giêng năm Gia Long thứ 12 [1/2-2/3/1813], bắt đầu đúc tiền kẽm nặng 7 phân, hiệu “Gia Long thông bảo”; qui định cứ 125 quan tiền kẽm đổi được 100 quan tiền đồng.

Số hộ khẩu ở Gia Định  hằng năm tăng thêm, quan dâng số đinh lên, số mới thêm được 26.500 người; Vua bảo:

“Dân là gốc của nước, gốc vững thì nước mới yên. Bèn xuống chiếu phàm dân mới biên vào sổ, từ tháng 10 năm Nhâm Thân [4/11-3/12/1812] đến tháng 12 năm nay [23/12/1813-20/1/1814], thuế thân và thuế sản vật đều miễn.”

Hạ lệnh cho các trấn thủ địa phương dọc biển đo cửa biển sở tại, sâu nông rộng hẹp thế nào, hằng năm cứ đến mùa xuân, mùa đông thì dâng bản đồ lên. Bộ Công sẽ đưa bản đồ cho các đội thuyền vận tải thủy quân, để biết rõ đường.

Thổ phỉ trấn Tuyên Quang là Lý Trương Hoàng giả xưng là con cháu nhà Lý, làm tờ hịch giả, chiêu dụ người thiểu số là bọn Hà Mỹ, Hà Cá, mưu đánh úp trấn thành. Bọn Mỹ, Cá mật báo cho chỉ huy đồn Tụ Long (1) là Ma Doãn Điền và đồn Phước Nghi là Ma Doãn Trinh đem quân ập bắt giết đi. Sự việc tâu lên, cho Doãn Điền làm Tuyên úy thiêm sự, Doãn Trinh và Mỹ, Cá làm Chánh phó thuộc hiệu.

Tháng hai [3/3-31/3/1813], dời trấn lỵ Thái Nguyên đến xã Đồng Mỗ [huyện Động Hỷ]. Trấn lỵ trước ở xã Bình Kỳ thuộc huyện Thiên Phước [huyện Sóc Sơn, Hà Nội], địa thế xa cách, bèn sai dời đến Đồng Mỗ để tiện việc cai trị.

Đắp đài Điện Hải và đồn An Hải ở Quảng Nam; đài ở bên tả cửa biển Đà Nẵng, đồn ở bên hữu. Sai Nguyễn Văn Thành trông coi, công việc xong, để lại 500 quân đóng giữ.

Phong Cai bạ Quảng Bình là Nguyễn Du làm Cần chánh điện học sĩ, sung Chánh sứ sang cống nhà Thanh cho hai lễ cống năm Tân Mùi [1811-1812] và Quý Dậu [1813-1814]; Thiêm sự bộ Lại Trần Vân Đại và Nguyễn Văn Phong sung Giáp Ất Phó sứ. Sứ bộ đến Bắc Kinh vào tháng 10, được ban thưởng và dự yến:

”Ngày 4 Ðinh Dậu tháng 10 năm Gia Khánh thứ 18 [27/10/1813]. Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh sai sứ dâng biểu, cống sản vật địa phương. Ban thưởng và yến tiệc theo lệ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 276, trang 12)

Tháng 3 [1/4-30/4/1813], lấy đỗ Hương cống 21 người tại các trường thi Thanh, Nghệ. Trường Thanh Hoa: Lê Huy Côn, Lâm Văn Bính, Cao Nguyên Luận, Hoàng Đức Nhân, Nguyễn Giáp, Lê Duy Cao, Lê Hữu Đức, Nguyễn Nhân, Võ Đích, gồm 9 người. Trường Nghệ An: Lưu Công Đạo, Võ Khắc Kiêm, Võ Duy Tân, Phạm Đình Trọng, Hồ Phức Tương, Hoàng Văn Vận, Nguyễn Thế Cát, Ngụy Khắc Thận, Lê Nguyên Chung, Bùi Danh Cung, Vũ Huy Quýnh, Nguyễn Duy Phiên, gồm 12 người.

Nước Xiêm La sai bọn Phi Nhã Ma Kha A Mặc dâng phẩm vật địa phương, và xin cùng đưa Vua Chân Lạp, Nặc Chăn, về nước. Vua thấy thư Xiêm gởi đến, lời lẽ thuận tình, bèn cho triệu sứ đến kinh. Xuống chiếu cho quan thành Gia Định chỉnh bị binh thuyền để chờ, đem việc báo trước cho quan dân Chân Lạp biết. Hơn một tháng sứ Xiêm trở về Gia Định, tặng cho rất hậu; riêng tặng Phật vương 40 lạng vàng, 500 lạng bạc, cho vua thứ hai 20 lạng vàng, 300 lạng bạc.

Đổi cửa Eo làm cửa Thuận An, xây đài Trấn Hải bên cạnh. Xưa gọi là Eo, ý nói cửa nông hẹp khó đi. Ở kinh sư chỉ có cửa này và cửa Tư Dung; từ khi cửa Tư Dung trở nên cạn, thì hải vận đều ra vào cửa này, cửa rất xung yếu, nhưng đường lạch quanh co, bên cạnh có bãi cát ngầm rất trở ngại cho đường biển. Từ khi vâng mệnh đặt Thuận An, thì buồm gió thuận lợi. 

Định lại thuế buôn đường bộ ở Bắc Thành. Phàm những lái buôn người Thanh, đi qua đường Lạng Sơn, cùng các thuyền công tư chở hàng buôn; khì đánh thuế hàng hóa, cứ giá hàng 100 quan thì nộp 2 quan 5 tiền thuế.

Tháng 4 [1/5-29/5/1813], Vua ra cửa biển Thuận An xem đài Trấn Hải. Dựng đền thờ thần (2) và đền Thai Dương phu nhân ở cửa biển này.

Ban chiếu sai Tổng trấn thành Gia Định là Lê Văn Duyệt và Hiệp tổng trấn là Ngô Nhân Tĩnh điều động thủy binh hơn 13.000 người đưa quốc vương Chân Lạp Nặc Chăn về nước. Ngày mồng 3 [3/5/1813], quân ta xuất phát từ Gia Định; sứ Xiêm là bọn Phi Nhã Ma Kha A Mặc đem sứ bộ Xiêm đi theo. Ngày 14 [14/5/1813], quân ta đến Long Úc [Udong, Campuchia] . Tướng Xiêm là bọn Phi Nhã Phì Sai Bô Liên Tra, Phi Nhã Phì Phạt Cô Sĩ đến cửa quân lạy tờ chiếu. Ngày 18 [18/5/1813], Nặc Chăn vào thành La Bích [Longvek, Campuchia], sai bề tôi là Cao La Hâm dùng 500 quân hộ vệ.

 Bọn Văn Duyệt định rõ hiệu lệnh, cấm cướp bóc, tỏ uy tín, thương dân Di, người Xiêm nghe tiếng, rụt rè sợ hãi, dân Chân Lạp nhờ đó được yên. Trước đây Nặc Chăn sang ở nước ta, người Xiêm lấy làm giận, cùng nhau bàn mưu rằng:

 “Nước Xiêm là một nước lớn, đã không sai khiến được người mà lại bị người sai khiến, thì còn ra nước gì nữa”.

Bèn bàn muốn lấy đất Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia] phong cho Nặc Nguyên, nhưng lại sợ triều đình ta hỏi tội, không dám xin. Khi nghe tin Nặc Chăn sắp về nước, cho rằng quân ta chắc không có nhiều, bề ngoài tuy sai sứ đến hội đưa Nặc Chăn về, tỏ ra hòa hảo, mà trong thì sửa soạn đánh nhau, ngầm muốn nhân lúc sơ hở đánh úp để cho hả giận. Đến bấy giờ quân Văn Duyệt kéo đến, thanh thế lừng lẫy, người Xiêm bèn thôi  mưu mô, sai sứ đem sản vật cho Nặc Chăn và ủy lạo tướng sĩ ta. Nhưng quân Xiêm đóng ở Long Úc lâu không rút về, hẹn đưa Nặc Nguyên về nước lại không đưa. Bọn Văn Duyệt đem đủ tình trạng tâu lên, và nói:

“Xiêm La muốn được Chân Lạp thì phải dùng Nặc Nguyên làm món hàng quý, mà ta muốn che chở đất Gia Định tất phải dùng Nặc Chăn làm phiên thần. Ta đưa Nặc Chăn về nước, người Xiêm bất lợi nhiều lắm, chưa chắc họ đã không mưu tính khác, mà phiên vương chưa chắc đã khỏi lo về sau. Nay quân ta đóng lâu thì già quân mà phí của, về hết thì phiên vương đơn nhược mà không có phòng bị. Vả thành La Bích [Longvek, Campuchia],  chật hẹp, không đủ để giữ. Xin đắp thành Nam Vang cho phiên vương ở, đắp thành Lô Yêm để chứa lương thực. Khi thành đắp xong sẽ để một số quân lại bảo hộ nước ấy, còn đại binh thì  rút về Gia Định, chờ xem động tĩnh. Như thế thì lẽ thuận nghịch có khác, tình hình lao dật không giống nhau, muốn đánh thì đánh, muốn hòa thì hòa, phần thắng vẫn thuộc về ta”.

Vua rất lấy làm phải, bèn lệnh cho Lê Văn Duyệt đem thủy quân đóng giữ sông Xà Năng và đem bộ quân đóng đồn các nơi trọng yếu và gấp gửi quốc thư trách nước Xiêm rằng:

“Xiêm vương vốn muốn Chăn và Nguyên giải mối thù oán cho trọn tình nghĩa anh em, nay Chăn đã về nước mà Xiêm chưa giải binh là tại cớ gì? Phàm cứu tai nạn, thương láng giềng, gây đức mà giúp người cùng ý muốn, đó là đạo đời xưa. Nếu làm ở trước mà để oán sau, thì việc cất quân ấy chẳng là trái lắm sao? Huống chi Nặc Nguyên phản anh giữ nước, tội không kể xiết. Bản quốc cùng với Xiêm vương sở dĩ làm ngơ để đó, là nghĩ nó còn trẻ, muốn cho đổi lỗi mà thôi. Nay Nặc Chăn đã biết ơn Xiêm vương khoan tha thì Nặc Nguyên há chẳng nghĩ đến ơn bản quốc dung thứ sao mà còn cứ chấp mê một đường như thế? Thử nghĩ xem, kẻ giặc đã bị thiên hạ đều muốn giết thì còn trốn vào nước nào được?”.

Người Xiêm nhận được thư cả sợ, tức thì sai tướng lui quân đến Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia] , lại sai Nặc Nguyên viết thư kể tình anh em để tạ Nặc Chăn; nhưng cuối cùng Nguyên vẫn chưa chịu về nước.

Vua lại thấy nước Chân Lạp mới yên, kho tàng trống rỗng, cho Nặc Chăn 3.500 lạng bạc, 5.000 quan tiền và 10.000 hộc thóc; Nặc Chăn cùng với người trong nước dâng biểu tạ ơn. Quân ta đắp thành Nam Vang và thành Lô Yêm, xây đài An Biên ở đất Quỷ Chàng Oa, trên đài dựng nhà Nhu Viễn làm nơi cho Vua Chân Lạp bái vọng.

Sửa đền thờ Khai quốc công thần Nguyễn Hữu Kính. Đền ở Nam Vang; trước kia Nguyễn Hữu Kính đi kinh lược Chân Lạp đóng quân ở đấy; sau khi chết, dân Chân Lạp làm đền thờ ngay đấy, gọi là đền Lễ Công.

Tha thuế thân năm nay cho hương binh ở bốn trấn Gia Định theo việc quân ở Chân Lạp.

Chế hai thứ cân là cân Bình Thiên và cân Trung Bình. Phàm hàng hóa hạng đồng thiếc kẽm sắt thì dùng cân Bình Thiên; vàng, bạc thì dùng cân Trung Bình.

Ngày 12 tháng 5 [10/6/1813], Vua ngự giá đi tuần Quảng Nam. Sai bọn Phạm Văn Nhân, Nguyễn Văn Nhân, Nguyễn Văn Khiêm, Trịnh Hoài Đức ở lại giữ kinh thành; phàm những tấu sớ của các địa phương từ Quảng Trị ra Bắc đều phải chuyển đệ đến hành tại [nơi Vua trú]. Ngày 15 [13/6/1813] đến Đà Nẵng, xem pháo đài Điện Hải. Ngày19 [17/6/1813], sai quan yết lăng Vĩnh Diễn [Hoàng hậu vợ Chúa Nguyễn Phúc Nguyên] và lăng Vĩnh Diên [Hoàng hậu vợ Chúa Nguyễn Phúc Lan]; ngày 25 [23/6/1813], xa giá trở về kinh.

Khởi phục Nguyễn Văn Như làm Án thủ cửa biển Đà Nẵng, sai đốc các quân đóng 35 chiếc thuyền sam bản; cho quân và thợ 1.900 quan tiền.

Tháng 6 [28/6-26/7/1813], thổ phỉ ở Nghệ An cướp bóc các huyện Quỳnh Lưu, Đông Thành, Nam Đàn, Thanh Chương, La Sơn, Hương Sơn; Quản phủ Đức Quang [Đức Thọ] là Nguyễn Văn Tuấn đánh, bị giết. Trấn thủ Hoàng Viết Toản đem quân đuổi bắt, giặc trốn sang Vạn Tượng. Viết Toản gửi thư sai Vạn Tượng giữ nơi hiểm yếu để ngăn chặn, thế giặc càng nguy; quan quân bắt được và chém chết rất nhiều. Việc tâu lên, Vua xuống chiếu rằng:

“Bọn tiểu dân đói rét, đến nỗi lỡ chân, cũng như chim đến lúc cùng thì mổ, thú đến lúc cùng thì vồ. Nay không nên đuổi đánh tới cùng, chỉ nên phòng bị nghiêm nhặt, đừng để nó lan rộng ra mà làm khổ cho trăm họ thôi”.

 Nhân dụ cho Vạn Tượng bãi binh và hậu thưởng; truy tặng Văn Tuấn làm Cai cơ, lấy Vệ úy Phan Bá Phụng làm Quản phủ Đức Quang.

Người nhà Thanh đưa giải tên giặc trốn ở Tuyên Quang là Hoàng Văn Thái về Bắc Thành; Thái chết dọc đường, đồ đảng đều bị giết. Trước kia Thái họp đảng đánh cướp ở vùng Tụ Long (1) và Thủy Vĩ [Lao Cai]; Bắc Thành đem quân tiễu bắt. Thái cùng đường phải trốn sang Vân Nam. Đồ đảng người Thanh là bọn Trương Thế Nguyên, Trương Lão Mục, Trương Lão Nhị đều bị quan quân bắt được. Vua sai quan Bắc Thành trả bọn giặc bị bắt cho nhà Thanh và đòi bắt tên Thái đưa về trị tội. Đến nay Thái cùng đồ đảng bị quân Thanh bắt hết đưa về ải Nam Quan, giao cho Bắc Thành xét tội rồi giết.

Tháng 7 [27/7-25/8/1813], bắt đầu mở khoa thi Hương từ Quảng Bình trở vào Nam. Sai Tham tri Hình bộ là Phạm Như Đăng sung Đề điệu trường Quảng Đức [Thừa Thiên], Thị trung học sĩ là Võ Trinh sung Giám thí; Tham tri Lễ bộ là Lê Chính Lộ sung Đề điệu trường Gia Định, Cai bạ Bình Hòa là Ngô Lương Uyển sung Giám thí; lấy đỗ hương cống 17 người. Trường thi Quảng Đức: Hoàng Văn Đản, Nguyễn Bá Thịnh, Hoàng Quốc Điều, Nguyễn Lý Hào, Phạm Đình Thuận, Nguyễn Văn Thuyên, Lê Văn Đức, Đặng Văn Hòa, Trần Văn Tú, cộng 9 người. Trường thi Gia Định: Nguyễn Bảo Bang, Nguyễn Chí Thành, Lưu Bảo Tam, Đoàn Trọng Quýnh, Trần Văn Hương, Lê Văn Thịnh, Nguyễn Tiến Bách, Phạm Vĩnh Thế, cộng 8 người.

Hai thành Nam Vang và Lô Yêm đắp xong. Chiếu ban cho Lê Văn Duyệt rút quân về, lưu Nguyễn Văn Thụy dùng hơn 1.000 quân đóng giữ thành Nam Vang, bảo hộ nước Chân Lạp. Trước đây quân Xiêm đã rút lui, nhưng sợ ta tiến đánh, vẫn đóng quân lại ở Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia]. Vua muốn giải mối ngờ, bèn sai rút quân ta về; quân Xiêm nghe tin cũng rút.

Triệu Bồn Nha Xa Kê nước Chân Lạp từ Xiêm trốn về, Nguyễn Văn Thụy đem việc tâu lên; Vua nói:

“Xa Kê trước kia theo Nặc Nguyên làm phản, nay hoặc nhớ đất nước mà trốn về, hay vì kẻ khác mà về do thám cũng chưa biết chừng”.

Bèn bảo Vua Chân Lạp khéo léo phủ ủy, rồi viết thư chiêu dụ Nặc Nguyên, sai Xa Kê đem đi, để xem ý tứ y ra sao.

Tháng 8 [26/8/23/9/1813] lấy Lê Đồng Lý và Phan Huy Thực sung Hàn lâm viện, hai người có văn học, do Phạm Đăng Hưng tiến cử.

Nước Chân Lạp dâng 88 thớt voi; Vua cho rằng nước ấy bắt đầu xây dựng lại, kho tàng thiếu hụt, nên sai quan thành Gia Định lấy bạc kho trả đúng giá. Voi cao 6 thước trở lên là hạng nhất, trả 50 lạng bạc, cao 5 thước ba tấc là hạng nhì, trả 40 lạng bạc, cao 4 thước 4 tấc trở lên là hạng ba, trả 30 lạng.

Sai bộ Hộ hội làm sổ tổng kê số tiền bạc ở kho tàng các trấn đạo từ Bình Hòa [Ninh Hòa, Khánh Hòa] đến Bắc Thành; số tiền là 1.203.532 quan, số bạc là 180.222 lạng, số thóc là 6.847.687 phương.

Tháng 9 [24/9-23/10/1813], tha tội chết cho Đặng Thần Thường và Nguyễn Gia Cát. Vua xét thu thẩm (3), nghĩ thương bọn Đặng Trần Thường có công tha cho; nhưng không được làm quan, cho ở Kinh.

Lấy Ký lục quản Nội đồ gia là Trần Công Đàn làm Tả tham tri Binh bộ, hiệp cùng Nguyễn Văn Thụy bảo hộ Chân Lạp. Đàn từ giả bệ rồng, Vua dụ rằng:

“Chân Lạp là nước phên giậu của ta, nay nước ấy mới yên, nhân dân chưa tụ tập, cho nên sai bọn ngươi sang bảo hộ. Bọn ngươi nên thể tất đức ý của triều đình, đừng tham tiền của, đừng dùng kẻ gian, đừng bóc lột dân Man, đừng quấy rối biên cương. Ngươi đi đi, chớ trái mệnh ta”.

Lấy Cựu khâm sai Trưởng cơ Nguyễn Thụy lãnh Trấn thủ Định Tường; Cai cơ Nguyễn Văn Khoa Quản thủ đạo Đông Khẩu [thị xã Sa Đéc, Đồng Tháp]; Nguyễn Văn Châu Quản thủ đạo Hưng Phước [Bà Rịa]; Phạm Văn Uông Quản thủ đạo Trấn Giang [Cần Thơ]; Trương Phước Quyền Quản thủ ba đạo Tân Châu [An Giang], Chiến Sai [An Giang], Hùng Ngự [Hồng Ngự,  Đồng Tháp].

Quảng Ngãi và Bình Định lụt, lúa mạ ngập; sai quan trấn lấy thóc kho ra phát chẩn, lại cấp cho thóc giống để dân gieo mạ.

Tháng 10 [24/10-22/11/1813], sai Hiệp trấn Thanh Hoa Nguyễn Hoài Quỳnh sung Đề điệu trường thi Thăng Long, Hiệp trấn Lạng Sơn Lê Duy Đản sung Giám thí; Tham tri Hộ bộ Nguyễn Đình Đức sung Đề điệu trường thi Sơn Nam thượng, Thị trung học sĩ Phạm Thích sung Giám thí; lấy đỗ hương cống 44 người. Trường thi Thăng Long: Nguyễn Đình Cấp, Ngô Trọng Tân, Đỗ Tuấn Đại, Nguyễn Siêu, Nguyễn Văn Ân, Nguyễn Mậu Chiêu, Nghiêm Thế Nghĩa, Nguyễn Văn Lệ, Lê Đạo Quảng, Nguyễn Danh Bích, Ngô Hữu Bát, Lê Trần Thanh, Nguyễn Chí, Võ Đình Duệ, Nguyễn Chí Quảng, Lê Quốc Tá, cộng 16 người. Trường thi Sơn Nam thượng: Nguyễn Đình Võ, Nguyễn Đăng Sĩ, Hoàng Khắc Sĩ, Nguyễn Duy, Nguyễn Huy Diễm, Đặng Cử, Đỗ Tuấn Tú, Nguyễn Viết Điều, Phạm Thế Mỹ, Võ Tự, Nguyễn Huy Chuẩn, Trương Cam Triêm, Dương Thế Thịnh, Đoàn Xuân Sảng, Võ Đình Bách, Võ Huy Nhất, Trần Thế Nho, Nguyễn Trân, Nguyễn Quốc Dao, Ngô Hiển Doãn, Lê Vi Quang, Nguyễn Sĩ Bảng, Bùi Tuấn Tuyển, Nguyễn Đình Chu, Nguyễn Võ Ngọc, Nguyễn Trọng Chu, Nguyễn Xuân Tháp, Đặng Dung Bảo, cộng 28 người.

Nước Chân Lạp sai bọn Tham Đích Triệu Bồn Nha và ốc Nha Thu My dâng biểu tạ ơn, nhân xin ban cho triều phục. Vua giao cho triều đình bàn, đều nói triều phục của Phiên vương nên coi như ở trên nhất phẩm; bèn sai Nội đồ gia chế áo mãng bào hồng và mũ đai để cho. Lại cho Phan Hữu Trí làm Cai đội, theo Vua Chân Lạp để phiên dịch.

Hạ lệnh cho Gia Định xem đo đất Chân Lạp, đặt ba đường trạm: một từ sông Cam Bà đến Xỉ Khê [nhánh sông Vàm Cỏ phía tây Tây Ninh] đạo Quang Hóa, hai từ Trang Tân đến Thạch Yển, ba từ thành Lô Yêm [gần Nam Vang] đến Chế Lăng. Lấy dân Chân Lạp sửa đắp, cứ 4.000 trượng đặt 1 nhà trạm, mỗi trạm 50 người phu trạm để thông báo việc ngoài biên.

Hiệp tổng trấn Gia Định là Ngô Nhân Tĩnh chết. Nhân Tĩnh trước sang Chân Lạp, có người nói Tĩnh nhận hối lộ từ nước này, Lê Văn Duyệt đem sự việc tâu lên, Vua nói:

 “Việc không có chứng cớ, hãy để đó”.

Nhân Tĩnh nghĩ không yên lòng, thường tự than rằng:

“Vẽ rắn thêm chân, ai khiến ta mang cái oan không bày tỏ được”.

Đến nay ốm chết, Trịnh Hoài Đức tâu xin truy tặng, Vua không cho.

Người Bình Định bắt được ấn đồng cổ, mặt khắc chữ “Phù Ly huyện ấn” [ấn huyện Phù Ly], lưng khắc chữ “Hồng Đức thập tam niên tạo” [Đúc năm Hồng Đức thứ 13 (19/1/1482-6/2/1483)] . Quan trấn đem dâng, Vua sai cất vào kho.   

Ngày mồng 2 tháng 11 [24/11/1813] Vua thân đến làm lễ tế hết tang Hoàng thái hậu tại cung Trường Thọ; ngày 12 [4/12/1813] rước thần chủ lên phụ vào miếu Vua cha.

Người học trò ở Bắc Thành [thiếu họ tên ] dâng thư nói rằng hai xứ Ninh Biên [Điện Biên] và Trấn Ninh [Xiêng Khoáng, Lào] đất đai rất rộng, cùng với Chân Lạp và Xiêm La tiếp giáp, xin sai quan đại thần đóng giữ vỗ yên, dần dần xem tình thế nếu kẻ kia gây hấn thì nên ước cùng Diến Điện giáp đánh, đó là dùng Man Di để đánh Man Di vậy.

Vua dụ rằng:

 “Nước ta với nước Xiêm La có nghĩa láng giềng đã lâu, Chân Lạp là nước phiên thần của ta, chưa làm việc gì thất lễ, há nên gây hấn ngoài biên?. Còn Diến Điện thì tục hung tợn, không thể thông hiếu được. Ngươi là thư sinh có học thuật, nên do đường khoa mục để tiến thân, đừng nói càn vào việc biên giới mà mắc vào tội lệ”.

 Rồi yên ủi cho về.

Cho Khâm sai cai cơ là Tôn Thất Huyên làm Lưu thủ sung chánh sứ, Cai đội Nguyễn Văn Đường và Mạc Công Du sung Giáp ất phó sứ, đem việc hết quốc tang báo cho nước Xiêm. Tặng Phật vương 2 cân quế, 50 tấm lụa vàng, 40 tấm sa, 200 tấm lụa trắng, đường phổi, đường phèn đều 500 cân, 2.000 cân đường cát, 16 tảng đá xanh; cho vua thứ hai 1 cân quế, 25 tấm lụa vàng, 25 tấm sa, 100 tấm lụa trắng, đường phổi, đường phèn đều 300 cân, 1.000 cân đường cát.

Tháng chạp [23/12/1813-20/1/1814], định lệ thuộc binh ở các phủ đệ hoàng tộc. Vua nghe con em nhà giàu ở các dinh trấn có nhiều người xin vào thuộc binh ở phủ để tránh dao dịch, nhân bảo các quan hầu rằng:

“Nhà nước kén binh đã có quy chế nhất định. Nếu để người giầu được miễn, người nghèo chịu riêng, đâu phải là thể thống làm chính trị”.

Bèn sắc định rằng hoàng tử hoàng tôn đã ra ở phủ riêng thì cho thuộc binh 200 người, chưa ra ở phủ riêng thì thuộc binh 150 người, công chúa thì thuộc binh 50 người, số thừa ra bắt trả về làm dân.

Lấy Thượng thư bộ Lễ bộ Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư bộ Lại, Tham tri bộ Lại bộ là Phạm Đăng Hưng làm Thượng thư bộ Lễ, Tham tri bộ Hình Nguyễn Đăng Hựu làm Thượng thư bộ Binh, Tham tri bộ Hình Phạm Như Đăng lại làm Thượng thư bộ Hình, Tham tri bộ Hộ  Nguyễn Đình Đức làm Thượng thư bộ Hộ.

Thổ phỉ trấn Hải Dương 300 người ngầm họp ở xã Bình Dã, huyện Đường An. Phủ lại là Nguyễn Đức Triệu báo quan vây bắt, chém được 20 đầu giặc; cho Đức Triệu làm Cai hợp, thưởng 100 quan tiền.

Thổ phỉ trấn Hưng Hóa ngụy xưng niên hiệu Cần Chánh, nổi lên ở châu Thủy Vĩ [Lao Cai]. Cai châu Chiêu Tấn là Đèo Quốc Kiêm đem dân thiểu số đánh bắt được giết đi; cho Quốc Kiêm làm Chiêu thảo thiêm sự, thưởng 300 quan tiền.

 

Chú thích:

1.Tụ Long: Đất hiện nay giáp với tỉnh Hà Giang, đã cắt cho nhà Thanh, do Hiệp ước Pháp Thanh năm 1887.

2.Đền thờ thần tại cửa biển Thuận An vào năm Minh Mệnh thứ 3 [1822-1813] đổi làm miếu Nam Hải Long Vương.

3.Thu thẩm: hàng năm xét những trọng án vào mùa thu.  

 

 

Tháng giêng năm Giáp Tuất Gia Long thứ 13 [21/1-19/2/1814], thổ phỉ ở Tuyên Quang ngụy xưng niên hiệu Thuận Chính, chiêu tập đồ đảng cướp bóc dân địa phương. Quan trấn phát binh đi bắt được hết đồ đảng. Sự việc tâu lên, Vua cho rằng dân ngoài biên không hiểu biết, bị giặc lừa dụ; hạ lệnh giết kẻ đầu sỏ, còn lại bao nhiêu thì tha hết.

Thanh Hóa giặc nổi lên, cướp bóc các hạt Vĩnh Lộc, Yên Định. Trấn thủ Trần Công Lại đem quân đi bắt. Giặc chạy đến miền thượng đạo, mật sai thống lĩnh Hà Công Thái chặn đánh, bắt được bọn giặc hơn 30 người. Việc tâu lên, Vua khen sai Thiêm sự bộ Hình Nguyễn Hữu Nghi đem vàng lụa thưởng cho.

Thổ phỉ Cao Bằng là Nông Văn Nho họp đảng sang cướp châu Quy Thuận [Jingxi, Quảng Tây] nhà Thanh. Quản châu là Bành Dụng Ký bắt được, gửi thư cho Bắc Thành hẹn đến cửa ải họp để trả. Quan Bắc Thành đem sự việc tâu lên; Vua thấy Hiệp trấn Hải Dương là Nguyễn Văn Lễ trước làm Hiệp trấn Cao Bằng, hiểu rõ tình hình ngoài biên nên sai đi; Nho và đồ đảng đều bị giết.

 Quan thành  Gia Định tâu nói: “Thuế lông chim ở đạo Kiên Giang trấn Hà Tiên đã bãi bỏ rồi, nay tiểu dân có nhiều người lấy trộm để bán cho thuyền buôn mà kiếm lợi. Vậy xin sai trấn thần ủy dân sở tại giữ lấy, hằng năm phải nộp quạt lông chim đen 50 bộ, quạt lông nhỏ 100 chiếc. Nếu dám mua bán riêng thì có tội”. Vua y cho. 

Ngày Ất Mùi mồng ba tháng hai [22/2/1814] Hoàng hậu họ Tống băng, thọ 54 tuổi; đặt quan tài ở điện Khôn Nguyên. Ngày Canh tuất 18 [9/3/1814] lễ thành phục. Vua mặc áo sổ gấu đến lạy hai lạy, sai Hoàng tử dâng cơm tế điện. Trước kia Hoàng tử thứ tư [Minh Mệnh] mới lên 3 tuổi, vua cho Hoàng hậu nuôi làm con mình. Hoàng hậu đòi làm giấy khoán, theo thế tục, phàm nuôi con người làm con mình thì phải có khế khoán. Vua viết giấy sai Lê Văn Duyệt đưa cho; Hậu giao cho cung tỳ Nguyễn Thị Lê cất giữ. Từ đấy Hoàng tử thứ tư thường vào chầu ở đại nội, làm con của Hoàng hậu, gọi là mẹ. Đến khi Hoàng cả là Cảnh, Hoàng hai là Hy, Hoàng ba là Tuấn nối nhau mất, Hoàng tư lấy thứ bậc là lớn nhất, duy đời trước phái trưởng phần nhiều khó nuôi cho nên không muốn gọi là trưởng. Đến nay làm lễ tang Hoàng hậu, bầy tôi có người bàn lấy hoàng tôn Đán [con hoàng tử Cảnh] làm chủ tự. Vua dụ rằng:

“Hoàng tư từng làm con của Hoàng hậu, đã có giấy tờ, nên sai làm chủ tự, việc lớn của nhà nước không nên câu nệ theo lễ đích tôn thừa trọng như nhà thường”.

Nguyễn Văn Thành cho thế thì văn tế khó gọi, Vua bảo rằng:

“Con theo mệnh cha tế mẹ là việc danh chính ngôn thuận, có gì mà không nên”.

Bấy giờ việc bàn bạc mới định; Nguyễn Văn Thành tỏ ý không bằng lòng.

Đúc tiền đồng 6 phân hiệu “Gia Long thông bảo”; sai cục Bảo tuyền Bắc Thành phỏng theo phép đúc tiền của nhà Thanh mà làm.

Tháng hai nhuần [22/3-19/4/1814], Quốc vương Chân Lạp là Nặc Chăn cũng xin chịu tang Hoàng hậu, quan thành Gia Định đem việc tâu lên; Vua bảo để tâm tang 13 ngày thôi; Nặc Chăn bèn sai sứ đến dâng hương.

Ngày Quý Sửu 22 tháng ba [11/5/1814], dựng Thọ lăng ở Thụ Sơn, xã Định Môn [huyện Hương Trà, Thừa Thiên]. Trước đây, Đại hành hoàng hậu băng, vua cùng đại thần bàn muốn phỏng theo lễ hợp lăng (1) Bèn sai làm lăng, mặt trước rộng 150 trượng, 3 mặt tả hữu hậu đều rộng 100 trượng. Bốn mặt thành chính đều dài hơn 10 trượng; chỗ chính huyệt đặt 2 cái quách đá, cửa trước xây bực đá. Mấy tháng làm xong, gọi tên là lăng Thiên Thụ, phong cho núi là núi Thiên Thụ

Giặc trốn ở Bắc Thành là Lê Đoàn họp đảng hai trăm người cướp ở xã Lạt Sơn [huyện Kim Bảng, Hà Nam], đốt phá hơn trăm nhà. Trưởng hiệu đồn Bút Sơn là Nguyễn Đăng Bích đem quân và dân đánh nhau với giặc, bắt được đồ đảng hơn 40 tên. Việc tâu lên, thưởng cho Đăng Bích 100 quan tiền, binh lính 200 quan tiền, dân làng Lạt Sơn 1.000 quan; người chết và người bị thương thì cấp tiền tuất cho gia đình.

Tháng tư [20/5-17/6/1814], vét sông An Cựu đến giáp phá Hà Trung. Vua đến làng Thanh Thủy [huyện Hương Thủy, Thừa Thiên] xem hình thế, vời các phụ lão đến bảo về công việc vét sông; phụ lão thưa rằng:

“Đời xưa có ngòi lạch để phòng nắng lụt, để chứa lại hay tháo đi. Nay khai sông này, thực lợi cho nông dân lắm”.

 Bèn sai quan dinh Quảng Đức [Thừa Thiên] đo đường sông mà khai vét. Lại ở xã Thần Phù [huyện Hương Thủy, Thừa Thiên]  xây 1 cái cống có cánh cửa để ngăn nước mặn, dùng 1vạn 3 nghìn người làm, chi tiền 130.400 quan, gạo cũng tương đương thế; nhờ đấy nước sông lưu thông, dân đều tiện lợi.

Kén lính ở Gia Định; đây là đất quan trọng ở cõi Nam, quan Tổng trấn tâu xin kén lính, để làm mạnh biên phòng. Vua giao xuống triều đình bàn, chuẩn cho theo sổ tuyển năm Quý Dậu [1813] lấy dân đinh các hạng tráng gồm 49.700 người; chiếu dụ rằng:

“Gia Định là đất trung hưng. Trước kia đất 1 thành, quân 1 lữ mà lấy lại được cơ nghiệp cũ. Sau khi đại định, vui cho dân ta nghỉ vai. Nhưng lại nghĩ nước nhà dẫu yên, không nên quên việc đánh dẹp. Huống chi ở gần biên giới phải biết phòng bị trước mới khỏi lo sau. Nay chuẩn theo đình nghị, kén lấy binh lính, biên thành cơ đội, là vì bọn ngươi sinh trưởng ở đấy, quen thuộc đất nước, khi không việc thì chia phen mà rèn tập, lúc có việc thì ra sức mà chống đánh, dùng binh ở đất ấy để giữ đất ấy, không ví như những binh kén ở nơi khác thường phải gọi đi thú ở xa. Dân chúng các ngươi nên thể lòng trẫm, dân yên làm ăn, binh vui phục dịch, không nên ngờ sợ”.

Tháng năm [18/6-16/7/1814], bọn quan bảo hộ Chân Lạp là Nguyễn Văn Thụy [Thoại] và Trần Công Đàn làm việc phần nhiều chuyên quyền độc đoán, Phiên vương bị chèn ép, lòng người ngờ sợ. Việc đến tai vua, Vua với bầy tôi bàn, Nguyễn Văn Thành tâu rằng:

 “Nước Chân Lạp là thuộc quốc của ta, đời đời cống hiến. Nay vì nước ấy suy nhược, triều đình sai quan bảo hộ, thực là việc nghĩa cử. Song đặt chức bảo hộ là cốt giữ cho nước ấy được còn, chứ không phải để giám trị nước ấy. Vậy nên hạ lệnh cho bọn Thụy chớ nên can dự vào chính sự nước ấy, để cho Phiên vương được tự làm việc, thì lòng dân sẽ yên”.

Vua cho là phải, chiếu cho bọn Thụy rằng phàm là việc nước Chân Lạp thì để cho vua quan nước ấy phân xử không được can thiệp.

Hạ lệnh cho Bắc Thành hằng năm cấp tiền gạo cho họ Lê. Trước kia đã ân cấp tự dân hơn 1.000 người, tự điền 1.000 mẫu, khiến tự thu lấy 3.000  quan tiền và 6.000 phương gạo. Đến nay bọn Lê Duy Khải cho rằng thu ở dân không tiện, xin hạ lệnh cho dân y số nộp vào quan, rồi quan cấp cho; Vua y theo lời xin.

Tháng sáu [17/7-14/8/1814], bỏ thuế hoa chi (2) ở Long Xuyên, Kiên Giang và Trà Vinh. Vua cho rằng dân sinh ra trộm cắp đều là do đánh bạc, bèn hạ lệnh bỏ ngạch thuế hoa chi. Ai còn dám mở sòng chứa bạc thì bắt tội.

Xiêm La sai Sá Sâm Phủ Di Lạc đem phẩm vật đến hiến. Thư nói rằng triều đình hậu đãi Chân Lạp, Xiêm vương cũng cám ơn. Nhưng Nặc Chăn vốn là phên giậu của nước Xiêm, nếu Chăn không chầu nước Xiêm, thì nước Xiêm không trả Nặc Nguyên về.

Nguyễn Văn Thành cho rằng ý trong thư bất hòa; gạn hỏi thì sứ giả trả lời lúng túng. Lê Văn Duyệt ở Gia Định cũng lấy việc biên giới làm lo, ý muốn đánh trước, bèn gửi thư kín cho Nguyễn Đức Xuyên, Đức Xuyên đem việc tâu lên.

Vua dụ Nguyễn Văn Thành và Nguyễn Đức Xuyên rằng:

“Giọng của sứ Xiêm không nên để ý. Ta cùng Phật vương trước kia có tình giao hảo, kết nghĩa với cha mẹ mà đánh con thì các nước láng giềng sẽ bảo ta ra sao? Vả lại việc can qua mới yên, dân đương vui được nghỉ ngơi, trẫm không muốn lại làm mệt tướng sĩ ở dưới giáo mác. Được một nước Chân Lạp mà để lo cho đời sau, thì trẫm không làm. Hãy đem ý trẫm dụ cho Duyệt biết”.

Hơn một tháng sau, hậu đãi sứ giả rồi cho về; tặng Phật vương 40 lạng vàng, 500 lạng bạc, cho vua thứ hai 20 lạng vàng, 100 lạng bạc.

Ngày Mậu Tuất mồng 10 tháng bảy [24/8/1814], dâng sách đặt tên thụy cho Đại Hành Hoàng hậu Tống thị, mẹ Hoàng tử Cảnh, là Giản Cung Tề Hiếu Dực Chính Thuận Nguyên Hoàng hậu. Sách văn như sau:

“Việc trong nhờ nội tướng, Kinh Thi chép thiên Chính thủy ở đầu; Đại hành nhận đại danh phép Lễ trọng trang hoàng lúc chót.

Nhớ người đức tốt, nên đặt tên hay. Đại hành Hoàng hậu Tống thị, là con nhà dòng, học đời dạy nghĩa. Duyên trời kết hợp, cùng trẫm tu tề. Trong khi mây sấm tối tăm, gặp gió bụi hết lòng chống đỡ; giữa buổi biển trời khó nhọc, đã vì ta ra sức lo toan. Đất khách lạnh lùng, lòng vui hầu mẹ; ngày đêm không ngại, cố sức giúp ta. Thù miếu xã nặng nề, nghĩ quyết cùng ta báo phục; tình lê dân đau khổ, nghĩ phải cùng ta cưu mang. Nên khi trẫm khôi phục đất đai, quét thanh bờ cõi; hậu hay đem điều hiếu phụng sự tổ tiên. Một vẻ khiêm cung, tiếp đãi người dưới. Đối phi tần giữ niềm nhân hậu, đối con cái đều lòng mến yêu. Ra ơn đến cả võ văn, để ý đến nơi làng xóm. Tang chế Thái hậu, thương xót đến điều. Sau trước một niềm, trong ngoài đều cảm. Tuổi thọ chưa đầy sáu chục; xe tiên phút đã giục đi. Nhớ người giúp việc tốt lành nên tặng di chương rực rỡ. Vậy nay thỉnh mệnh Tôn Miếu, đặc biệt sai quan Khâm sai chưởng Hữu quân kiêm giám Thần sách quân Khiêm quận công Phạm Văn Nhân làm Chánh sứ, Thượng thư Lễ bộ Hưng nhượng hầu Phạm Đăng Hưng làm Phó, dâng sách đặt tên thụy là Giản Cung Tề Hiếu Dực Chính Thuận Nguyên hoàng hậu. Mong cho vui nhận tên hay để thơm muôn thủa. Than ôi! Khen việc làm cốt để nêu công, lễ cần nên thế; sống vẻ vang chết đành thương xót, xin Hậu chứng cho. ”

Dân xã Quy Lai [huyện Phú Vang, Thừa Thiên] dinh Quảng Đức [Thừa Thiên] xin mở đập Mậu Tài [tên tổng] để lấy nước vào ruộng vụ mùa. Quan tại Dinh đem sự việc tâu lên, Vua nói:

“Nước sông tưới ruộng há có phải lợi riêng cho 1 ấp đâu?”.

 Bèn y cho.

Nước Xiêm La điều 300 binh và 50 thuyền đến đóng ở Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia]. Tổng trấn thành thần Gia Định nghe tin, mật bảo Nguyễn Văn Thụy đem quân và voi đi tuần biên giới để thị uy.

Tháng tám [14/9-12/10/1814], chế đạn cho súng, hạ lệnh cho đội Thạch cơ lấy đá đen ở nguồn Sơn Bồ để làm.

Thổ phỉ ở Thái Nguyên đánh cướp huyện Võ Nhai. Trấn thủ Trần Văn Thìn đem quân đánh bắt, nhân đó dung túng cho bộ hạ cướp bóc tài sản của dân. Quan Bắc Thành đem việc tâu lên, Văn Thìn bị tội bãi chức bắt về làm dân.

Tháng chín [13/10-11/11/1814], lấy Tuyên úy Thiêm sự Tuyên Quang là Ma Doãn Điền quản hiệu Hùng Nhất, Thổ mục Ma Sĩ Nhuận làm Chánh thủ hiệu quản hiệu Hùng Nhị, cùng lãnh thuế mỏ xưởng đồng Tụ Long và thuế cửa quan .

Tháng mười [12/11-11/12/1814], tướng giặc Bắc Thành là ngụy Tham quân Khuê, Đốc chiến Vượng, Tham binh Hựu, Hậu chi Vưu, 9 người ra thú, quan Bắc Thành cho rằng bọn Khuê ra thú ngoài hạn, phép không thể tha được, xin giết. Vua xuống chiếu trả lời rằng:

“Kẻ tiểu dân lỡ bước trù trờ trông ngóng, tự rước cái vạ là kẻ đi sau, phép tuy khó khoan, tình thì nên thứ. Huống chi bọn giặc trốn ở thành lẩn lút còn nhiều, lên rộng gia ơn để mở con đường đổi mới. Vậy nên tha tội cho bọn Khuê, mà định lại gia hạn thú, từ tháng 10 năm nay đến mồng 1 tháng 3 năm sau [10/4/1815]. Những người tội phạm, không kể người đầu sỏ hay đi theo, biết ăn năn tội lỗi mà ra thú thì đều cho miễn tội”.

Tháng 11 [12/12/1814-9/1/1815] nước Xiêm sai bọn Sá Sĩ Na Phạt Đa đến dâng hương viếng Hoàng hậu họ Tống mất. Ngày tế điện lớn, bộ Lễ dẫn sứ đến cung Khôn Nguyên lạy viếng. Vua dụ các quan rằng:

 “Việc tang một năm theo lễ thì không báo tin buồn cho nước ngoài. Nay người Xiêm tự đến, tình lễ nồng nàn, ta nên hậu đãi sứ giả rồi cho về”. Tặng Phật vương 40 lạng vàng, 500 lạng bạc, cho vua thứ hai 20 lạng vàng, 300 lạng bạc.

Ngày Canh Thìn 24 tháng chạp [2/2/1815] sửa lăng Cơ Thánh (3).

Trưng 9.500 người binh ở Thanh Nghệ, Bắc Thành và Thanh Bình [Ninh Bình] đưa về Kinh: Thanh Hoa 1.200 người, Nghệ An 2.800 người, Bắc Thành 5.300 người, Thanh Bình 200 người.

 

Chú thích:

 

1.Hợp lăng: Táng 2 ông bà vào một lăng, cũng gọi là song táng.

2.Thuế hoa chi: Thuế sòng bạc.

3.Lăng Cơ Thánh: Lăng Hưng tổ Hiếu khang hoàng đế, sinh ra Gia Long tại xã Cư Chính huyện Hương Thủy, Thừa Thiên.

 

Tháng giêng năm Ất Hợi Gia Long thứ 14 [9/2-10/3/1815], thổ phỉ ở Kinh Bắc là Thân Văn Đồng xưng là Thống lãnh thượng đạo, đem đồ đảng hơn 40 người ra thú. Quan Bắc Thành tâu lên; Vua cho rằng Đồng là giặc trốn lâu năm, giết hại nhiều người, nên sai giết đi, còn dư đảng đều tha hết.

Bọn sai dịch tỉnh Phúc Kiến nhà Thanh là Hứa Ninh An và Lý Chấn Thị gặp bão, thuyền dạt vào đậu ở Vũng Lấm [huyện Sông Cầu, Phú Yên]; sai quan trấn cấp cho tiền lụa đưa về nước.

Tháng 2 [11/3-9/4/1815] triệu Tổng trấn Gia Định Lê Văn Duyệt, Đô thống chế Trần Văn Năng, Phó tướng Tô Văn Mạc, Hiệp tổng trấn trấn Bắc Thành Lê Chất, Thượng thư bộ Hộ Nguyễn Đình Đức, và các quan dinh trấn, mỗi nơi một người về kinh. Rồi có điệp báo ở Gia Định rằng quân Xiêm tiến vào đất Khổ Đạt Mang  nói phao rằng đi đánh Lào, nên lại hạ lệnh cho Văn Duyệt và Văn Năng lưu lại thành để phòng bị.

Hạ lệnh cho các phủ huyện trữ tiền ân tuất mỗi nơi 50 quan để cấp cho người đi đường ốm chết. Từ nay quân dân đi đường có người đau ốm thì chủ quản ở làng xóm đều phải tùy tiện bảo dưỡng, không được ruồng đuổi, mỗi ngày nuôi dưỡng bao nhiêu, nhà nước trả tiền, chết thì cấp tiền chôn cất, để cho kẻ còn người mất đều được nhờ ơn, không một ai phải bơ vơ không có nơi nương dựa.

Sai đội Hoàng Sa do Phạm Quang Ảnh làm Cai đội, ra đảo Hoàng Sa thăm dò    đường biển.

Tháng 3 [10/4-8/5/1815] sai bộ Lễ đem ngày ninh lăng Đại Hành Hoàng hậu bố cáo trong ngoài. Ngày Tân Mão mồng 5 [14/4/1815], dời quan tài Hoàng hậu đến điện Hoàng Nhân. Ngày Canh Tý 14 [23/4/1815], linh cữu bắt đầu phát, Vua thân đi đưa. Ngày Nhâm Dần 16 [25/4/1815] an táng ở phía hữu huyền cung huyệt lăng Thiên Thụ. Ngày Ất Tỵ 19 [28/4/1815] , đặt thần chủ ở điện Hoàng Nhân.

Tháng 4 [9/5-6/5/1815], dân tộc thiểu số ở 7 sách Cam Lộ vào cống, xin đến điện Hoàng Nhân dâng hương lễ Hoàng hậu.

Thổ phỉ ở Thái Nguyên cướp châu Bạch Thông [Bắc Cạn]. Thổ mục là Hoàng Thu Nguyên và Trâu Đường Văn đem dân địa phương đánh, bắt sống và chém tướng và đồ đảng hơn 10 người. Việc tâu lên, cho Thu Nguyên và Đường Văn làm Chánh thuộc hiệu, thưởng 500 quan tiền.

Sửa chùa Thiên Mụ, đúc tượng phật. Vua đến xem, nhân bảo Trịnh Hoài Đức rằng:

 “Chùa này đất có linh khí, từ khi hoàng tổ ta là Hiển Tông Hiếu Minh Hoàng đế, năm thứ 23 Giáp ngọ [14/2-2/3/1714] tu tạo đại quy mô đến nay đã được 101 năm rồi, nay nhân chùa cũ mà sửa lại để truyền thắng tích”.

Bèn thưởng cho binh lính và thợ hơn 1.800 quan tiền.

Lấy người Minh Hương là Phan Gia Thành làm Cai phố ở Bắc Thành, coi việc thuế nhà của người Thanh, mỗi năm nộp bạc 1.500 lạng.

Lấy thổ tù châu Chiêu Tấn là Đèo Quốc Thể làm Chiêu thảo đồng tri, đóng giữ đồn Ninh Biên [Điện Biên] 

Tháng 5 [7/6-6/7/1815], thuyền của sứ thần Xiêm La sang nhà Thanh nộp cống, gặp bão vào đậu ở biển Bình Định, khẩn xin đến kinh đô chầu thăm. Quan trấn thần tâu lên, Vua sai thưởng mỗi người 3 tháng lương, hộ tống đến kinh; lại cấp thêm cho mỗi người 5 tháng lương rồi cho về; rồi Xiêm La sai sứ đến cảm tạ. Khi sứ giả về, tâu xin đi qua Nam Vang để thăm Vua Chân Lạp, rồi theo đường Châu Đốc, Hậu Giang mà trở về nước. Vua cho rằng đi như thế là có ý dòm ngó, nên không cho.

Bấy giờ Chân Lạp sai Sứ sang cống.

Quan Bắc Thành tâu rằng:

 “Bảo Bảo Thắng [Lào Cai] ở Hưng Hóa đất gần nước Thanh, rất là quan yếu, xin sai Chiêu thảo sứ là Đinh Công Kiểm đem thổ binh và thủ hạ 100 người đóng giữ, cấp cho lương tháng.”

Vua y lời.

Tháng 6 [7/7-4/8/1815], lấy Cần chánh điện học sĩ Nguyễn Du làm Hữu tham tri bộ Lễ.

Miễn cho ty Giáo phường ở Thanh Nghệ khỏi về kinh. Lệ trước, đến hai tết Nguyên Đán [1/1 Âm lịch] và Đoan Ngọ [5/5 Âm lịch] họ phải về kinh tấu nhạc. Vua thương vì đường xa khó nhọc và phí tổn, nên miễn cho.

Tháng 7 [5/8-2/9/1815], xã Lý Hóa [huyện Bố Trạch] Quảng Bình bị cháy, lửa lan ra cháy mất 500 nhà; cấp cho mỗi nhà 1 quan tiền và 1 phương gạo.

Thổ mục châu Vỵ Xuyên trấn Tuyên Quang [huyện Vị Xuyên, Hà Giang] là Nguyễn Thế Niêm mưu nổi loạn, bị bắt, giết.

Tháng 8 [3/9-2/10/1815], bộ luật làm xong vào tháng 7 năm Gia Long thứ 11 [7/8-5/9/1812], nay ban hành khắp nước, nhà Vua ban chiếu rằng:

“Việc hình là để ngăn cấm giữ dân, có sáng rõ thì kẻ ngu ngoan mới biết đường đi lối tránh. Pháp luật là của chung của thiên hạ, có nhất định thì quan lại mới biết có chỗ nắm theo. Quốc triều ta từ trước xử đoán việc hình đã sẵn phép thường. Từ buổi Tây Sơn nổi loạn, pháp kỷ mất hết, hình phạt không có điều chương, kẻ gian dối ngày càng lắm. Trẫm vâng mệnh trời, vỗ về dân chúng, dạy đức sửa lễ, theo lời thánh nhân, nhưng sau buổi loạn ly, mối tệ chưa trừ được hết. Khí cụ giúp việc trị nước, không giám bỏ lơ. Trong khi xử đoán, mệnh người rất là quan hệ, trẫm rất để ý. Trừ cái xấu, bày cái mới cần phải có pháp nhất định. Vậy nên đặc biệt sai đình thần tham khảo điển cũ của bản triều, luật lệ đời Hồng Đức, điều luật nước Đại Thanh, cùng những điều mới định gần đây, châm chước những điều thích hợp mà biên tập thành sách, trẫm thân hành xét định, phàm 22 quyển. Lại sai các đại thần tổng tài và khảo hiệu để khắc in, ban hành cho thiên hạ để làm lệnh điển đời đời. Từ nay xét xử ngục tụng, hết thảy y theo luật điều mới ban, không được trái vượt. Quan lại trong ngoài đều nên lưu tâm nghiên cứu. Dẫn dụng mà xử đoán, cần phải rõ ràng khiến cho hình được công bằng, không ai bị oan lạm, để báo đáp tấm lòng xử phạt thương xót việc hình của trẫm. Lại thấy điều lệ mới thi hành, nha môn trong ngoài chưa có thể xem kỹ hết mọi điều, chuẩn cho từ năm nay đến cuối tháng 12 năm Đinh Sửu [7/1-4/2/1818], quan xét hình có sơ suất nhầm lẫn thì không phải là có ý khép mở; tội người thì về tội roi và trượng đều miễn nghị, về tội đồ trở lên thì chiếu lệ thất xuất thất nhập (1) giảm thêm một bậc; từ năm Mậu Dần [5/2/1818-22/1/1819] trở đi thì xử trị theo luật”.

Tháng 9 [3/10-31/10/1815], Chưởng Hữu quân kiêm giám quân Thần sách quận công Phạm Văn Nhân từng giữ chức  Khâm sai chưởng Hữu quân chết. Vua rất thương tiếc, sai Nguyễn Văn Thành trông coi việc tang.

Tháng 10 [1/11-30/11/1815] Gia Định bắt được đảng cướp có đứa 14 tuổi. Khi án dâng lên vua thương là trẻ con bị ép buộc làm theo, đặc biệt sai đánh 100 roi, rồi tha.

Dân biệt nạp thuế gỗ lim xã Tình Diệm [huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh] đem bạc xin với thuộc lại để cầu tha đòi gỗ. Thuộc lại bắt đem tố cáo, quan trấn tâu xin trị tội. Vua dụ rằng:

“Dân tình bách thiết, động việc là cầu xin, người trông coi chắc là không quấy rối sao?”

 Sai đem bạc trả lại dân mà tha tội.

Tháng 11 [1/12-29/12/1815], Vua bảo Tham tri Nguyễn Hữu Thận rằng:

 “Xét công các huyện lệnh rất khó. Thuế má để thiếu thì xử tội thế nào?”.

Hữu Thận thưa rằng:

“Ngạch thuế trong hạt xin chia làm 10 thành, thiếu 1 thành trở lên thì y phép luận tội, nếu không đến 1 thành thì miễn tội”.

Vua cho là phải.

Sai lấy đất Tam Độc [Ba Ngòi, Nha Trang] làm nơi đày tù án lưu. Hạ lệnh cho trấn thần chọn nơi thủy thổ hơi lành và có địa lợi có thể nhờ  mà làm ăn, thì cho dựng nhà tranh cho ở.

Quảng Nam có người thuộc lại tuổi 70 phạm tội xuy [bị đánh roi]. án dâng lên. Vua bảo bộ Hình rằng:

“Theo luật thì người 70 tuổi thì được nghỉ việc”.

Bèn hạ lệnh bãi dịch và miễn đánh roi.

Vua thấy dân Gia Định nhiều người sang ngụ ở Chân Lạp, sợ làm khổ cho dân nước này, bèn hạ chiếu dụ Vua Chân Lạp, Nặc Chăn, rằng:

“Nước ngươi đời làm phiên thần, triều đình hằng lo vỗ về, vốn muốn cho dân ngươi an cư lạc nghiệp, chung hưởng thái bình. Nay nghe dân Hán [dân Việt] có nhiều người trốn ở nước ngươi. Bọn ấy đều là những người lêu lổng không chăm lo nghề nghiệp, dân nước ngươi ở lẫn cùng họ chắc là khổ lắm. Nên ta lệnh cho các Ốc nha xét trong bọn người Hán người nào không phải là thuộc hai đội Cường bộ, An bộ và là lính bảo hộ thì đuổi về hết. Lại quân và dân đến buôn ở Nam Vang phải có bằng do thành [Gia Định thành] cấp, bảo hộ và quan các trấn không được tự tiện cấp giấy thông hành”.

Người Thanh đưa cai đội Nguyễn Văn Mân và những binh lính bị bão 50 người trở về. Bọn Văn Mân đi chở gỗ ở Gia Định, gặp bão trôi dạt đậu vào Nhai Châu [Hải Nam]. Tổng đốc Lưỡng Quảng sai Thông ngôn là Lưu Gia Khu đưa về. Khi tới kinh, vua triệu đến hỏi thăm, cho Gia Khu 20 lạng bạc và bảo về.

Lại bàn đến đạo Thiên chúa của Tây Dương,  Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] tâu rằng:

“Thiên chúa ra đời tới nay đã 1815 năm”.

 Vua sai Nguyễn Hữu Thận tính thử, thì nhằm năm Nguyên Thủy thứ 1 đời Hán Bình đế là năm Tân dậu [11/2/1-31/1/2]; điều này chứng tỏ Nguyễn Hữu Thận tính đúng.

Tháng chạp [30/12/1815-28/1/1816 ], sửa cống nước huyện Nam Xang [huyện Lý Nhân, Hà Nam]. Huyện Nam Xang có bảy tổng bốn mặt giáp sông, trong có sông nhỏ thông với sông cái, trước có đê, đê hỏng bèn xây cống ở giữa xã Mạnh Khê và xã Cao Đà [huyện Lý Nhân, Hà Nam]. Đến nay cống ấy cũng hỏng, quan Bắc Thành tâu rằng ruộng bảy tổng ấy nửa chiêm nửa mùa, đê chắn nước ngoài thì tiện cho vụ chiêm mà không tiện cho vụ mùa, có cống thì tùy tiện chứa nước tháo nước, chiêm mùa đều lợi cả hai, xin theo ý nguyện của dân mà sửa cống; bèn chi tiền kho hơn 6.000 quan.

Vua tuổi đã cao mà chưa định người nối ngôi. Hoàng tử thứ tư hiền và lớn hơn cả, vua đã để ý; bầy tôi đều có lòng theo. Riêng một mình Nguyễn Văn Thành là người ngạo mạn kiêu căng, muốn được vua nhỏ tuổi, không thích vua lớn tuổi. Một hôm mời các quan trong triều uống rượu ở nhà, nói lên rằng:

 “Hoàng tôn Đán nối ngôi, tôi sắp tâu xin lập đấy”.

Cử tọa không ai dám nói gì; riêng Trịnh Hoài Đức sợ vạ lây mình, bèn nói rằng:

“Việc lớn của nhà nước, quyết định do ở lòng vua, nếu người bầy tôi định kế riêng, tham lấy công to thì tội lại lớn”.

Văn Thành bèn thôi, sau có người nói đến tai vua. Vua giận nói rằng:

“Hắn muốn dựng vua nhỏ để dễ khống chế, ngày sau có thể chẹt họng vỗ lưng chăng. Ta há tối tăm nhầm lẫn, không biết đắn đo nên chăng, vội nghe lời hắn mà không vì xã tắc chọn người sao!”.

Từ đó hễ cứ Văn Thành vào yết kiến là chỉ xin dựng Thái tử, Vua nín lặng. Văn Thành tự biết không được thỏa ý, càng thêm ngờ sợ. Con là Văn Thuyên nhòm biết ý cha, thầm mang lòng phản trắc, bèn giao thiệp  khách khứa, kết riêng bè đảng; Văn Thành cũng không ngăn cấm. Khi ấy có người Thanh Hoa là Nguyễn Trương Hiệu tự đến xin làm môn khách của Văn Thuyên. Không bao lâu, Văn Thuyên sai về Thanh. Trương Hiệu nói với người cùng quê là Thiêm sự Hình bộ Nguyễn Hựu Nghi rằng Văn Thuyên ngầm muốn nổi loạn, dùng thơ sai Trương Hiệu gọi bọn người trong quận là Nguyễn Văn Khuê, Nguyễn Đức Nhuận, lời rất bội nghịch; thơ như sau:

Văn đạo Ái Châu đa tuấn kiệt,

Hư hoài trắc tịch dục cầu ti.

Vô tâm cửu bảo Kinh Sơn phác ;

Thiện tướng phương tri Ký Bắc kỳ.

U cốc hữu hương thiên lý viễn ;

Cao cương minh phượng cửu cao tri.

Thử hồi nhược đắc sơn trung tể,

Tá ngã kinh luân chuyển hóa ky.

 

Dịch nghĩa:

                        Nghe nói ái Châu nhiều tuấn kiệt 

Dành để chiếu bên ta muốn chờ.

Vô tâm ôm mãi ngọc Kinh Sơn

Tay sành mới biết ngựa Ký Bắc.

Thơm nghìn dặm lan trong hang tối ;

Vang chín chằm phượng hót gò cao.

Phen này nếu gặp tể [tướng] trong núi,

Giúp ta kinh luân chuyển hóa cơ.

 

Dịch thơ:

Ái châu nghe nói lắm người hay,

Ao ước cầu hiền đã bấy nay.

Ngọc phác Kinh Sơn (2) tài sẵn đó,

Ngựa Kỳ Ký bắc (3) biết lâu thay.

Mùi hương hang tối xa nghìn dặm,

Tiếng phượng gò cao suốt chín mây.

Sơn tể phen này dù gặp gỡ,

Giúp nhau xoay đổi hội cơ này.

Nghi sai Trương Hiệu đem thơ ấy cáo với Lê Văn Duyệt. Duyệt với Văn Thành vốn không ưa nhau, bèn đem thơ phản nghịch của Văn Thuyên dâng lên; Vua cho rằng sự trạng chưa được rõ rệt, hãy để đấy.

Trương Hiệu nhân thế giữ bài thơ làm bằng cớ, thường đến Văn Thuyên đòi hối lộ; Văn Thuyên cho mãi không vừa. Hiệu bèn lẻn đợi Văn Thành lui chầu, đứng ở bên đường nắm lấy vạt áo mà hỏi mãi. Văn Thành bất đắc dĩ, bắt Trương Hiệu và Văn Thuyên đưa cho dinh Quảng Đức [Thừa Thiên] tra hỏi, rồi tự rảo vào chầu, đem việc tâu lên. Vua sai đình thần xét án, Trương Hiệu nói đủ về tình trạng mưu phản của Văn Thuyên và đem môn khách của Văn Thuyên là Đỗ Văn Chương làm chứng. Hỏi thì Văn Chương đã về Gia Định; Vua bèn tha Văn Thuyên ra khỏi ngục ra và hạ lệnh bắt Văn Chương về kinh để đối chất.

Tướng nước Xiêm đóng đồn ở Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia]. Tham Đích Tây nước Chân Lạp cho quân đi qua đất ấy, tướng Xiêm đem quân đánh đuổi đến Phủ Lật, giết và bị thương rất nhiều. Tham Đích Tây kháng cự, quân Xiêm bèn lui. Việc đến tai vua; bèn sai Nguyễn Văn Thụy đóng quân ở Nam Vang và sai quan thành Gia Định cho người hỏi rõ tình trạng. Sau biết Tham Đích Tây là người gây hấn, bèn bảo vua Chân Lạp trị tội.

Sai Tham tri Lễ bộ là Bùi Mân, Thiêm sự Công bộ là Nguyễn Kim Truy đem việc hết quốc tang báo với nước Xiêm. Tặng Phật vương 40 lạng vàng, 500 lạng bạc, 5 cân quế, đường phổi đường phèn đều 500 cân, 2.000 cân đường cát, 55 phiến đá Thanh Hoa; cho vua thứ hai 20 lạng vàng, 300 lạng bạc, 3 cân quế, đường phổi đường phèn đều 300 cân, 1.000 cân đường cát.

 

 

Chú thích:

1.Thất xuất thất nhập: Ý chỉ nương tay xử nhẹ tội, hay nặng tay xử tội nặng cho người.

2.Kinh Sơn: Núi Kinh Sơn tại tỉnh Hồ Bắc, nơi Biện Hòa tìm được ngọc quí.

3.Ký: Một trong 9 châu thời xưa tại Trung Quốc, vị trí nay thuộc các tỉnh Hà Bắc, Sơn Tây. Sách Nam Tề Thư chép “Tần tây Ký bắc có nhiều ngựa quí”, cho đất này là nơi sinh sản ngựa tốt, và cũng chỉ nơi phát xuất nhân tài.  

Tháng giêng năm Bính Tý Gia Long thứ 15 [29/1-27/2/1816], lấy Nguyễn Huỳnh Đức làm Tổng trấn Gia Định.

Thuyền trưởng người Phúc Kiến là Tăng Sĩ Lương sang buôn ở Gia Định, giấu 6 hòm trân châu lớn để trốn thuế; bộ Hình tâu rằng theo phép bắt phải sung công. Vua cho rằng người buôn ở xa nhầm mà phạm lỗi, phạt trượng rồi tha cho và trả cả ngọc.

Hơn mười người biền binh chở gỗ ván Gia Định, bị bão dạt vào hải đảo. Thuyền đánh cá người đảo Hải Nam [Trung Quốc] là Hoàng Hưng Bảo đưa về Bình Hòa [Ninh Hòa, Khánh Hòa]. Quan trấn đem sự việc tâu lên; sai thưởng cho Hưng Bảo 100 quan tiền, 50 phương gạo; lính bị nạn thì cấp áo cơm khiến trở về nhà.

Triệu Thượng thư bộ Hộ lãnh Hộ tào Bắc Thành là Nguyễn Đình Đức về kinh. Lấy Tả tham tri bộ Hộ Nguyễn Hữu Thận thay lãnh Hộ tào. Trước đó Vua thấy Bắc Thành nhiều việc, muốn triệu Đình Đức mà khó có người thay, bèn bảo Hữu Thận rằng:

“Ta đã lựa chọn, không có khanh thì không được, nên có mệnh ấy”.

Ốc nha nước Chân Lạp là Siêu khéo bắt voi. Vua nghe chuyện, sai gọi về Kinh, đặc biệt trao cho chức Cai đội, thưởng tiền bạc quần áo rồi cho về, khiến mỗi năm bắt 30 thớt voi để dâng.

Xây đắp đồn Châu Đốc [An Giang]. Trước đây vua thấy đạo Châu Đốc là nơi quan trọng ở biên thùy, muốn đặt đồn hiểm để giữ. Sai giám thành sứ là Nguyễn Đức Sĩ đến xem đo hình thế, vẽ bản đồ dâng lên; nay lấy lính thú ở Gia Định và lính cơ ở bốn trấn 3.000 người, cấp tiền gạo cho ứng dịch. Sai Phó tướng tả quân là Nguyễn Văn Xuân, Trấn thủ Vĩnh Thanh là Lưu Phước Tường cùng Đức Sĩ trông coi công việc. Lại gọi 2.000 quân dân Chân Lạp đến hội, Vua dụ Vua Chân Lạp Nặc Chăn rằng:

“Nước ngươi đời đời giữ bờ cõi ngoài phiên, một lòng kính thuận. Triều đình hằng nghĩ vỗ về để giữ yên cho. Việc đắp bảo này không phải là muốn phiền dân, mà cốt là bảo vệ Hà Tiên để sách ứng cho Nam Vang. Vương nên chọn ủy quan viên người nào lanh lợi siêng năng cho đem quân dân đến làm, khiến mọi người đều vui lòng như con đến làm cho cha vậy”.

 Rồi thấy binh dân nhiều người ốm và trốn, lại lấy thêm dân bốn trấn và lính đồn Uy viễn mỗi bên 1.000 người để sung vào. Sai  quan thành Gia Định cho người ghi rõ phần vụ công việc, cứ mười ngày thì tâu một lần; dụ rằng:

“Công việc thổ mộc, là việc bất đắc dĩ. Một phen đã làm, việc động binh dân thì nên hết lòng kinh lý, đừng để sai hẹn mà động đến việc nông”.

Tháng 2 [28/2-28/3/1816], Cai châu Thủy Vĩ  trấn Hưng Hóa là Hoàng Kim Châu cùng Phó châu là Lý Văn Chính có hiềm khích, bèn mưu với Tấn thủ Hà Khẩu [Vân Nam] là Triệu Bỉnh Trung. Bỉnh Trung nhận hối lộ, họp quân đến giết Văn Chính mà cướp lấy của. Sự việc phát giác, quan trấn gửi thư cho Tổng đốc Lưỡng Quảng xin bắt Bỉnh Trung. Nhưng Bỉnh Trung là người của Tổng đốc, nên che giấu không bắt giao, chỉ đưa thư giục ủy người sang nhận tang vật. Quan Bắc Thành đem sự việc tâu lên, Vua bảo bầy tôi rằng:

“Nếu cứ giằng co thì sinh hiềm khích ở biên cương, không bằng sai quan trấn  bảo họ xử tội Bỉnh Trung, rồi sau hãy nhận tang, như thế thì dứt được hiềm nghi”.

Rồi sai chém tên Châu ở chợ.

Dân Gia Định đi buôn ở các sách Man Cổ Khăng, Bồ Lô thuộc Chân Lạp, nhiều đến hơn 500 người, họ cầm binh khí để tự vệ, người Xiêm lấy làm ngờ, nghiêm ngặt phòng giữ. Vua nghe tin, ban sắc cho quan thành Gia Định rằng từ nay giấy thông hành của dân buôn chỉ cho 10 người làm hạn, không được quá nhiều, khiến nước láng giềng phải sợ.

Bảo hộ Chân Lạp là Nguyễn Văn Thụy được người Chân Lạp tin phục, gửi thư thăm hỏi; Thụy sợ bị hiềm nghi nên tâu lên. Vua ra lệnh từ nay hễ có thư của người Chân Lạp, việc thường thì tự viết thư trả lời, việc quan trọng thì mới chuyển đạt qua thành Gia Định.

Ký lục Quảng Trị là Nguyễn Duy Hòa vào chầu, dâng sớ hạch tội   rằng:

“Con Văn Thành là Văn Thuyên âm mưu làm phản, sự cơ tiết lộ, Thành không biết đến cửa khuyết chịu tội mà còn mặc áo triều , mũ triều nghênh ngang đứng ở trên các đình thần, như thế thì còn thể thống triều đình chi nữa. Vả triều đình là triều đình của liệt thánh, Hoàng thượng ta vâng trời chịu mệnh, giữ đất lên ngôi, chính triều đình để chính bách quan, chính muôn dân để chính bốn phương, khiến thần dân trong nước xem làm khuôn mẫu. Nay Văn Thuyên đã hạ đình nghị mà lại yên ổn ở nhà, pháp luật không được thi hành thì lấy gì mà tỏ bảo cho thiên hạ? Huống chi Văn Thành soạn điều luật, tự tiện bỏ mất điều kết giao cận thị (1), cử Trần Hựu là người bậy mà giấu tội cưỡng dâm với vợ người, âm kết bè đảng, dối người trên làm việc riêng, xây dựng mồ mả cho mẹ thì vượt phép phạm phận, xét đạo của người bầy tôi, tội rất lớn vậy. Nay bệ hạ nếu thương là người có công, cũng nên giao cho công luận, lấy phép mà trị, rồi sau lấy ơn mà chu toàn cho, thế thì phép nước được tỏ bày mà kẻ gian thì biết sợ hãi”.

 Sớ giao xuống đình nghị. Nguyễn Văn Thành chỉ nhận một việc cử nhầm Trần Hựu, dâng sớ chịu tội, còn các khoản khác đều cãi cả. Vua nhân nói đến bài thơ nghịch của Văn Thuyên và dụ bầy tôi rằng:

 “Ý thơ của văn Thuyên sao mà tiếm bội thế! Phàm có Lương Vũ đế làm vua rồi sau mới có tể tướng trong núi chứ. Văn Thuyên là người thế nào mà muốn được tể tướng trong núi?”.

Tham tri Hình bộ là Võ Trinh cho rằng bài thơ lời quê không hợp lẽ tuy nhiên câu thứ 5 của bài thơ “U cốc hữu hương thiên lý viễn” cho rằng chữ “hương 香” nguyên là chữ “lan 蘭”vì kiêng tên húy [Nguyễn Phúc Lan] nên tránh; vậy y còn biết kỵ húy, thì chưa phải là bội nghịch; lời giải thích này, Vua không bằng lòng. Tuy nhiên nếu xét hai câu luận trong bài thơ này:

 U cốc hữu hương thiên lý viễn

Cao cương minh phượng cửu cao tri.

Chữ “phượng 鳳”  là danh từ cụ thể, không thể đối với chữ “hương 香” thuộc trừu tượng, vậy thì chữ “lan 蘭” là hợp cách và hợp nghĩa; dịch nghĩa như sau “Lan trong hang tối thơm nghìn dặm”

Ngày Ất Sửu 15[13/3/1816], tế Trời Đất ở đàn Nam giao, trước đó bộ Lễ tâu rằng:

“Tế Nam giao là đại lễ, Nguyễn Văn Thành là người có tội không nên dự”.

 Vua nói:

 “Văn Thành là người trọng thần của nước, con là Văn Thuyên dù có càn bậy, nhưng việc còn mờ tối, há nên nghe thuyết một bên mà vội xa bề tôi huân cựu sao?”.

 Bèn sai Văn Thành vẫn dự lễ phân hiến. Sau vài ngày vua đương coi chầu, Văn Thành từ cửa Tả túc vào, lên thẳng điện lớn tiếng kêu gào, người tả hữu cản lui xuống. Từ đấy mới cấm không được vào chầu nữa.

Bắt trói Tham tri Hình bộ Võ Trinh và Chưởng cơ Tống Phước Ngoạn hạ ngục. Đình thần đương họp tra Văn Thuyên cùng Nguyễn Trương Hiệu, thanh biện chưa xong. Có viên xá sai hình ty là Trần Ngọc Ngữ làm ngục lại nói với Võ Trinh rằng:

 “Trương Hiệu trước làm tịch sĩ cho Nguyễn Hựu Nghi, nay nhận là môn khách của Văn Thuyên là không đúng”.

Trinh đem lời đó nói với Tống Phước Ngoạn, Ngoạn lòng muốn biện cho Văn Thuyên bị vu, bèn ngầm giục Ngữ đem việc phát giác. Vua sai đình thần nghiêm tra. Ngữ không trả lời được, đổ cho Trinh và Ngoạn mớm lời; hai bên đều bị tội. 

Dân đói, triều đình chỉ cho người có ruộng vay, để có thể đòi lại được. Quan thuộc dinh Quảng Trị tâu rằng:

“Triều đình thương dân đói mà cứu sống là điều rất may. Nhưng cho vay mà căn cứ vào ruộng làm hạn thì kẻ không có ruộng không được nhờ ơn".

Vua nói:

 “Dân không đều nhau đã lâu rồi, sao có thể nhất nhất đều nhau được! Duy cho vay nhiều thì gạo rẻ, kẻ không có ruộng nhờ đó mà cũng được nhờ ơn”.

Ngày Canh Dần mồng 10 tháng 3 [7/4/1816], đặt triều nghi ở điện Cần Chánh, triệu bầy tôi đến, dụ rằng:

“Trẫm nay làm việc đã mỏi, rất lo đến kế lớn của Xã Tắc. Thái tử là ngôi trừ nhị (2) của nước, cần phải sách lập để trọng chính thống mà giữ bền gốc nước”.

Bèn triệu Thượng thư bộ Lại bộ Trịnh Hoài Đức đến trước giường ngự, sai viết

“Lập hoàng tử Hiệu [Minh Mệnh] làm Hoàng thái tử”

Rồi đưa cho bầy tôi xem, Vua nói:

 “Ai đồng ý thì ký tên vào”.

 Quần thần đều nói:

“Ý thánh định trước, thực là phước không cùng của xã tắc, bọn thần xin noi theo mệnh lệnh”.

Vua thung dung dụ rằng:

“Cha con truyền ngôi cho nhau là đạo thường xưa nay. Từ đời Hán đời Đường trở xuống, ít người không theo. Hoặc có kẻ nói “đích tôn thừa trọng” [Cháu đích tôn nhận trọng trách], ta thực không hiểu thuyết ấy. Duy có vua Thái tổ nhà Minh mê hoặc theo lời nói của Lưu Tam Ngô mà bỏ con là Yên Vương [Minh Thành Tổ] để lập đích tôn là Doãn Văn, rốt cùng sinh tai vạ. Phàm biết con không ai bằng cha. Nếu vua Thái tổ nhà Minh cho Yên Vương là hiền mà bấy giờ họp ngay đình thần, nói rõ là lập làm thái tử, thì một lời nói ra, ai dám không theo! Như thế thì làm sao sinh loạn được”.

Quần thần đều vui phục.

Ngày Đinh Dậu 17 [14/4/1816], đúc ấn vàng sách vàng cho Hoàng thái tử.

Sai Đô thống chế Trần Văn Năng, Thượng thư Trịnh Hoài Đức, Tham tri Hoàng Văn Diễn và Nguyễn Khoa Minh coi việc làm sách ấn. Ngày Nhâm dần 22 [19/4/1816], dựng cung điện Hoàng thái tử ở phía đông hoàng thành gọi tên là điện Thanh Hòa; trước điện dựng nhà Đoan bản và cửa Chấn hanh. Sai Đô thống chế Nguyễn Văn Soạn và Tham tri Đoàn Viết Nguyên trông coi công việc.

Người xã Phạn Khỏa trấn Nam Định, đón xa giá dâng sớ tâu nói rằng : trước đây bị người vu cáo, ruộng đất bị tịch thu, sau án xét ra được vô tội, xin trả lại ruộng đất, nhưng quan sở tại cho rằng trót đã thu rồi không cho.

Vua xem lời tâu, sắc cho quan Bắc Thành thần xét rõ các án, phàm có người bị ruộng đất tịch thu mà xét ra không có tội trạng thì trả lại hết.

Khai mỏ đồng Trình Lạn tại châu Thủy Vĩ [Lao Cai]. Trình Lạn có mỏ đồng đỏ, người Thanh xin khai mỏ để nộp thuế; quan Bắc Thành  tâu lên, Vua y cho.

Sai thủy quân và đội Hoàng Sa đi thuyền ra Hoàng Sa để thăm dò đường thủy.

Bọn Bùi Đức Mân và Nguyễn Kim Truy từ nước Xiêm về. Trước đây người Xiêm lấy việc đánh nhau ở Phủ Lật mà oán Nặc Chăn, vua thứ hai nước Xiêm mưu với Phật vương rằng:

“Nặc Chăn dám khinh rẻ ta vì cậy có Nam triều che chở. Nay ta đánh Chăn, Nam triều tất phải cứu, nhân đó ta đánh luôn để cởi hai mối giận”.

 Phật vương không nghe, nói:

“Gây ra mối hấn không phải là phước. Nếu quyết thực hành mưu ấy, thì xin nhường nước cho”.

Việc bèn thôi, sau vài tháng, người Xiêm phao tin là quân ta sắp đến. Phật vương cả sợ, bèn tạo thuyền chiến, sửa đồn binh, làm kế tự thủ. Phàm dân đến buôn đất ấy, đều ngờ là do thám, bắt bỏ tù cả. Đến khi bọn Đức Mân đến, Phật vương hỏi rằng:

“Việc đánh nhau ở Phủ Lật Nguyễn Văn Thụy có được biết không?”

 Đức Mân nói:

 “Không”.

Phật vương im lặng. Lại hỏi:

“Nguyễn Văn Thành và Lê Văn Duyệt ở đâu?”.

Thành, Duyệt đều là tay tướng cũ; Duyệt lại trấn Gia Định, có tiếng, người Xiêm sợ, mỗi khi sứ giả ta đến họ vẫn hỏi thăm. Đức Mân đem tình trạng bảo cho họ biết. Phật vương hậu đãi mà tha những dân ta bị tù. Đến nay bọn Đức Mân về nước, đem việc tâu lên. Vua không muốn gây hấn khích ngoài biên, bèn hạ chiếu cho Nặc Chăn thông sứ với nước Xiêm, Dụ rằng:

 “Nước ngươi đối với Xiêm, lấy nước nhỏ thờ nước lớn đã lâu năm rồi. Nay vương tuy không thân hành sang thăm, cũng nên sai sứ đi như xưa, không nên trước hậu mà sau bạc”.

 Do đó nước Chân Lạp lại cùng nước Xiêm giao hảo.

Tháng 4 [27/4-26/5/1816] , thu ấn Chưởng Trung quân của Nguyễn Văn Thành và giam Văn Thuyên vào ngục. Trước là Nguyễn Trương Hiệu tố cáo Văn Thuyên mưu phản, Văn Thuyên cho rằng thơ ấy không phải tự tay viết, cố cãi là vu. Kịp Đỗ Văn Chương làm chứng cho lời nói của Hiệu là đúng; Phạm Đăng Hưng tâu lên. Vua nói:

 “Văn Thuyên đã phục chưa?”

Trả lời rằng chưa. Vua nói:

“Nó có lòng làm phản, sao được già miệng thế?”

Đăng Hưng tâu rằng:

“Văn Thuyên tự cho mình là con công thần, bệ hạ không nỡ giết và bọn thần ngửa theo lòng thánh, không dám hết phép tra trị, nên mới già miệng là do cậy mình vậy”.

Vua nín thinh, sáng hôm sau bèn sai Lê Văn Duyệt tra hỏi. Văn Thuyên quả phục, do đó Văn Thành sợ hãi xin chịu tội. Vua bèn đưa tờ biểu ra cho bầy tôi xem. Đăng Hưng tâu nói:

“Văn Thành dâng biểu này, lời nói úp mở, muốn lấy khôn vặt đánh lừa triều đình, việc xin chịu tội là không phải thực lòng vậy”.

Vua nói:

“Lấy tình thực mà nói, Văn Thành không phải là người phản bạn, chỉ có lỗi là không biết con mình là ác, mà lại che lỗi cho, ấy là muốn khêu lòng giận cho mọi người, cũng ngu lắm vậy có gì là khôn đâu?”.

Bầy tôi xin hạ ngục Văn Thành,Vua nói:

“Văn Thành vốn là kẻ có tội ; nhưng thể thống đối với đại thần, cũng nên có cách xử trí”.

 Bèn sai thu ấn và khiến về ở nhà riêng.Văn Thành mất chức; Vua bảo bầy tôi rằng:

“Văn Thành thân làm đại thần mà dung túng cho con kết nạp môn khách, là hiếu danh ư ? Hay ý muốn làm gì ? Có người tôi như thế xử trí thực khó. Nếu không bảo toàn được công thần thì cũng không phải là việc hay của trẫm, thế mới khó chứ!”.

Đắp đê giữ ruộng ở huyện Tống Sơn, Thanh Hoa. Năm ngoái Vệ úy Tôn Thất Huy tâu xin lưu vệ binh ở trấn để cùng với dân huyện đắp đê để bảo vệ nghề nông, Vua y lời xin. Đến nay khởi công đắp đê, sai phát tiền 1.000 quan, 5.000 phương gạo cấp cho.

Tướng giặc ở châu Bố Chính ngoại dinh Quảng Bình tên là Điện ngụy xưng niên hiệu Càn Thái, họp đảng ở xã Thanh Bào mưu nỗi dậy. Lưu thủ là Phan Văn Thúy đem quân vây bắt. Điện trốn sang Nghệ An, quan quân bắt giết.

Tháng 5 [27/5-24/6/1816] đúc ấn bạc Hoàng thái tử, trên khắc chữ triện “Đông triều thị tín”(3).

Ngày Ất Mão mồng 7 tháng 6 [1/7/1816], điện Thanh Hòa làm xong; ngày Bính Thìn mồng 8 [2/7/1816], Hoàng tử thứ tư [Minh Mệnh] lên ở điện Thanh Hòa.

Người thiểu số Thạch Bích [Đá Vách] ở Quảng Ngãi lại quấy rối ngoài biên; Trấn thủ Phan Tiến Hoàng đánh không lợi. Vua nghe tin, chiếu sai Lê Văn Duyệt đem quân tiến tiễu, dùng Phó đô thống chế Nguyễn Văn Trí, Vệ úy Phan Đăng Tuyên và Nguyễn Văn Trượng phụ tá. Lại sai Quảng Nam, Bình Định lượng phát  biền binh theo Duyệt điều khiển. Duyệt đến nơi, người thiểu số đều trốn nấp cả; bèn lưu bọn Trí ,Trượng cầm quân rồi triệu Duyệt về.

Trói Phan Tiến Hoàng giải về Kinh, giao bộ Hình bàn xét; Hiệp trấn Nguyễn Hoài Quỳnh tâu:

“Tiến Hoàng thân làm tướng ngoài biên, trị dân chống giặc không đúng phép đến nỗi quân ác man gây việc, đến khi đem quân đánh dẹp, lại sai quân cơ, xin xử theo tội trảm giam hậu”.

Vua theo lời.

Nguyễn Văn Trí sai Nguyễn Văn Trượng đánh úp người thiểu số Thạch Bích, phá tan. Trước là viên Đội trưởng ở Quảng Ngãi là Nguyễn Đặc bị Quản suất lăng nhục, trốn theo dân thiểu số Thạch Bích, hằng dẫn quân thiểu số đi cướp bóc. Kịp khi đại quân tiến đến, Đặc tự thú xin lập công chuộc tội, Lê Văn Duyệt cho. Đến nay, Đặc dụ quân thiểu số đến; Trí ngầm sai Trượng nấp quân đánh úp, chém hơn trăm thủ cấp, bắt được khí giới rất nhiều. Tin thắng trận báo lên; thưởng cho Trượng mũ áo và 1.500 quan tiền, cho các biền binh 6.000 quan tiền, mà tha tội cho Đặc.

Tháng 6 nhuần [25/7-22/8/1816], sai đình thần bàn lại án phản nghịch của Nguyễn Văn Thuyên. Trước vua từng sai bộ Hình lấy những lời ở trong án trích tâu, đọc đến việc Nguyễn Văn Thành sai Nguyễn Trương Hiệu Phước xem mả mẹ, vua nói :

 “Văn Thành cầu lấy đất tốt sợ giàu sang không được thêm nữa à ?

Đến nay án dâng lên, đình thần đều nói :

“Văn Thuyên mưu làm phản, tội trạng rõ ràng ; Văn Thành thì dám che giấu cho con, lấy yêu ngôn tâu bậy, sửa mộ quá phép, tiến cử người xằng, nhiều điều bất pháp như thế, xin xử tội chết”.

Chỉ một mình Tham tri bộ Lại Trần Văn Tuân cho rằng :

“Văn Thành không dạy được con thì tội nhẹ ; Nguyễn Duy Hòa tham hặc đại thần thì tội nặng.”

 Vua giận nói :

“Vậy là muốn khóa miệng người ta à? Há không có bè đảng sao?”.

Bèn hạ lệnh bàn lại.

Tháng 7 [23/8-20/9/1816], triệu Chưởng cơ lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh là Lưu Phước Tường về Kinh ; lấy Trấn thủ Hà Tiên là Nguyễn Văn Triêm làm Trấn thủ Vĩnh Thanh, Phó vệ úy vệ Hùng cự nhị là Trần Văn Trinh làm Trấn thủ Hà Tiên. Trinh ra đi, Vua dụ rằng: “Việc binh dân kiện tụng triều đình đã có phép sẵn ngươi nên cẩn thận giữ phép vỗ nuôi dân chúng ngoài biên, đừng nên tham cao chuộng lạ”.

Ban mũ áo thường triều cho các quan nước Chân Lạp. Trước đây, Vua Nặc Chăn đã nhận mũ áo, quan Chân Lạp trông thấy khen ngợi đều xin đổi theo phục sắc của nước ta; quan thành Gia Định tâu xin cho. Từ đấy y phục đồ dùng của người Chân Lạp phần nhiều mộ theo phong cách người Việt, tục cũ dần dần đổi bỏ.

Hoàng tử thứ 6 là Bính dung túng cho bọn thuộc hạ ở phủ đi dỗ con nhà người ta làm nghề con hát. Việc đến tai vua; Vua giận sai đánh rất đau. Hoàng thái tử khóc xin cho. Vua không cho; bảo bọn Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Nhân, Nguyễn Đức Xuyên rằng:

“Từ nay hoàng tử hoàng tôn có làm gì trái phép, bọn ngươi phải báo cáo trẫm biết”.

Tham tri bộ Hộ là Lê Viết Nghĩa đi thanh tra các trấn Gia Định, sai riêng lính coi kho thiện tiện mua lương của nhà nước, bị trấn Vĩnh Thanh tố phát, Vua sai giết.

Phạm Đăng Hưng xin đặt kho ở xã [xã thương] để phòng chẩn cấp năm mất mùa. Vua nói:

“Trẫm trù tính đã kỹ rồi, phương pháp đặt xã thương làm được thực khó, kẻ giữ kho không được người tốt thì sẽ hại cho dân. Không bằng cẩn thận  rộng chứa thuế chính cung, gặp khi đói kém thì phát chẩn và cho vay, đó cũng là chước hay vậy”.

Lại từng bảo Đăng Hưng rằng:

“Đời xưa chia ruộng và định sản nghiệp, việc ấy xem ra như hay. Nhưng nghĩ bọn du thủ du thực, dẫu trao ruộng đất cho ắt cũng không chịu siêng năng làm việc, rồi cũng chuyển bán cho người khác. Nay muốn ngăn cấm việc kiêm tính ấy ra để chia đều, chỉ thêm nhiễu dân mà thôi. Trẫm nghĩ kỹ rốt cuộc cũng không làm được”.

Tháng 8 [21/9-20/10/1816] Xiêm La sai bọn Sá Thông Sự đến hiến phương vật và hỏi việc năm ngoái Tham Đích Tây đánh quân Xiêm. Vua cho vào yết kiến ở điện Cần Chánh và dụ rằng:

 “Tội của Tham Đích Tây đã sai vua Phiên [Chân Lạp] trị rồi. Nhưng đầu mối gây ra việc đánh nhau là ở tướng Xiêm, về cáo cho vua ngươi biết nhé”.

Tháng 9 [21/10-18/11/1816], nước Chân Lạp sai sứ sang mừng lễ lớn sách lập Hoàng thái tử. Vua thấy nước ấy mới yên, sai thu phẩm vật một vài thứ, còn dư cho trả lại rồi hậu đãi cho về.

Cấm thuyền buôn chở riêng thóc gạo hóa vật thông thương với nước ngoài. Kẻ nào phạm thì lấy luật giao thiệp riêng ngoài cõi và luật phạm cấm ra biển để xử, thuyền và hàng hóa sung công.

Bảo hộ Chân Lạp là Nguyễn Văn Thụy ốm xin giải chức; sai Chưởng cơ Lưu Phước Tường thay.

Vua cho rằng bảo hộ là chức vụ quan trọng ở ngoài biên, cho Phước Tường làm Thống chế, cho trật ngang Thống chế Thủy dinh, cấp cho ấn đồng bảo hộ cho trọng thêm quyền. Phước Tường từ giả, Vua cho lên điện và dụ rằng :

“Gia Định giáp giới Chân Lạp, đường giao thông bốn bề năm ngả, ngươi nên bày tỏ với thành thần sửa sang đường sá, cho mạnh sự phòng thủ ngoài biên”.

Cho 50 quan tiền, lại cho mộ lập một đội thuộc sai để đi theo.

Ban tiền “Gia Long thông bảo” mới đúc. Hạ lệnh cho các dinh trấn từ Quảng Bình vào Nam, phàm lương bổng và chi tiêu đều dùng tiền cả; duy dân gian nộp thuế vẫn phải dùng nửa tiền nửa bạc.

Hủy tiền ngụy hiệu của Tây Sơn, chiếu rằng : “Quy chế đúc tiền, từ xưa ghi niên hiệu cốt để phân biệt. Từ thuở Tây Sơn lấn cướp, đúc ra các thứ tiền Thái Đức, Quang Trung, Cảnh Thịnh, Bảo Hưng, dân gian nối nhau thông dụng, lẫn lộn rất nhiều. Nhưng noi theo đã lâu, chợt nghiêm cấm thì người tích trữ phải đọng lại mà không thông, người dùng quen thì ngại tiền mới, thực ra không tiện cho dân. Vậy chuẩn định những tiền ngụy cho thông dụng thêm từ năm Đinh Sửu [16/2/1817-4/2/1818] đến năm Tân Tỵ [3/2/1821-22/1/1822] là năm năm, từ năm Nhâm Ngọ [23/1/1822-10/1/1823] về sau thì đều cấm. Ở trong hạn ấy thì kho tàng trưng thu và nhân dân mua bán không được kén loại, làm trái thì có tội”.

Tháng 10 [19/11-18/12/1816], Chân Lạp dâng biểu xin hằng năm sai sứ sang chầu một lần. Vua chấp nhận cho sứ giả hàng năm đi cùng thuyền chở của Gia Định; phẩm vật tiến cống gồm : sừng tê 2 tòa, ngà voi một cặp, sơn đen 10 ghè; đậu khấu, sa nhân, sáp ong, cánh kiến, trần hoàng đều 50 cân.

Vua nghe tin quân và dân ở Gia Định nhiều người chiếm ruộng đất của người Chân Lạp, các nha môn cũng có người Chân Lạp đến phục dịch; nên ban chiếu cho quan Gia Định rằng:

 “Chân Lạp đời đời làm phiên phụ của ta, một tấc đất, một người dân, đều nhờ ơn triều đình nuôi giữ. Phàm ruộng đất có bị người Việt lấn chiếm, dân có bị các nha dung chứa thì đều trả lại cả”.

Có tên Hữu lấy trộm ấn Tả quân, Lê Văn Duyệt bắt được tâu lên. Vua sai đình thần tra hỏi. Hữu thú là do Nguyễn Văn Thành sai, hẹn thưởng 30 lạng bạc; lại nói Văn Thành sai làm môn hạ Văn Duyệt để bỏ ngầm thuốc độc, mưu không thành bèn tự lấy trộm ấn bỏ đi. Vua cho Hữu nói trước sau bất nhất, không có căn cứ; nên không xét, sợ liên lụy cho người, bèn sai giết Hữu và bỏ việc ấy đi.

Đặng Trần Thường có tội bị  giết. Đặng Trần Thường đã được tha, lưu lại kinh; nhân vì trước ở Bắc Thành, ẩn lậu thuế đầm ao đinh điền, Lê Chất phát giác ra lại bị hạ ngục. Trần Thường uống rượu nói xằng, phần nhiều oán trách. Đình thần thẩm án đều cho rằng nên giết; bèn xử giảo [thắt cổ] và tịch thu gia sản.

Tháng 11 [19/12/1816-16/1/1817] Diễn tự công Lê Duy Hoán mưu phản. Việc phát giác, bắt hạ ngục. Trước Duy Hoán ở Thanh Hoa, có người Khoái Châu [Hưng Yên] tên Đỗ Danh Hoành đến làm môn khách môn, xui  làm phản. Duy Hoán mới nghe thì sợ. Hoành lại nói có câu sấm “Phá điền thiên tử xuất”. Phá điền tức là chữ thân (4); Duy Hoán do đó mà mê hoặc. Hoành bèn giới thiệu người trong đảng là Đặng Đình Thạch làm mưu chủ, suy tôn Duy Hoán làm Trinh nguyên hội chủ, xưng là vua Lê, uống máu ăn thề. Duy Hoán sai Thạch về Bắc Thành, chiêu tập những bọn giặc cướp , tụ đảng ở Kinh Bắc. Đội trưởng Nguyễn Đức và Hà Viên tố cáo với Bắc Thành. Quan Bắc Thành đem quân vây bắt, rõ được sự trạng, mật báo cho Thanh Hoa, xét chỗ ở Duy Hoán, bắt hết cả văn thư đồ đảng và ấn tín tâu lên. Vua bảo bầy tôi rằng:

“Trẫm đãi họ Lê không bạc, Duy Hoán vì sao mà làm phản?”.

Tức sai Hiệp trấn Thanh Hoa là Võ Văn Doãn hội đồng với ba tào Bắc Thành mà xét án ấy. Án xong, đóng gông Duy Hoán giải về Kinh. Họ Lê sợ hãi, đều xin đến cửa khuyết chờ tội.

Vua xuống chiếu dụ rằng:

 “Duy Hoán tự làm việc trái phép, chẳng những phải tội với triều đình mà cũng hổ thẹn với họ Lê nhiều vậy. Phép nước không thể tha được. Tội ở Duy Hoán, trẫm lấy lòng chí công, không lỡ lấy việc ấy mà bắt tội họ Lê, đừng sợ”

Tổng trấn Gia Định là Nguyễn Huỳnh Đức dâng biểu nói:

“Nay Phó tổng trấn Trương Tấn Bửu và Tham tri Lê Bá Phẩm đều đã về Kinh, thần là kẻ thường tài, ở một mình ở nơi xung yếu, bận rộn, nhiều việc chồng chứa, xin chọn người làm phó”.

 Dâng biểu tâu. Vua bảo Nguyễn Văn Nhân rằng :

“Gia Định là thành lớn ở phương Nam, lại có việc ngoại giao quan trọng, không có được người giỏi thì không xong”.

Bèn lấy Thượng thư Lại bộ là Trịnh Hoài Đức làm Hiệp tổng trấn Gia Định. Sai Bảo hộ Chân Lạp là Trần Công Đàn lãnh Binh tào và kiêm lý Hộ tào. Vua nhân hỏi Trịnh Hoài Đức rằng:

“Công Đàn đã về Gia Định thì trách nhiệm từ chương ở Nam Vang ai có thể sai được?”.

Hoài Đức thưa có Tri bạ Lê Đăng Doanh. Bèn sai Đăng Doanh đi thành Nam Vang, theo Bảo hộ Lưu Phước Tường chuyên làm việc từ chương.

Sai Phạm Đăng Hưng kiêm lãnh Lại bộ, quản lý công việc Khâm thiên giám.

Tháng chạp [17/1-15/2/1817], định phép luyện thuốc súng. Diêm tiêu 11 cân 4 lạng, lưu hoàng 1 cân 8 lạng, than 2 cân 4 lạng, thành thuốc súng 13 cân 7 đồng 9 phân 4 ly.

Vua xem bản đồ Châu Đốc, bảo các thị thần rằng :

“Đất này nay mở đường sông để đi thẳng tới Hà Tiên (5), làm ruộng đi buôn đều được lợi cả. Sau này dân ở đông đúc, đất mở rộng rãi, có thể thành một trấn to lớn”.

 

 

Chú thích:

1.Kết giao cận thi : Nội dung cấm các quan không được chơi với kẻ hầu gần Vua.

2.Trừ nhị : Dự bị lên nối ngôi, coi như vị vua thứ hai.  

3.Đông triều thị tín : Đông triều tức  Đông cung, là Hoàng thái tử.

4.Lợi dụng câu sấm “Phá điền thiên tử xuất”, giải thích như sau: Chữ điền [田] cắt bởi nhát dọc, thành chữ thân [ 申]; ý chỉ năm Thân [Giáp Thân 1824] Vua Lê tái xuất hiện.

5.Tức sông Vĩnh Tế tại biên giới Hà Tiên, An Giang; đào sau này.

Tháng giêng năm Mậu Dần Gia Long thứ 17  [5/2-6/3/1818], cử Lê Chất làm Tổng trấn Bắc Thành. Chất dâng sớ từ và xin về kinh để chầu, Vua dụ rằng :

“Thăng Long là đất lớn ở Bắc Thành, giao cho ngươi ở đấy là tự trẫm kén chọn, ngươi chớ từ. Nhưng nghĩ  đến công lao đi thú biên phương đã lâu, còn đương chọn người có công lao tài năng cho làm chức phó. Vậy đợi có Phó tổng trấn đến thành, ngươi muốn về Kinh vào chầu thì sẽ theo lời ngươi xin”.

Thổ phỉ ở Nghệ An quấy nhiễu. Phó đô thống chế Tôn Thất Bính cùng Trấn thủ là Hoàng Viết Toản thân mang binh và voi chia nhau đi đánh bắt. Giặc đều trốn nấp. nên tâu xin đóng quân không đánh, để chờ giặc tự ra thú. Vua không chấp nhận, bảo kịch liệt đánh để trừ tận gốc.

Tháng 2 [7/3-4/4/1818], định lệ cấp lương ăn cho tù. Tù bị đồ [lao công khổ sai], mỗi người mỗi tháng cấp 11 thăng [lít] gạo; tù bị lưu [đày], mỗi người mỗi tháng 10 thăng; tù giam cấm và tù giam xét ở ngục chưa xử đoán xong mà không người cấp dưỡng, không kể nam hay nữ, 18 tuổi trở lên thì mỗi người 9 thăng, 11 tuổi trở lên thì mỗi người 7 thăng, 10 tuổi trở xuống thì mỗi người 5 thăng. Tù tội lưu, nếu vợ con có xin theo đi thì cấp y theo lệ tù giam cấm [9 thăng].

Cho Lê Duy Khải, con Vua cũ Lê Hiển Tông, làm Cai cơ, trật chánh tam phẩm; coi giữ việc thờ tự nhà Lê, cho mũ áo đại triều.

Xây đài gạch tại Kinh thành. Vua sai bọn Hoàng Công Lý, Trương Phước Đặng, Nguyễn Đức Sĩ, trông coi công việc xây 24 đài ở trên thành

Người Kinh Bắc bắt được ấn đồng cổ (mặt ấn khắc chữ “Lục Ngạn [Bắc Giang] huyện ấn”, sau lưng khắc chứ “Cảnh Trị nguyên niên [Lê Huyền Tông 1663] tạo”. Quan Bắc Thành  đem nộp, sai thu cất đi.

Tháng 3 [5/4-4/5/1818], giặc ở Nghệ An nổi tại địa hạt Đông Thành [huyện Yên Thành, Nghệ An], Quỳnh Lưu. Binh lính do trấn phái đi đánh có lúc bị thua. Phó đô thống chế Tôn Thất Bính đem quân đến thì giặc đã rút đi; bèn  đóng quân ở đồn Tiên Lý [huyện Yên Thành, Nghệ An], rồi đem sự việc tâu lên. Vua dụ rằng trước đây chia đường để đánh, số quân phân tán, đường núi lại không quen, cho nên dễ bị thua. Phàm phép dụng binh hợp thì mạnh, chia thì yếu; nay nên hợp quân đóng đồn, sai dò thám được thực tình, ăn chắc mới tiến đánh. 

Tháng 4 [5/5-3/6/1818], trước kia luật lệ thi hành, án xử tội đồ [lao công khổ sai] có 10 năm, 15 năm và suốt đời; bèn sai đổi lại, lấy 5 năm làm hạn, ai đã đầy 5 năm thì tha.

Tháng 5 [4/6-2/7/1818], sứ bộ Hồ Công Thuận đi sứ nhà Thanh vào tháng 2 năm ngoái [18/3-15/4/1817], nay trở về nước.

Tham hiệp Yên Quảng là Trần Phước Hiển, nhận tiền hối lộ của dân, đến 700 quan, việc phát giác, Vua nói :

 “Không giết kẻ tham bẩn thì lấy gì khuyên người thanh liêm ?”.

Sai quan Bắc Thành trị tội, Hiển bị tội chết.

Sử liệu này, Quốc Sử Di Biên chép có liên quan đến nữ sĩ Hồ Xuân Hương, ghi sự việc xãy ra vào đầu năm Kỷ Mão [1819] như sau:

“Tham hiệp Yên Quảng ví hống hách, lấy tiền của dân, phải tội chết. Châu Vạn Ninh phần nhiều có ruộng hoang, Tham hiệp ức hiếp dân bắt khai làm thực điền, đòi ăn bạc đến hàng ngàn, bị dân trong châu tố cáo. Quan xét xử là Thủ Dung xếp đặt thành án, Tham hiệp phải giam 1 năm. Tiểu thiếp của Tham hiệp là Xuân Hương hay chữ, lại hiểu chính sự, bấy giờ gọi là tài nữ; Tham hiệp thường sai can thiệp việc ngoài, nên Thủ Dung ghét sẵn.”

Trước kia vào tháng giêng năm Gia Long thứ 14 [9/2-10/3/1815],  binh thuyền Quảng Đông của bọn Lý Chấn Thị gặp bão dạt vào phần biển Phú Yên; cho đi bộ về nước, để lại súng ống khí giới ở trấn. Nay sai bọn Trần Chấn và Nguyễn Hựu Nhân đưa thuyền bị nạn cùng súng ống khí giới sang nhà Thanh.

Tháng 6 [3/7-1/8/1818] giặc ở Nghệ An lẻn xuống huyện Thanh Chương [Nghệ An]. Thổ hào là bọn Nguyễn Quỳnh và Nguyễn Hữu Siêu đem dân đón đánh bắt được khí giới rất nhiều. Sự việc tâu lên; cho bọn Quỳnh làm Đội trưởng, thưởng tiền 400 quan.

Giặc biển Chà Và [Java, Indonesia] tụ họp đi cướp bóc, gây mối lo cho dân Phú Quốc; sai quan thành Gia Định đem quân đi bắt.

Dư đảng giặc tại Trung Quốc là Cao La Y lại chiếm giữ Lâm An [Vân Nam], đánh cướp các huyện Kiến Thủy [phủ Lâm An], Mông Tự [phủ Lâm An]. Vua thấy đất Lâm An tiếp với Hưng Hóa, sai quan Bắc Thành  phát binh giữ các châu biên giới Thủy Vĩ [Lao Cai], Chiêu Tấn [phủ An Tây, Hưng Hóa], Lai Châu, để phòng bị. Hơn một tháng, giặc Thanh dẹp yên, quân ta cũng rút. Bấy giờ có người buôn nước Thanh là Trương Chiếm Ngao có hiềm khích với đồ đảng của mình là Trương A, giả làm công văn huyện Văn Sơn [phủ Khai Hóa, Vân Nam], đích thân đưa cho trấn Tuyên Quang, nói Trương A là giặc trốn, nên bắt trị tội ngay. Các quan tại thành, trấn hạch là không hợp lệ (1), bèn đưa thư tâu lên. Vua nói :

“Thư ấy là giả, đưa nó cho nước Thanh giết đi”.

Tháng 8 [1/9-29/9/1818], dân nước Chân Lạp đói, lại xin đong thóc ở Gia Định, sai bán cho 5.000 hộc thóc. Nước Chân Lạp sai sứ sang cống và xin thương thuyền được tự do qua lại trên sông Hậu Giang, thư rằng :

“Trước kia các xứ Nam Vang, Ô Môn [Cần Thơ], Ba Xắc [Sóc Trăng], đi lại buôn bán, mọi người đều lấy làm tiện. Từ khi Nặc Nguyên chiếm nước, Nặc Chăn chạy sang bên này thì triều đình mới có lệ cấm buôn. Nay nước đã yên định, đời đời xưng làm phiên thần, xin lại cho đi lại buôn bán như cũ”.

Vua y cho; sắc cho vua Chân Lạp từ nay quốc thư công văn thì dùng ấn Quốc vương đã ban cấp năm Gia Long thứ 6; giấy thông hành cửa quan bến đò thì dùng triện ngà. Đồn tấn các địa phương hỏi han xét nghiệm thì phải xét đích xác, không được làm khó khăn.

Sai Mạc Công Du tìm tòi sự tích Hà Tiên. Vua khuyến khích, ban dụ rằng :

“Đất Hà Tiên là bờ cõi mới do các thánh mở mang và là chỗ đất cũ của tiên tổ ngươi là Mạc Cửu và Mạc Thiên Tứ được phong. Từ triều trước trở đi công việc đều có sách vở ghi chép. Từ giặc Tây Sơn nổi loạn, sách vở tản mát, không theo đâu mà kê cứu được. Nay bắt đầu yên định, dân trước sót lại hãy còn, ngươi nên hết lòng tìm hỏi thu nhặt việc cũ, biên chép tiến lên, trẫm sẽ đăng vào tín sử, để lại đời sau”.

Tháng 9 [30/9-29/10/1818], lấy Chưởng cơ lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] là Nguyễn Văn Thụy làm Thống chế, lại sai bảo hộ nước Chân Lạp, lấy Phó tướng quyền lãnh bảo hộ Nguyễn Văn Xuân lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh.

Tổng trấn Gia Định Nguyễn Huỳnh Đức  đưa hịch gọi Ốc Nha Lục và Ốc Nha Ma nước Chân Lạp đến thành. Vua Chân Lạp nghe thấy sinh ngờ, bọn ốc Nha Lục sợ tội không dám về nước. Huỳnh Đức đem  sự việc tâu bày, Vua nói :

“Thành thần vời riêng ốc Nha đi riêng, đều là không phải. Huỳnh Đức làm việc ở biên cương đã già đời, còn sơ lược thế, Vua Phiên ngờ vực có gì đáng lạ”.

Bèn phạt bổng Huỳnh Đức; chiếu dụ Vua Chân Lạp cho yên lòng, rồi cho bọn Ốc Nha Lục về nước.               

Tháng 11 [28/11-26/12/1818], sửa đồn Châu Đốc. Đồn bị nước lụt ngấm vào nên vỡ, sai quân dân sửa lại. Lại điều động thêm lính cơ bốn trấn và lính đồn Uy Viễn, mỗi nơi 100 người, hợp với biền binh phái trước để đóng giữ.

Vua lại thấy sau đồn có nhiều đất không, sai trấn thần Vĩnh Thanh tụ họp người Hoa, người Chân Lạp, người Chà Và [Java] đến ở, lập phố chợ và khai khẩn chỗ hoang, cấm dân ta không được quấy rối.

Thổ phỉ ở Nghệ An lên xuống huyện Hương Sơn; thổ hào là Hồ Đình Vực đem dân chống đánh, bắt được đồ đảng giết đi. Cho Đình Vực làm Đội trưởng, thưởng tiền hơn 100 quan.

Tháng chạp [27/12/1818-25/1/1819], năm ngoái Trần Chấn và Nguyễn Hựu Nhân đem thuyền Trung Quốc bị nạn sang Quảng Đông, nay trở về.

Triệu bảo hộ Chân Lạp là Nguyễn Văn Thụy về, sai Tham tri Trần Văn Tuân lãnh việc bảo hộ. Trước Thụy thay Nguyễn Văn Xuân làm bảo hộ, người Chân Lạp không thích Thụy mà xin giữ Xuân lại, gửi thư đến Gia Định. Nay Vua giải quyết dung hòa bằng cách lấy cớ khác triệu Thụy về, mà cho Tuân thay, chứng tỏ việc quyền nghi thay đổi không hoàn toàn rập theo yêu cầu của Chân Lạp

Tháng giêng năm Gia Long thứ 18  [26/1-23/2/1819], sửa đắp thành Thăng Long. Sai 5.300 người thuộc Ngũ quân và Tượng quân ở Bắc Thành sung làm việc, miễn cho năm nay không phải về kinh, thưởng tiền 35.000 quan, gạo 35.000 phương.

Sai trấn Vĩnh Thanh [Vĩnh Long] đắp hai đồn Tân Châu [An Giang] và Chiến Sai; lại ở thủ sở cũ Châu Đốc đắp một đồn gọi là  Châu Giang. Đồn đắp xong, điều động lính cơ bốn trấn hạt Gia Định, chia phiên đóng giữ. Lấy Cai cơ Võ Văn Sáng giữ đồn Tân Châu kiêm quản đồn Chiến Sai, theo quyền quản hạt của Vĩnh Thanh. Cai đội Trần Văn Ngoan giữ đồn Châu Giang, theo quyền quản hạt của Châu Đốc.

Đào kênh ở Phiên An đến sông Mã Trường, [kênh Ruột ngựa]. Sai Phó tổng trấn Gia Định là Hoàng Công Lý lấy dân Phiên An hơn 10.000 người, cấp cho tiền gạo  sai làm việc; khi công việc xong đặt tên là sông An Thông [kênh Tàu Hủ, Sài Gòn]. Sông ở phía tây nam trấn, trước có sông từ kênh Thông, qua Sài Gòn đến Lao Giang, xa xôi, nhỏ hẹp, quanh co, nông cạn. Đến nay đổi đường cũ, đào kênh mới, từ kênh Thông thẳng đến sông Mã Trường, dài hơn 9 dặm, ngang 7 trượng 5 thước, sâu 9 thước. Đường sông đã thông, thuyền bè đi lại ngày đêm nối nhau, bèn thành chỗ bến sông đô hội, người ta đều khen là tiện lợi

Sai Tả quân Lê Văn Duyệt đi kinh lược các xứ Nghệ An, Thanh Hoa. Lấy bọn Phó đô thống chế Nguyễn Văn Trí và Vệ úy Tôn Thất Huy lệ theo việc binh, Tham tri Lê Bá Phẩm giúp việc quân cơ, Tham bồi Nguyễn Hựu Nghi sung làm giấy tờ trong quân. Vua thấy hai trấn ấy hằng năm bị đói, dân xiêu dạt phần nhiều họp nhau làm giặc cướp, quan sở tại không thể ngăn được, bèn sai Duyệt đi, việc thường đều cho tùy tiện xử đoán, duy việc lớn thì mới tâu lên.

Cho dòng dõi nhà Lê là Lê Duy Thản, con Vua Hiển Tông làm Cai cơ giám thủ việc thờ tự nhà Lê; Duy Khải ốm chết nên lấy Thản thay.

Đào sông Vũng Cù [thượng lưu sông Vàm Cỏ Tây], sai Trấn thủ Nguyễn Văn Phong lấy hơn 9.000 dân làm việc, hàng tháng cấp cho tiền gạo đầy đủ. Vài tháng công việc xong, đặt tên là sông Bảo Định. 

Tháng 2 [24/2-25/3/1819] Lê Văn Duyệt đã đến Nghệ An, tuyên dương uy đức của triều đình, hỏi thăm nỗi khổ của nhân dân. Bọn giặc cướp nghe tin tan vỡ, hoặc đến cửa quân xin thú, hoặc bị quan quân bắt giết, trong cõi nghiêm hẳn.

Duyệt dâng sớ nói :

 “Dân Nghệ An điêu hao quá lắm. Xét về cớ đến nỗi như thế thì có hai mối là quan thì không có tài năng vỗ trị, lại thi đua nhau tham lam tàn ngược. Dân đi trộm cướp là do đấy cả. Xin chọn quan trấn khác để vỗ yên dân. Lại tha cho thuế đã giục, dừng hẳn công dịch, để thỏa lòng mong mỏi của dân”.

 Vua đều theo lời, chiếu tha thu thuế năm nay và thuế thiếu năm trước; tại trấn cho dừng lại  những công việc không cần kíp.

Tháng 3 [26/3-23/4/1819], sai Tham tri Hình bộ là Võ Đức Thông sung Đề điệu trường thi Nghệ An; Ký lục Quảng Bình là Hoàng Kim Hoán sung Giám thí; Tham tri Lễ bộ là Bùi Đức Mân sung Đề điệu trường thi Thanh Hoa, Tham bồi Hình bộ là Nguyễn Huy Trinh sung Giám thí. Lấy đỗ Hương cống trường thi Nghệ An 14 người: Nguyễn Công Trứ, Đặng Huy Thuật, Hồ Minh Tĩnh, Nguyễn Năng Tĩnh, Hồ Sĩ Lâm, Lê Sĩ Thường, Nguyễn Chương Đạt, Bùi Văn Tán, Nguyễn Huy Triêm, Nguyễn Hữu Tố, Lê Hữu Tuệ, Nguyễn Đức Hiển, Phan Bá Đạt, Nguyễn Bùi Nhã. Trường thi Thanh Hoa 16 người: Trần Lê Hiệu, Trịnh Tần, Nhữ Đình An, Lê Quốc Thạc, Lê Dục Đức, Trần Văn Tự, Bùi Trịnh Dự, Trần Thố, Thang Huy Thận, Hà Duy Phiên, Nguyễn Ái, Nguyễn Phổ, Văn Như Kỳ, Lê Thanh, Lê Cảnh, Nguyễn Biểu.

Hạ lệnh cho Bắc Thành hằng năm cấp tiền thóc cho họ Trịnh. Trước đây cấp tự điền 500 mẫu, khiến thu thóc 333 hộc, tiền 75 quan. Đến nay họ Trịnh xin khiến dân đúng theo số ấy nộp vào nhà nước, rồi nhà nước cấp riêng cho, Vua chấp nhận lời xin.

Lấy Ký lục Quảng Nam là Nguyễn Xuân Tình làm Cần Chánh điện học sĩ sung Chánh sứ sang cống nhà Thanh. Đốc học Quảng Nam là Đinh Phiên làm Đông Các học sĩ, Tri phủ Nam Sách là Nguyễn Hựu Bình làm Hàn lâm Thị độc, sung Giáp Ất phó sứ.

Triệu phó tướng Tả quân lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh là Nguyễn Văn Xuân về Kinh; lại lấy Thống chế Nguyễn Văn Thụy lãnh Trấn thủ Vĩnh Thanh. Bảo hộ Chân Lạp là Trần Văn Tuân đã đến thành Nam Vang, thấy vua Chân Lạp Nặc Chăn bỏ trễ nhiều việc, các quan  mang lòng ngờ nhau, bèn dâng biểu tâu lên. Vua thấy Xuân đã từng làm bảo hộ, biết kỹ tình hình người Chân Lạp, bèn triệu vào chầu. Khi hỏi đến, Xuân thưa rằng :

 “Nặc Chăn nhu nhược, chính sự do ở chức Chiêu Chùy. Nay Chiêu Chùy chưa được người giỏi, bọn Ốc Nha không thể sai bảo nhau, cho nên ngờ nhau. Nếu chọn một Ốc Nha có khả năng làm Chiêu Chùy, để cho việc có đầu mối thì nước sẽ yên”.

Vua cho là phải, sắc cho quan thành  Gia Định viết thư đem ý ấy dụ Nặc Chăn. Rồi Nặc Chăn dâng biểu cho Ốc Nha Tôn La Kha Đồng Phù làm Chiêu Chùy.

Tháng 4 [24/4-23/5/1819], bắt đầu đắp lũy dài ở đạo Bình Man thuộc Quảng Ngãi. Ngoài lũy trồng tre, dưới ngăn bằng hào, phía bắc đến dinh Quảng Nam; phía nam đến trấn Bình Định. Địa giới dài 37.479 trượng, lính cơ đóng giữ 115 đồn, mỗi đồn 10 người, cộng 1.550 người, mỗi người cấp lương tháng 1 phương gạo.

Ngày Tân Sửu mồng 10 tháng 4 nhuần [2/6/1819], Vua ra cửa biển Thuận An; ngày Quý Mão 12 [4/6/1819] đến cửa biển Tư Dung; ngày Bính Ngọ 15 [7/6/1819] trở về.

Tháng 6 [22/7-20/8/1819] dựng Phu Văn Lâu. Trước có bảng đình, các chiếu thư dụ chỉ đem bá cáo thì treo yết ở đó; đến nay mới dựng lầu.

Châu Sầm Tộ xin nội thuộc vào Nghệ An, châu có 10 động: Sầm Man, Phật Trình Di Man, Bang Man, Bao Man, Nhãn Man, Phụng Ban Man, Quyên Man, Cân Man, Tụ Cổ Man, Trình Man. Trước kia thuộc nước Vạn Tượng, nhân Lê Văn Duyệt đi kinh lược Thanh Nghệ, Thống lĩnh thượng đạo Hà Công Thái sai người đến dụ,Tù trưởng Xỉ Vu Hâm tự đến quân thứ của Duyệt xin quy phục. Duyệt đem việc tâu lên, Vua y cho.

Tháng 7 [21/8-18/9/1819], sai Thượng thư bộ Lại bộ Nguyễn Hữu Thận, làm Đề điệu trường thi Quảng Nam, Cai bạ Bình Định là Võ Xuân Cẩn làm Giám thí; Tham tri bộ Lại là Ngô Vị làm Đề điệu trường thi Gia Định, Cai bạ Phú Yên là Trần Vân Đại làm Giám thí. Trường Quảng Nam lấy đỗ 17 người: Nguyễn Đăng Ngạn, Đoàn Bá Trinh, Nguyễn Thành, Phan Nhật Thạnh, Lê Huệ, Thân Văn Duy, Trần Văn Nhiễm, Phạm Đình Học, Trương Đăng Quế, Đinh Doãn Trung, Nguyễn Khắc Biểu, Doãn Văn Xuân, Võ Đĩnh, Nguyễn Xuân Hải, Nguyễn Văn Điển, Ngô Trọng Vỹ, Nguyễn Nhân Lý. Trường Gia Định lấy đỗ 12 người : Trương Bảo Hợp, Đặng Văn Nguyên, Đặng Văn Mô, Trương Minh Giảng, Ngô Phước Hội, Mai Thăng Đường, Nguyễn Công Hoán, Hoàng Văn Tú, Hồ Hựu, Bùi Tăng Huy, Chu Kế Thiện, Trần Vĩnh Lại.

Về việc giao thiệp với người Pháp, 2 chiếc tàu Le Henri và La Rose đem hàng sang nước ta, lần này hàng hóa đều bán được; mua đường, chè, tơ mang về. Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] muốn về thăm nhà, lại giúp triều đình phúc đáp những điều Thủ tướng Richelieu gửi hỏi; nên xin nghỉ 3 năm, được Vua Gia Long cấp trước cho 2 năm lương; cùng gia quyến đáp tàu Le Henri trở về nước.

Tháng 8 [19/9-18/10/1819], hạ lệnh cho Lê Chất về Bắc Thành giữ chức Tổng trấn. Cho súng mạ vàng, gươm mạ vàng, gươm mạ bạc của Tây Dương, mỗi thứ hai cái, và phát 20 thớt voi ở Kinh cho theo đi thú.

Tháng 9 [19/10-17/11/1819], cho cháu họ xử sĩ Võ Trường Toản là Võ Tài Đông được miễn binh dịch. Toản là người văn học súc tích, trong loạn Tây Sơn ở ẩn tại Gia Định dạy học; bọn Ngô Tòng Chu, Trịnh Hoài Đức đều là học trò, lúc Vua ở Gia Định, nghe tiếng khen ngợi. Toản mất không có con trai, tha binh dao cho con nuôi là Nguyễn Văn Trúc, khiến trông nom việc thờ cúng. Đến nay người cháu họ là Đông tuổi đã lớn, quan thành Gia Định tâu lên, lại miễn cho.

Vét đào đường sông Châu Đốc thông đến Hà Tiên; đặt tên là sông Vĩnh Tế. Vua thấy Vĩnh Thanh và Hà Tiên tiếp giáp với Chân Lạp, việc công tư đi lại, trước không có đường thủy, bàn định nhân sông Châu Đốc mà đào cho thông suốt. Gặp Chiêu Chùy nước Chân Lạp là Tôn La Kha Đồng Phù đến chầu, vua triệu cho yết kiến hỏi han. Đồng Phù trả lời rằng:

 “Khai sông ấy thì dân Chân Lạp được nhờ lợi, vua Phiên cũng muốn thế, không dám xin mà thôi”.

Vua lấy làm vui lòng, dụ bảo quan thành Gia Định, đo từ phía Tây đồn Châu Đốc qua cửa Ca Âm, Cây Báng, đến sông cũ hơn 200 dặm, tính công đào đất và lượng sức người. Sai Trấn thủ Vĩnh Thanh là Nguyễn Văn Thụy và Chưởng cơ Phan Văn Tuyên đốc suất dân phu 5.000 người và binh dân đồn Uy Viễn 500 người, Đồng Phù quản suất dân Chân Lạp 5.000 người, đến tháng 12 khởi công đào. Dân người Việt cùng với binh đồn Uy Viễn thì mỗi tháng cấp cho mỗi người 6 quan tiền và 1 phương gạo; dân Chân Lạp mỗi tháng cũng cấp cho mỗi người 4 quan 5 tiền, 1 phương gạo.

Chiếu dụ dân Vĩnh Thanh rằng :

“Đào con sông này công việc rất khó nhọc. Kế sách của nhà nước, mưu hoạch về biên thùy, đều quan hệ không nhỏ. Các ngươi nay khó nhọc, mà thực có lợi muôn đời. Vậy nên bảo nhau đừng sợ khó nhọc”.

Lại dụ vua Chân Lạp rằng :

“Nước ngươi giáp giới với Vĩnh Thanh. Nay đào sông này không những lợi cho người Hán mà còn lợi cho nước ngươi vô cùng. Vương nên họp nhân dân bảo cho biết ý nhọc một lần mà nhàn mãi mãi, khiến dân vui làm việc, cho chóng thành công. Quan Phiên trở xuống, ai không theo lệnh cho Đồng Phù trị theo quân pháp”.

Triệu Trần Văn Tuân về Gia Định, bãi bỏ chức bảo hộ Chân Lạp. Vua dụ bầy tôi rằng :

“Nước Chân Lạp có bảo hộ là vì vua Phiên mà đặt. Nay Nặc Chăn không biết lo xa, sinh ra ngờ vực, cưỡng họ thì sợ sinh biến, cứ để thế thì họ sinh nhờn, không bằng bãi bảo hộ đi, cho họ giữ lấy nước; sau này nếu họ cần thì sẽ cho lại. Như thế thì thể thống của triều đình được tôn, mà ân uy đều rõ cả”.

Bèn triệu Tuân về, lưu lại ba ngự đội đóng ở thành Nam Vang.

Tổng trấn Gia Định Quận công Nguyễn Huỳnh  Đức chết. Tặng chức Thái phó, cho 5 cây gấm Tống, 1.000 quan tiền, sai quan trấn Định Tường dụ tế. Lại lấy Chưởng Hữu quân Nguyễn Văn Nhân làm Tổng trấn Gia Định.

Trước đây vào tháng 3 sứ bộ Nguyễn Xuân Tình khởi hành sang triều Thanh cống, đến cuối tháng 9 làm lễ chiêm cận tại cửa Tây An, Bắc Kinh; vào đầu tháng 10 lại được dự yến tiệc và ban thưởng:

“Ngày 26 Ất Dậu tháng 9 năm Gia Khánh thứ 24 [13/11/1819]. Sứ thần nước Triều Tiên bọn Lý Lỗ Ích 3 người, Sứ thần Việt Nam bọn Nguyễn Xuân Tình 3 người chiêm cận tại cửa Tây An.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 362, trang 22)

“Ngày mồng 1 Canh Dần tháng 10 năm Gia Khánh thứ 14 [18/11/1819]. Quốc vương Việt Nam Nguyễn Phúc Ánh, Quốc vương Tiêm La Trịnh Phật, Quốc vương Nam Chướng Triệu Mãng Tháp Ðộ Tịch; mỗi người sai Sứ mừng vạn thọ và tiến cống sản vật địa phương. Ban thưởng cùng yến tiệc theo lệ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 363, trang 2)

Tháng 10 [18/11-16/12/1819], sai Tham tri bộ Hình là Nguyễn Duy Hòa làm Đề điệu trường thi Thăng Long, Đốc học Nghệ An là Phan Bảo Định làm Giám thí; Tham tri bộ Hộ Nguyễn Tường Vân làm Đề điệu trường thi Sơn Nam hạ [Nam Định], Đốc học Hoài Đức là Lê Huy Du là Giám thí. Trường Thăng Long lấy đỗ 23 Hương cống : Nguyễn Viết Khuông, Lý Văn Phức, Trịnh Đường, Chu Văn Nghị, Nguyễn Huy Chiêm, Hoàng Đăng Hiến, Phùng Đắc Ninh, Phạm Hội, Đinh Gia Tạo, Cấn Công Nguyên, Trần Bưu, Trần Trọng Hiển, Võ Quyền, Nguyễn Văn Trường, Cao Huy Tố, Nguyễn Đình Uyển,  Lê Huy Côn, Ngô Đình Tuệ, Đỗ Trọng Dư, Nguyễn Hữu Thu, Lý Văn Hảo, Ngô Quang Diệu,  Ngô Thế Mỹ. Trường Sơn Nam hạ lấy đỗ 30 Hương cống : Ngô Đình Thái, Phạm Đình Giản, Phạm Đình Duệ, Phạm Quang Can, Lê Huy Thụy, Nguyễn Văn Nhiên, Võ Đình Lễ, Nguyễn Dư, Võ Diễn, Phạm Cử, Trần Đăng Đạo, Nguyễn Quốc Trinh, Nguyễn Phạm Vỹ, Phạm Đăng Tình, Nguyễn Đình Lập, Nguyễn Xuân Phượng, Nguyễn Vũ Thục. Nguyễn Danh Văn, Nguyễn Huy Cầu, Nguyễn Bá Nghi, Trần Quang Chiếu, Nguyễn Bá Linh, Đỗ Khắc Thủ, Trịnh Ngọc Lâm, Bùi Cung Tiên, Phạm Đức Phổ, Nguyễn Thế Tuấn, Nguyễn Văn Nghiêm, Đỗ Huy Cảnh, Đỗ Mậu Thường.

Ngày Bính Tý 18 tháng 11 [3/1/1820], Vua không được khỏe, hạ chiếu rằng mọi việc quân, việc nước đều trình lên để Hoàng thái tử quyết đoán, rồi sau mới tâu lên.

Ngày Tân mão mồng 3 tháng chạp [18/1/1820], triệu Hoàng thái tử và các Hoàng tử tước công và các quan đại thần là bọn Lê Văn Duyệt, Phạm Đăng Hưng vào hầu. Bầy ấn ngọc, cờ, gươm ở trên án vàng trước giường ngự. Dụ Hoàng thái tử rằng :

 “Đấy là cơ nghiệp gian nan của trẫm, nay giao cho con, con nên cẩn thận giữ gìn”.

Hoàng thái tử cùng các công tước và các đại thần đều đến trước tâu rằng :

“Trời giúp cho mình thánh ngày còn khỏe mạnh, xin cứ tĩnh dưỡng tinh thần, mà đừng phiền nghĩ”.

Vua nói :

 “Cái này không phải bọn ngươi biết đâu ! Phàm truyền ngôi là việc lớn xưa nay, hôm nay còn nói được mà không nói, ngày khác chết thì nói sao cho kịp ?”.

Nhân gọi Hoàng thái tử đến trước giường dụ rằng :

“Nay việc lớn của thiên hạ đã định rồi. Ta cũng sắp chết, không nói gì, chỉ có một việc là ngày sau phải cẩn thận, chớ nên gây hấn ngoài biên”.

 Sai viết ra, Hoàng thái tử chỉ chừa chữ băng không nỡ viết. Vua nói :

“Tuổi trời có mệnh, đế vương đời xưa cũng thế, việc gì phải kiêng”.

Bèn cầm bút phê vào. Hoàng thái tử chảy nước mắt, lạy nhận mệnh, các Hoang tử tước công và đại thần đều tấm tức khóc.

Bộ hộ dâng Tổng sách đinh điền của các thành dinh trấn như sau: 

 

Thành, dinh, trấn

Số đinh (người)

Ruộng đất (mẫu)

Quảng Đức

34.000

74.000

Quảng Bình

13.500

36.100

Quảng Trị

17.200

56.500

Quảng Nam

36.900

137.100

Quảng Ngãi

15,400

  60.000

Bình Định

33.300

85.900

Phú Yên

5.000

46.900

Bình Hòa

5.000

12.800

Bình Thuận

9.200

2.600 sở, 1.090 khoảnh

Phiên An

28.000

4.800 sở

Biên Hòa

10.600

2.800 sở

Định Tường

19.800

7.000 sở

Vĩnh Thanh

37.000

9.900 sở

Hà Tiên

1.500

60 sở

Nghệ An

115.400

413.500

Thanh Hóa

40.300

323.200

Thanh Bình

9.100

120.800

Hoài Đức

5.100

5.300

Hải Dương

23.900

535.500

Kinh Bắc

43.900

595.500

Sơn Nam Hạ

38.700

515.300

Sơn Nam Thượng

38.700

515.300

Sơn Tây

35.400

475.800

Hưng Hóa

6.300

11.300

Tuyên Quang

3.800

31.400

Yên Quảng

2.100

17.900

Lạng Sơn

5.300

6.700

Cao Bằng

8.000

36.600

Thái Nguyên

6.700

57.900

Ngày Kỷ Hợi 11 [26/1/1820], vua ốm nặng; triệu Hoàng thái tử và các Hoàng tử tước công cùng các đại thần là bọn Lê Văn Duyệt, Phạm Đăng Hưng, cùng nhận di chiếu.

Ngày Đinh  Mùi 19 [3/2/1820], vua băng ở điện Trung Hòa, thọ 58 tuổi.

Chú thích:

1. Lệ bấy giờ công văn tỉnh Vân Nam phải do tấn Mã Bạch [Trung Quốc] đưa cho đồn Tụ Long [Việt Nam]  châu Vị Xuyên [Tuyên Quang] chuyển đệ

9̣/11/2026

Hồ Bạch Thảo

Theo https://www.vanchuongviet.org/

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Dặm về nẻo thương

Dặm về nẻo thương Tháng bảy Nắng như nung. Nước mưa đọng trong những hố bom lớn cũng cạn khô trên khắp đồi Rạng. Gió Lào lùa hơi đất thố...