Vua Quang Trung
Nội dung trong chỉ dụ
trước Vua Càn Long sai Tôn Sĩ Nghị trở về kinh; chức Tổng đốc Lưỡng Quảng
bị khuyết giao cho Phúc An Khang thay thế. Nay lại nhấn mạnh
rằng Sĩ Nghị phải trú đóng tại trấn Nam Quan lo giải quyết các việc
quan trọng, chờ Phúc Khang An đến, bàn giao xong xuôi, mới được rời
nhiệm sở:
“Ngày 26 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 54 [20/2/1789]
… Viên Tổng đốc trú
đóng tại trấn Nam Quan hãy lo việc triệt binh và tuần phòng biên giới cho ổn thỏa,
đợi Phúc Khang An tới nơi trình bày với y sự việc kỹ lưỡng, rồi bàn giao để về
kinh. Nếu Tôn Sĩ Nghị lúc này trên đường từ trấn Nam Quan đến Quảng Đông, khi
nhận được chỉ dụ này hãy quay trở lại Nam Quan để lo liệu mọi việc, chớ đừng để
tâm hoang mang ý loạn, không dốc tâm giải quyết được những sự việc quan trọng,
phụ tấm lòng thương xót của Trẫm….”(Thanh Thực Lục, Cao
Tông Thực Lục quyển 1321, trang 24-26)
Tiếp đến Càn Long ra
chỉ dụ gợi ý rằng nếu Vua Quang Trung tỏ ra hối tội; sau khi thỉnh
cầu ba bốn lần, sẽ tùy cơ sắp xếp thiết lập bang giao cho xong công việc:
“Ngày 26 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 54 [20/2/1789].
…Nguyễn Huệ chỉ là tên đầu
mục nước An Nam, so sánh hiện nay đất nước ta toàn thịnh, nếu tập trung nhiều
binh lực, bốn bề hội tiễu, thì việc phá sào huỵệt của bọn chúng cũng không khó.
Nhưng nước này vốn nhiều lam chướng, cũng giống như Miến Điện vậy, lấy được đất
này không đủ để giữ, lấy được dân này cũng không đủ để làm tôi, hà tất lại dùng
binh lực và tiền lương tiêu phí vào chốn nóng nực vô dụng này! Vậy việc tiến
đánh bọn Nguyễn Huệ lúc này không phải là không thể làm được, nhưng xét về các
mặt thiên thời, địa lợi, nhân sự đều không đáng ra tay. Tôn Sĩ Nghị mới bị
thua, uy tín bị tổn thương, không tiện tiếp tục giữ chức Tổng đốc, Phúc Khang
An mới bình định xong giặc phỉ Đài Loan, tiếng tăm vang dội; nay phong tước Tổng
đốc Lưỡng Quảng. Không riêng gì Nguyễn Huệ nghe Tôn Sĩ Nghị làm hỏng việc bị giải
nhiệm, nay cử vị trọng thần quen chiến trận đến trấn nhậm, ắt sẽ mang đại binh
tiến đánh, trong lòng y sẽ run sợ; mà dân ta ở nơi biên giới, thấy Phúc Khang
An tới đó, nhắm có thể nương dựa được, lòng người sẽ trở nên trấn tĩnh. Phúc
Khang An sau khi đến trấn Nam Quan, nếu Nguyễn Huệ nghe tiếng sợ hãi, đến quan ải
chịu tội xin hàng, Phúc Khang An nên la mắng, không thể vội vàng chấp nhận; chờ
khi thành tâm hối tội, thỉnh cầu ba bốn lần, sẽ tùy cơ ứng phó để cho xong công
việc.” (Thanh
Thực Lục, Cao Tông Thực Lục quyển 1331, trang 27-28)
Thanh Thực Lục xác
nhận vào ngày 22 tháng giêng năm Càn Long thứ
54 [16/2/1789] Vua Quang Trung sai Thông sự mang biểu đến ải Nam
Quan, nhưng biểu văn bị bọn Tôn Sĩ Nghị cho người ném trả lại. Có lẽ
Vua Càn Long sợ việc ném trả biểu, khiến tuyệt đường liên lạc
giữa hai bên, nên sai tân Tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An, trên đường
đến nhậm chức, gửi hịch cho Vua Quang Trung rằng nếu muốn xin
hàng để thiết lập bang giao, trước hết phải đưa các quan
binh tống xuất, trói những người đã giết các Đề Trấn đem hiến, như vậy
y mới có thể tâu thay để xin đại Hoàng đế mở lượng khoan hồng:
“Ngày 3 Canh Dần tháng
2 năm Càn Long thứ 54 [27/2/1789].
Nguyên Tổng đốc Lưỡng Quảng
Tôn Sĩ Nghị cùng Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh tâu rằng: Vào ngày 22 tháng giêng [16/2/1789],
viên Di mục tỉnh Lạng Sơn sai Thông sự trình biểu văn, xưng là Nguyễn Huệ tình
nguyện đầu thuận và nạp cống; sợ Thiên triều không chấp nhận, nên sai Thông sự
đến trước để dâng biểu. Bọn thần thấy rằng Nguyễn Huệ chưa tống xuất quan binh
trở về, mà đã vội dâng biểu xin làm phiên thần; như vậy y làm việc này chỉ để
thử chúng ta mà thôi, nên đem biểu văn ném trả lại, và tiếp tục đề phòng quan ải.
Dụ Quân Cơ Đại thần rằng:
Nguyễn Huệ chỉ là một tên Thổ tù An Nam, chắc không dám xâm phạm biên giới của
Thiên triều, chỉ mượn việc dâng biểu để thử lòng chúng ta mà thôi, nay chỉ ném
biểu trả lại, không đủ để y chấn động sợ hãi mà kiên định sự hối tội đầu thuận.
Phúc Khang An nhận được chỉ dụ này, phải cấp tốc khởi hành đến trấn Nam Quan lo
liệu mọi việc. Phúc Khang An có kinh nghiệm việc binh, lại vừa bình định xong bọn
giặc phỉ tại Đài Loan, uy danh rạng rỡ. Nay Phúc Khang An hãy truyền hịch cho
Nguyễn Huệ rằng:
‘Viên Tổng đốc Lưỡng Quảng
tiền nhiệm họ Tôn vốn là quan văn, không rành việc quân lữ, nên khi mang binh
ra khỏi quan ải, không nhận rõ thực hư, nghe lời người bản xứ bảo rằng Nguyễn
Huệ và bè đảng đã rút hết về sào huyệt; khi trú đóng tại thành nhà Lê lại không
lưu tâm trinh sát đề phòng, nên mắc vào gian kế của ngươi. Nhân vì Tôn Tổng đốc
lo liệu công việc không tốt, nên đại Hoàng đế cách chức cho về kinh, bèn điều Bản
Bộ đường vào chức vụ này. Bản Bộ đường từng xuất sư đánh Kim Xuyên (1), bình
định giặc Hồi, đảm nhiệm chức Tổng đốc Thiểm Tây và Cam Túc. Năm trước bọn giặc
Đài Loan nổi dậy, Bản Bộ đường phụng mệnh vượt biển tiễu trừ, bắt sống toàn bộ
bọn đầu mục, dẹp tan nhanh chóng. Các ngươi sống nơi cùng tịch góc biển, chưa từng
nghe việc Bản Bộ đường dẹp Kim Xuyên, còn như Đài Loan và An Nam thông thương
đường biển, há lẽ việc bản bộ đường bình định giặc phỉ tại Đài Loan các ngươi
chưa từng nghe?
Việc ngươi Nguyễn Huệ,
trước đây gây hấn với họ Lê; cũng do cái thế giữa ngươi và họ Lê không thể cùng
tồn tại, Thiên triều cũng không xét thêm về việc này. Còn việc Tôn Tổng đốc
mang quân xuất quan, các ngươi dám tụ tập chống cự; rồi ngấm ngầm quấy nhiễu,
làm tổn thương đến quan binh và các đại viên Đề Trấn [Đề
đốc, Trấn thủ]; càng đắc tội với Thiên triều, khó mà tha được. Nay Nguyễn
Huệ đã biết tội lớn, sai người đến quan ải hối tội xin hàng, mà trước đó lại
không chịu tống xuất quan binh trở về. Việc tổn thương đến quan binh tội khó mà
tha; đến như Đề Trấn đại viên bị các ngươi giết, tội lại càng thêm lớn. Nếu
không mang những người đã giết các quan binh Đề Trấn ra chính pháp, thì sao mà
tha nổi!
Nguyễn Huệ nếu muốn
xin hàng, trước hết phải đưa các quan binh tống xuất, trói những tên đã
giết các Đề Trấn đem hiến, như vậy Bản Bộ đường mới có thể tâu thay để khẩn cầu
đại Hoàng đế ra ân mở lượng khoan hồng. Nay Nguyễn Huệ chỉ sai người dâng biểu,
lại không đem quan binh cùng các người làm tổn thương đến các Đề Trấn ra dâng
hiến, thì rõ ràng chỉ muốn thử bụng Thiên triều mà thôi.
Bản Bộ đường xuất thân từ
quân lữ, không thể so sánh với Tôn Tổng đốc là một văn nhân, chưa từng biết đến
việc binh; nay phụng mệnh đến đây, chỉ biết hỏi tội và thảo phạt. Nếu Nguyễn Huệ
không lo sửa đổi ngay, chỉ sai người đến thử, Bản Bộ đường sẽ tâu lên đại Hoàng
đế, thống suất đại binh, chia bốn lộ hội tiễu, để quét sạch sào huyệt, bắt đầu
sỏ; một khi uy trời vung qua [một loại vũ khí thời
xưa] lên, sẽ tẩy sạch không để sót, thì khi đó chẳng còn hối được nữa.’
Hãy dùng lời hịch dụ
nghiêm khắc, khiến Nguyễn Huệ thấy Thiên triều không chuẩn sự qui thuận và sợ
hãi uy danh, sẽ sai người mang quan binh trở về. Cho trải qua ba bốn lần khẩn cầu,
lúc này Phúc Khang An sẽ tuân theo chỉ dụ trước, tùy cơ tấu xin chiếu chỉ để lo
liệu ….” (Thanh Thực Lục, Cao Tông Thực
Lục quyển 1332, trang 7-11)
Sử Việt Nam Đại Nam
Liệt Truyện (1) chép việc Vua Quang Trung dâng biểu do
bởi viên Tri đạo Tả Giang Đạo Thang Hùng Nghiệp mớm lời; nội
dung tờ biểu quá cứng rắn, nên Thang Hùng Nghiệp không dám nhận:
“Vừa gặp Binh bị
đạo Tả Giang là Thang Hùng Nghiệp đưa thư, đại lược nói:
‘Lê Duy Kỳ bỏ nước mà
trốn, Thiên triều quyết không đem nước An Nam cho y nữa. Hãy thừa lúc trước khi
chưa vâng ban dụ chỉ, ủy thác người gõ cửa quan kêu xin ngõ hầu có thể
ngưỡng cầu ân điển.’
Huệ được
thư ấy, biết người nhà Thanh muốn giảng hòa thì trong lòng coi thường họ; bèn
sai tướng là Hô Hổ Hầu đệ tờ biểu yêu cầu làm Vua
nước An Nam, bài biểu như sau:
‘Thần vốn là kẻ áo vải
ở Tây Sơn thừa thời cơ cử sự. Năm Bính Ngọ [1786] dấy binh diệt họ
Trịnh trả nước cho họ Lê. Vua Lê trước tạ thế, thần lại tôn lập Tự tôn Lê Duy Kỳ
nối ngôi. Lê Duy Kỳ là người dâm dật bạo ngược, bề tôi trong nước cũng như nhân
dân đều chạy đến tố cáo với thần, xin vì họ ra quân trừ hoạn.
“Năm Đinh Vị [1787] thần
sai một tiểu tướng [Vũ Văn Nhậm] đem binh hỏi tội kẻ tả hữu đã
giúp bạo quân làm xằng, thì Lê Duy Kỳ từ xa trông thấy đang đêm chạy trốn tự
chuốc lấy cái lo sợ.
“Năm Mậu Thân [1788] thần
tiến đến Đô thành lại ủy thác cho Lê Duy Cận, con vua Lê trước làm Giám quốc,
đã sai sứ giả gõ cửa quan (2) đem đầy đủ tình hình trong nước tâu
lên, nhưng mẹ của Lê Duy Kỳ đã sang trước ở ải Đẩu Áo gửi thân xin cứu viện.
“Tôn Sĩ Nghị lấy địa vị đại
thần ở biên cương lại vì cớ tiền của và nữ sắc đem tờ biểu chương của thần xé
ném xuống đất làm nhục Sứ giả, ý muốn động binh dấy quân.
“Không biết việc đó quả
do Đại Hoàng đế sai khiến hay do Tôn Sĩ Nghị vì một người đàn bà sai khiến mong
lập công nơi biên cương mà cầu lợi lớn.
“Hãy lấy nhân sĩ giáp
binh của một dãy bờ biển này cũng không đáng một phần muôn của triều đình Trung
Quốc. Nhưng bị khe sâu ở phía trước, cọp dữ ở phía sau, tâm tình nhân dân sợ chết
mất mà đều lo phấn đấu.
“Thần không tránh cái tiếng
ném chuột vỡ đồ, bèn lấy đinh tráng của năm ba ấp đem theo, ngày mồng 5 tháng
giêng [30/1/1789] năm nay tiến đến Đô thành mong
cùng Tôn Sĩ Nghị một lần yết kiến, hoặc được lấy châu ngọc lụa là thay cho thuẫn
giáo, chuyển xe binh làm hội áo quần [ ý chỉ cảnh hòa bình thay cho chiến
tranh].
“Nhưng binh của Tôn Sĩ
Nghị ra đón đánh trước, mới một lần giao phong đã bỏ chạy rã rời tứ tán. Những
quân chạy trốn tại thôn trang ngoài thành lại bị nhân dân quanh thành giết chết
gần hết.
“Thần lúc vào thành ngăn
cấm không được giết càn, nhất thiết đều đưa đến Đô thành, tất cả hơn 800 tên,
thần đã cấp cho lương thực.
“Trộm nghĩ, nước của thần
từ nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần trở lại, đời đời đổi không phải chỉ một họ
[làm
vua]. Hễ có khả năng làm bực trọng thần ở phương nam thì những người
ương trồng phải vun bồi cho, chỉ là rất công bình rất nhân đức mà thôi.
“Cúi nghĩ Đại Hoàng đế đặt
mình vào địa vị trời, thi hành giáo hóa thuận lẽ tự nhiên tha thứ cho thần cái
tội đón đánh Tôn Sĩ Nghị, lượng cho thần lòng thành đã lắm lần gõ cửa quan trần
tấu, cho thần làm An Nam Quốc vương để có sự nắm giữ toàn cõi. Thần kính cẩn
sai sứ đến triều khuyết vâng lệnh làm phiên thần nộp cống cùng đem những người
hiện còn lại cho về, giao nạp để tỏ lòng chí thành.
“Này, đường đường là triều
đình Thiên tử lại đi so hơn thua với nước rợ nhỏ thì ắt là muốn cùng khốn binh
sĩ, lạm dụng vũ lực hầu sướng khoái cái lòng tham lam tàn bạo thì thật cái lòng
của Thánh thượng không nhẫn.
“Trong muôn một nếu can
qua nối tiếp không dứt, tình thế đến nỗi nào thì thật không phải do thần muốn,
mà thần cũng không dám biết nữa.’
Thang Hùng Nghiệp tiếp thấy
cả kinh, nói với Sứ giả Hô Hổ Hầu rằng:
“Nay không phải
hai nước đánh nhau, sao hành sự toàn một giọng giận dữ? Nói như thế là muốn cầu
phong tước, hay muốn gây mối can qua chăng?”
Thang Hùng Nghiệp trả tờ
biểu không chịu đề đạt lên.”
Trên đường đến Lưỡng
Quảng nhậm chức, Tổng đốc Phúc Khang An tâu lên Vua Càn Long về cách
xử sự của y đối với An Nam, quyết không ham công đưa quan quân
xông vào nơi lam chướng; nhưng phải làm khó đến cùng cực, thì mối cảm
tạ của nước này mới nẩy ra. Nhà Vua bằng lòng, cho
rằng đã nắm được điểm chính:
“Ngày
27 tháng 2 năm Càn Long thứ 54 [23/3/1789].
Công tước Hiệp Biện Đại Học
sĩ Tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An tâu: Sự việc tại An Nam, Tôn Sĩ Nghị dũng
mạnh buổi đầu, nhưng lầm lỡ sau đó; lần này thần đến nơi, lo nuôi dưỡng quân
uy, giữ quốc thể làm trọng. Còn bọn Nguyễn Huệ nghe nội địa mang bốn đạo quân
tiến đánh, tất sẽ mau đến quan ải xin qui phục. Thần không thể chấp nhận cầu
xin một cách dễ dàng, đợi cho sự lo sợ đến cùng cực, thì mối cảm tạ mới nẩy ra,
lúc đó sẽ xét theo tình hình mà trần tấu; lại quyết không ham công ưa bành trướng,
đưa quan quân xông vào nơi lam chướng. Thần sau khi phụng chỉ bèn giao trách
nhiệm Tổng đốc Mân Triết cùng ấn tín cho Phủ thần xử lý, khởi hành từ Quảng
Đông ngày đêm đi gấp.
Dụ các Quân Cơ Đại thần:
Xét lời tâu, đã nắm được điểm chính…”(Thanh Thực Lục, Cao
Tông Thực Lục quyển 1323, trang 913)
Vào ngày mồng 9 tháng 2
[5/3/1789] Vua Quang Trung sai hai viên quan Nguyễn Hữu Điều và Vũ Huy Phác
mang biểu văn đến Quảng Tây, Tôn Sĩ Nghị tâu lên. Vua Càn Long cũng
muốn giải quyết cho êm chuyện, nhưng xét sự tổn thất tại thành Thăng
Long quá lớn, nên cần phải làm khó để rửa mặt, chưa thể bằng lòng
chấp nhận ngay được:
“Ngày 28 Ất Mão tháng
2 năm Càn Long thứ 54 [24/3/1789].
Cựu Tổng đốc Lưỡng Quảng
Tôn Sĩ Nghị tâu: Vào ngày mồng 9 tháng 2 [5/3/1789] Nguyễn
Huệ sai hai viên Di mục Nguyễn Hữu Điều và Vũ Huy Phác mang biểu văn đến dâng,
thần sai Tri đạo Tả Giang Thang Hùng Nghiệp ra trước quan ải hiểu dụ. Mở biểu
văn ra duyệt, thấy lời lẽ cung thuận, tuy nhiên vẫn chưa tống xuất hết quan
binh của ta, nên có ý muốn bác; kính cẩn đợi huấn thị để tuân hành.
Dụ các Quân Cơ Đại thần:
Nguyễn Huệ đã tụ tập đám đông đến quấy phá, khiến các quan binh cùng Đề Trấn đại
viên bị tổn thất, lại càng đắc tội với Thiên triều, khó mà tha được. Nay đất nước
ta toàn thịnh, kho tiền chứa trữ đầy đủ, mang binh tiến đánh, thành công cũng
không khó. Hiện nay các đại viên cầm quân, am tường về quân sự, từng hành quân
lâu năm đều có sẵn; ngân khố hiện tại trữ hơn 6000 vạn lạng bạc, nếu tiêu
đi 3000 vạn lạng cũng không tiếc; riêng Trẫm biện lý công việc thì hàng ngày cần
cù, không phải vì già nua mà sợ công việc. Chỉ nghĩ đến địa phương An Nam đất
đai thủy thổ ác liệt, vốn nhiều chướng lệ; thực không muốn binh mã, tiền lương
phải tiêu phí vào mảnh đất vô dụng này, xét về sự lý thực không đáng làm to
chuyện. Nhưng Nguyễn Huệ đắc tội với Thiên triều, tuy đã sai Di mục hai lần
mang biểu tới quan ải, cũng chưa thể bằng lòng chấp nhận sự kêu xin ngay được…” (Thanh
Thực Lục, Cao Tông Thực Lục quyển 1323, trang 41-42)
Sau khi sứ giả An Nam
đến dâng biểu, Vua Càn Long lại cho soạn sẵn hịch dụ chờ khi
Phúc Khang An đến quan ải thì giao cho An Nam. Nội dung hịch dụ khoe
thành tích đánh dẹp của Khang An; đòi phải đem nạp những
người đã giết các Ðề đốc, Trấn thủ tại thành Thăng Long để trị tội chết.
Rồi hù dọa rằng nếu không tuân, chỉ có cách là thống suất đại
binh, chia đường tiến đánh:
“Ngày 7 tháng 3 năm
Càn Long thứ 54 [2/4/1489]. Dụ các Quân cơ đại thần:
‘Nguyễn Huệ đối với quan
binh ta không dám giết hại, tập trung tại thành nhà Lê để nuôi dưỡng; sau khi bị
Tôn Sĩ Nghị bác biểu văn bèn đem quan binh tống xuất, chứng tỏ còn biết lo sợ
uy trời. Nhưng Tôn Sĩ Nghị vừa mới bị thất trận, uy vọng đã tổn thất; riêng
Phúc Khang An chắc lúc này đã tới ải Nam Quan, lệnh Phúc Khang An hãy ban hịch
dụ Nguyễn Huệ rằng:
‘Việc này do Tôn Sĩ Nghị
là quan văn, không rành về binh sự, đưa đến việc biện lý không tốt, hiện được
chỉ dụ đưa Tôn Sĩ Nghị đến kinh đô; chức Tổng đốc Lưỡng Quảng khuyết, bổ Bản bộ
đường đến nhậm chức.
Bản bộ đường theo việc
binh đã lâu, trước đây Thổ ty Lưỡng Kim Xuyên tự coi là hiểm xa, ngoan cố làm
điều gian; Bản bộ đường từng mang quân đến đánh, bình định toàn đất Kim Xuyên,
cắt tai Tố Nặc Mộc Tăng Cách đem hiến. Năm ngoái bọn Lâm Sảng Văn cho rằng Ðài
Loan cách trở trùng dương, tụ tập dân chúng làm loạn; Bản bộ đường mang quân vượt
biển đánh bắt, chỉ trong tuần bắt sống bọn Lâm Sảng Văn, chiếu pháp luật trừng
trị. Ngươi, Nguyễn Huệ, tại nơi hoang tịch Quảng Nam, đối với việc Kim Xuyên hoặc
có thể đã nghe; riêng Ðài Loan có đường biển thông thương với Quảng Nam, việc
Lâm Sảng Văn chắc ngươi đã hiểu rõ.
Ngươi là Thổ tù An Nam,
to gan dám kháng cự Thiên binh, giết hại đại viên Ðề, Trấn, tội hết sức nặng;
nay đem quan binh trả về, cũng không chuộc hết tội lỗi, phải đem những người đã
giết hại các quan Ðề, Trấn (3) , trói giải đến để trị tội
chết. Nhà ngươi nếu không tuân phụng đem hiến, Bản bộ đường chỉ có cách là thống
suất đại binh, chia đường tiến đánh. Hãy suy nghĩ lực lượng của Thiên triều như
thế nào, và tự xét các ngươi chỉ là con bọ ngựa ngông cuồng mà thôi!’
“ Hãy dụ một cách nghiêm
khắc như vậy; khi Nguyễn Huệ tiếp nhận hịch văn của Phúc Khang An, sẽ đem hiến
những người giết hại các quan Ðề, Trấn; Phúc Khang An lại tâu lên đầy đủ, đợi
Trẫm giáng chỉ để tuân hành. Nếu như Phúc Khang An chưa đến nơi, Tôn Sĩ Nghị đã
mang biểu văn khác của Nguyễn Huệ tâu lên, Trẫm sẽ xét ngay và giáng chỉ tường
tất chỉ thị, để theo đó mà làm; riêng hịch này hãy đình chỉ phảt hành để chờ hiểu
dụ sau.” (Thanh Thực Lục, Cao Tông Thực
Lục quyển 1324, trang 14-15)
Hịch dụ trước chưa
kịp gửi đi thì phía An Nam sai người đem các quan binh bị bắt cho trở
về; và bảo rằng những người giết các Đề, Trấn nhà Thanh, đã đem trị
tội. Vua Càn Long chiếu theo tin tức vừa cập nhật, bèn cho soạn hịch
dụ mới bảo rằng lời nói “đã đem những người giết hại quan
binh ra trị tội” không đủ tin; nên Tổng đốc Phúc Khang An
không thể giúp tâu thay lên Vua được:
“Ngày 9 tháng 3 năm
Càn Long thứ 54 [4/4/1789].
Dụ các quân cơ Đại thần:
Cứ theo lời tấu hôm qua của Tôn Sĩ Nghị rằng Nguyễn Huệ cho người đem các quan
binh còn kẹt lại trở về, có thể đến quan ải trong ngày. Đã có chỉ dụ bảo Phúc
Khang An truyền hịch cho Nguyễn Huệ; lại e rằng trước khi Phúc Khang An đến nơi
Tôn Sĩ Nghị lại chuyển biểu văn khác [của Nguyễn Huệ] tâu
lên, nên ra lệnh cho tạm thời đình hoãn gửi, để đợi hịch dụ khác.
Nay được biết khi viên Di
mục của nước này [Sứ giả của vua Quang Trung] đến, Tôn
Sĩ Nghị sai Thang Hùng Nghiệp nói rằng Tôn Sĩ Nghị đã phụng chỉ về kinh, Phúc
Khang An sẽ đến đây trong một vài ngày; đợi lúc Phúc Khang An tới sẽ tâu thay;
những lời này hợp với chỉ dụ trước. Xem những biểu văn của Nguyễn Huệ lời lẽ rất
cung kính, biết sợ hãi hối tội; y liên tiếp khất hàng trong thời gian ngắn; nên
cần phải trì hoãn làm khó, để kiên định lòng thành nội phụ và sự hối tội. Nếu
trước kia Tôn Sĩ Nghị hứa với viên Di mục bằng lòng chuyển tấu, thì khi biểu
văn tới nơi phải nên truyền hịch dụ đáp lại. Nay Tôn Sĩ Nghị sai Thang Hùng
Nghiệp bảo rằng đợi khi Phúc Khang An tới đây hãy khẩn cầu để xin tấu thay; vậy
lần này đáp với viên Di mục bất quá nói rằng đây chỉ là ý riêng của Thang Hùng
Nghiệp. Những biểu văn được xem, do Tôn Sĩ Nghị mở ra từ phó bản, không cần phải
truyền hịch trả lời.
Nay ra lệnh Phúc Khang An
hãy tuân theo chiếu chỉ mới đây để truyền hịch cho Nguyễn Huệ rằng:
“Ngươi vốn là viên Thổ tù
nước An Nam nhưng dám kháng cự quan binh, giết hại các quan Đề Trấn đại viên, tội
rất lớn. Nay tuy đã ba lần đến xin hàng, lại đem trả lại những quan binh chưa
trở về, nhưng vẫn chưa đủ chuộc tội. Ngươi bảo rằng đã đem những người giết hại
quan binh ra trị tội, lời nói đó không đủ tin; nên Bản Bộ đường không tiện thay
ngươi để tâu lên. Nếu ngươi không chịu đem những người giết quan binh ra, thì
chỉ có cách là thống suất đại binh, chia các lộ cùng tiến đánh; nếu chưa diệt hết
bọn ngươi quyết không dừng!....” (Thanh Thực Lục, Cao Tông
Thực Lục quyển 1324, trang 22-24)
Từ chỗ đòi hỏi phải
giải giao những người giết các viên Đề, Trấn cho nhà Thanh trị tội,
nay Vua Càn Long xuống nước bỏ qua; dặn Phúc Khang An khi truyền hịch dụ
cho Vua Quang Trung nên mở một con đường; chỉ bắt bẻ qua loa
rằng biểu văn dùng từ chưa ổn, nếu tình và từ thành khẩn y sẽ
giúp tâu lên:
“Ngày 12 tháng
3 năm Càn Long thứ 54 [7/4/1789].
Lại dụ: Mới đây Phúc
Khang An tâu rằng đã tiếp được chỉ dụ, nên sẽ không điều binh tiến đánh. Nay Trẫm
tường tất truyền dụ thêm: Nước An Nam nhỏ như viên đạn, nếu Thiên triều điều động
đại binh phân lộ tiến đánh, thì sẽ bình định lập tức không mấy khó khăn. Nhưng
điều động đại binh, thâm nhập tiến đánh, thì không những quân ta chịu lao khổ,
mà dân chúng nước này cũng phải chịu đựng tên đạn. Trong, ngoài đối xử giống
nhau, dân trong nước và di địch cũng đều là con đỏ (4), lòng
Trẫm không nỡ làm như vậy. Huống trước kia Miến Điện giữ người của ta là Dương
Trọng Anh không cho trở về, nhưng vì thủy thổ nơi đó quá ác liệt, nên cũng bỏ
qua không đánh. An Nam và Miến Điện khí hậu giống nhau, mà Nguyễn Huệ sợ hãi
Thiên triều, trong biểu văn lời lẽ hết sức cung thuận, xưng là đưa những người
đã giết các quan Đề Trấn ra trị tội, lại đưa các quan binh còn kẹt lại trở về hết.
Cách xử sự như vậy so với việc làm ngu ngốc trước kia của y thực sai biệt.
Phúc Khang An truyền
hịch dụ Nguyễn Huệ, trong sự nghiêm khắc nên mở một con đường. Nên dụ rằng
ngươi hối tội cầu hàng, nhưng trong biểu văn dùng từ cũng chưa ổn, Bản Bộ đường
đáng phải bác trả lại. Nếu tình và từ thành khẩn, lập ngôn cung thuận, sẽ giúp
ngươi trần tấu, để đợi chỉ tuân hành. Theo thể chế của Thiên triều, việc phong
đất và chức tước cho các đại viên không phải là chuyện nhỏ, không dám không tâu
rõ lên trên; một khi ngươi có lòng thành có thể cầu xin Thánh Thiên tử soi xét.
Truyền dụ minh bạch như vậy, bọn Nguyễn Huệ không thấy tuyệt vọng, tất sẽ khẩn
thiết khất hàng; đợi đến lúc có thể chấp nhận được, Phúc Khang An xét tình hình
tấu lên, rồi Trẫm sẽ ước lượng một lần nữa, để giáng chỉ thi hành.” (Thanh
Thực Lục, Cao Tông Thực Lục quyển 1325, trang 33-34)
Đoàn quân Thanh sang xâm
lăng nước ta, nếu tính cả binh phu có đến mấy chục vạn tên; tính đến
ngày 30 tháng giêng năm Càn Long thứ 54 [24/2/1789] đám tàn quân thua
chạy, do bởi quân Tây Sơn không truy bắt, về đến quan ải gồm năm ngàn mấy
trăm tên. Số tướng hiệu bị giết gồm Đề đốc Hứa Thế Hanh; Tổng
binh Trương Triều Long, Thượng Duy Thăng, Lý Hóa Long; Tham tướng Dương Hưng
Long, Vương Tuyên, Anh Lâm; Phó tướng Na Ðôn Hành; Du kích Minh Quế,Trương
Thuần, Vương Ðàn, Trương Hội Nguyên, Lưu Việt; Ðô ty Ðặng Vĩnh Lượng; Thủ
bị Lê Trí Minh. Thổ tù Điền Châu Sầm Nghi Đống và 2 viên quan
văn: Tri huyện Viên Thiên Lục, Kinh lịch phủ Trương Thành đều bị hại.
Ngoài ra có một
số lính tại doanh Quảng Tây, nhân lạc đường từ An Nam chạy
sang Vân Nam; sau khi quan lại tại Vân Nam thẩm vấn,
bèn cho trở về tỉnh cũ.
Lại còn số tù binh do
Vua Quang Trung sai người đem đến quan ải, vào khoảng dưới 1.000 tên,
liệt kê qua văn kiện như sau:
“Ngày 17 Giáp Tuất
tháng 3 năm Càn Long thứ 54 [12/4/1789].
Dụ các quân cơ Đại thần:
Lần trước Nguyễn Huệ tống xuất hơn 500 quan binh trở về, lại xưng còn 200 người
đang lục tục tiến đến quan ải; lại tống xuất thêm 39 binh phu; như vậy còn hơn
100 người chưa tống xuất. Cứ bảo sẽ lục tục tống hồi, vậy hiện tại có hay không
đưa đến thêm? Phúc Khang An hãy điều tra minh bạch rồi tâu đầy đủ….”( Thanh
Thực Lục, Cao Tông Thực Lục quyển 1325, trang 1-3)
Riêng cánh quân Vân Nam
tương đối an toàn; ngoài 1 viên Thiên bả và 10 tên lính thất lạc, số
còn lại trở về Vân Nam:
“Ngày 8 tháng 2 năm
Càn Long thứ 54 [4/3/1789]. Tổng đốc Vân Quí
Phú Cương tâu:
‘ Tỉnh Vân Nam điều
quan binh đến An Nam, đã triệt thoái trở về. Toàn số trở về cửa khẩu, duy tùy
tòng viên Ðề đốc Ô Ðại Kinh đến thành nhà Lê, có quân lính và Thiên bả gồm 1
viên Cử nhân võ bị hiệu lực, 1 viên Ngoại ủy và 10 tên lính bị kẹt lạc phía sau
vẫn chưa đến…” (Thanh Thực Lục, Cao
Tông Thực Lục quyển 1322, trang 18)
Riêng bọn phu mỏ theo
đi đánh, lúc rút lui vẫn còn mang ý định chống lại Tây Sơn, trái với
chính sách của nhà Thanh bấy giờ; nên Vua Càn Long tỏ ra hậm hực hài
tội phu mỏ trước kia trốn ra khỏi nước không xin
phép , và ra lệnh bọn quan lại phải thu xếp cho ổn thỏa
đừng để rắc rối với nhà Tây Sơn:
“Ngày 1 tháng 3 năm
Càn Long thứ 54 [27/3/1789]
….Còn như bọn xưởng dân,
trước kia trốn ra khỏi nước không xin phép vốn là người có tội, nhưng vì tình
nguyện đi đánh giặc nên được tha. Khi đại binh đi đánh, bọn xưởng dân chỉ đi
theo đám đông, chưa thấy đoạt được thành tích nào nổi bật. Nay công việc tại An
Nam có nên đánh hay không do ta quyết định, chẳng vì bọn xưởng dân tình nguyện
đánh giặc, rồi các ngươi có hành động thiếu suy nghĩ. Tuy nhiên bọn xưởng dân
đã từng theo quan binh đánh trận, nay lại không chịu theo Nguyễn Huệ, không nỡ
để chúng bị sát hại, vậy nên lo liệu cách nào cho ổn thỏa.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1324, trang 1-3)
Với ý định thiết lập
bang giao với Vua Quang Trung, Càn Long trở mặt coi rẽ vua Lê Chiêu
Thống, không cho gặp, chỉ cho cơm ăn để sống mà thôi. Lại nhận thấy Vua
Chiêu Thống cùng gia đình ở tại Nam Ninh quá gần biên giới, sợ lâu
ngày người trong nước ra vào đưa tin tức, gây chuyện lôi thôi với Tây Sơn
nên bắt dời đến tỉnh thành Quế Lâm, giao cho viên Tuần phủ ước
thúc dòm ngó:
“Ngày 27 tháng giêng
năm Càn Long thứ 54 [21/2/1789].
Lại dụ: Lê Duy Kỳ vốn là
người không có khả năng, mấy lần chạy trốn không giữ được đất. Nay đã được sắc
phong làm Quốc vương lại bỏ nước trốn lánh, nếu xét theo quan chức tại nội địa
thì đáng cách chức trị tội. Tương lai nếu có cầu khẩn xin chiêm cận, xét y
không xứng đáng đến kinh khuyết, chỉ coi như người dân nơi biên giới, cho cơm
ăn để sống mà thôi. Vả lại Nam Ninh quá gần biên giới, sợ lâu ngày người trong
nước y ra vào đưa tin tức, gây nên chuyện lôi thôi. Nên đem Lê Duy Kỳ, mẹ và
con cùng đám tùy tùng đến an sáp tại tỉnh thành Quế Lâm, tại đó viên Tuần phủ ở
gần có thể ước thúc dòm ngó, xem ra có vẻ ổn thỏa hơn. Nay truyền dụ cho Tôn Sĩ
Nghị, Tôn Vĩnh Thanh tra xem có một công ốc nào bỏ trống, cấp cho Lê Duy Kỳ và
quyến thuộc cư trú, cùng ước lượng cấp cho lương thực đủ để sống.” (Thanh
Thực Lục, Cao Tông Thực Lục quyển 1321, trang 30)
Tại miền Nam, vào dịp
tết năm Canh Tuất [1789], Nguyễn Vương Phúc Ánh tưởng thưởng cho các
tướng sĩ thuộc quân thứ Ba Xắc [Sóc Trăng] đang đánh dẹp quân Tây
Sơn; ban dụ rằng :
“Thờ vua lấy trung vốn
là chức phận của người làm tôi, mà sai bề tôi lấy lễ cũng là đạo của người làm
vua. Nay gặp buổi xuân hòa, muôn vật đều được vui tươi, nghĩ đến các ngươi ở
mãi chốn nhung trường, dầu sương giãi tuyết, gian nan như thế, công lao như thế,
muốn hậu đãi nhau há lại tiếc sao! Song vì đất nước mới khôi phục, tài sản chưa
dồi dào, lấy gì mà thưởng cho thỏa lòng được? Nay đặc sai Trung sứ đem cho các
ngươi một nghìn quan tiền và các thứ chè bánh để tỏ tình cam khổ cùng nhau”.
Vào tháng
giêng [26/1-24/2/1789] Thái bảo Tây Sơn Phạm Văn Tham ở Ba Xắc [Sóc
Trăng] đem binh thuyền toan vượt biển về Quy Nhơn. Vua sai Lê Văn Quân, Tôn Thất
Hội, Võ Tánh, Nguyễn Văn Trương hợp quân để đánh. Bọn Quân thúc quân thẳng tiến,
đánh vào Hổ Châu [huyện Trà Ôn, Vĩnh Long], khiến quân Tây
Sơn tán loạn, Tham lại lùi về giữ Ba Xắc.
Bộ tướng của Tham có người
tên là Thanh Hàm là tướng cũ của Nguyễn Vương. Từ khi Sài Gòn thất thủ, đầu
hàng Tây Sơn, Tham tin dùng, sai đóng đồn ở ngoài; cùng với tướng
Nguyễn Vương là Nguyễn Văn Mân đối lũy với nhau. Thanh Hàm với Mân
là người quen biết cũ, ngày thường ra khỏi đồn gặp nhau. Hàm bảo Mân rằng :
“Trước tôi làm tôi
của Vương, nay làm tướng Tây Sơn, sự thể đến lúc này, chỉ có đợi chết mà thôi,
khanh thử vì tôi tính xem”.
Mân nói :
“Khanh đầu hàng là thế
bất đắc dĩ thôi. Nay giặc như cá trong lưới, khanh không sớm liệu, một mai
bị bắt còn mặt mũi nào mà nhìn thấy Vương nữa”.
Thanh Hàm nói :
“Tội tôi nặng, sợ
Vương không dung”.
Mân nói :
“Vương như trời đất
cha mẹ, cái gì lại chẳng dung. Khanh đừng ngờ. Chuyển họa làm phước như trở bàn
tay.”
Thanh Hàm nói :
“Khanh hãy vì tôi xin
mệnh lệnh, tôi nguyện đem cả đồn này để hiến, không phải nhọc sức tướng sĩ nữa”.
Mân nhận lời, luôn đêm ấy
vào yết kiến để báo việc ấy; Vương chấp thuận. Mân tức thì báo cho
Thanh Hàm. Sáng ngày mai Vương đến lũy của Mân, Thanh Hàm vào yết kiến, lạy
rạp xuống đất xin chịu tội. Vương vỗ về yên ủi, sai về đồn trước,
cho Mân đem đại binh theo sau; đến cửa đồn kéo quân thẳng vào, quân
Tây Sơn tán loạn. Phạm Văn Tham lui về sông Cổ Cò, bộ hạ là Tham đốc Trần Hiếu
Liêm, Chỉ huy Nguyễn Chuẩn đem thủy binh từ cửa biển Mỹ Thanh đến giúp. Nguyễn
Vương tự đốc binh thuyền đón đánh, Chuẩn thua chết, Hiếu Liêm đem bộ
thuộc đầu hàng. Tham nghe tin sợ quá, thế đã cùng bách, quân viện ở ngoài lại
không có, nên đến cửa quân xin hàng. Vương tha tội cho, trao cho
chức Tiên phong đô đốc dinh Trung quân, giải tán bộ khúc chia
vào các quân.
Định lệ thuế cảng và lễ
cho những thuyền buôn của người Thanh; phân biệt tiền thuế các thuyền Hải
Nam, Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến, Thượng Hải. Như
thuyền Thượng Hải tiền thuế 3.300 quan; lễ cai tàu sa mặc mát 15 tấm,
hàng tơ màu 25 tấm, tiền đãi cơm 100 quan.
Nguyễn Huỳnh Đức từ
đất Tây Sơn, trốn sang Xiêm, rồi về Gia Định. Huỳnh Đức là người
Kiến Hưng, Trấn Định [Định Tường], sức mạnh tuyệt vời, người ta vẫn khen
là hổ tướng. Nguyễn Vương từng đánh nhau với Tây Sơn bị thua, phải thúc
ngựa để tránh giặc, Huỳnh Đức chạy theo kịp. Chợt ngựa Vương sa lầy
mà quân giặc sắp tới sau chân, Huỳnh Đức lội xuống bùn mang
Vương lên bờ, rồi lại ra sức dắt ngựa ra khỏi bùn lầy, rước Vương lên
ngựa.
Sau Huỳnh Đức thế
cùng, bị Tây Sơn bắt được. Tây Sơn yêu là người có sức mạnh nên dùng.
Huỳnh Đức lòng vẫn bùi ngùi không vui. Chợt một đêm nằm mê, gọi tên Văn
Huệ mà chửi. Các tướng giặc muốn giết, nhưng Bắc bình vương
Nguyễn Huệ ngăn rằng : “Nói mơ thì có tội gì?” rồi tha và lại cho
thêm châu báu, muốn gây cảm tình; nhưng Huỳnh Đức cuối cùng vẫn
không theo. Khi Bắc bình vương ra Bắc; lưu Huỳnh Đức ở lại
theo Trấn thủ Nguyễn Văn Duệ giữ Nghệ An. Duệ là tướng của Vua Thái
Đức Nguyễn Nhạc, vốn không thích Bắc bình vương. Huỳnh Đức biết
ý ấy, bàn thầm với Duệ lẻn theo đường núi về Quy Nhơn để hợp với Nhạc, mà mình
thì nhân lúc hở sẽ về với bản triều. Duệ cho là phải, tức thì bỏ Huệ, đem hơn
5.000 quân sở bộ theo đường núi mà về Nam, sai Huỳnh Đức dẫn 500 quân
thân tùy đi trước. Đi được hơn một tuần, Huỳnh Đức sai người đến tạ Duệ rằng
:
“Kẻ sĩ ai cũng
có chủ, Duệ không phụ Tây Sơn cũng như Huỳnh Đức không phụ chúa cũ. Nếu
Duệ có biết Tây Sơn là ngụy, chúa cũ của tôi là chính thì nên cùng đi với tôi đến
hàng để cùng nhau hưởng giàu sang”.
Duệ biết Huỳnh Đức
muốn lừa mình, giận lắm, muốn lừa mà giết đi. Lập tức cho lệnh tiễn đến
triệu và nói rằng :
“Lời khanh nói rất hợp
ý ta, nên dừng lại cùng nhau họp mặt nói chuyện, để quyết việc theo hay không”.
Huỳnh Đức được tin
báo, cười bảo rằng:
“Việc theo hay
không là do trấn thủ quyết định, cần gì phải họp mặt mà bàn nữa”.
Lại sợ chậm thì Duệ
bắt được, tức thì nhân đêm tối đi đường khác, qua Vạn Tượng [Lào], đường
lối quanh quất, quân sĩ hết lương, tình thế rất nguy ngập. Nhờ các bộ lạc
Lào đem cho lương khô, mới đến được Xiêm La. Khi đến Xiêm thì Nguyễn
Vương đã về nước, Vua Xiêm muốn giữ ở lại. Huỳnh Đức bực lắm, trước
mặt vua Xiêm bày tỏ hết mọi nỗi vất vả và nói :
“Nếu giữ lại thì chỉ
có chết mà thôi”.
Khí uất bừng bừng,
rồi thổ ra một hòn máu. Vua Xiêm thấy là người trung nghĩa rất
tôn trọng. Mùa thu năm Mậu thân [1787], Vương đã khôi phục Gia Định, nghe
tin Huỳnh Đức ở Xiêm, sai người đem lương thực cấp cho, nay đến Gia Định. Vào
yết kiến, Vương yên ủi, rồi trao cho chức Trung dinh giám quân chưởng
cơ.
Tháng 2 [25/2-26/3/1789],
Nguyễn Vương trở về Sài Gòn, lưu Lê Văn Quân và Võ Tánh ở lại trấn thủ
Ba Xắc [Sóc Trăng]. Ốc Nha Ốc người Chân Lạp, theo Tây Sơn giữ các xứ
Trà Vinh và Mân Thít [Vĩnh Long] nghe tin Phạm Văn Tham hàng thì trốn chạy đến
Cần Thơ; bị bộ tướng của Quân là Cai cơ Nguyễn Văn Phong bắt được. Hơn
1.500 người Chân Lạp ra hàng, sai ghi vào sổ, mỗi người phải nộp 10 hộc
thóc để cấp lương quân.
Vương cho rằng việc
làm ruộng đương cần, mà trâu bị chết dịch nhiều, cho nên cấm giết. Kẻ
nào phạm cấm này, quan thì xử bãi chức, dân thì xử 100 roi và sung dịch phu. Lại
thấy rằng tổng Kiến Hòa thuộc dinh Trấn Định [Định Tường] nhiều ruộng bỏ
hoang, nhà nước cấp trâu để cày, nếu bị dịch chết thì không bắt đền.
Tháng 3 [27/3-24/4/1789],
triệu Lê Văn Quân và Võ Tánh về Sài Gòn. Sai Già Tri Giáp người Chân Lạp coi phủ
Ba Xắc. Vương thấy dân Chân Lạp khi theo khi phản, khó có người
cai trị ngăn giữ, mà Giáp vốn được quan địa phương tôn phục, cho nên
đặc cách ban mệnh.
Bãi phủ binh tức
lính địa phương giữ các đồn ở Phiên Trấn [Gia Định] về làm ruộng;
dụ rằng :
“Trước đây bờ cõi chưa
yên, việc quân đương bận, phủ binh chia nhau đóng đồn, khó nhọc chẳng phải một
ngày. Nay uy vua lan rộng, đảng nghịch dẹp yên, nơi rậm rạp đã không quân ẩn nấp,
chốn gia đình nên có thú vui vầy. Vậy tinh binh ở đồn thì tạm để lại phòng thủ,
còn phủ binh hết thảy cho về”.
Chú thích:
1. Đại Nam Chính
Biên Liên Truyện, Nhà Tây Sơn, trang 147 -151.
2.Xem Thanh Thực Lục,
bản dịch của Hồ Bạch Thảo, Hà Nội: NXB Hà Nội, 2019, tập 1, trang
244.
3.Ðề, Trấn: các chức Ðề đốc,
Trấn thủ, như bọn Hứa Thế Hanh, Trương Triều Long.
4.Con đỏ: dịch chữ “xích
tử”, ý chỉ nâng niu như con nhỏ mới sinh.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Sau khi Vua Quang Trung
sai Nguyễn Hữu Điều và Vũ Huy Phác mang biểu văn đến Quảng Tây xin
thông hiếu và sai người đem các quan binh bị bắt trở về; Vua Càn
Long cảm thấy tình hình trở nên yên ỗn; nên cho Tổng đốc Phúc Khang An
từ ải Nam Quan rút về trú đóng tại Nam Ninh hoặc tỉnh thành Quảng
Tây. Lại chấp nhận lời xin của viên Tổng đốc này, cho phép định
cư tại Trung Quốc một số bà con và quan lại cũ của Cựu hoàng Lê
Chiêu Thống; cá biệt bổ dụng những người được tin cậy làm võ quan
cấp thấp:
“Ngày 8 tháng 4 năm
Càn Long thứ 54 [2/5/1789]
Lại dụ: Nguyễn Huệ đối với
quan binh còn kẹt lại, răn đe đồng bọn không được chém giết, đưa số người này
tiếp tục ra khỏi quan ải; xem việc làm có vẻ cung thuận. Tương lai, nếu y sai
người đến kêu ca tại cửa quan với thái độ thành khẩn, thì cũng nhân cơ hội nầy
kết thúc công việc. Còn Phúc Khang An sau khi nhận sự qui thuận của bọn họ, trú
tại trấn Nam Quan lâu cũng không tiện, nhưng nếu về tỉnh thành Quảng Đông thì sợ
roi dài vươn không tới; ước lượng nên trú tại tỉnh thành Quế Lâm, hoặc các xứ
Nam Ninh, Thái Bình để liệu lý mọi việc cần thiết. Đợi đến mùa thu
hoặc mùa đông, mọi việc ổn thỏa, tại đó cũng không có việc gì phải ứng biện,
Phúc Khang An tâu lên, rồi đợi chiếu chỉ cho phép trở về nhiệm sở, lúc đó mới
khởi trình về tỉnh thành Quảng Đông.
Còn Nguyễn Quốc Đống (1),
Hoàng Ích Hiểu năm ngoái theo quyến thuộc của Lê Duy Kỳ sang đây, lần nầy lại
theo Lê Duy Kỳ chạy trốn, rồi cùng vào quan ải, Phúc Khang An ra lệnh cho những
người này cùng với Lê Duy Kỳ, được an sáp một chỗ. Lại cho những người chạy đến
nội địa, được an sáp tại vùng phụ cận biên giới. Sự liệu biện rất đúng, nên thu
xếp cho ổn thỏa để họ được yên chổ, không nên quá sợ tốn kém.
Phan Khải Đức đã bị
Ngô Sở [Ngô Văn Sở] móc ngoặc, nhưng kháng cự không
theo, lại cùng với quan binh đi đánh dẹp, thật biết đại nghĩa, Phúc Khang An
tâu xin lục dụng chức Thiên tổng Thủ Bị, ý kiến đúng.
Ba viên quan lại cũ là
Nguyễn Đình Phái, Hoàng Đình Cầu, Nguyễn Đình Liên không theo giặc, mang cả nhà
vào quan ải, đáng đặc biệt thương xót cũng nên bổ dụng chức Thiên tổng….” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1326, trang 13-15)
Quyết định hòa hiếu
với An Nam, nên Vua Càn Long cho phép quân Quảng Đông trở về nhiệm sở
cũ, cựu Tổng đốc Tôn Sĩ Nghị trở về kinh đô, riêng tân Tổng đốc Phúc
Khang An vẫn trú trát trong vòng tỉnh Quảng Tây để liệu biện công
việc:
“Ngày 10 tháng 4 năm
Càn Long thứ 54 [4/5/1789] Dụ các quân cơ đại
thần về việc An Nam, đã quyết định không đánh nữa, nên không cần nhiều
binh để phòng thủ. Số binh Quảng Đông gồm 3000
tên, đã ra lệnh triệt hồi, không phải đóng lâu nơi chướng khí, nóng nực dễ sinh
bệnh. Tôn Sĩ Nghị bị bệnh tê thấp, tuy bệnh nhưng vẫn ở tại đó lo công việc.
Trước đây đã có chiếu chỉ cho về kinh, biểu thị lòng thương xót; nay Tôn Sĩ Nghị
tiếp được chiếu chỉ hãy khởi hành ngay, không nên trú lâu tại đó.
Phúc Khang An thân
thể vốn cường tráng, nhưng thủy thổ tại xứ đó không quen, chỗ này lúc giao mùa
giữa xuân và hè, chướng khí rất nhiều, vạn nhất nếu sinh bệnh tật, thuộc loại bất
trị. Nay truyền dụ Phúc Khang An hãy tự ước lượng, hoặc dời đến địa phương Nam
Ninh, Thái Bình, hoặc trở về tỉnh thành Quế Lâm liệu biện công việc; khiến thủy
thổ bình hòa, dễ điều dưỡng sức khỏe, không phụ tấm lòng khoan hồng ưu đãi của
Trẫm.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1326 trang 18)
Lúc này viên quan đặc
trách về ngoại giao là Nguyễn Hữu Điều, túc trực nơi quan ải, liên
lạc một cách mật thiết với nhà Thanh; nên Tổng đốc Phúc Khang An sai
thuộc hạ Thang Hùng Nghiệp mớm lời cho Hữu Điều khuyên Vua
Quang Trung nên đến quan ải dâng biểu. Vua Càn Long được tin, soạn lời
hiểu dụ; chuẩn bị cho Phúc Khang An giao tiếp với Vua Quang Trung:
“Ngày 14 tháng 4 năm
Càn Long thứ 54 [8/5/1789]
Dụ quân cơ Đại thần: Bọn
di mục An Nam Nguyễn Hữu Điều mỗi lần được gọi, liền đến nơi. Phúc Khang An bèn
sai Thang Hùng Nghiệp đến cửa quan ải tiếp kiến, hỏi han cặn kẽ, bọn di mục nói
năng cử chỉ hết sức cung kính; xem tình hình như vậy thấy Nguyễn Huệ đã thực
tâm hối tội. Đất An Nam hiểm trở xa xôi, lại nhiều chướng lệ, không đáng để làm
lớn chuyện. Hiện Phúc Khang An ra lệnh Thang Hùng Nghiệp mật dụ Nguyễn Hữu Điều
báo với Nguyễn Huệ thân đến quan ải dâng biểu xin hàng. Nếu Nguyễn Huệ tuân
theo, Phúc Khang An hãy trực tiếp dụ rằng:
“Ngươi là Thổ tù đất An
Nam, dám kháng cự Thiên binh, giết hại các Đề Trấn viên chức lớn, tội không thể
tha được. Bản Bộ Đường phụng mệnh đến đây, điều động đại binh, phân lộ đến
đánh; muốn quét sạch toàn bộ đất đai của ngươi, những người kháng cự đều bị tru
di tất cả. Nay nhân nhà ngươi biết sợ, gõ cửa quan cầu khẩn, vả lại những quan
binh chưa về, không dám giết hại, lục tục đưa ra khỏi nước; xét ra còn có thể
tha thứ. Bản Bộ Đường ngưỡng vọng đức hiếu sinh của Đại Hoàng đế sẽ tâu lên để
được nghe Đại Hoàng đế chuẩn nhận lòng thành, không mang binh tiến đánh, ngoài
ra còn có ban ơn…”(Cao Tông Thực Lục quyển
1327, trang 957 958)
Do việc mang binh
gây hấn bị thất bại, nhưng không dám phục thù, vua Càn Long không khỏi
cảm thấy ngượng ngùng với dân chúng; bèn soạn chỉ dụ dài, viện
dẫn mọi lý do không nên đánh An Nam và thiết lập ngoại giao với Vua
Quang Trung:
“Ngày 21 Ðinh Vị tháng
4 năm Càn Long thứ 54 [15/5/1789]. Trước đây
An Nam có nội chiến, Lê Duy Kỳ gõ cửa quan cầu cứu; Trẫm nghĩ nước nầy cung
kính triều cống đã hơn một trăm năm, nay từ xa đến khống tố, không lẽ bỏ qua
không xét đến! Nên đã ưng thuận lời xin của Tôn Sĩ Nghị, cho mang binh xuất
quan tiến tiễu; Nguyễn Huệ sợ hãi bỏ chạy, trở về trốn tại Quảng Nam. Sau khi
quan binh xuất quan chưa đầy một tháng, đã thu phục thành nhà Lê. Nếu thừa thắng
đuổi dài, thâm nhập truy kích đến cùng thì cũng không khó; nhưng nghĩ rằng xứ
đó thủy thổ nhiều chướng lệ, binh phu dễ bị nhiễm tật bệnh. Vả lại họ Lê trong
mấy năm gần đây, trong nước mối loạn gây ra do nhiều nguyên nhân; Lê Duy Kỳ là
kẻ khiếp nhược không có khả năng, mềm yếu buông lỏng, tả hữu lại không có người
giỏi phụ tá. An Nam tuy là một nước nhỏ nơi xa xôi, nhưng lập quốc đã lâu, sự
hưng phế không phải là không liên quan đến khí số; nay nước đó như vậy, xem ra
lòng trời đã chán ghét họ Lê rồi. Ngay trước khi Tôn Sĩ Nghị khắc phục thành
nhà Lê, Trẫm đã mấy lần giáng chỉ ra lệnh sau khi thu phục xong hãy triệt binh
gấp. Nhưng Tôn Sĩ Nghị chưa thể tuân chỉ triệt binh kịp, lần lữa hơn một tháng
nên Nguyễn Huệ thừa dịp tụ tập đám đông đến hỏi tội Lê Duy Kỳ. Rồi Lê Duy Kỳ
khiếp nhược bỏ chạy trước, quan binh bắt đầu rút lui, các Trấn Tướng binh lính
bị thương vong; cũng do lâm trận tao ngộ vàng đá không thể phân biệt; mà bọn Hứa
Thế Hanh dũng cảm liều mình, đều được ưu thưởng.
Hiện tại đáng điều các lộ
đại binh, chỉnh quân hỏi tội; huống nay quốc gia toàn thịnh, lương đủ binh
tinh, chổ nào Thiên binh vung qua [giáo mác] lên,
mà không bình định! Một khoảnh đất Quảng Nam nhỏ bé làm sao cự nổi! Đặc biệt
nghĩ đến đất An Nam thủy thổ ác liệt, chướng lệ quá nhiều, thật không đáng để tổn
thất quân ta. Quân lệnh ra, các tướng lãnh, binh lính không tranh dẫn đầu
xông lên, thì bị trị tội khiếp nhược; nay phải giao chiến tại nơi chướng khí,
Trẫm thực không nỡ. Như hợp binh cùng đánh, bắt sống Nguyễn Huệ, thu phục đất
Quảng Nam vào bản đồ, lại phải đặt thêm quan chức, quân lính phòng thủ. Hơn nữa
xứ nầy thủy thổ ác liệt không thể ở lâu, dân tình lại trí trá phản phúc vô thường;
đời trước đã chia đất này thành quận huyện, rồi không bao lâu lại xẩy ra
biến cố; lấy bánh xe trước đổ để làm răn, thực khó giữ được vài chục năm mà
không sinh ra việc. Rồi sau khi đại quân rút lui, nếu lập một người để lo việc
quốc sự, thì kẻ đó cũng không khác gì Nguyễn Huệ; như vậy chỉ lao tổn binh lực,
không đáng để làm.
Trẫm thấy được tiên cơ,
trong bụng sẵn thành kiến, bởi vậy lúc nhận được tờ tấu về tin chiến thắng tại
thành nhà Lê, đã ra lệnh triệt binh; không đợi cho việc xẩy ra mới định kế
không mang binh trở lại đánh. Trẫm lên ngôi trên năm mươi năm, lo liệu công việc
chăm chỉ hàng ngày, không phải vì già nên ghét việc binh, sợ khó khăn muốn yên ổn;
như trước kia bình định Chuẩn Cát Nhĩ, Hồi Bộ, Kim Xuyên, cùng bọn giặc tại Cam
Túc, Đài Loan; vận trù quyết sách ngày đêm không nghỉ, ra chỉ thị kịp thời; nhờ
lượng trời xanh phù hộ chứng giám, tấm lòng bất đắc dĩ phải dụng binh của Trẫm,
lại không phải do thích sự nghiệp ưa bành trướng, nên đánh đâu thắng đó, mau
chóng báo thành công.
Nay công việc tại An Nam,
xét về thiên thời địa lợi, không đáng cực nhọc quân viễn chinh; vả lại bậc
Vương giả chia đất, nhưng không chia dân, không nỡ để dân nước này lâm vào cảnh
đầu tên mũi đạn; nên quyết kế không dùng binh lần nữa. Huống hồ Nguyễn Huệ đã sợ
thanh uy, trong vòng một tháng ba lượt khất hàng, lại đưa những binh lính lạc
đường trở về; tương lai, nếu y thành khẩn đến kinh khuyết xin ban ân, có thể
xét tấm lòng thành hối tội, gia phong tước hiệu; nếu lại nghi sợ không dám đến,
thì chỉ xá tội trước là cùng, không thể phong tước. Trẫm chế ngự ngoại di, ân
uy rõ rệt, đại nghĩa rõ ràng ; luôn luôn thể theo đức hiếu sinh của trời, từ
trước tới nay chưa có biểu hiện cùng binh độc vũ (2),
thần dân trong thiên hạ đều nghe và thấy. Nay đem đầu đuôi việc An Nam, ban dụ
trong ngoài, để mọi người biết rõ Trẫm ý.” (Cao Tông Thực Lục, quyển
1327, trang 15-18)
Vào đầu tháng này,
phía nhà Thanh chuyển lời qua Sứ thần Nguyễn Hữu Điều ý muốn vua
Quang Trung đến dâng biểu tại quan ải; nhưng vào cuối tháng phía Tây
Sơn cho biết sẽ sai cháu ruột là Nguyễn Quang Hiển sang thay. Nhân dịp
này, qua Nguyễn Quang Hiển Vua Càn Long muốn gửi bài Ngự chế An
Nam Ký sự Văn, cho Vua Quang Trung. Bảo rằng bài văn đã được soạn
lúc Tôn Sĩ Nghị mới chiếm thành Thăng Long; nội dung không muốn vĩnh
viễn chiếm An Nam và duy trì chính quyền nhà Lê bất lực; qua đó
mở đường hứa hẹn phong tước cho Vua Tây sơn:
“Ngày 27 Quí Sửu tháng
4 năm Càn Long thứ 54 [21/5/1789]
Dụ các quân cơ Đại thần:
Khi mang quân tiễu trừ tại An Nam, được tin thu phục thành nhà Lê, đã ngự chế một
thiên văn chương ký sự bàn về việc nhà Lê hồi gần đây loạn lạc liên miên; hoặc
giả trời đã chán đức, nên Trẫm cho xuất sư để định loạn, ban sư để để rút lui
đúng lúc, không muốn thâm nhập lao tổn quân lính; đó là do Trẫm thể theo đạo trời,
thấy trước sự việc. Nay sao lại thiên ngự chế văn này cho Phúc Khang An xem;
ngoài ra nước An Nam vốn được khen là giỏi về văn chương, cũng có thể đưa cho
Nguyễn Huệ xem để y rõ ý của Trẫm. Nay Nguyễn Huệ mấy lần cầu khẩn nội phụ, đã
định không dùng binh nữa. Nhưng Nguyễn Huệ là viên Thổ tù nước An Nam, dám giết
hại các quan Đề Trấn, tội rất lớn; tuy rằng y chỉ muốn hỏi tội họ Lê rồi bất ngờ
lâm trận, không phân biệt quân của phe nào, mà bọn Hứa Thế Hanh thì dũng cảm phấn
đấu liều thân xâm nhập đến nỗi quyên sinh! Dù vậy, cái tội của Nguyễn Huệ kháng
cự Thiên binh, gây tử thương các quan Đề, Trấn; khó mà có thể tha thứ được. Nay
nếu không đích thân đến kinh khuyết chịu tội, xin ơn trên; thì làm sao có thể
phong tước được!
Lúc này Nguyễn Quang Hiển
chắc đã đến quan ải, Phúc Khang An hãy dụ viên di mục thêm một lần nữa rằng: Nước
các ngươi nội bộ gây hấn; Thiên triều nghĩ rằng họ Lê đã triều cống hơn trăm
năm nay, lại từ xa đến tố cáo, nên không thể bỏ qua không giải quyết. Sau khi
thu phục thành nhà Lê, phong Lê Duy Kỳ làm Quốc vương; nhưng Lê Duy Kỳ hôn nhược
không có khả năng, vứt ấn bỏ chạy, khó có thể tự lập được, vậy không đáng để
phù trợ. Ngay lúc thu phục thành nhà Lê, Đại Hoàng đế lo rằng Lê Duy Kỳ không
thể chấn tác được, bèn ngự chế bài Ký Sự Văn nội dung bàn về lẽ phế
hưng trong việc dựng nước, biết dừng đúng lúc thì không nguy hiểm, ham dùng
binh là điều không may; ứng dụng những điều nầy để không trái đạo trời. Hãy ngẩng
đầu lên xem, Đại Hoàng đế hành động không việc gì không thuận lòng trời; há lại
lợi dụng lúc Nguyễn Huệ đến qui thuận, lưu lại không cho về, rồi đưa con người
không có khả năng như Lê Duy Kỳ trở về nước! Hiện tại Lê Duy Kỳ bị an sáp tại tỉnh
thành Quế Lâm, vì nghĩ rằng chỉ có một tội không có khả năng, nên không tiện trị
tội tru lục; cho trợ cấp như người dân ngụ cư tại biên giới, đó là ơn cho sống
thêm, chớ không có ý cho trở về nước. Ngươi cứ cho người đến ngay chỗ Lê Duy Kỳ
ở để quan sát, cũng không có gì cản trở! Nói tóm lại, Thiên triều phủ ngự ngoại
di, chống lại thì chinh phạt, qui thuận thì được ân sủng hiển vinh. Nếu Nguyễn
Huệ không đến kinh khuyết để cầu khẩn, chỉ sai thân thuộc đến tiến cống, tuy xuất
tự lòng thành cũng khó có thể thu nạp. Vì rằng Nguyễn Huệ giết hại các viên chức
lớn, mang tội rất to, cho dù mang các đồ trân quí của cả nước trình hiến cũng
không thể bồi thường lại 3 viên Đề Trấn trung thành báo quốc, vậy không có thể
dùng nó để chuộc hết tội được.
Ngự chế An
Nam Ký sự Văn như sau:
“An Nam là một nước nhỏ ở
biển Nam, nhưng cũng có nhân dân, có xã tắc; tuân theo lịch Chính Sóc làm ngoại
phiên đã hơn một trăm năm nay. Nước nầy gặp cảnh loạn lạc; vậy nên phục hưng nước
bị diệt, nối dòng chính thống, theo lễ đáng làm, đó là thể theo đạo trời vậy.
Tuy nhiên nước nầy tao loạn không phải là không có lý do. Họ Lê chiếm được
thành rồi tự tiện đặt tên là thành nhà Lê, thành nầy không phải của một họ, xem
các Vua chính thống làm chủ Trung Hoa thì có thể thấy vậy. Tuy lên ngôi có số mệnh,
nhưng lẽ hưng vong tại người, thuận lòng trời thịnh vượng, nghịch với trời tiêu
vong. Than ôi! không đáng sợ sao!
Sau khi thành nhà Lê được
thu phục, cháu nối dõi nhận sắc phong; đất đai bị chiếm đã được truyền hịch
bình định, hai tên họ Nguyễn (3) cùng khốn chạy
trốn về Quảng Nam. Quảng Nam cách thành nhà Lê hơn hai ngàn dặm; chiến dịch nầy
quan binh phải mang lương mà tiến, lập đài trạm để vận chuyển, không lấy của An
Nam một khúc cây, cọng cỏ; mà nước An Nam trong cảnh hoang tàn loạn lạc, cũng
không có khả năng cung cấp lương thực cho quân lính. Quan quân hơn một vạn người,
nhưng dân phu lo vận lương từ các đài trạm phải dùng đến mười vạn; như vậy thực
mệt nhọc cho nội địa. Giúp nước nhỏ bên ngoài, quét sạch sào huyệt để bắt kẻ xấu
xa, mà phải cực nhọc quân nội địa, là điều quyết không nên làm. Vả lại đã hoàn
thành việc “hưng diệt, kế tuyệt” (4), còn việc bắt số giặc trốn
tránh, tự họ phải lo.
Xét thực lực quốc dân, nếu
dùng để đánh Quảng Nam bắt hai tên xấu, có thừa sức làm; nhưng cân nhắc sự nặng
nhẹ, biết dừng lại sẽ không gặp nguy, ham dùng binh không phải điều tốt. Vả lại
An Nam là một nước nhỏ, họ Lê mấy đời gần đây ít vua có khả năng biết tự cường,
họăc giả trời đã ghét đức. Một khi trời đã ghét đức mà Trẫm lại giúp, thì Trẫm
chỉ dám xuất sư để định loạn, rồi ban sư để biết dừng đúng lúc, như thế mới khỏi
trái đạo trời, hợp với việc làm của đạo quân Vương giả; nay làm bài ký nầy.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1327, trang 28-32)
Khi Nguyễn Quang Hiển
tới Quảng Tây, dâng biểu văn của Vua Quang Trung trần tình việc bất
đắc dĩ va chạm đến quân Thanh, lại xin cho Nguyễn Quang Hiển
mang biểu văn đến kinh khuyết để làm lễ chiêm bái; và hứa chờ đến
lúc việc nước tạm yên, cũng sẽ xin đích thân đến kinh khuyết chiêm
bái. Vua Càn Long vin vào lời hứa, soạn sắc dụ gửi cho Vua
Quang Trung, hẹn đến tháng 8 năm Càn Long thứ 55 [9/9-7/10/1790]
nhân dịp lễ khánh thọ 80, Vua Quang Trung đích thân đến chiêm bái; ngoài ra
tại đất An Nam cho lập nơi tế tự cho bọn Hứa Thế Hanh:
“Ngày 3 Kỷ Vị
tháng 5 năm Càn Long thứ 54 [27/5/1789]. Sắc
dụ An Nam Nguyễn Quang Bình rõ: cứ lời tâu của bọn Hiệp biện Đại học sĩ Tổng đốc
Lưỡng Quảng Công tước Phúc Khang An rằng ngươi sai cháu ruột là Lê Quang Hiển đến
quan ải xin hàng, dâng biểu và cống vật. Biểu đã được trình lên, duyệt khán nội
dung xưng rằng trước kia ngươi có đất riêng tại Quảng Nam, không phải là bầy
tôi của họ Lê. Năm ngoái đã từng đến quan ải trình bày nguyên do việc gây hấn với
họ Lê, nhưng quan lại tại biên giới bác thư, không đề đạt lên trên. Rồi quan
binh xuất quan chinh tiễu, đến ngay thành nhà Lê. Vào tháng giêng đầu năm nay
ngươi đến thành nhà Lê muốn gặp Lê Duy Kỳ để hỏi tại sao lại mời quan binh đến;
không ngờ khi quan binh thấy bọn ngươi, thì xông lên chém giết. Bọn thủ hạ của
ngươi trong lúc hoảng hốt khó có thể bó tay chịu trói, lại gặp lúc trên sông cầu
bị đứt, nên gây tổn thương cho quan binh, rất lấy làm sợ hãi. Mấy lần sai người
gõ cửa quan ải chịu tội, lại đưa các quan binh chưa ra khỏi quan ải trở về; những
người giết hại các quan Đề, Trấn đã bị chính pháp. Bản ý muốn đến cửa khuyết để
trần tình chịu tội, nhưng trong nước mới gặp phải cảnh binh đao, lòng người mê
hoặc vẫn chưa được ổn định, nên kính cẩn sai cháu ruột là Nguyễn Quang Hiển
mang biểu đến kinh khuyết để làm lễ chiêm cận. Lại theo lời Nguyễn Quang Hiển bẩm
xưng, ngươi chờ đến lúc việc nước tạm yên, cũng sẽ xin đích thân đến kinh khuyết
chiêm cận.
Họ Lê tại An Nam là bề
tôi thờ Thiên triều, cung kính tiến cống đã hơn một trăm năm nay rồi, còn ngươi
tại Quảng Nam trước đây chưa từng triều cống. Năm ngoái mẹ và vợ Lê Duy Kỳ đến
cửa quan ải khống tố ngươi làm loạn chiếm nước, cầu xin mang quân cứu viện. Việc
này liên quan thể thống của Thiên triều “vỗ về nước nhỏ, làm sống lại dòng họ kế
vị bị diệt” nên viên Tổng đốc tiền nhiệm là Tôn Sĩ Nghị xin mang quân xuất
quan. Ngươi tuy đã từng gõ cửa quan ải xin biện bạch, nhưng các viên quan tại
biên thùy từ trước đến nay chỉ biết đất An Nam có họ Lê cai trị, chưa từng biết
có họ Nguyễn, nên bác trả lại nguyên đơn và đã tâu lên Trẫm việc nầy, cách liệu
biện như vậy là đúng. Qua viên Tổng đốc Tôn Sĩ Nghị tâu về việc sau khi khắc phục
thành nhà Lê, Trẫm cho rằng trong nước nầy có nhiều sự rối ren, Lê Duy Kỳ lại
khiếp nhược không có khả năng, xem ra ý trời đã chán ghét họ Lê rồi! Trẫm từ
trước đến nay liệu biện công việc không bao giờ làm trái lòng trời, bèn lập tức
ra lệnh Tôn Sĩ Nghị rằng thành nhà Lê đã khôi phục, đáng cho triệt binh. Nhưng
Tôn Sĩ Nghị chưa có thể tuân chỉ để triệt thoái lập tức, dây dưa ngày tháng, rồi
ngươi mang đồng bọn đến thành nhà Lê muốn gặp Lê Duy Kỳ để vặn hỏi; quan binh tại
đó há lại ngồi yên, bèn dũng cảm cùng với bọn ngươi đánh nhau, bộ hạ của ngươi
sợ chết chống cự, khiến tổn thương quan binh. Các Đề Trấn cùng quan binh lâm trận
quyên sinh, Trẫm hết sức thương xót; đã cho ưu đãi thưởng tuất, phong Hứa Thế
Hanh tước Bá, hai Đề đốc thì con được thế tập, và đều được thờ tại Chiêu Trung
Từ để tưởng lệ. Ngươi là Đầu mục đất An Nam, dám kháng cự quan binh, giết hại
các viên chức lớn Đề, Trấn, tội hết sức nặng nề; đã sai Phúc Khang An làm
Tổng đốc Lưỡng Quảng, ra lệnh điều tập các lộ đại binh đến hỏi tội. Nhưng nghĩ
đến ngươi mấy lần cho người gõ cửa quan ải chịu tội, xét ra còn biết sợ Thiên
triều; Trẫm thương ngươi thành tâm hối lỗi, nên việc dĩ vãng không muốn truy cứu.
Tuy nhiên trừ phi ngươi đích thân đến kinh khuyết làm lễ chiêm cận nhận tội xin
tha; còn chỉ sai cháu là Nguyễn Quang Hiển dâng biểu, đến kinh khuyết làm lễ
chiêm cận để xin cầu phong, thì Thiên triều không có thể chế như vậy. Nay nước
ngươi chưa được liệt vào hạng ngoại phiên đã qui phục, nên các đồ cống phẩm
chưa tiện thu nạp, cho đem trả lại.
Nếu như ngươi có lòng
thành nạp cống, hãy đợi đến tháng 8 năm thứ 55 nhân dịp lễ khánh thọ 80 tuổi của
ta; thời điểm nầy tính đến nay còn hơn một năm, trong nước ngươi chắc đã thu xếp
yên ổn, lúc bấy giờ hãy bẩm với viên Tổng đốc xin đến kinh khuyết cầu khẩn, để
toại lòng chiêm ngưỡng Thiên triều. Ngoài ra tại đất An Nam lập thêm nơi tế tự
cho bọn Hứa Thế Hanh, xuân thu thờ cúng, để chuộc phần nào lỗi cũ. Đến lúc đó
Trẫm sẽ xem xét tấm lòng thành biết sợ hãi để đặc biệt gia ân, hoặc phong ngươi
tước Vương đời đời con cháu được cai quản đất An Nam; và cũng lúc nầy trình đồ
tiến cống lên sẽ được thu nhận; lại còn được ban thưởng để tỏ tấm lòng ưu đãi.
Trẫm lên ngôi đã
hơn năm mươi năm, đối với các phiên bang bộ tộc lấy sự thành tín để cư xử; Lê
Duy Kỳ nhu nhược không có khả năng, vứt ấn bỏ chạy; nếu lấy điều luật của Thiên
triều về tội dám tự tiện bỏ chức vụ trấn thủ mà xử, thì đáng trị tội nặng; nay
nghĩ rằng y là ngoại phiên, chỉ vì không có khả năng chớ không có vi phạm nào
khác, nên ra lệnh cho an sáp tại thành Quế Lâm; quyết không có việc lợi dụng
khi ngươi sang đây triều kiến, để thừa dịp đem Lê Duy Kỳ về nước. Đã ra chỉ dụ
cho viên Tổng đốc Phúc Khang An sai viên quan hộ tống cháu của ngươi là Nguyễn
Quang Hiển trên đường đi qua tỉnh thành Quế Lâm, hãy thân hành xem quang cảnh của
Lê Duy Kỳ tại đây, rồi cháu ngươi ghi chép thực trạng gửi thư cho ngươi rõ, để
ngươi không còn một chút nào nghi hoặc lưỡng lự. Nay đặc biệt ban cho ngươi một
xâu chuỗi minh châu; ngươi đáng được ân mệnh xếp sắp cuộc hành trình vào tháng
sáu, tháng bảy năm sau; đích thân thành khẩn cầu xin tại kinh khuyết, để vĩnh
viễn hưởng ân mưa móc. Gắng lên! Khâm tai! Đạo dụ đặc biệt.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1328, trang 5-7)
Càn Long là vị Vua
đầy tham vọng, ông ta muốn vượt trội trong lịch sử Trung Quốc với danh
hiệu Thập Toàn Vũ Công; nhưng khốn nỗi đã từng thất trận nhục
nhã tại An Nam, thì làm sao có được danh hiệu đó! Nhưng với lòng
tham danh chứa chất, Càn Long không sượng mặt, đổi trắng thay đen bằng
cách bố trí cho Nguyễn Quang Hiển và Vua Quang Trung trên danh nghĩa
đến kinh đến kinh đô chiêm bái, để mong rửa sạch việc thua trận tại
thành Thăng Long. Để rồi sau đó vào năm 82 tuổi [1792] tuyên
bố Thập Toàn Vũ Công [十全武功] ,tự
xưng là Thập Toàn Lão Nhân [十全老人],
trong đó trắng trợn ghi chiến công Càn Long ngũ thập tứ niên An Nam
chi dịch [乾隆五十四年安南之役(1789年]; chiến dịch tại An Nam vào năm Càn
Long thứ 54]:
“Ngày 3 Kỷ Vị tháng 5
năm Càn Long thứ 54 [27/5/1789]. Lại
dụ: Lần này Nguyễn Huệ lại sai cháu ruột là Nguyễn Quang Hiển dâng biểu xin
hàng, lời lẽ và nội dung so với lần trước hết sức cung thuận, bộc lộ lòng chí
thành sợ uy; nên đã giáng chiếu dụ một cách rõ ràng, Phúc Khang An cần ra lệnh
cho Nguyễn Quang Hiển sai người kính cẩn mang về nước giao cho Nguyễn Huệ xem,
đợi có tin tức mới hãy tâu lên, rồi tuân chiếu chỉ thi hành. Theo lời bọn Phúc
Khang An tâu đã bảo Nguyễn Quang Hiển trở về Lạng Sơn. Khi Phúc Khang An nhận
được chỉ dụ này, lại ra lệnh cho Nguyễn Quang Hiển từ Lạng Sơn khởi hành đến
kinh đô; cũng không cần quá vội vã, khoảng ngoài ngày 20 tháng 7 đến Nhiệt Hà,
lúc nầy các Vương, Công, Đài Cát [quí tộc Mông Cổ] của Mông Cổ
đều đến triều cống hầu cận; để Nguyễn Quang Hiển thấy được cảnh thịnh trị
xa thư nhất thống, vạn nước triều cống lên vua. Cũng vào dịp nầy
Quang Hiển cùng các Vương, Công, Đài cát hưởng vinh dự được mời dự yến tiệc.
Lệnh Thang Hùng Nghiệp
tháp tùng đến kinh đô, nhớ đi qua Quế Lâm, để Nguyễn Quang Hiển trực tiếp nói
chuyện với với Lê Duy Kỳ; lại nói cho Nguyễn Quang Hiển biết rằng Lê Duy Kỳ dám
để mất ấn tín của đại Hoàng đế ban cho, đáng trị tội nặng; nhân vì nhà Lê mấy đời
cung thuận, lại không vi phạm điều gì khác, nên chỉ bị an sáp; há lẽ nào lại
cho trở lại làm chủ nước tại thành nhà Lê. Nếu như Nguyễn Huệ vào tiết vạn thọ
năm sau đến chiêm cận, đại Hoàng đế sẽ đặc biệt gia ân, hoặc phong tước Vương,
con cháu được đời đời giữ nước An Nam. Hãy lệnh Nguyễn Quang Hiển đem tình tiết
nầy, biên thư cho Nguyễn Huệ hay, để lòng y không còn nghi sợ….”
(Cao Tông Thực Lục quyển1328, trang 8-9)
Nhắm thực hiện tham
vọng được Vua Quang Trung xin hàng, để chuốc lấy hư danh Thập Toàn
Vũ Công, Vua Càn Long sai Phúc Khang An bắt ép Vua Lê Chiêu Thống
cạo đầu dóc tóc:
“Ngày 5 Tân Dậu tháng
5 năm Càn Long thứ 54 [29/5/1789]
Dụ quân cơ Đại thần: Lê
Duy Kỳ vì không có năng lực nên mất nước, bỏ ấn tín chạy trốn, nay khoan phạt tội
để mất đất được phong, bắt an sáp tại tỉnh thành Quế Lâm, trợ cấp như một người
dân nơi biên thùy. Nghe rằng y vẫn để tóc dài như cũ, ăn mặc y phục của nước y,
khác với dân nội địa, xét thể chế không hợp. Nay truyền lệnh các viên Tổng đốc,
Tuần phủ lập tức lệnh Lê Duy Kỳ cùng bọn tùy tùng của y phải cạo đầu, dùng y phục
của Thiên triều. Trong tương lai Nguyễn Quang Hiển đi qua Quế Lâm, trực tiếp đến
gặp Lê Duy Kỳ trò chuyện, thấy y đã cạo tóc, ăn mặc khác lạ, không còn lý nào
trở về nước; rồi lệnh Nguyễn Quang Hiển sai người trở về nước báo cáo với Nguyễn
Huệ để không còn có sự nghi ngờ.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1328, trang 10)
Sử nước ta xác nhận
Phúc Khang An đánh lừa Cựu hoàng Lê Chiêu Thông cạo đầu dóc tóc, y
phục giống như Mãn Thanh để mang quân về nước phục quốc, Cựu hoàng
tin thật nghe lời:
“Tháng 4 [25/4-24/5/1789],
Khang An về đến Quế Lâm, nói thác ra rằng trời hè đang nắng nóng, hãy tạm nghĩ
việc quân, đợi sang mùa thu, sẽ lại điều khiển. Khang An lại lừa gạt nhà vua rằng:
"Thời kỳ xuất quân không xa đâu. Tự vương sẽ phải chính mình
thống suất các thuộc tướng đi trước dẫn đường. Có điều là đồ mặc của An Nam vốn
bị Tây Sơn coi khinh. Việc hành binh cốt phải trí trá. Chi bằng Tự vương hãy tạm
gióc tóc, thay đỗi đồ mặc để đánh lạc tai mắt quân giặc trong khi hành binh. Đợi
khi đã khôi phục được nước rồi, bấy giờ sẽ lại giữ theo lề thói bản quốc như
cũ". Nhà vua không dè bị gạt, cũng gắng gượng làm theo. Phàm người nước ta
trước hay sau đã sang bên Thanh bấy giờ đều bị Khang An bắt gióc tóc và thay đỗi
đồ mặc.” (Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, bản dịch,
tập 2, trang 849.)
Tại miền Nam vào
tháng tháng 4 [25/4-24/5/1789], Nguyễn Vương Phúc Ánh sai Lê
Văn Quân đem quân sở bộ đóng giữ Bà Rịa.
Nước Xiêm La bị hạn hán và
đói, xin mua gạo ở nước ta. Vương ra lệnh cho hơn 8.800
phương (5) gạo , bằng 200 xe của Xiêm .
Ra lệnh cho quan công đường
bốn dinh Phiên Trấn [Gia Định], Trấn Biên [Biên Hòa], Trấn Định [Định Tường],
Vĩnh Trấn [Vĩnh Long] bố cáo cho nhân dân trong hạt biết : Phàm quan
và binh của Tây Sơn ngày trước trốn ở thôn ấp mà còn để lậu, như nay muốn
theo quân ngũ thì ghi vào binh tịch, muốn ở yên làm ruộng thì ghi vào hộ tịch.
Kẻ nào lọt sổ thì xử tội chết. Thôn trưởng biết mà không nêu ra thì xử 100 roi,
sung dịch phu 3 năm.
Tháng 5
[25/5-22/6/1789], chuẩn định rằng những thuyền buôn của người Thanh từ nay hễ
chở đến bốn thứ sắt, gang, kẽm, lưu hoàng, thì nhà nước mua cả, lại theo số
hàng nhiều ít để định mức tha thuế cảng và cho đong gạo chở về nước nhiều
ít khác nhau. Phàm bốn thứ ấy chở được 10 vạn cân [cân=604.4
g.] (6). là hạng nhất, miễn thuế cảng, cho chở gạo về 30 vạn cân, chở
được 6 vạn cân là hạng nhì, cho chở gạo về 22 vạn cân, chở được 4 vạn cân thì
cho chở gạo về 15 vạn cân ; còn thuyền nào không đủ số trên thì cứ 100
cân hàng được chở gạo về 300 cân, thuế cảng vẫn phải nộp như thường. Từ đó những
thuyền buôn vui lòng chở đến bán, mà quân dụng được dồi dào.
Lấy Ốc Nha Chích người
Chân Lạp làm An phủ Trà Vinh.
Chú thích:
1.Nguyễn Quốc Đống người
xã Tỳ Bà, huyện Lang Tài (nay thuộc thôn Tỳ Bà, xã Phú Hòa, huyện Gia Lương, tỉnh
Bắc Ninh) là anh của Hoàng phi Nguyễn Thị Kim.
2.Cùng binh độc vũ: đánh
đến cùng, chiến tranh không dứt.
3.Hai tên họ Nguyễn: chỉ
Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ.
4.Hưng diệt kế tuyệt:
phục hưng nước bị diệt, nối dòng họ đã tuyệt.
5.Phương: đơn vị đo
lường xưa, bằng 30 bát gạt ngang, khoảng 30 lít.
6.Cân: 1 cân thời
Nguyễn sơ bằng 604.4 gram; 1 cân Trung Quốc bằng 500 gram.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Thực hiện cuộc hành
trình chiêm bái Vua Càn Long; vào ngày 25 tháng 5 năm thứ
54 [18/6/1789] bọn Nguyễn Quang Hiển đến ải Nam
Quan; được các quan văn võ nhà Thanh gồm viên Tả Giang đạo Thang
Hùng Nghiệp và Phó tướng Đức Khắc Tinh Ngạch hộ tống đến hành
cung Nhiệt Hà:
“Ngày 15 tháng 5 Tân Sửu
Nhuần năm Càn Long thứ 54 [8/7/1789]. Tổng
đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An cùng Tuần phủ Quảng Tây Tôn Vĩnh Thanh tâu rằng:
Bọn thần đã cẩn thận phái người đem đến trấn Nam Quan sắc thư, cùng xâu chuỗi
minh châu, để đợi ban cho Nguyễn Quang Bình. Ngày 25 bọn Nguyễn Quang Hiển tới
cửa quan quì xem sắc thư, kính cẩn phủ phục không ngẩng đầu lên; xưng là kẻ
thân thuộc Phiên thần nước nhỏ, được đọc sắc chỉ, cảm tạ uy trời thánh đức soi
xét tấm lòng thành khẩn khiếp sợ của chú là Nguyễn Quang Bình [tên
Vua Quang Trung xưng với nhà Thanh], được tha tội cũ hứa cho đầu thuận, đặc
cách ban cho tỷ thư (1) cùng đồ trân quí. Vạn lần vinh hạnh được đại
Hoàng đế ban ân chỉ cho phép tiến kinh, nên không dám ra khỏi quan ải để trở về;
đặc biệt ra lệnh bọn Bồi thần Nguyễn Hữu Điều kính cẩn đưa sắc thư cùng chỉ dụ
tới Lạng Sơn, cùng sai Trấn mục xứ này hộ tống tới thành nhà Lê. Lại đích thân
nhắc nhở soạn biểu tạ ơn, cùng khẩn thiết thỉnh cầu năm sau đến kinh đô chiêm cận;
xem thần sắc của y, thấy sự vui mừng lộ ra nét mặt.
Hộ tống Nguyễn Quang Hiển
tới kinh đô lần này, bọn thần tuân chỉ sai Thang Hùng Nghiệp coi tổng quát mọi
sự, lại còn phái thêm viên võ quan cấp cao cùng lo liệu. Đã phái viên Phó tướng
tỉnh Quảng Tây Đức Khắc Tinh Ngạch đến trấn Nam Quan ứng trực. Từ Nam Ninh đến
trấn Nam Quan con đường sứ thần sẽ đi qua, sức cho viên Tổng binh trấn Tả Giang
Phổ Nhĩ Bảo đi về tra xét….”(Cao Tông Thực Lục Quyển
1331, trang 1-2)
Bấy giờ một sự việc
bất ngờ phát giác, Tổng đốc Phúc Khang An can tội buôn lậu một số
lượng gỗ rất lớn. Đây là một tội nặng, nhưng Phúc Khang An đang lo thu
xếp việc An Nam hàng phục, để Càn Long đạt danh hiệu Thập Toàn Võ
Công, nên đành bỏ qua. Khang An biết thân phận mình, tìm mọi cách
giúp Càn Long đạt được mục đích:
“Ngày 12 Ðinh Mão
tháng 6 năm Càn Long thứ 54 [3/8/1789]. Dụ các viên quân cơ Đại
thần: mới đây bọn A Quế cùng Tất Nguyên lần lượt tâu rằng bọn Lý Thiên Bồi cấu
kết với thương thuyền chở lậu 1.950 cây gỗ, trong đó có 800 cây do Phúc Khang
An nhờ mua. Không ngờ Phúc Khang An lại làm chuyện này! Y là con của Phó Hằng,
thuở nhỏ được nuôi dưỡng giáo dục cẩn thận; mấy năm gần đây lại được chịu ơn;
năm trước bình định Đài Loan, bắt sống hai đầu đảng xấu ác, Trẫm xét thành
tích, ưu đãi ban ân; nay lại làm việc mua lậu gỗ này, thực ngoài sự liệu tính.
Trẫm thưởng công phạt tội, hết sức công bằng; lần trước khi việc quân hoàn tất
đã thưởng công một cách trọng hậu, thì việc giao thiệp với Lý Nguyên Bồi mua gỗ
lần nầy nên trị tội nặng nề. Đáng cách trừ Công tước, áo thêu 4 con rồng chầu,
hồng bảo thạch gắn ở đỉnh mũ cùng dây đai vàng, để trừng phạt. Nhưng nghĩ rằng
hiện tại Nguyễn Quang Hiển dâng biểu đến đầu thuận, năm sau Nguyễn Huệ lại đích
thân đến kinh chúc mừng lễ Vạn Thọ, nếu bây giờ giáng cách cùng thay đổi sắc phục
của Phúc Khang An, thì nhìn ngó vào không được nghiêm túc, mà lòng kẻ di địch
thêm nghi ngờ, đó là điều quan hệ. Tương lai khi Phúc Khang An tâu trình việc nầy,
Trẫm sẽ ước lượng lại rồi xuống chỉ gia ân. Thực nếu không có việc Nguyễn Huệ
thành khẩn qui thuận, thì tội của Phúc Khang An không thể tránh được; Trẫm
trong lòng cảm thấy tự thẹn, nhưng cũng là điều may cho Phúc Khang An vậy. Nay
ban dụ nầy để Phúc Khang An biết ý Trẫm, và bộ liên hệ tuân theo mà thi
hành.”(Cao Tông Thực Lục quyển 1333, trang 5)
Sau khi nhận được sắc
thư của Vua Càn Long, Vua Quang Trung dâng biểu hứa sẽ đến
kinh đô chiêm bái chúc phúc, nhân đề cập đến việc triều đình mới
lập, mọi việc chưa ổn định, chính danh định phận dựa vào việc phong tước của
Thiên triều; nên Vua Càn Long phong Vua Quang Trung tước An Nam Quốc vương
cùng bài thơ Ngự Chế:
“Ngày 21 Bính Tý tháng
6 năm Càn Long thứ 54 [12/8/1789]. Tổng đốc Lưỡng
Quảng Công tước Phúc Khang An và Tuần phủ Quảng Tây Tôn Vĩnh Thanh tâu rằng vào
ngày mồng 5 tháng nầy [26/7/1789] Nguyễn Huệ sai người đến quan ải
dâng biểu tạ ơn cùng cống phẩm. Đã sai mang cống phẩm trở về Lạng Sơn đợi lệnh
sau; riêng hai đạo biểu văn của Nguyễn Huệ, dâng lên để xin ngự lãm. Những cống
vật trình trong biểu văn, có được ban ơn thu nhận hay không, ngưỡng xin huấn thị
để biện lý.
Nay dụ các quân cơ Đại thần:
Trẫm xem biểu văn Nguyễn Huệ tiến dâng rất cung kính, phát xuất từ tấm lòng
thành; đối với việc đến kinh đô chiêm cận chúc phúc, hết sức ân cần tha thiết.
Nước này phủ dụ dân chúng dựa vào việc phong tước của Thiên triều; huống triều
đình mới lập, mọi việc chưa ổn định, càng cần đến sự chính danh định phận. Làm
sáng tỏ sự ân sủng của Thiên triều, là kế lâu dài để vỗ về các nước xa xôi.
Nay giáng chỉ phong
Nguyễn Huệ An Nam Quốc vương, lại gửi riêng một sắc dụ để hiểu thị một cách rõ
ràng. Tất cả các văn kiện tước phong cùng ấn tín, đợi Nguyễn Quang Hiển đến
kinh khuyết chiêm cận, lúc trở về sẽ mang theo. Các cống vật trình tiến được
thu nhận đưa về kinh, đợi Trẫm gia ân thưởng. Lại nhân Nguyễn Huệ dâng biểu tạ
ân, bèn ngự chế một bài thơ rồi tự tay chấp bút viết, cùng sắc dụ để ban cho
Nguyễn Huệ. Phúc Khang An hãy chọn một viên Tri phủ người Mãn Châu có khả năng
đưa những văn kiện này đến An Nam, gặp mặt giao cho Nguyễn Huệ.
Dụ: Bọn Phúc Khang An tâu
rằng Nguyễn Huệ tức Nguyễn Quang Bình được xá tội cũ, lại chuẩn cho qui phụ,
bèn cung kính đến quan ải dâng biểu tạ ân và tiến cống, xin đến năm sau đến
kinh khuyết chiêm cận, cùng dự lễ khánh thọ bát tuần của Trẫm. Hồi đầu năm, sau
khi Tôn Sĩ Nghị triệt binh, Nguyễn Quang Bình biết rằng đã đắc tội với Thiên
triều, hết sức hối hận và sợ hãi, đem quan binh lạc đường dẫn đến quan ải; mấy
lần gõ cửa quan cầu xin nội phụ, đều bị Phúc Khang An, Tôn Sĩ Nghị khước từ. Rồi
Nguyễn Quang Bình lại sai cháu ruột là Nguyễn Quang Hiển đến trấn Nam Quan thỉnh
cầu đến kinh khuyết làm lễ chiêm cận, lại nhờ bọn Phúc Khang An tâu xin dùm. Trẫm
nghĩ rằng An Nam là xứ hoang vu nơi góc biển, nhưng lập quốc đã lâu, sự hưng phế
có liên quan đến khí vận; Lê Duy Kỳ nhu nhược buông thả nên lòng trời đã ghét họ
Lê. Trẫm từ trước đến nay biện lý mọi việc, đều thuận lòng trời mà làm; Nguyễn
Quang Bình đã bị thanh uy Thiên triều chấn động, thành khẩn hối tội đầu thuận,
trong vài tháng liền mấy lượt đến khất hàng, lại sai cháu ruột mang biểu văn đến
quan ải xin làm lễ chiêm cận, thực đã biết sợ hãi; nên xá lỗi cũ, không mang
quân thảo phạt; lại ra lệnh cho Phúc Khang An phái viên Tả Giang đạo Thang Hùng
Nghiệp hộ tống Nguyễn Quang Hiển đến kinh khuyết làm lễ chiêm cận. Nay theo lời
tấu của bọn Phúc Khang An, nhân được Trẫm chấp nhận cho hàng phục, Nguyễn Quang
Bình dâng biểu tạ ân, cùng xin được đến kinh khuyết làm lễ chiêm cận và chúc mừng
thượng thọ. Duyệt biểu văn lời lẽ hết sức tha thiết, phát xuất từ lòng chí thành.
Lại xưng rằng đã lập đàn cúng tế các Đề Trấn Đại thần trận vong; hiện đang chọn
ngày tốt để lập miếu thờ, xin cấp phát phẩm hàm cùng thụy hiệu [tên
hiệu lúc mất], tuân theo chiếu chỉ làm lễ để chuộc lỗi cũ; thái độ thực
cung thuận cẩn trọng. Họ Lê đã bị trời ghét bỏ, mà Lê Duy Kỳ lại bỏ ấn tín chạy
trốn, không có lý nào lại cho dựng nước. Bậc Vương giả chia đất để cai trị,
nhưng không để dân bơ vơ; An Nam là một nước nhỏ, nhưng không thể không có người
thống suất. Nguyễn Quang Bình mới lập quốc, khẩn cầu Thiên triều phong tước, để
làm kế chiêu tập nhân dân, lời lẽ rất thành thực. Nay phong Nguyễn Quang Bình
làm An Nam Quốc vương. Các ấn tín, sắc thư giao cho các nha môn theo lệ soạn
đúc, đợi khi cháu y về nước, sẽ cung kính mang về. Một khi phong Nguyễn Quang
Bình là Quốc vương, các đồ tiến cống được thu nhận, lại còn được gia thưởng. Trẫm
chế ngự ngoại di, ân uy rõ ràng; phản thì đánh dẹp, thuận thì chiêu phủ, đại
nghĩa sáng tỏ, luôn luôn thể theo lòng trời, khiến khắp bốn biển đều được hàm
dưỡng giáo hóa.
Sắc dụ Nguyễn Quang Bình
nước An Nam hiểu rõ:
“ Theo lời tâu của viên
Hiệp Biện Đại Học sĩ Tổng đốc Lưỡng Quảng Công tước Phúc Khang An rằng ngươi
dâng biểu tạ ơn, trần tình lòng thành khẩn. Trẫm duyệt đọc biểu văn, lời lẽ khẩn
thiết, cầu xin năm sau đến kinh khuyết làm lễ chiêm cận cùng chúc mừng thượng
thọ, thấy rõ được lòng cung kính cẩn trọng. Những cống vật mang đến, được ân
thưởng cho phép thu nhận để toại nguyện lòng thành cung hiến.
Lê Duy Kỳ đất An
Nam hèn yếu không có khả năng, trời đã ghét đức, nên vận nước cáo chung. Ngươi
hiện đã hối tội đầu thuận, không những cầu xin khẩn thiết hai ba lần, mà lại
còn sai cháu nội Nguyễn Quang Hiển dâng biểu đến cung khuyết làm lễ chiêm cận.
Nay xét theo lẽ chính công đạo; bèn phế một người, để cất nhắc một người. Vốn định
đợi đến năm sau khi ngươi thân hành đến chúc mừng sẽ ban thưởng tước Vương,
nhưng duyệt qua lời ngươi cầu xin rằng nước mới lập, dựa vào ân sủng ban tước
phong hiệu của Thiên triều để có uy vọng chế ngự nhân tâm. Xét lời xin thực
tình, nên đặc giáng ân chỉ phong ngươi làm An Nam Quốc vương, theo chức năng để
trấn phủ; lại tự tay viết bài thơ Ngự Chế ban cho, để làm bảo vật đời đời. Từ
nay trở về sau phàm những biểu văn trình lên, hoặc những văn thư trong nước đều
được phép ghi danh hiệu Quốc vương. Các ấn tín sắc thư cần thiết, hiện giao cho
các nha môn soạn văn, đúc triện; đợi đến lúc cháu ngươi đến kinh đô, sẽ giao
mang về. Còn các quan lớn Đề Trấn của Thiên triều lâm trận hy sinh, trong nước
ngươi lập miếu phụng thờ, biểu thị lòng thành hối lỗi; việc xin cấp phẩm hàm thụy
hiệu sẽ sắc cho các bộ sở quan cấp phát. Ngươi nên cẩn thận kính sợ,
giữ bổn phận phiên thuộc để mãi mãi hưởng ân trạch. Nay ra đặc dụ.”
Sách phong Nguyễn
Quang Bình làm An Nam Quốc vương; sách văn như sau:
“Trẫm Vương hóa nơi xa
xôi, phạt tội rồi tha cho qui phục. Ngươi được phong tước, giữ phận thờ nước lớn
do đạo kính trời. Xét lòng thành kẻ hoang dã, tha chuyện cũ, ơn mưa móc tưới
nhuần thuộc quốc. Vui mừng vận hội mới, rạng rỡ thay ân sủng ban cho, gắng sức
lo bề huấn học.
An Nam tại nơi viêm nhiệt,
đất đai gồm 13 đạo phong cương. Họ Lê xưng thần với Thiên triều, hơn 100 năm (2) giữ phận
triều cống. Mỗi theo Vương hóa, qui phụ Vương triều. Từ khi gặp hoạn nạn lưu
ly, thân cô đến tố cáo. Bèn hưng binh phục quốc, vỗ về nước nhỏ làm sống lại
dòng kế thừa. Cớ sao lại bỏ thành vứt ấn, hèn yếu chồng chất nên thất thủ; trời
bèn ghét đức, phúc tộ cáo chung.
Ngươi, Nguyễn Quang Bình,
dấy lên tự Tây Sơn, đất thuộc phương Nam. Với họ Lê không phải là thần dân, từ
thông gia (3) biến thành thù hận. Rồi binh lửa giao
tranh, cố tình cậy hiểm. Liều đánh [quân Thiên triều] lúc hoảng hốt,
tuy vô tâm nhưng không dấu được lỗi lầm. Hối hận mong rửa sạch tội, thành tâm sửa
đổi sai lầm. Dâng biểu kêu xin thống thiết, sứ đi về dốc một lòng thành. Cống
dâng bảo vật, xin năm sau triều kiến chúc mừng. Không những nhờ ơn trên được
phong tước, hiển vinh dưới ánh sân rồng; lại dựa uy danh khiến con dân hưởng ứng
tụ tập. Lời trần tình đều thành thực, trưng bày rõ tấm lòng qui thuận.
Huống đấng Vương giả
không kỳ thị dân, há lại câu nệ bản đồ để phân biệt. Sinh dân phải có người coi
sóc, để cho yên ổn nước nhà. Nay công bố ân sủng, lấy làm bằng để trấn nhậm.
Phong ngươi làm An Nam Quốc vương, ban ấn mới. Y hy! một hưng, một phế (4);
Thiên tử thuận lòng trời mà làm. Không thiên vị, không sai lầm; cả nước hãy
nghe lệnh.
Vương hãy đem hết lòng
thành, nghiêm túc lo lắng, giữ vững cõi bờ, để con cháu nối dõi lâu dài. Đừng
để họ khác khinh lờn, sớm tối cần lao, chớ cho kẻ buông thả tham lam coi việc
nước. Hãy kính phụng uy trời, vĩnh viễn chịu ân điển. Khâm tai! Trẫm mệnh không
thay thế!
Bài thơ Ngự Chế
như sau:
Tam phiên kỳ vũ phỉ giai
binh,
Tạc tuế An Nam trùng hữu
chinh.
Vô nại phục Lê, Lê yếm đức,
Viên giao phong Nguyễn,
Nguyễn thâu thành.
Thủ phong cương vật tư
tha tộc,
Truyền tử tôn hằng phụng
đại Thanh.
Hạnh mộc Thiên ân khâm cửu
đạo,
Bất hoàng nhật giám lẫm
trì doanh.
Tạm dịch thơ:
Ba lần dụng võ, chẳng ưa
binh,
Năm ngoái An Nam lại viễn
chinh.
Không thể phò Lê, Lê kém
đức,
Bèn phong họ Nguyễn, Nguyễn
chân thành.
Biên cương chớ để lờn ngoại
tộc,
Con cháu đời đời phụng đại
Thanh.
Tắm gội ơn trên bền vững
gốc,
Giữ gìn thành nghiệp rạng
công danh.
(Cao Tông Thực Lục quyển
1333, trang 15-21)
Phái đoàn Nguyễn Quang
Hiển rời ải Nam Quan vào ngày 25 tháng 5 năm thứ
54 [18/6/1789] vào cuối tháng 7 đến chiêm bái Vua Càn Long tại
thắng cảnh Quyển A, chốn hành cung tránh nóng tại Nhiệt Hà. Dịp này
nhà Vua thưởng trước cho Vua Quang Trung những vật như ngọc Quan Âm,
ngọc Như Ý, đoạn Kim Ty, Triều Châu vv..; riêng thưởng Nguyễn Quang Hiển các vật
như ngọc La Hán, ngọc Như Ý, đoạn Kim Ty, hộp bạc:
“Ngày 24 Mậu Thân
tháng 7 năm Càn Long thứ 54 [13/9/1789]. An
Nam Chánh sứ Nguyễn Quang Hiển, Phó sứ Nguyễn Hữu Điều, Vũ Huy Tấn và bọn Hành
nhân đến chiêm cận. Thiên tử ngự tại Quyển A Thắng Cảnh triệu vào gặp… Thiên tử
ban yến, và thưởng có phân biệt.” (Cao Tông Thực
Lục quyển 1335, trang 17)
Tháng sau Vua Càn Long
ra lệnh cho phái đoàn Nguyễn Quang Hiển trở về Bắc Kinh, nhận lãnh
sắc ấn Quốc vương ban cho Vua Quang Trung, rồi cho trở về nước, không
phải đợi xa giá nhà Vua hồi loan:
“Ngày 5 tháng 8 năm
Càn Long thứ 54 [23/9/1789].Dụ Quân Cơ Đại thần: Cống sứ nước An Nam
Nguyễn Quang Hiển, sau khi tống tiễn xa giá, được lệnh trở về kinh đô. Những sắc
ấn ban cấp, giao cho bộ Lễ mang về kinh. Sau khi viên Cống sứ đến kinh đô; các
Vương, Đại thần tại kinh chọn ngày tốt để ban phát. Lệnh viên Cống sứ đến điện
Thái Hòa, dưới đan trì làm lễ chi lãnh. A Quế mang ấn, Kê Hoàng mang sắc, lại
phái Tán Lễ lang chiếu theo lệ làm lễ; khiến bọn Cống sứ có dịp chiêm ngưỡng
cung khuyết triều đình, thấy được lễ nghi nghiêm túc. Sau khi viên Cống sứ làm
lễ chi lãnh xong, chỉ nên trú thêm hai ba ngày rồi ra lệnh cho Ủy viên hướng dẫn
về nước, không phải đợi xa giá hồi loan.”(Cao Tông Thực Lục quyển
1336, trang 11)
Theo qui định chọn
được ngày tốt, cho Nguyễn Quang Hiển làm lễ nhận lãnh sắc ấn Quốc
vương của Vua Quang Trung tại điện Thái Hòa:
“Ngày 22 tháng 8
năm Càn Long thứ 54 [10/10/1789]. Mệnh các Vương và Đại thần tại
kinh đô ban cho Quốc vương nước An Nam sắc ấn tại trước điện Thái Hòa. Bọn Nguyễn
Quang Hiển nước An Nam làm lễ nhận lãnh theo nghi thức.” (Cao Tông
Thực Lục quyển 1337, trang 20)
Ngoài việc Nguyễn
Quang Hiển nhận ấn tín Quốc vương tại kinh đô, Vua Càn Long lại ra
lệnh cho Phúc Khang An sai viên quan gốc Mãn Châu tên Thành Lâm đến An
Nam trao sắc dụ và thơ Ngự Chế cho Vua Quang Trung. Nhân dịp này, Thành
Lâm được lệnh quan sát kỹ tình hình tại An Nam, thái độ Vua Quang
Trung; rồi gửi tin gấp về triều theo độ khẩn 600 dặm một ngày:
“Ngày 20 tháng 8
năm Càn Long thứ 54 [8/10/1789]. Phúc Khang An tâu: “Hiện sai
Thành Lâm mang sắc dụ, cùng thơ Ngự chế, vào ngày mồng 1 tháng 8 [19/9/1789] khởi
hành đến An Nam.”
….Thành Lâm khởi trình, nếu
ngoài quan ải chướng khí đã hết, thì khoảng sau ngày 20 đến thành nhà Lê”. Như
vậy Nguyễn Quang Bình thụ phong, rồi hoàn tất biểu văn, đợi ngày tốt gửi đến trấn
Nam Quan cũng phải đến hạ tuần tháng 9 mới tới. Sau khi Thành Lâm đến nơi, gặp
mặt Nguyễn Quang Bình, tuyên đọc sắc dụ, ắt phải đem những tin tức như viên Quốc
vương hoan hỷ ra sao, nước này có yên ổn không, vào lúc nào năm sau viên Quốc
vương khởi trình, hãy chuyển tin về trước một cách rõ ràng. Tôn Vĩnh Thanh lập
tức sai Ủy viên chờ sẵn tại trấn Nam Quan, đợi tờ bẩm của Thành Lâm đến, phi ngựa
đưa gấp cho Tôn Vĩnh Thanh xem. Lời bẩm của Thành Lâm chỉ gửi cho Phúc Khang
An, nhưng Tôn Vĩnh Thanh được mở ra xem, một mặt phong lại rồi gửi tâu đầy đủ,
truyền gấp theo độ khẩn 600 dặm ; một mặt báo cho Phúc Khang An, để khỏi mất
công mong đợi…”(Cao Tông Thực Lục quyển
1337, trang 12-13)
Theo sự sắp xếp giữa
Tổng đốc Phúc Khang An với nhà Tây Sơn, vào mùa xuân năm Càn Long thứ
55 [1790], giả vương Quang Trung sẽ đến chiêm bái Vua Càn Long. Gọi
là giả vương vì chánh sử hai nước xác nhận như vậy. Thanh Sử Cảo do
quan lại nhà Thanh soạn, trong phần Liệt Truyện, Việt Nam chép
như sau:
“Vào năm thứ 55 [1790],
Nguyễn Quang Bình đến chúc phúc, trên đường con trai đầu Nguyễn Quang
Toản được phong hàm Thế tử. Tháng 7 [10/8-8/9/1790], đến
chiêm bái tại sơn trang Nhiệt Hà, xếp vào thứ bực dưới Thân vương,
trên Quận vương; ban cho thơ Ngự Chế, nhận khăn dây đai, rồi về. Kỳ
thực Quang Bình sai người em mạo danh đến; Quang Bình không dám đích
thân đến, ngụy trá như vậy!”
(五十五年,阮光平來朝祝釐,途次封其長子阮光缵爲世子。七月,入觐熱河山莊,班次親王下、郡王上,賜御製詩章,受冠帶歸。其實光平使其弟冒名來,光平未敢親到也,其谲詐如此.)
Sử nước ta, Đại Nam
Thực Lục xác nhận sự kiện nêu trên, chỉ khác một chi tiết
là Vua Quang Trung dùng người cháu con cô là Phạm Công Trị đi thay:
“Giặc Tây Sơn Nguyễn
Văn Huệ sai người sang chầu nước Thanh. Đầu là Huệ đã đánh bại quân Thanh, lại
xưng tên là Nguyễn Quang Bình mà cầu phong với nhà Thanh. Vua Thanh cho, lại
yêu cầu vào chầu. Huệ lấy người cháu gọi bằng cậu là Phạm Công Trị, nét mặt giống
mình, sai đi thay, cùng đi với bọn Ngô Văn Sở và Phan Huy ích. Vua Thanh thẹn
vì thua trận, nên cũng nhận cho qua, ban cho rất hậu. Huệ tự lấy làm đắc chí,
càng ngông càn lắm.”
Sau khi Phúc Khang
An tâu về chuyến đi sẽ khởi hành vào mùa xuân, Vua Càn Long cho rằng
hơi sớm, có thể sắp xếp lại cho thuận tiện hơn:
“Ngày 26 tháng 8
năm Càn Long thứ 54 [14/10/1789]. Dụ Quân Cơ Đại thần: Năm sau
Nguyễn Quang Bình thân đến kinh khuyết chúc thọ. Theo lời tâu trước đây của
Phúc Khang An, thì viên Quốc vương sẽ đến quan ải trong mùa xuân, Phúc Khang An
sẽ chờ tại trấn Nam Quan rồi hướng dẫn đến kinh đô. Nhưng nghĩ rằng từ Quảng
Tây đến kinh đô không xa, nếu mùa xuân khởi trình sẽ đến kinh đô trong vòng
tháng sáu là cùng. Lúc đó Trẫm trú tất tại Nhiệt Hà, Nguyễn Quang Bình lại phải
đến sơn trang tại đó để chiêm cận. Còn lễ khánh chúc năm sau, cử hành tại kinh
sư. Nguyễn Quang Bình là Quốc vương nước An Nam, người trong nước mới qui tụ,
cũng không tiện rời nước lâu. Nay truyền dụ Phúc Khang An tin cho Nguyễn Quang
Bình hay rằng lễ vạn thọ của đại Hoàng đế cử hành vào ngày13 tháng 8 [21/9/1790];
nếu y đến quan ải quá sớm, tới kinh đô không khỏi phải chờ đợi lâu, trong nước
công việc nhiều, không có ai lo liệu. Vậy đừng ngại, có thể hoãn ngày khởi
trình, chỉ cần tính toán nhật kỳ đến kinh đô vào khoảng sau ngày 20 tháng 7 [29/8/1790] để
có thể cùng các Vương, Công, Đại thần,
Ngoại
phiên khánh chúc, xem vương hội rực rỡ huy hoàng, cung khuyết tráng lệ, ngõ hầu
Nguyễn Quang Bình có thể chiêm ngưỡng quang cảnh bình sinh chưa từng được thấy,
do đó càng kiên định thêm tấm lòng thành hướng hóa.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1337, trang 28-29)
Tại miền Nam vào tháng
6 [22/7-20/8/1789], Giám mục Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh từ nước Tây
Dương trở về nước; đem theo 2 chiếc tàu cùng súng đạn. Khởi đầu vào
tháng chạp năm Giáp Thìn [11/1-8/2/1785] Nguyễn Vương nhờ Giám mục
đưa Hoàng cả sang nước Pháp cầu viện. Vua nước ấy đãi theo vương lễ,
nhưng cuối cùng không thể giúp được. Giám mục cùng các thuộc hạ là
Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] và Nguyễn Văn Chấn [Vannier] đưa Cảnh về. Cảnh từ
khi vâng mệnh sang Pháp, đã được bốn năm, Vương để lòng thương nhớ, kịp được
tin báo, tức thì sai Tôn Thất Hội đem binh thuyền ra cửa biển Cần Giờ đón. Về đến
nơi, Vương vui mừng lắm, Thắng và Chấn đều xin ở lại giúp, đều
cho chức Cai đội (5) và cho một nghìn quan tiền, Thắng, Chấn đều là
tên do Vương đặt.
Bắt đầu đặt quan Điền tuấn lo
việc canh nông, lấy bọn Hàn lâm chế cáo là Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô
Tòng Chu, Hoàng Minh Khánh cộng 12 người chuyên coi việc điền tuấn, chia đi bốn
dinh Phiên Trấn [Gia Định], Trấn Biên [Biên Hòa], Vĩnh Trấn [Vĩnh
Long], Trấn Định [Định Tường], để khuyên bảo nông dân, cứ theo sổ đinh, từ phủ
binh cho đến hạng cùng cố, đều phải gắng sức làm ruộng. Người dân nào không
theo nghề làm ruộng thì sung thay chân phủ binh. Đến khi lúa chín, xét số thu
hoạch, người nào cấy ruộng nước được 100 thúng thóc (mỗi thúng đong 24
bát), cấy ruộng cao được 70 thúng thóc trở lên, phủ binh thì miễn một năm tòng
chinh, dân đinh thì miễn một năm dao dịch. Không kịp số ấy thì không được hưởng
lệ miễn. Lại mộ dân ngoại tịch lập làm điền tốt, thuộc về quan điền tuấn, cấp
cho ruộng hoang, trâu cày và điền khí, nếu không đủ thì nhà nước cho vay, sau
mùa gặt thì nộp thóc để trả nợ.
Đặt đạo Kiên Đồn ở cửa
sông Trà Ôn [Vĩnh Long] dinh Vĩnh Trấn, sai Tham mưu Nguyễn Ngọc
Chương và Cai cơ Nguyễn Văn Thư coi giữ và kiêm thu thuế của người Hoa kiều; mỗi
người mỗi năm nộp 1 đồng bạc phiên.
Tháng
7 [21/8-18/9/1789] sai cai cơ Thủy dinh Trung quân Nguyễn Công Nga mộ dân
lập nậu sáp ong; mỗi người mỗi năm nộp sáp ong 10 cân, dao dịch đều miễn, thuế
thân thì theo như quân hạng).
Dân cư thôn Tân Lập ở
Biên Hòa có nạn cọp; Vương ra lệnh tìm cách bắt cọp, ai bắt sống thì
thưởng tiền 15 quan, giết chết thì thưởng 10 quan.
Hàng tướng Phạm Văn Tham
có tội bị giết. Khởi đầu Vua Quang Trung sai người tin cậy là
Diệm đưa mật thư cho Tham. Diệm đến, nghe tin Tham đã đầu hàng, bèn nhân đêm lẻn
vào gặp Tham. Tham được thư nói rằng : “Nay việc đã như thế, thì làm
thế nào được?”. Diệm nói : “Nay dầu bị thua, nhưng không bao lâu Chúa ta
hẳn trở lại, Gia Định tất lại về tay chúng ta. Tướng quân nên liệu tính đi”.
Tham yên lặng hồi lâu, bèn giữ Diệm ở lại với mình. Có người mật đem việc ấy tố
cáo. Vương sai Nguyễn Huỳnh Đức rủ Tham đến gặp. Đến cửa cung, vệ
sĩ trói Tham đem dâng. Vương kể tội cho nghe rồi sai giết, bêu đầu cho
công chúng xem, lại khuyên dụ cho các tướng sĩ mới hàng cứ yên tâm.
Đặt nhà sứ quán
gồm hai tòa nhà, mỗi tòa 5 gian, lính lệ 20 người, phàm sứ giả các nước
Chân Lạp, Xiêm La đến đều ở đấy.
Tháng 8
[19/9-18/10/1789], sai các quân đóng chiến thuyền lớn hơn 40 chiếc, thuyền đi
biển hơn 100 chiếc, lại sai các nha văn võ cùng các quan coi giữ đạo thuộc
các dinh Trấn Biên, Trấn Định và Vĩnh Trấn đi lấy ván gỗ để nộp. Các
đạo Long Xuyên [Cà Mâu] đóng 10 chiếc, Kiên Giang [Rạch Giá]
3 chiếc, Trấn Giang 5 chiếc, Phú Quốc 8 chiếc.
Chú thích:
1.Tỷ thư: Thư của vua, có
đóng dấu ấn tỷ; tức sắc dụ Vua Càn Long gửi Vua Quang Trung đề
ngày 3 tháng 5 năm Càn Long thứ 54 [27/5/1789]
2.Sứ nhà Thanh lần đầu
tiên sang sách phong nước ta vào thời Lê Huyền Tông, Cảnh Trị năm thứ 5 (1667)
tính đến năm sách phong cho Quang Trung (1789), tức hơn 100 năm.
3.Nguyễn Huệ lấy Ngọc Hân
Công Chúa con vua Lê.
4.Hữu hưng, hữu phế: Một
người được cất nhắc tức Nguyễn Huệ, một người bị phế tức Lê Chiêu Thống.
5.Cai đội: cai đội
thời xưa là sĩ quan cấp cao.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Vào tháng 9
[19/10-16/11/1789], Tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An tâu rằng em Cựu
hoàng Lê Chiêu Thống là Lê Duy Chi tụ tập dân thiểu số nỗi dậy tại
Cao Bằng. Vua Càn Long cho rằng cuộc nỗi dậy sẽ thất bại, nên dặn
Khang An nếu Duy Chi thế cùng xin tá túc, hãy theo lệ Hoàng Công Toản trước
kia, chấp thuận. Lại tiên liệu Vua Quang Trung có thể xin đem Duy Chi về
nước, căn dặn Phúc Khang An viện lẽ tổ tiên họ Lê xưng thần
đã lâu, đáng lưu Duy Chi lại nội địa, để được cùng an sáp
như anh của y:
“Ngày 22 tháng 9
năm Càn Long thứ 54 [9/11/1789]. Lại dụ rằng: Phúc Khang
An tâu:
‘Em của Lê Duy Kỳ
là Lê Duy Chi ẩn náu tại vùng Bảo Lạc nước An Nam, cùng với Hoàng Văn Thông tụ
tập dân Thổ, công phá vùng Mục Mã, bị thủ hạ của Nguyễn Quang Bình đánh bại.’
Sau khi anh y đến quan ải,
Lê Duy Chi cùng khốn trốn tránh không có đường về; vận họ Lê đổi dời, toàn nước
An Nam vào tay Nguyễn Quang Bình. Lê Duy Chi là con thứ thuộc dòng nhà Lê, nếu
sức có thể mưu đồ cùng Nguyễn Quang Bình tương tranh, thì cũng hợp tình lý.
Nhưng Nguyễn Quang Bình đã được phong tước, thanh thế ắt phải gia tăng. Lê Duy
Chi muốn thu thập thần dân cũ, mưu đồ khôi phục, xét về thời thế không thể làm
được. Còn Nguyễn Quang Bình muốn trừ hậu hoạn sẽ tung quân bốn phương để tầm nã
Lê Duy Chi, sự việc sẽ xẩy ra như vậy. Nếu như Lê Duy Chi, nhân bị Nguyễn Quang
Bình đánh bại, đến xin tị nạn tại nội địa, thì cũng được cùng an trí với Lê Duy
Kỳ. Trước đây Hoàng Công Toản (1) với tư cách
là một Di mục xin đầu thuận, cũng được thu nạp, há có lý nào không dung nạp con
cháu Tôn thất nhà Lê.
Nếu trong tương lai Lê
Duy Chi không xin vào nội địa thì thôi; trường hợp Lê Duy Chi xin vào tá túc;
Nguyễn Quang Bình có bẩm xin được thưởng cho đem trở về nước, thì Phúc Khang An
hãy dụ rằng:
‘Lê Duy Kỳ là kẻ
nhu nhược không có khả năng, chạy trốn để mất nước; tuy nhiên họ Lê đã được
phong làm Phiên thần hơn 100 năm nay, tuy có gây hấn với Quốc vương, nhưng
không có tội với Thiên triều. Nay Lê Duy Chi thế cùng đến đầu thuận, nghĩ đến
việc tổ tiên xưng thần đã lâu, đáng lưu lại nội địa để được cùng an sáp với anh
của y. Đại Hoàng đế phủ ngự nhân dân trong ngoài nước, hết sức công chính, cùng
đối xử chung một lòng nhân. Hiện nay Quốc vương hối lỗi, có lòng thành đầu thuận,
được ban cho tước hiệu. Há lại đem người họ Lê kia bị trời ghét, để phù trì một
lần nữa ư! Nay Quốc vương được cai trị cả nước An Nam, lại muốn đem cho cháu họ
Lê ra để tru lục tất cả, nên Trẫm không nỡ cho đi.”
… (Cao Tông Thực Lục quyển 1339, trang 15-16)
Tổng Đốc Phúc Khang An
tâu việc Tri Điền Châu Sầm Nghi Đống tử trận, con trai là Sầm Dục
thuộc hàng thứ, nên chờ người cháu đích tôn là Sầm Dụ Khải trưởng thành,
sẽ cho cho thế tập (2). Theo ý Vua Càn Long, cứ cho Sầm Dục thế
tập; nếu làm việc tốt đến đời sau, con y và Sầm Dụ Khải đều
được thế tập:
“Ngày 13 tháng 10
năm Càn Long thứ 54 [29/11/1789]. Dụ: Cứ lời tâu của Phúc Khang An:
‘Đã điều tra rõ viên Tri
châu Thổ Điền Châu Sầm Nghi Đống bị giặc vây vào ngày mồng 5 tháng Giêng năm
nay [30/1/1789], thực
bị thương trận vong, xin chiếu chỉ ban cho bộ, để nghị định việc thưởng tuất.’
Lại nêu việc thế tập tại
Điền Châu như sau:
‘Con của Sầm Nghi Đống là
Sầm Dục, thuộc hàng thứ, theo lệ không phù hợp để thế tập; xin tạm cho thi hành
Hiệp lý [tạm xử lý công việc] đợi cháu đích tôn của
y là Sầm Dụ Khải trưởng thành lại cho thế tập.’
Sầm Nghi Đống là viên Thổ
tù được thế tập nơi biên giới, hiểu rõ đại nghĩa, lúc quan binh đánh An Nam bèn
mang quân trợ chiến, lại ruổi ngựa giết giặc, lâm trận liều thân, tình thực
đáng thương. Trước đây nỗ lực công vụ, được viên Tổng đốc Lý Thị Nghiêu tâu rõ,
bèn thưởng mũ đỉnh đái hàng tứ phẩm; nay giao bộ theo lệ ra nghị định thưởng tuất
theo hàng tứ phẩm.
Về chức vụ Tri châu Thổ
Điền Châu; căn cứ sự điều tra rõ ràng của Phúc Khang An, người con thứ tư là Sầm
Dục bản tính thuần lương, vậy cũng không nên câu nệ đích, thứ; hãy ra lệnh
Sầm Dục thừa tập, quản lý mọi việc trong châu. Nhưng Tri châu chỉ thuộc vào
hàng ngũ phẩm, nay Sầm Nghi Đống gắng sức phấn đấu lại bị trận vong nên Sầm Dục
cũng được gia ân đội mũ đỉnh đái hàng tứ phẩm. Sau khi Sầm Dục thừa tập, nếu quả
thực có thể kế thừa gia thanh, trước sau cần mẫn ra sức; tương lai khi đến lượt
con y thừa tập cũng được thu dụng; bất quá chia đất ra để ban chức và vẫn được
lãnh Tri châu đỉnh đái, để tỏ lòng ưu tuất bề tôi cần lao, cùng được đối xử
chung một lòng nhân.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1340, trang 15-16)
Ngày mồng 1 tháng
8 [19/9/1789] ;Thành Lâm viên quan người Mãn Châu, mang sắc phong,
cùng thơ Ngự chế từ Quảng Tây khởi hành đến An Nam. Sau khi đến
nơi được đón tiếp trọng thể. Y cho biết Vua Quang Trung nghe tin, bèn
dừng việc đôn đốc xây thành tại Nghệ An, đi ra Bắc ngay; nhưng chẳng
may giữa đường bị bệnh, đợi thuyên giảm sẽ đến nghênh đón tại thành
Thăng Long:
“Ngày 17 tháng 10
năm Càn Long thứ 54 [3/12/1789]. Tuần phủ Quảng Tây Tôn
Vĩnh Thanh tâu:
‘Cứ theo lời bọn
Thành Lâm bẩm xưng rằng vào ngày 23 tháng 9 [10/11/1789] đến
địa phương Gia Quất [xã Gia Quất, huyện Gia Lâm, Bắc Ninh]; Nguyễn
Quang Bình sai con là Quang Thùy, cùng quan viên hơn một trăm người, cung kính
dâng tờ trình của Nguyễn Quang Bình. Nội dụng xưng rằng vào tháng 8 đang lo việc
xây thành tại Nghĩa An [Nghệ An] (3), thì tiếp nhận được tin biết
rằng đã được phong chức An Nam Quốc vương, bèn đình chỉ việc xây thành rồi khởi
hành ngay. Đi đến huyện Đông Thành [Nghệ An], chẳng may bị bệnh, phải tạm
lưu lại để điều trị, đợi ngày thuyên giảm sẽ đến thành nhà Lê, kính cẩn nghênh
đón ân mệnh. Thành Lâm lại bẩm xưng rằng sau khi ra khỏi quan ải, Nguyễn Quang
Bình sai quan văn là bọn Lê Xuân Tài, đốc suất 500 vệ sĩ hộ tống nghi trượng
long đình rất nghiêm túc, sáng chiều hành lễ hết sức cung kính.’
Dụ Quân Cơ Đại thần: Nguyễn
Quang Bình được tin Thiên triều cho người mang sắc thư cùng thơ Ngự chế đến
tuyên phong, bèn cho đình hoãn việc xây thành, đến thành nhà Lê gấp để dự bị
làm lễ cung nghênh, sự hân hoan cảm khích phát ra tự tấm lòng thành. Hiện nay
nhân vướng bệnh chưa khỏi, trên đường đi phải tạm dừng để điều trị, bèn sai con
nhỏ cùng Bồi thần đến nghênh đón, lại bẩm xin triển hạn ngày thụ phong. Điều
này do thực tình, không cần trách cứ việc dời ngày. Kể từ khi Thành Lâm bẩm
xưng đến nay đã đến hai tuần [20 ngày]; bệnh
tình Nguyễn Quang Bình chắc đã thuyên giảm, ắt phải đến thành nhà Lê gấp, chọn
ngày tốt để thụ phong. Nay truyền dụ cho Tôn Vĩnh Thanh đợi khi Thành Lâm bẩm
báo tiếp về việc ngày nào Nguyễn Quang Bình đến thành nhà Lê, ngày nào làm lễ
tuyên phong, hãy phúc tấu gấp.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1341,
trang 1-2)
Mười ngày sau Vua
Càn Long nhận được lời tâu của Tuần phủ Quảng Tây Tôn Vĩnh Thanh báo
tin bệnh tình Vua Quang Trung đã thuyên giảm, tiếp tục cuộc hành trình
và có thể làm lễ nhận sắc phong trước ngày 20 tháng 10 [6/12/1789].
Vua Càn Long sai Tôn Vĩnh Thanh gửi lời ủy lạo Vua Quang Trung cùng
tặng quà:
“Ngày 27 tháng 10
năm Càn Long thứ 54 [13/12/1789]. Dụ Quân Cơ Đại thần: Tôn Vĩnh
Thanh tâu:
‘Nhận được tờ biểu
của Thành Lâm xưng rằng bệnh của Nguyễn Quang Bình đã thuyên giảm, bắt đầu khởi
hành từ Nghĩa An [Nghệ An] vào ngày mồng 3 tháng 10 [19/11/1789] để
đến thành nhà Lê và có thể tới nơi vào khoảng giữa tháng. Thành Lâm định chọn
giờ tốt trước ngày 20 để hành lễ; lại xưng rằng bọn Ngô Văn Sở xin năm sau được
tháp tùng Nguyễn Quang Bình cùng đến kinh đô, để chúc thọ.’
Sự liệu biện rất tốt!
Nguyễn Quang Bình nghe tin Thiên triều sai viên chức cung kính mang sắc thư,
cùng thơ Ngự chế đến tuyên phong, bèn đình chỉ việc xây thành, đi gấp đến thành
nhà Lê. Nhân dọc đường bị bệnh, tạm dừng tại Nghĩa An [Nghệ
An]. Nay bệnh của viên Quốc vương đã thuyên giảm, bèn báo cho Thành Lâm
biết đã khởi hành vào ngày mồng 3 tháng 10, lúc này chắc đã đến thành nhà Lê và
hoàn thành lễ tuyên phong; Trẫm rất vui mừng.
Nay truyền dụ cho Tôn
Vĩnh Thanh báo cho viên Quốc vương hay rằng:
‘Quốc vương nghe
tin Thiên triều sai người đến sắc phong, bèn lập tức khởi trình đến thành nhà
Lê, dọc đường chẳng may bị bệnh nhẹ, tạm lưu tại Nghĩa An [Nghệ
An] để điều trị. Nay bệnh tình đã thuyên giảm, Quốc vương trình tấu xác
nhận rằng đang trên đường đi tiếp. Bản Bộ viện đem sự tình tâu lên, Đại Hoàng đế
hết sức khen lao và ủy lạo rất nhiều, đặc ân ban cho một mâm san hô Triều Châu,
một đôi Ngự dụng đại hà bao, hai đôi tiểu hà bao; ghi nhận sự vui mừng và chúc
bệnh tình thuyên giảm. Lại truyền thêm rằng nước của Quốc vương mới lập, mọi việc
cần phải sửa sang liệu lý; nghe rằng Ngô Văn Sở là bầy tôi đắc lực, nếu năm sau
cùng với Quốc vương đến kinh khuyết, thì trong nước không có người trông coi, đối
với quốc sự có phần quan hệ. Ngô Văn Sở nặng tình muốn chiêm cận, thì không ngại
đợi kỳ tới khi Quốc vương chúc thọ trở về, nhân lễ cống kỳ sau hãy ra lệnh cho
Ngô Văn Sở đến kinh khuyết để toại tấm lòng thành chiêm ngưỡng. Đây là đặc cách
ban ơn của Đại Hoàng đế, có nhiều bề thể tuất, ra lệnh cho Bản Bộ viện truyền
cho Quốc vương. Hãy dốc một lòng ngưỡng vọng, để mãi mãi được hưởng ân điển.’…”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1341, trang16-18)
Thành Lâm cho biết lễ
tuyên phong cử hành vào ngày 15 tháng 10 [1/12/1789], sau đó Vua Quang
Trung sai bọn Bồi thần Nguyễn Hoằng Khuông tháp tùng Thành Lâm đến
triều Thanh làm lễ tạ ơn:
“Ngày 3 tháng Một
năm Càn Long thứ 54 [19/12/1789]. Lại dụ: Tôn Vĩnh Thanh tâu:
‘Theo lời bẩm của
Thành Lâm: Nguyễn Quang Bình đến thành nhà Lê vào ngày 14 tháng 10 [30/11/1789],
chọn giờ tốt vào ngày 15 làm lễ tuyên phong. Nguyễn Quang Bình hoan hỷ cảm động
phát ra tự tấm lòng thành, định vào tháng 3 năm sau đến kinh khuyết làm lễ chúc
thọ.’ Trước đó sai Bồi thần tháp tùng Thành Lâm đến quan ải để làm lễ tiến cống,
tạ ơn. Hiện cho Bồi thần tạm dừng tại vùng Thái bình, Nam Ninh; đợi nhận chỉ dụ
tuân hành. Còn những cống vật tiến cống theo niên lệ, thì chiếu theo lệ cũ cho
phái viên hộ tống đến kinh sư vv….’
Nguyễn Quang Bình kính cẩn
nhận tước phong được làm Phiên thần, sự hoan hỷ cảm khích trong thâm tâm biểu lộ
ở lòng chí thành, bèn trình tiến cống vật để tạ ơn; đáng ban thưởng cho thu nhận.
Những Bồi thần sai đi, hiện cùng Thành Lâm đến quan ải. Nay truyền lệnh cho
Phúc Khang An và Tôn Vĩnh Thanh lập tức sai Ủy viên hộ tống đến kinh gấp. Như
cuối năm đến nơi, có thể cùng Sứ thần các nước Ba Lặc Bố [thuộc
Tây Tạng], Tiêm La dự lễ lớn đầu năm, để toại tấm lòng thành chiêm ngưỡng.
Nếu như tính toán hành trình đi nhanh không kịp, thì nên đến kinh đô vào dịp
hoa đăng, ngõ hầu cùng các ngoại phiên Mông Cổ dự yến, được ban thưởng thêm,
ngưỡng gội ơn mưa móc. Các Bồi thần mang đồ tiến cống, cũng được đi cùng Cống sứ
dâng biểu tạ ơn, để đến kinh đô cùng một lượt.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1342, trang 6)
Vua Quang Trung sai bồi
thần theo Thành Lâm sang nhà Thanh cống tạ ơn, lại hứa tháng 3 năm sau
làm lễ chiêm bái; Vua Càn Long bằng lòng và cho tính vào kỳ cống
lần sau, lại có thơ Ngự chế ban cho:
“Ngày 4 tháng Một
năm Càn Long thứ 54 [20/12/1789]. Lại dụ: Cứ theo lời Tôn Vĩnh
Thanh tâu:
‘Sau khi Thành
Lâm đến thành nhà Lê, chọn giờ tốt vào ngày 15 tháng 10 [1/12/1789] tuyên
đọc chiếu chỉ, phong Nguyễn Quang Bình chức An Nam Quốc vương. Viên Quốc vương
kính cẩn nhận ân mệnh, niềm cảm xúc vui mừng biểu lộ bởi lòng chí thành; định
vào tháng 3 năm sau đích thân đến kinh đô cung chúc vạn thọ. Hiện cung kính sai
Bồi thần dâng biểu văn, cung tiến lễ cống phẩm tạ ơn, lại riêng một lễ theo lệ
cống hàng năm.’
Nguyễn Quang Bình kính cẩn
nhận tước phong, đứng vào hàng Phiên thần; nhờ ân sủng được cai trị nước An
Nam. Tấm lòng đội ơn kính sợ thể hiện bởi lòng chí thành, tình nguyện đến kinh
khuyết tạ ân và chúc thọ; ngoài lệ cống hàng năm, lại còn tiến dâng thêm cống
phẩm tạ ơn, thực cung kính thuận thảo đáng khen!
Nhưng nghĩ rằng viên Quốc
vương buổi đầu mới lập quốc, dâng hai lễ cống một lượt, không khỏi hao phí tài
lực. Nay cống phẩm đã đưa đến quan ải, nếu không ban thưởng cho thu nhận tất cả,
thì sợ trở ngại đến tấm lòng thành cầu xin giáo hóa; nay gia ân đem lễ cống năm
nay làm lễ cống kỳ tới, để tỏ lòng thưởng tuất.
Nay viên Quốc vương đã được
phong tước là thần tử của Thiên triều, khác với bọn Bồi thần. Năm sau đến kinh
đô chiêm cận, các Tổng đốc, Tuần phủ gặp gỡ, nên theo lễ tân chủ đãi nhau. Các
nghi thức tiếp kiến, nay giao cho Đại Học sĩ cùng bộ lễ bàn bạc kỹ, tâu lên rồi
ban cho nước nầy tuân hành; lại thưởng bài thơ luật, để tỏ lòng Trẫm ngoại lệ
ưu đãi nước văn hiến.
Thơ Ngự chế như
sau:
Phu ý quân thần sự bất
nan,
Thành truân na tạ thiết
minh đàn.
Lai triều Bắc khuyết thân
nhi cận,
Phất dị Nam bang y dữ
quan.
Ban tiếp chư Vương lân nhạn
liệt,
Diên khai bát nguyệt hưởng
kê hàn.
Hiền phiên cống khổn thù
thị ngự,
Kỷ thực liêu bằng tín sử
khan. (Cao Tông Thực Lục quyển 1342, trang 10-11)
Dịch Nghĩa:
Duy trì lòng tin giữa vua
tôi cũng không khó,
Do bởi thành thực, đâu cần
dựa vào việc lập đàn thề thốt.
Đường đến Bắc khuyết tuy
xa xôi, nhưng nhờ tình thân nên cảm thấy gần,
[Phong tục vẫn duy
trì] không thay đổi y phục mũ áo của nước Nam.
Trong ngày hội cùng các
Vương ngồi cạnh nhau thứ tự như bầy chim nhạn,
Khai yến vào tháng
tám, thưởng thức món gà lạnh.
Lòng thành hiền Phiên đến
tiến cống, không chỉ riêng việc hầu hạ Thiên tử,
Mà còn được ghi lại làm bằng,
để được xem qua sử sách.
(Cao Tông Thực Lục quyển
1342, trang 10-11)
Tạm dịch thơ:
Thủ tín, vua tôi chẳng
khó khăn,
Thành tâm, nào phải lập
thề đàn.
Xa xôi Bắc khuyết thân
nên ngắn,
Chẳng bỏ tục Nam đổi y
quan.
Lớp lớp Vương, Công đua yến
nhạn.
Tiệc mừng tháng tám món
kê hàn.
Chẳng riêng tiến cống chầu
Thiên tử,
Thực lục, sử truyền vạn
thế xem.
Bọn Bồi thần An Nam
đến quan ải vào ngày17 tháng 10 [3/12/1789], Tuần vũ Tôn Vĩnh Thanh bảo
tạm nán lại tại Quảng Tây để chờ lệnh Vua Càn Long. Do nhận lệnh
tương đối trễ, nên đám bồi thần phải đi gấp trong vòng 50 ngày để
đến Bắc Kinh, kịp dự lễ vào ngày tết Nguyên Đán [14/2/1790]:
“Ngày 4 tháng một năm
Càn Long thứ 54 [20/12/1789]. Dụ các Quân Cơ Đại thần: Hôm qua Tôn
Vĩnh Thanh tâu “Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Bình sai bọn Bồi thần tiến dâng
biểu tạ ơn cùng lễ cống theo lệ hàng năm, đã đến quan ải vào ngày 17 tháng 10 [3/12/1789].”
Tính ra đến cuối
năm còn hơn 70 ngày, nếu như Tôn Vĩnh Thanh sai người hộ tống đi ngay, xét theo
hành trình còn có thể kịp. Nhưng viên Tuần phủ ra lệnh cho bọn Bồi thần dừng đợi
tại vùng Thái Bình; Nam Ninh, để cung kính đợi chỉ dụ mới thi hành. Tôn Vĩnh
Thanh không nên câu nệ hồ đồ như vậy! Hôm qua đã gửi chỉ dụ khẩn cấp truyền
theo độ khẩn 600 dặm [1 ngày], ước tính có thể nhận được vào ngoài mồng 10
tháng này [26/12/1789]; vào lúc đó nếu viên Tuần phủ lo liệu
cho đi ngay, tính ra đến cuối năm còn khoảng 50 ngày, nếu đi nhanh thì có thể đến
đúng lúc. Trong chỉ dụ báo cho bọn họ biết rằng, nếu như cuối năm đến kinh đô,
thì có thể cùng với Sứ thần Ba Lặc Bố [thuộc Tây Tạng], Tiêm La dự lễ
lớn tại triều nhân dịp tết Nguyên Đán [14/2/1790]. Bọn Bồi thần là Sứ giả
ngoại phiên, được tham dự lễ nghi triều hội, hân hoan chiêm ngưỡng quang cảnh
bình sinh chưa hề được thấy, tất sẽ hăng hái đi nhanh; tuy hành trình gấp rút
cũng vui vẻ tuân theo. Nếu thực sự trong năm không thể đến kịp, thì cũng không
nên miễn cưỡng, hãy đến kinh đô vào dịp hoa đăng, có thể cùng dự yến tiệc với
ngoại phiên Mông Cổ. Nếu chậm, đến sau dịp hoa đăng, mùa yến tiệc đã qua, chẳng
lẽ chỉ riêng có Bồi thần An Nam lại cử hành yến hội; viên Tuần phủ nên sớm tính
toán chuyện đó.
Nay lại truyền dụ cho Tôn
Vĩnh Thanh, hãy thông tri cho Ủy viên hộ tống đi nhanh, báo tin cho các địa
phương đi qua; chuẩn bị phu, ngựa sẵn sàng đi gấp, để đến kịp trong năm. Nếu đi
nhanh mà không kịp thì có thể đến kinh đô vào mùa hoa đăng, đừng để chậm trễ lỡ
việc. Còn những nhân viên trước kia hộ tống Nguyễn Quang Hiển như Phó tướng Ðức
Khắc Tinh Ngạch, Đạo viên Thanh Hùng Nghiệp; lo liệu công việc dọc đường tương
đối ổn thỏa. Vả lại chức vụ của hai viên này bị khuyết tại nhiệm sở đã có người
thay; lần này giao bọn họ hộ tống các Cống sứ đến kinh đô, ắt mọi việc đã quen,
không cần phải giao cho người khác, để khỏi phải rắc rối sinh sự. Nay đem dụ
này truyền khẩn cấp 600 dặm [1 ngày] ; để tiếp tục hiểu dụ Tôn Vĩnh Thanh cùng
Phúc Khang An.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1342, trang 12-13)
Nhân em Cựu hoàng
Lê Chiêu Thống là Lê Duy Chi vẫn còn ẩn náu tại Cao Bằng, Vua Càn Long
e ngại bọn này giả mạo tên tuổi Cựu hoàng để tiếp tục
hoạt động. Nên quyết định đem Cựu hoàng và bộ hạ đến kinh
đô, xa cách vùng biên giới, cho nhập ngũ dưới cờ Hán quân; để
phía Tây Sơn khỏi có sự nghi ngại:
“Ngày 8 tháng Một năm
Càn Long thứ 54 [24/12/1789]. Dụ Quân Cơ Đại
thần: Phúc Khang An tâu:
‘Lê Duy Chi ẩn
náu tại vùng Bảo Lạc nước An Nam, bị Nguyễn Quang Bình đánh tan bèn chạy trốn;
từ một tháng nay chưa do thám ra tung tích. Nếu như y đến biên giới xin đầu thuận,
đáng được cùng an sáp với Lê Duy Kỳ.’
Lê Duy Chi là con thứ thuộc
dòng dõi nhà Lê tại An Nam, vẫn còn tụ tập bè đảng để tranh hấn với Nguyễn
Quang Bình, chuyện này để ra ngoài không xét đến. Nhân lo về việc Lê Duy Kỳ đã
từng là Quốc vương, hiện an sáp tại tỉnh thành Quế Lâm, chổ này còn gần với An
Nam, sợ bọn bầy tôi xưa giả mạo tên tuổi y để gây sự; nhân đó Nguyễn Quang Bình
còn giữ mối nghi hoặc. Vả lại Lê Duy Kỳ vốn nhu nhược thiếu khả năng, không thể
tự chấn tác được, chạy đến xin tá túc tại nội địa; vốn không có tội lớn, nay đối
xử như người dân bình thường, thì không hợp với chủ trương ‘Phục hưng nước bị
diệt, nối dòng bị đứt’. Vậy nên đem tất cả bộ hạ của
Lê Duy Kỳ đến kinh đô, cho nhập ngũ dưới cờ Hán quân (4), biên chế thành
một tá lãnh (5), để Lê Duy Kỳ đời đời làm Tá lãnh. Một khi Lê Duy Kỳ
được tập ấm quan chức, thuộc hạ làm việc có lương tiền sinh sống, bọn họ sẽ vui
vẻ tuân theo.
Nay truyền lệnh cho Phúc
Khang An hãy hạch hỏi kỹ lưỡng các phủ huyện, đem bọn Lê Duy Kỳ cùng thuộc hạ bị
an sáp tống về kinh đô, biên chế vào Hán quân, để biểu thị lòng thương xót thể
tuất của Trẫm. Việc Lê Duy Kỳ cùng khốn xin đầu thuận rồi được đưa về kinh đô,
khiến Nguyễn Quang Bình nghe được tin toàn bộ thuộc hạ nhà Lê bị đưa về kinh,
không còn để lại hậu hoạn cho họ, thì sẽ gia tăng cảm khích. Nay truyền dụ này
để hiểu rõ.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1342, trang
20-21)
Sau
khi đem Cựu hoàng Lê Chiêu Thống và đám thuộc hạ về kinh đô,
Vua Càn Long căn dặn Phúc Khang An đem sự việc báo cho Vua Quang Trung
hay để lấy lòng, bởi triều Thanh sắp xếp yên ỗn mọi việc:
“Ngày 10 tháng Một
năm Càn Long thứ 54 [26/12/1789]. Nay
truyền dụ bọn Phúc Khang An nhân lúc thuận tiện dụ viên Quốc vương này hay rằng:
“Lê Duy Kỳ tuy hèn
yếu không thể chấn tác, bỏ ấn tín chạy vào nội địa; nhưng họ hàng thần dân còn
mang tâm chống đối; nghe tin Lê Duy Kỳ vẫn còn trú tại Quế Lâm, không khỏi mưu
tính mượn danh, để tụ tập phiến động. Lúc nầy về chính danh, Quốc vương đã được
Thiên triều phong tước để cai trị con dân, nên không sợ về sự quấy nhiễu này;
tuy nhiên nước mới lập, trong giai đoạn ngắn ngủi chưa có thể êm ấm mọi bề, nên
không khỏi mệt nhọc để trù hoạch. Nay đại Hoàng đế tăng thêm lòng thể tuất, sợ
Lê Duy Kỳ cư trú tại Quế Lâm, họ hàng thuộc hạ của y dựa vào tên tuổi để sinh
việc, bèn đặc biệt cho Lê Duy Kỳ cùng thuộc hạ hiện cư trú tại tỉnh Quảng Tây
di chuyển đến kinh đô sung quân, biên chế vào Bát Kỳ, Lê Duy Kỳ được ban chức
Tá lãnh.
“Còn Lê Duy Chi hiện còn
tại Cao Bằng tụ tập gây hấn, đến lúc thế cùng lực kiệt xin đầu thuận nội địa,
thì cũng đáng theo lệ Lê Duy Kỳ, cho về kinh đô an trí. Quốc vương cai trị toàn
lãnh thổ An Nam, vĩnh viễn không còn hậu hoạn. Đây là sự đặc biệt ban ân của đại
Hoàng đế, không có điều nhỏ nhặt nào mà không nghĩ tới nơi. Quốc vương hãy dốc
hết lòng thành, ngưỡng vọng ơn mưa móc.’
Dụ một cách tường tận như
vậy, Nguyễn Quang Bình sẽ hết sức cảm khích hoan hỷ, kiên định tấm lòng thành
hướng hóa.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1342, trang
23-24)
Sau đó Tuần phủ Quảng
Tây Tôn Vĩnh Thanh tâu rằng các Đầu mục dân tộc thiểu số họ Bế và
họ Nùng từng theo Lê Duy Chi đã bị quân Tây Sơn đánh bắt, chạy trốn,
hoặc đầu hàng; riêng Lê Duy Chi không biết tung tích nơi nào:
“Ngày 16 tháng Một năm
Càn Long thứ 54 [1/1/1790]. Tuần phủ Quảng Tây
Tôn Vĩnh Thanh tâu rằng:
Qua sự do thám, được
tin Đốc trấn Mục Mã nước An Nam đem quân đến vùng Bảo Lạc, Na Lữ thuộc Cao Bằng,
bắt được viên Đầu mục cũ của Lê Duy Kỳ tên là Bế Nguyễn Hào. Lại nghe rằng chú
cháu anh em của hai cựu Đầu Mục thuộc họ Bế và Nùng hoặc đã đầu hàng hoặc chạy
trốn. Xét hai xứ Mục Mã, Bảo Lạc đều thuộc địa phương Cao Bằng; trước đây nghe
rằng em Lê Duy Kỳ là Lê Duy Chi cùng với Hoàng Văn Thông tụ tập đánh Mục Mã,
nay đã bị viên Đốc trấn đánh tan. Những người thuộc họ Bế và Nùng đều do Lê Duy
Chi chiêu tập; hiện nay Bế Nguyễn Hào bị bắt, Lê Duy Chi không biết tại nơi
nào; còn những người khác thì hoặc đầu hàng, hoặc chạy trốn. Lộ Cao Bằng thuộc
nước này đã dần dần yên ổn, năm sau Nguyễn Quang Bình khởi trình đến kinh đô
thì không có gì đáng lo nữa.’
Nay thông tri.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1343, trang 5-6)
Thành Lâm về
nước, trình bày nguyện vọng của Vua Quang Trung xin ban lịch Thời
Hiến và mở cửa khẩu đường thủy và quan ải tại Quảng Tây để
giao thông buôn bán. Sự việc do Tổng đốc Phúc Khang An trình lên,
Vua Càn Long hoan hỷ chấp thuận cả hai điều. Riêng việc ban lịch Thời
Hiến, chứng tỏ dưới thời Tây Sơn nước ta dùng lịch này; riêng
chúng tôi cũng sưu tầm được bằng chứng bấy giờ lịch ta và lịch nhà
Thanh giống nhau. Nhân dịp Phan Huy Ích tham dự chuyến đi của giả vương
Quang Trung sang nhà Thanh, có soạn tập thơ nhan đề Tinh Sa Kỷ Hành [星槎紀行] , qua bài Xuất Quan tác
giả chú thích như sau “Giờ Tỵ ngày 15 tháng 4 mở cửa ải, phụng mệnh đến
làm lễ ở đài Chiêu Đức [tỉnh Lạng Sơn]” (6); Thanh Thực Lục,
qua đạo dụ ngày 23 tháng 4 năm Càn Long 55 [5/6/1790] cũng ghi
“Quốc vương khởi hành vào ngày 29 tháng 3 [12/5/1790];
ngày 15 tháng 4 đến cửa ải”; như vậy lịch 2 nước đều xác nhận
đến quan ải vào ngày 15 tháng 4 [28/5/1790]:
“Ngày 4 tháng Chạp năm
Càn Long thứ 54 [18/1/1790]. Dụ: Bọn Phúc Khang An tâu
rằng Thành Lâm tuyên cáo sắc phong tại An Nam, đã trở về quan ải. Khang An gặp
viên này, hỏi han cặn kẻ sự tình An Nam, rồi soạn thành tấu văn nội dung:
‘Nguyễn Quang Bình tâu rằng
An Nam là nơi cùng tịch hoang vu, cầu khẩn Thiên triều ban lịch chính sóc;
ngoài ra nước y sản vật nghèo nàn, lại liên miên vướng vào cảnh binh lửa, tài lực
suy hao, khẩn khoản xin gia ân mở cửa khẩu đường thủy và quan ải cho buôn bán;
thì tất cả sinh linh đều được hưởng lợi ích.’
Nguyễn Quang Bình đã được
phong tước, đủ tư cách là Phiên thần, lòng cảm khích hoan hỷ thể hiện một cách
thành thực; trước đây đã sai sứ tiến cống, lại mấy lần xin mùa xuân năm sau đến
chiêm cận chúc mừng; tâm địa thực đáng khen, nên chuẩn theo lời thỉnh cầu. Nay
lại cho rằng xứ Nam Giao là chốn hoang vu, xin được ban lịch chính sóc. Viên Quốc
vương vừa mới lập quốc, biết sùng thượng Thiên triều, cho việc ban lịch chính
sóc là cần kíp, lòng Trẫm rất vui; đương nhiên đáng ban phát ngay để được vĩnh
viễn kính cẩn tuân theo thời lịch. Nhưng từ trước tới nay Sứ thần nước Triều
Tiên thường đến kinh đô trước kỳ hạn; để đợi đến ngày mồng một tháng mười, kính
cẩn lãnh lịch Hiến Chương [Lịch
Thời Hiến, nhà Thanh]. Còn An Nam ở đất Nam Giao xa xôi, nếu hàng
năm theo lệ của Triều Tiên đến kinh đô nhận lãnh, lúc trở về đã quá ngày tết
Nguyên đán; thần dân nước này không được dùng lịch kịp thời, thật không đúng với
đạo thể tuất nước xa xôi.
Nay dụ bộ liên hệ, cho
mang lịch Hiến Chương năm Càn Long thứ 55 phát vãng, giao cho viên
Tổng đốc để đưa đến ải Nam Quan, rồi ra lệnh Trấn mục nước này chuyển giao cho
Quốc vương lãnh nhận. Từ nay trở về sau, bộ liên hệ chiếu theo số lượng đã ban
cho Triều Tiên, kịp thời đem lịch Hiến Chương giao cho Quảng Tây, lệnh
viên Tuần phủ chiếu theo lệ năm nay, đúng hạn ban cấp. Để biểu thị lòng thể tuất
đối với nước này, đừng đợi họ phải sai Sứ thần đến kinh đô lãnh nhận.
Về việc mậu dịch, trước
kia nước ta thông thương với An Nam; từ khi có lệnh cấm đến nay, thiếu hàng hóa
từ nội địa, nhu cầu tiêu thụ của dân nước này tất bị hạn chế. Nay Quốc vương
thành tâm qui thuận, được phong tước; dân nước này là con đỏ của ta, vậy đáng
được mở cửa quan cho buôn bán sớm ngày nào thì dân hưởng lợi ngày đó. Huống hồ
nước An Nam trải qua ngày tháng binh lửa, làng xóm tiêu điều, vật lực khó khăn,
phải mở cửa buôn bán để nơi có bù nơi không, khiến dân chúng sớm được no đủ.
Nay ra lệnh cho các viên Tổng đốc, Tuần phủ hãy cho mở cửa đường thủy và quan ải,
để việc mậu dịch được bình thường, làm đúng theo bụng Trẫm đối xử tất cả đều
chung một lòng nhân.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1344, trang 4-5)
Bấy giờ đang đánh dẹp
dân thiểu số nỗi dậy tại phía nam tỉnh Hồ Nam, nên nhà Thanh dự trù
chuyến đi của giả vương Quang Trung vào năm sau, phải đổi đường theo
hướng Quảng Đông, Giang Tây, qua Hồ Bắc, rồi đến Nhiệt Hà. Riêng Tổng
đốc Phúc Khang An tâu việc cựu thần nhà Lê Lê Quýnh “không còn
chỗ để trốn tránh, thế cùng xin vào tá túc nội địa” không đúng sự thực,
vì theo lời tự thuật của Lê Quýnh trong Bắc Hành Tùng Ký rằng khi
ông ta tụ tập đồng đảng gần biên giới, Phúc Khang An sai người mời đến gặp.
Ngoài ra Phúc Khang An tâu số thuộc hạ cựu thần Lê Chiêu Thống 376 người
đến nội địa, Vua Càn Long cho rằng số lượng quá đông, chỉ để 100
người lập một tá lãnh tại kinh sư, số còn lại chia ra định cư tại
các tỉnh:
“Ngày 12 tháng Chạp
năm Càn Long thứ 54 [25/1/1790]. Lại dụ: Phúc Khang An
tâu:
“Dự trù năm sau
Nguyễn Quang Bình đến kinh đô chiêm cận, lo liệu hành trình dọc đường, dịch trạm
cung đốn rất tốt. Riêng việc xin hộ tống viên Quốc vương qua Mai Lĩnh [huyện
Ninh Đô, tỉnh Giang Tây], rồi đi thẳng đến hành cung tại Nhiệt Hà, thì
tương đối quá sớm.”
Nguyễn Quang Bình đến
kinh đô chiêm cận lần này, mang Bồi thần tương đối nhiều, từ Mai Lĩnh đến Nam
Xương [Giang Tây], rồi do hướng Hồ Nam, Hồ Bắc đến
kinh đô; qua một số tỉnh hành trình tương đối xa hơn; nếu giao cho một Phó tướng
hoặc Tri đạo lo liệu, sợ rằng không chu toàn. Phúc Khang An nên đích thân đi
cùng với viên Quốc vương qua Bảo Định tỉnh Trực Lệ, rồi đến Nhiệt Hà cũng không
muộn.
Còn Lê Quýnh là cựu thần
của họ Lê, thấy Nguyễn Quang Bình đã qui thuận Thiên triều cai trị nước An Nam,
không còn chỗ để trốn tránh, thế cùng xin vào tá túc nội địa, lại không mang ấn
tín trở về; còn mượn cớ nặng lòng với chủ cũ, muốn mưu đồ cử sự, không tiện tống
ra khỏi quan ải để gây sự phiến động mê hoặc. Vả lại Nguyễn Quang Bình đã được
Thiên triều phong tước, thay thế họ Lê cai trị nước Nam, Lê Quýnh vẫn còn vì họ
Lê mà báo thù, gây khó khăn cho Nguyễn Quang Bình; đem tình hình hiện tại mà
bàn, đáng cho an sáp tại nội địa. Nhưng bọn y lấy danh trung nghĩa, lời lẽ
cương quyết cố chấp, nay Phúc Khang An cho phái viên đem bọn Lê Quýnh 4 người đến
kinh đô, đợi Trẫm hỏi rõ ràng, rồi sẽ ước lượng giáng chỉ. Bọn tay chân của Lê
Quýnh còn nấn ná tại trấn Nam Quan, Phúc Khang An hãy tìm cách lôi kéo, mang
vào nội địa an sáp, để không còn sinh sự nữa.
Tái bút: Lê Duy Kỳ cùng
những thuộc hạ của y, trước đây đã giáng chỉ đem hết về kinh, cho gia nhập vào
Hán Quân, biên chế thanh một Tá Lãnh, đây thuộc loại ngoại lệ gia ân. Nay Phúc
Khang An điều tra rõ, số người bị an sáp tại các phủ gồm 376 người, nhân số
không khỏi quá nhiều. Theo biên chế Tá Lãnh thuộc các kỳ, nhân số chỉ vào khoảng
một hai trăm người mà thôi; nếu đem tất cả bọn họ vào biên chế, thì số phòng ốc
chỗ ở không đủ cung cấp; vả lại họ là những người mới, nhất thời tụ tập tại
kinh sư, xét về sinh kế cũng không dễ!
Nay truyền Phúc Khang An
hãy phân biệt, đem những người thân thích họ Lê cùng với những người từng giữ
quan chức, ước độ hơn 100 người, đủ để biên chế thành một Tá Lãnh, cho khởi
hành đến kinh đô. Kỳ dư những người khác, cùng nhóm đi theo Lê Quýnh là bọn
Đoàn Uông gồm 29 người, đều đưa đi các tỉnh thuộc Giang Nam [Giang
Tô, An Huy], Chiết Giang, Tứ Xuyên; dưới quyền Tổng đốc, Tuần phủ, cho nhập
ngũ ăn lương, để ràng buộc dần dần trở thành dân. Còn bọn Phan Khải Đức, Đinh
Nhạ Hành, Nguyễn Đình Phái trước đây được thưởng chức hàm Đô ty, Thủ bị; cứ
theo lời tâu của Phúc Khang An, bọn này ngôn ngữ không rành, chưa quen công việc
trong doanh ngũ, vậy nên cho đưa về kinh nhập ngũ, ước lượng cho bổ dụng vào
các chức Kiêu kỵ, Hiệu úy.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1344,
trang 21-23)
Phúc Khang An tâu thêm
Lê Quýnh không chịu cắt tóc theo phong tục Mãn Thanh, lại muốn ra khỏi
quan ải để phục thù cho họ Lê. Vua Càn Long có phần nể Lê Quýnh lưu
ly bôn ba mà không đổi khí tiết; nên khuyên Phúc Khang An ôn tồn hỏi
han xem ý hướng như thế nào, rồi tâu lên cặn kẽ:
“Ngày 13 tháng Chạp
năm Càn Long thứ 54 [26/1/1790]. Dụ các Quân Cơ Đại
thần: Hôm qua nghe lời tâu của Phúc Khang An rằng bọn Di quan Lê Quýnh đến nội
địa không chịu cắt tóc, lại muốn ra khỏi quan ải để phục thù cho họ Lê, lời lẽ
kiên quyết cố chấp; đã ra lệnh đem bọn Lê Quýnh bốn tên đến kinh đô, để Trẫm điều
tra rõ ràng, sau mới giáng chỉ quyết định. Lê Quýnh là cựu thần của nhà Lê, năm
ngoái theo mẹ và vợ của Lê Duy Kỳ vào nội địa; lại ra khỏi quan ải để trở về nước
tìm Lê Duy Kỳ. Lúc Lê Duy Kỳ xuất bôn, Quýnh không theo kịp; mới đây bí mật trốn
từ ải này qua ải khác để vào nội địa, không qua con đường Lạng Sơn; tức phải có
tình tiết riêng. Lo thám thính tin tức về chủ cũ, lưu ly bôn ba mà không đổi
khí tiết, lại khoe rằng ngoài quan ải còn tụ tập nhiều lính, ai cũng muốn đánh
Nguyễn để phục thù; ý muốn Thiên triều mang binh đánh Nguyễn Quang Bình để toại
chí phục hưng họ Lê. Lúc gặp Phúc Khang An trình bày việc xin mượn quân, cớ sao
trong tấu điệp Phúc Khang An không nói việc này ra? Hoặc giả Lê Quýnh tự thị
trung với họ Lê, lòng quá phẫn khích; lại nhân Phúc Khang An hai ba lần bác bỏ,
thì lời nói và sắc mặt có vẻ giận dữ, rồi đưa ra những lời chọc tức! Phúc Khang
An nhân đó không kiên nhẫn hỏi tường tận, xin an trí bọn này tại Tân Cương.
Lúc này họ Lê bị bại vong
đã lâu, Nguyễn Quang Bình hết sức thành khẩn cung thuận, cai trị nước An Nam, lại
được phong làm Phiên vương, không có lý nào thay đổi chủ trương. Bàn về tình
hình hiện tại, chỉ có thể làm như vậy. Những lời Lê Quýnh nói, không cần bàn đến;
nhưng Lê Quýnh đã từng thờ nhà Lê, không vì sự suy thịnh mà bỏ hoặc theo, tuy lời
lẽ ngu muội cứng nhắc, nhưng xét tâm địa thì cũng đáng tha thứ. Phúc Khang An đối
với Lê Quýnh nên bớt nóng, bình tâm hỏi han xem ý hướng của y như thế nào, rồi
phúc tấu cặn kẽ. Trẫm chỉ muốn biết rõ ràng việc này, chứ không có ý gì khác. Phúc
Khang An nên thể theo ý Trẫm; nay truyền đạo dụ để hiểu rõ.” (Cao Tông
Thực Lục quyển 1344, trang 24-26)
Tuần phủ Tôn Vĩnh
Thanh lại tâu thêm phái bộ Nguyễn Hoằng Khuông đến triều đình tạ ơn,
vì chờ đợi lệnh trên, nên khởi hành vào ngày 1 tháng
12 [15/1/1790] tại tỉnh thành Quế Lâm, chuyến đi tương đối
cấp bách, trù tính đến kinh đô Bắc Kinh vào sau tết:
“Ngày 18 tháng Chạp
năm Càn Long thứ 54 [1/2/1790]. Lại dụ: Tôn Vĩnh
Thanh tâu:
“Viên Bồi thần nước
An Nam Nguyễn Hoằng Khuông đến tỉnh thành Quế Lâm vào ngày 29 tháng 11 [14/1/1790],
chiếu theo lệ khao thưởng. Ngày 1 tháng 12 [15/1/1790] từ tỉnh
thành khởi hành, lại phi báo các tỉnh dọc đường dự bị ứng phó; tính nhật kỳ trước
mồng 10 tháng giêng năm sau [23/2/1790] có thể đến nơi, không đến nỗi
chậm trễ quá ngày đó vvv….”
Viên Cống sứ đến quan ải
đã lâu, nếu cho khởi hành đi ngay thì lúc này đã đến biên giới tỉnh Trực Lệ rồi,
trong năm có thể thong thả tới nơi. Nay vào ngày mồng 1 tháng 12 [15/1/1790] mới
bắt đầu khởi hành tại Quế Lâm, đi thật gấp thì có thể đến kinh đô trước mùa hoa
đăng. Nhưng bắt viên Bồi thần đi gấp, đường xa mệt nhọc; việc này do Tôn Vĩnh
Thanh câu nệ hồ đồ, khiến cuộc hành trình bức bách; tội của Tôn Vĩnh Thanh
không thể chối được….” (Cao Tông Thực Lục quyển 1345,
trang 3-4)
Tại miền Nam
vào tháng 10 [17/11-16/12/1789], Nguyễn Vương tổng duyệt
tướng sĩ các dinh ở đồng Tập Trận [Gia Định].
Định lệ báo trộm cướp.
Phàm các nhà bị mất trộm cướp phải làm đơn hai bản, quan công đường được báo
giữ một bản, lưu án một bản, rồi tức thì phái lính đi truy nã, cuối tháng
đều làm sớ tâu lên.
Miễn thuế ruộng cho đạo
Long Xuyên [Cà Mâu], thuế thân thì cũng như dân các huyện khác.
Tha thuế thân sang năm
cho dân Phú Quốc; Vua thấy xứ ấy đất hẹp dân nghèo, nên tha cho.
Tha thuế thiếu về ruộng
vườn bỏ hoang trong bốn dinh; sai quan công đường khám thực làm sổ, để cho dân
sở tại lấy ruộng hoang canh tác.
Tháng 11
[17/12/1789-14/1/1790], sai các quân thao diễn chiến trận; dùng Cai cơ
Nguyễn Đình Đắc biết việc binh, đem trận pháp để huấn luyện cho quân sĩ.
Nước Tà Ni [biệt danh nước
Java], sai sứ đến hiến sản vật địa phương và xin quân giúp đánh Xiêm
La. Vương cho rằng nước ta cùng nước Xiêm tình nghĩa láng giềng ấm
cúng, nên khước từ phẩm vật; nhân viết thư báo cho nước Xiêm, người Xiêm
cảm tạ.
Sai dinh Trấn Biên [Biên
Hòa] đặt mua đường cát, mỗi năm lấy 10 vạn cân làm hạn, cứ số đường 100 cân
thì phát trước tiền công cho 10 quan. Đến ngày nộp đường cho nhà nước thì theo
giá chợ mà cấp thêm, để sẵn mà đổi cho người Tây Dương lấy đồ binh khí.
Tháng 12
[15/1-13/2/1790], đắp thành đất Đồng Môn tại huyện Long Thành dinh
Trấn Biên [Biên Hòa].
Bọn tù trưởng phản nghịch
ở Ba Xắc [Sóc Trăng] nổi dậy, xâm phạm thành Trấn Di [huyện Long Phú, Sóc
Trăng]. Trước là Ốc Nha Ốc đã bị giết, sai Già Tri Giáp giữ đất ấy, đến đây
Giáp về Nam Vang, dư đảng của Ốc lại họp quân quấy rối biên thùy, Thủ bảo Tống
Phước Khoa không thể chống được. Vua sai Tôn Thất Hội và Nguyễn Văn Trương đem
binh thuyền đánh dẹp yên, bèn đặt một bảo lớn ở Xao Châu, ở phía bắc cửa biển Mỹ
Thanh [huyện Long Phú, Sóc Trăng], phái quân đến phòng giữ, để dựa nhau
cùng thành Trấn Di yểm trợ.
Ngày 17 tháng 12
[31/1/1790] Nguyễn Vương viết thư cảm ơn Hoàng đế Pháp; nội dung cho biết hiện
nay đã thu phục được một phần giang sơn, nên không cần Pháp viện trợ.
Chú thích:
1.Hoàng Công Toản: là
con Hoàng Công Chất, sau khi cha mất vẫn tiếp tục nổi loạn tại vùng Hưng Hóa, bị
quân chúa Trịnh đánh thua, phải chạy sang Vân Nam xin tá túc.
2.Thế tập: Chức vụ được
giao, theo chế độ cha truyền con nối.
3.Nghĩa An: Theo Phương
Đình Địa Dư Chí đời Tây Sơn đổi trấn Nghệ An thành Nghĩa An, năm
1802 đầu triều Gia Long lấy lại tên cũ là Nghệ An.
4.Hán quân: Quân Thanh
nguyên có Mãn Châu Bát Kỳ; thời Thái Tông Mông Cổ qui phụ, lập Mông Cổ Bát Kỳ;
người Hán qui phụ, lập Hán quân Bát Kỳ.
5.Tá lãnh: Biên chế của
quân Thanh, cứ 300 quân có một Tá lãnh chỉ huy.
6. Tổng tập văn học
Việt Nam (tập 8), NXB Khoa học xã hội, 2000.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Phái đoàn Nguyễn Quang
Hiển rời ải Nam Quan vào ngày 25 tháng 5 năm Càn Long thứ
54 [18/6/1789] đến chiêm bái Vua Càn Long tại hành cung Nhiệt Hà;
vào cuối năm lại trở về ải Nam Quan. Ngô Văn Sở được cử đến nhận lãnh
sắc ấn, nhân dịp xin tháp tùng Quốc vương đến chiêm
bái. Vua Càn Long dặn viên Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh bảo Văn
Sở rằng nước các ngươi mới được phong, cần có người lo việc
nước; nên đặc biệt thể tuất, sau khi Quốc vương ngươi
đến kinh đô, cho ngươi ở lại lo giữ nước:
“Ngày 5 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 55 [18/2/1790]. Tuần phủ Quảng
Tây Tôn Vĩnh Thanh tâu rằng:
‘Theo lời bẩm của
viên Tả Giang đạo Thang Hùng Nghiệp thì vào ngày 12 tháng 12 [26/1/1790] Nguyễn
Quang Hiển về đến trấn Nam Quan; Nguyễn Quang Bình sai các Bồi thần Nguyễn Văn
Danh, Ngô Văn Sở cùng vệ sĩ vào ngày 13 [27/1/1790] đến dưới đài
Chiêu Đức làm lễ nhận lãnh sắc ấn. Lại theo lời bẩm của Ngô Văn Sở Quốc vương [vua
Quang Trung] định trong tháng 3 đến kinh đô cung chúc vạn thọ, Văn Sở
kính cẩn dâng biểu tạ ơn của Quốc vương và xin được tháp tùng để được sớm đến
chiêm cận.’…
Dụ Quân Cơ Đại thần: Tôn
Vĩnh Thanh vừa tiến dâng biểu tạ ơn của Nguyễn Quang Bình, Trẫm đã dùng bút son
phê trên biểu văn; hiện nay Sứ thần Nguyễn Hoằng Khuông đã đến kinh đô, đợi khi
trở về nước sẽ giao tờ biểu văn có lời châu phê tuyên dụ, để tỏ lòng sủng ái.
Còn Ngô Văn Sở là thuộc hạ đắc lực, nếu cùng với Quốc vương đến kinh khuyết sẽ
thiếu người coi sóc trong nước. Đã giáng chỉ ra lệnh cho Nguyễn Quang Bình rằng
sau khi từ kinh đô trở về nước, đến kỳ tiến cống kế tiếp, Văn Sở hãy đến kinh
đô; viên Quốc vương cũng đệ trình tờ thiếp đến Tôn Vĩnh Thanh, xưng tuân sợ
Thánh chỉ để Ngô Văn Sở ở lại giữ nước. Nay Ngô Văn Sở lại hướng đến Thang Hùng
Nghiệp khẩn khoản xin được cùng với Quốc vương chiêm cận. Viên Tuần phủ đáng
tuân theo chiếu chỉ trước dạy Ngô Văn Sở rằng nước các ngươi mới được phong,
nên đặc biệt thể tuất đợi sau khi Quốc vương tiến kinh, cho ngươi ở lại lo giữ
nước, vậy hãy tạm hoãn tiến kinh. Nay viên Tuần phủ tuân theo chỉ dụ này hiểu
thị Ngô Văn Sở, chờ khi có văn thư phúc trình, hãy tấu lên ngay.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 2346, trang 13-14)
Phái đoàn Nguyễn Quang
Hiển vừa trở về nước, phái đoàn Nguyễn Hoằng Khuông đến tạ ơn, làm
lễ chiêm bái Vua Càn Long tại cửa Tây Uyển, Bắc Kinh:
“Ngày 6 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 55 [19/2/1790]. Thiên tử đến Doanh Đài. Chánh sứ
An Nam là Nguyễn Hoằng Khuông, Trần Đăng Đại; Phó sứ là bọn Tống Danh Lang làm
lễ chiêm cận tại cửa Tây uyển.” (Cao Tông Thực Lục quyển 2346,
trang 14)
Bấy giờ Sứ thần An
Nam đến triều Thanh như mắc cửi, lúc phái bộ Nguyễn Hoằng Khuông còn
ở Bắc Kinh, nhà Tây Sơn lại cử phái bộ Lê Bá Đang đến dâng
biểu tạ ơn được nhận quốc ấn. Ngoài ra Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh tâu
rằng theo thông lệ đã duyệt thư của Vua Quang Trung gửi cho Nguyễn
Hoằng Khuông; nội dung đề cập đến việc trước đây đánh nhau với Tiêm La,
sợ bị cật vấn nên ra lệnh Hoằng Khuông cứ sự thực tâu; lại nhân mẫu thân
tuổi cao, lệnh Bồi thần mua nhân sâm để phụng dưỡng. Vua Càn Long nhận được,
bèn ban sắc dụ khen Vua Quang Trung ngay thẳng, và tặng cho mẹ Vua một
cân nhân sâm:
“Ngày 16 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 55 [2/3/1790]. Tuần phủ Quảng
Tây Tôn Vĩnh Thanh tâu:
‘Quốc vương nước An Nam
Nguyễn Quang Bình nhận quốc ấn cùng thơ Ngự chế, bèn dâng biểu tạ ơn, sai Bồi
thần đến tiến cống; định hạ tuần tháng Giêng đến quan ải. Ngoài ra viên Quốc
vương còn gửi thư cho Bồi thần Nguyễn Hoằng Khuông, thần duyệt nội dung đề cập
việc trước đây đánh nhau với Tiêm La, sợ bị cật vấn nên ra lệnh Nguyễn Hoằng
Khuông cứ sự thực tâu, để hợp với đạo nghĩa cung thuận. Lại nhân mẫu thân y tuổi
cao, lệnh Bồi thần mua nhân sâm để phụng dưỡng; nay xin gửi nguyên lá thư qua
trạm dịch để trình tiến.”
Dụ Quân Cơ Đại thần: Nguyễn
Quang Bình kính cẩn lãnh ấn tín, thơ Ngự chế, cảm khích tận đáy lòng; bèn sai Sứ
thần dâng biểu cùng cống vật, chứng tỏ lòng chí thành. Hiện tại vào ngày 8
tháng 2 [2/4/1790] Trẫm sẽ ngự xe loan tuần
hạnh [đi thị sát] Sơn Đông; còn viên Bồi thần vào khoảng cuối
tháng Giêng đến quan ải, hành trình đến kinh đô cần phải có thời gian. Nay truyền
dụ cho viên Tuần phủ tính nhật kỳ, hoặc lệnh viên Cống sứ đợi Trẫm tại nơi trú
tất [nơi tạm trú] tại Thái An, trên đường đi Khúc Phụ [Sơn
Đông], để làm lễ chiêm cận tại nơi này thì rất tốt. Nếu không thể đến
nơi đúng hẹn, thì sau lúc Trẫm hồi loan vào ngày 16 tháng 4 [29/5/1790],
viên Cống sứ đến kinh đô để được chiêm cận và dự yến tiệc, cũng không phải là
không thể được. Lần này viên Cống sứ cứ theo trạm dịch mà đi, không cần phải
quá cấp tốc như lần trước khiến mệt nhọc nhiều.
Lại nghe lời tấu xưng rằng
Nguyễn Quang Bình mới gửi thư cho bọn Bồi thần Nguyễn Hoằng Khuông, lệnh đem đầu
đuôi việc gây hấn giữa An Nam và Tiêm La cứ thực trình tấu; nguyên thư cũng được
đệ trình vv.. Hiện tại Sứ thần Tiêm La và An Nam cùng đến kinh khuyết dự yến tiệc,
hai tuần nay cả hai bên chẳng ai đề cập đến nguyên do việc gây hấn, cũng không
có hình tích biểu lộ sự thù hằn. Trẫm cũng chưa hỏi qua việc này. Hiện đem
nguyên thư của Quốc vương trao cho viên Chánh sứ xem. Lại nhân Quốc mẫu y đã lớn
tuổi, thưởng cấp một cân [500 gram] nhân sâm, cùng sắc
thư, lời châu phê vào biểu văn cho gửi đi trước. Sau khi viên Tuần phủ nhận được,
sai Ủy viên mang đến trấn Nam Quan, giao cho Trấn mục nước này chuyển giao Nguyễn
Quang Bình thu nhận; viên Quốc vương sẽ rất vui vẻ cảm động.
Sắc dụ ban cho Quốc
vương nước An Nam Nguyễn Quang Bình như sau:
Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh
tâu ‘ Trong bức thư Vương gửi cho Tả Giang Đạo Thang Hùng Nghiệp cho biết Sứ thần
Nguyễn Quang Hiển trở về nước, kể lại tỷ mỷ về lễ chiêm cận tại kinh khuyết, được
ban ân sủng nhiều lần, nên cũng mong được đến kinh đô chúc mừng để bộc lộ tấm
lòng thành khẩn; hiện đang soạn biểu tiến cống, tạ ơn. Riêng viên Bồi thần Nguyễn
Hoằng Khuông đến kinh đô trước mùa hoa đăng, cùng với các Phiên vương, Sứ thần
dự yến tiệc. Trong số Sứ thần các nước, có Tiêm La trước đây gây sự đánh nhau với
An Nam, sợ Thiên tử hỏi về việc này, bèn gửi thư cho Bồi thần lệnh cứ sự thực
trần tấu vv..’
Tôn Vĩnh Thanh lại đem
thư của Quốc vương gửi Nguyễn Hoằng Khuông tiến trình, duyệt thư xong Trẫm rất
vui vì thấy tấm lòng thành thực của Quốc vương thể hiện ở chỗ cảm
khích vui mừng được phong tước và mấy lần được ban ân. Lời Quốc vương gửi cho Bồi
thần dặn nhất thiết cứ sự thực trần tấu, khiến Trẫm rất hài lòng. Quốc vương
liên tiếp sai Bồi thần dâng biểu tiến cống, trên đường đi về không ngớt, tháng
3 năm nay lại đích thân đến kinh khuyết, bộc lộ tấm lòng thành khẩn chúc mừng,
đủ chứng tỏ dốc lòng nhận giáo hóa, ân cần phụng thờ nước lớn.
Nhân viên Bồi thần
Nguyễn Hoằng Khuông đến kinh đô, gặp dịp ban yến tiệc đầu năm cho Sứ thần ngoại
phiên; trong đó có Sứ thần nước Tiêm La đã từng đánh nhau với An Nam. Sợ viên Sứ
nước này dùng miệng lưỡi xảo trá nói xấu, nên ra lệnh bọn Nguyễn Hoằng Khuông rằng
nếu có bị hỏi về việc đánh nhau, thì cứ trình bày thực; điều này thấy được tấm
lòng ngay thẳng của Quốc vương cư xử như tình cha con trong nhà, cẩn thận tin
kính. Tuy nhiên lúc Trẫm ban yến cho các ngoại Phiên, thì Sứ thần vạn quốc đều
quây quần triều hội; như các nước Triều Tiên, Lưu Cầu, Tiêm La, Khuếch Nhĩ
Khách vv.. không nước nào là không được mời, cùng hưởng chung ân trạch. Sứ thần
Tiêm La và Sứ thần Quốc vương tuy cùng triều hội, nhưng điển lệ nghiêm túc hòa
mục, không thể có lời qua tiếng lại được. Huống các ngoại phiên bộ lạc được che
chở bởi Thiên tử sáng suốt, đều xem là thuộc quốc. Trẫm từ trước đến nay phủ ngự
trong ngoài đều chung một lòng nhân, nên các Bồi thần không dám đem việc riêng
tư làm phiền tai Thiên tử! Trong khung cảnh này, Sứ thần Tiêm La và Sứ thần nước
ngươi đều quên chuyện cũ coi là vô sự; thể chế của Thiên triều cũng chưa từng hỏi
thêm về việc riêng của các nước.
Cũng trong thư Quốc vương
gửi Nguyễn Hoằng Khuông, xưng rằng mẹ 80 tuổi khí huyết suy hao, muốn được loại
nhân sâm hảo hạng để cung dưỡng; lệnh Nguyễn Hoằng Khuông đến kinh đô mua, rồi
tìm cách gửi về. Nghĩ rằng Quốc vương mùa xuân năm nay đến kinh đô chúc mừng,
đường xa vạn dặm, tạm thời lỗi đạo định tỉnh thần hôn [sớm
tối hầu hạ cha mẹ], nên cẩn thận ra lệnh Bồi thần mua nhân sâm để cung
dưỡng; rõ ý Quốc vương càng có lòng thành chiêm cận bao nhiêu, càng tha thiết với
đạo thần hôn bấy nhiêu, thực trung hiếu vẹn toàn đáng khen lao. Nay đặc cách
ban cho một cân nhân sâm, để thân mẫu ngươi tuổi cao bổ ích. Nếu giao cho bọn
Nguyễn Hoằng Khuông mang về, sợ trước khi Quốc vương khởi hành chưa tới kịp. Đặc
biệt gửi treo dịch trạm, giao cho Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh sai Ủy viên đưa đến
trấn Nam Quan chuyển cho Trấn mục, sớm giao Quốc vương nhận lãnh, ngõ hầu thân
mẫu sớm được an ủi vui lòng. Quốc vương nên thừa dịp mùa xuân khí hậu ấm áp ôn
hòa, đi thong thả đến chiêm cận, để thừa hưởng đặc cách ban ơn. Lại trước đây
Quốc vương dâng biểu cảm tạ về việc được ban bao sen Triều Châu, tình từ thành
khẩn; Trẫm đã châu phê đáp lại và giao cho Nguyễn Hoằng Khuông đưa về, nay lại
báo thêm vào đây để Quốc vương sớm biết được tấm lòng ưu đãi, các ngoại phiên
ít ai được như vậy. Quốc vương kính cẩn nhận sự khen lao, vững lòng trung
nghĩa, để ngưỡng vọng sự chiếu cố ân sủng. Khâm tai! Đặc dụ!” (Cao Tông
Thực Lục quyển 1347, trang 2-5)
Qua chỉ dụ trước, Vua
Càn Long dự định gặp phái bộ Lê Bá Đang đến dâng biểu tạ ơn
lúc nhà Vua đi thị sát tại tỉnh Sơn Đông. Nhưng phái bộ rời ải Nam
Quan vào hạ tuần tháng giêng [5/3-15/3/1790]; nhà Vua định đến Sơn
Đông vào ngày 8 tháng 2 [23/3/1790]; nên cận ngày không thể đến
kịp. Bởi vậy nhà Vua lại quyết định gặp phái bộ tại kinh đô:
“Ngày 23 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 55 [8/3/1790]. Dụ
các Quân Cơ Đại thần: Trước đây theo lời tâu của Tôn Vĩnh Thanh rằng:
“Nguyễn Quang Bình
được ban quốc ấn và phụng nhận thơ ngự chế lần thứ hai, bèn dâng biểu tạ ơn và
sai Cống sứ trình tiến cống vật, ước lượng vào hạ tuần tháng Giêng đến quan ải
vv..”.
Đã có chỉ dụ cho bọn Cống
sứ khởi hành. Vào ngày 8 tháng 2 Trẫm ngự xe loan tuần hạnh Sơn Đông; nếu bọn Cống
sứ vào hạ tuần tháng giêng đến quan ải, rồi từ Quảng Tây đến kinh đô thì cần phải
có đủ thời gian. Nay truyền lệnh cho Tôn Vĩnh Thanh hãy tính toán nhật kỳ, bố
trí cho các Cống sứ được chiêm cận tại một trong các nơi trú tất của Trẫm như
Thái An, Khúc Phụ, hoặcTuyền Lâm. Nếu không thể đến kịp theo kỳ hạn; thì hãy đợi
lúc Trẫm hồi loan, sẽ cho các Cống sứ chiêm cận tại kinh đô cũng được….”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1347, trang 12-13)
Về việc Vua Quang Trung
gửi thư cho Sứ thần Nguyễn Hoằng Khuông nhờ mua sâm cho mẹ, Vua Càn
Long biết được việc này tặng 1 cân nhân sâm. Riêng Tổng đốc Phúc Khang
An cũng nhận được báo cáo; riêng gửi tặng 4 lạng nhân sâm, qua đường
Lạng Sơn:
“Ngày 6 tháng 2
năm Càn Long thứ 55 [21/3/1790]. Dụ các Quân Cơ Đại thần:
Theo lời tấu của Phúc Khang An ngày hôm qua rằng:
“Thang Hùng Nghiệp
đưa thư Nguyễn Quang Bình gửi cho Cống sứ Nguyễn Hoằng Khuông ra kiểm duyệt;
đây là theo tiền lệ mà làm. Nhân việc kiểm duyệt thư, Phúc Khang An biết Nguyễn
Quang Bình sai Cống sứ mua nhân sâm cho mẹ, nên không tiện làm ngơ, bèn gói 4 lạng
nhân sâm kèm thiếp gửi, bảo Thang Hùng Nghiệp sai Ủy viên chuyển qua Lạng Sơn.”
Việc liệu biện rất tốt! Từ
trước tới nay các ngoại phiên gửi thư tín đến quan ải, thông lệ viên Đại thần
quản hạt mở ra kiểm duyệt. Nay Thang Hùng Nghiệp trú đóng tại đó, thấy thư của
Nguyễn Quang Bình gửi cho Bồi thần, bèn không câu nệ chiếu lệ kiểm duyệt, rồi
đem nguyên thư gửi cho Phúc Khang An để chuyển tấu; việc làm rất đúng cách. Còn
Nguyễn Quang Bình có mẹ già khí huyết đã suy hao, muốn tìm nhân sâm tốt để phụng
dưỡng, nhưng không dám trực tiếp nói ra. Chắc y tiên liệu rằng thư tín gửi đi
phải qua thủ tục kiểm duyệt, do đó sự mong muốn sẽ được đạo đạt lên để được ân
thưởng; dụng tâm của Nguyễn Quang Bình thực khôn khéo! Phúc Khang An bèn cấp 4
lạng nhân sâm, khiến viên Quốc vương tin rằng sức khỏe của mẹ nhờ vào thuốc tốt,
nên có thể an tâm để đến kinh đô chiêm cận. Tuy rằng việc làm của Phúc Khang An
hợp ý Trẫm, nhưng nhân sâm là vật quí trong nước; khi Tôn Vĩnh Thanh tâu về việc
này, Trẫm đã gia ân cấp một cân, Phúc Khang An lại cấp 4 lạng; việc làm giống
như muốn là được thỏa mãn liền, không một chút tiết chế; sợ y sẽ coi đây là việc
tầm thường, không cân nhắc được sự khinh trọng. Phúc Khang An không thể không
lưu ý Nguyễn Quang Bình rằng nhân sâm là vật không dễ kiếm, và đây là Thiên triều
ngoại lệ ban cho, khiến y càng kiên định tấm lòng thành hướng xin cải hóa. Nay
ban đạo dụ này để hiểu rõ.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1348, trang 13-14)
Ngoài việc ban nhân
sâm, nhà Thanh còn tìm mọi cách o bế Vua Quang Trung. Lúc Thành Lâm
lúc đi sứ sang nước ta, được lệnh quan sát y phục cách ăn mặc, rồi
tâu rằng Vua Quang Trung dùng dây đai màu hồng. Vua Càn Long dự định lúc
gặp ở kinh đô sẽ ban cho dây đai màu vàng, chứng tỏ ưu ái hơn:
“Ngày 11 tháng
Giêng năm Càn Long thứ 55 [24/2/1790]. Lại
dụ: Cứ lời diện tấu của Thành Lâm về những đồ y phục, mũ, đai áo của Nguyễn
Quang Bình ưa dùng; đã ra lệnh theo kiểu chế tạo, đợi lúc đến kinh đô ban cấp.
Riêng đai áo Quốc vương dùng trong nước thuộc loại da màu hồng, nay được ban
thưởng màu vàng để chứng tỏ sự ưu đãi. Phúc Khang An chờ sau khi viên Quốc
vương đến quan ải, nói với y rằng:
“Lần này đến kinh
đô chúc thọ; đại Hoàng đế chờ lúc Quốc vương đến triều kiến, đặc biệt ban cho
đai vàng. Theo thể chế của Thiên triều thì các Tôn thất Phiên thần mới được đặc
biệt đeo loại đai này, Nay Quốc vương được đặc biệt ưu đãi, các Phiên bang thân
cận cũng khó thấy được vinh dự như vậy! Khi Quốc vương đến kinh đô cứ dùng đai
màu hồng, đợi lúc đến kinh đô diện kiến, đại Hoàng đế ra ân ban thưởng cho đổi
đai áo mới.”
Hãy dụ một cách rõ
ràng cặn kẽ như vậy, Nguyễn Quang Bình cảm thấy sự ngoại lệ ban ơn sẽ gia tăng
không ngớt.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1346, trang
22-23)
Vào tháng 6 năm ngoái
[3/8/1789] do phát giác việc Phúc Khang An mua gỗ lậu nên bị
phạt cắt tiền dưỡng liêm. Nay gần đến ngày Vua Quang Trung sang
chiêm bái; cần Phúc Khang An đưa đón, nên Vua Càn Long tỏ ra ưu ái, tái
cấp tiền dưỡng liêm cho y:
“Ngày 22 tháng 2
năm Càn Long thứ 55 [6/4/1790]. Phúc
Khang An trước đây can án mua lậu gỗ, bị phạt phải nạp trả lại tiền bổng dưỡng
liêm. Phúc Khang An chịu ơn sâu, không nỡ phạt nặng để đến nỗi quá túng thiếu,
phải hạch sách thuộc viên. Hơn nữa lần này đưa Nguyễn Quang Bình đến kinh đô
chiêm cận, dọc đường phí tổn và phải sắm đồ cần dùng quá nhiều, nay gia ân thưởng
cấp tiền dưỡng liêm năm nay 8000 lượng bạc, do ngân khố Quảng Đông chi cấp để tỏ
lòng thể tuất… (Cao Tông Thực Lục quyển 1349. trang 14-15)
Vì phái bộ Lê Bá
Đang đến muộn, không kịp để đón Vua Càn Long tại Sơn Đông, nên nhà
Vua đổi ý cho gặp tại kinh đô. Nhưng cuối cùng lại bắt kịp, đón đoàn
ngựa xe của Vua tại Thiên Tân [phía đông Bắc Kinh], bèn làm lễ
chiêm bái bên vệ đường:
“Ngày 7 tháng 4 năm
Càn Long thứ 55 [20/5/1790]. Thiên tử ruổi ngựa đến
miếu Hải thần, thuộc phủ thành Thiên Tân làm lễ. Bọn Sứ thần An Nam Lê Bá Đang
chiêm cận tại vệ đường.” (Cao Tông Thực Lục quyển1352, trang
10)
Cũng tại Thiên Tân,
phái bộ Lê Bá Đang được ban yến tiệc, nhận sắc dụ Vua Càn Long gửi
cho Vua Quang Trung, rồi trở về nước:
“Ngày 8 tháng 4 năm
Càn Long thứ 55 [21/5/1790]. Thiên tử ban tiệc cho Bồi thần nước
An Nam cùng Vương, Công, Đại thần tháp tùng; lại ban sắc dụ cho Quốc vương An
Nam Nguyễn Quang Bình như sau:
“Ngươi đem lòng thành hướng
hóa, khuynh tâm nội thuộc; gắng gỏi dốc lòng cung kính, mấy lần biện đầy đủ lễ
nghi tiến cống. Lòng thành khẩn đáng khen, văn từ lại hoa lệ. Nay nhân Trẫm ban
cho thơ Ngự chế, lại được gộp kỳ cống năm Kỷ Dậu [1789] làm
lễ cống năm tới; bèn dâng biểu sai sứ đến tạ ơn, cùng tiến cống phương vật. Gặp
tiết xuân, Trẫm đi tuần thú hành lễ tại núi Đại Tông [Sơn Đông], Khuyết
Lý [Khúc Phụ, Sơn Đông]; trên đường về Sứ giả nước ngươi vui mừng chờ
đón để chiêm bái nơi hành tại. Bấy giờ xe loan qua nơi bến nước mênh mông, thuyền
bè san sát; bèn ban sắc dụ này làm kỷ niệm văn chương, lại mở yến tiệc cùng
chung hoan hỷ; khiến Sứ giả được chiêm ngưỡng cảnh trời biển bao la, nơi hành
cung chỉnh túc. Hôm nay Sứ thần trở về nước, đặc cách ban cho Vương gấm vóc các
loại, để làm nổi bật sự ưu đãi. Quốc vương nặng tình đến chúc thọ, hiện đang chọn
ngày tốt để khởi hành; nỗi vui mừng được gặp nhau sẽ không xa, lại được hưởng
ân không ngớt. Nay chiếu chỉ ban truyền, hãy cúi đầu nhận mệnh. Đặc dụ!” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1352, trang 13-14)
Vua Càn Long có phần
nể Lê Quýnh lưu ly bôn ba mà không đổi khí tiết; nên tháng trước
khuyên Phúc Khang An ôn tồn hỏi han xem ý hướng như thế nào, rồi
tâu lên. Sau đó nhà Vua đem sự việc hỏi Tôn Sĩ Nghị thì viên
này chê bai Lê Quýnh bụng dạ thâm độc, muốn gây hấn với nhà
Tây Sơn để mưu lợi cho bản thân. Càn Long nghe lời bèn sai áp giải Quýnh,
cấp tốc đưa tới kinh đô:
“Ngày 3 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 55 [16/2/1790]. Lại
dụ: Trước đây đã có dụ rằng Lê Quýnh thờ họ Lê không vì thịnh suy mà theo hoặc
bỏ, chút lòng cũng đáng tha thứ, nên đã giáng chỉ lệnh Phúc Khang An nên bình
tâm hỏi han xem ý hướng của y như thế nào; cùng sai Phái viên đưa bọn Lê Quýnh
4 người đến kinh đô để xem xét định liệu. Lại ra lệnh Tôn Sĩ Nghị xét xem Lê
Quýnh có nói quá sự thực hay không, rồi tâu trình rõ ràng. Nay theo lời Tôn Sĩ
Nghị phúc tấu:
“Lê Quýnh trong buổi
đầu thì huênh hoang đến nhàm tai, khi nhờ việc thì tạ bệnh từ chối, dùng phép
công để báo oán, bụng dạ thực hiểm trá. Mới đây thấy Nguyễn Quang Bình qui thuận
Thiên triều cai trị đất An Nam, y hết đường trốn tránh bèn chạy vào nội địa; giả
bộ xưng nặng lòng với chủ cũ, mượn danh trung nghĩa, hy vọng Thiên triều cất
quân. Thâm ý cho rằng Lê Duy Kỳ nhu nhược không có khả năng, nếu được phục quốc
thì cũng coi như bù nhìn, để y mặc sức thao túng, mang lợi cho bản thân. Bởi vậy
trước mặt Phúc Khang An không thể không tự khoe là nghĩa sĩ cựu thần của nhà
Lê, tình nguyện ra sức phục quốc, Lạng Sơn, Kinh Bắc [Bắc
Ninh, Bắc Giang] các xứ có đến 3,4 vạn quân tụ tập. Nói khoe khoang để
mong sinh sự gây hấn, mồm miệng giảo hoạt khéo léo không còn chỗ nói.”
Phúc Khang An, Tôn Vĩnh
Thanh sau khi nhận được chỉ dụ trước, tất đã sai phái viên giải bọn này về kinh
đô. Nay dụ Quân Cơ Đại thần gửi trát cho các phái viên, dọc đường phải hết sức
cẩn thận quản lý áp giải, cấp tốc đưa bọn này tới kinh đô.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1346, trang 10-11)
Vua Càn Long và Phúc
Khang An chủ trương phân biệt đối xử, chia số cựu thần nhà Lê theo Lê
Quýnh vào tỉnh Quảng Tây làm hai; nhóm 4 người không chịu cạo đầu
dóc tóc theo phong tục Mãn Thanh, trong đó có Lê Quýnh; sai quan quân võ
trang áp giải đến kinh đô. Nhóm Đoàn Vượng 29 người; cho định cư tại
các tỉnh Chiết Giang, Tứ Xuyên hoặc Quảng Tây:
“Ngày 8 tháng
Giêng năm Càn Long thứ 55 [21/2/1790]. Dụ
các Quân Cơ Đại thần: Theo lời tâu của Phúc Khang An thì bọn Đoàn Vượng 29 người
đi theo Lê Quýnh vào quan ải một lượt, đang được cạo đầu đổi y phục, định chọn
địa phương tại Khánh Viễn [Quảng Tây] cho an sáp. Đã giáng chỉ dụ
xuống Phúc Khang An đem bọn Đoàn Vượng đến các tỉnh Giang Nam (1) như
Chiết Giang, Tứ Xuyên giao Tổng đốc, Tuần phủ cho nhập ngũ hưởng lương và dựa
vào cơ chế này để ràng buộc. Lúc này chắc Phúc Khang An đã nhận được chỉ dụ;
nhưng cụ thể về việc phân chia bọn Đoàn Vượng đến các tỉnh Giang Nam, cùng lúc
nào khởi hành thì vẫn chưa được các viên Tổng đốc, Tuần phủ phúc tấu.
Còn Lê Quýnh, trước mặt
Phúc Khang An xưng là cựu thần nhà Lê, tình nguyện ra sức phục thù; khoa trương
thực lực hiện có 3,4 vạn binh tụ tập, gây hấn sinh sự; lại rêu rao rằng ‘Đợi
Nguyễn Quang Bình đến kinh đô, sẽ xin đại binh đem họ Lê trở về’ với thâm ý
mong một ngày Lê Duy Kỳ phục quốc, y sẽ ra tay mưu đồ riêng lợi cho bản thân.
Tâm tư tên này thực hiểm trá! Đã truyền dụ cho Phúc Khang An sai người đưa Lê
Quýnh cùng đồng đảng là bọn Lý Bình Đạo ba người đến kinh đô, nhưng vẫn chưa nhận
được tờ tấu về ngày khởi hành.
Nay lại giáng chỉ dụ cho
Phúc Khang An, Tôn Vĩnh Thanh hãy phúc tấu rõ ràng tình tiết về việc đem bọn
Đoàn Vượng 29 người và Lê Quýnh 4 người đi. Lại nói thêm Lê Quýnh là tên giảo
hoạt, không thể không tăng sự phòng bị; ra lệnh các Tổng đốc, Tuần phủ khi bọn
Lê Quýnh được giải qua địa phương, cần phái các nhân viên võ trang có khả năng
quản thúc nghiêm nhặt và mau chóng giải về kinh. Nếu dọc đường có sự chậm trễ
sai sót thì các viên Tổng đốc, Tuần phủ không gánh hết tội. Đem dụ này truyền
theo độ khẩn 500 dặm [1 ngày] để các nơi liên hệ hay biết.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1346, trang 17-19)
Về số phận
376 người theo Cựu Hoàng Lê Chiêu Thông đến Trung Quốc, được an bài
như sau. Vua Càn Long ra lệnh đem gia đình thân thích
cùng các quan thân cận Cựu Hoàng khoảng 80 hộ đến
kinh đô, biên chế thành một Tá lãnh; sai chuẩn bị chỗ ở tại kinh đô.
Số còn lại chia ra cho định cư tại các tỉnh Chiết Giang, Tứ Xuyên hoặc Quảng
Tây:
“Ngày 9 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 55 [22/2/1790]. Dụ các Quân Cơ Đại thần: Trước đây đã
giáng chỉ ra lệnh Lê Duy Kỳ cùng thuộc hạ đến kinh đô gia nhập Hán quân, biên
chế thành một Tá lãnh, sau đó Phúc Khang An tra rõ bọn Lê Duy Kỳ bị an sáp tại
tỉnh Quảng Tây, tổng cộng nam nữ lớn nhỏ gồm 376 người, đợi đến mùa xuân trước
khi Nguyễn Quang Bình đến quan ải sẽ đưa đến kinh đô.
Trẫm cho rằng nhân số quá
nhiều, ra lệnh bọn Phúc Khang An phân biệt khoảng hơn 100 người đủ để biên chế
thành một Tá lãnh, cho về kinh nhập ngũ. Số còn lại gửi đến các tỉnh Giang Nam
như Chiết Giang, Tứ Xuyên đặt dưới quyền Tổng đốc, Tuần phủ cho nhập ngũ ăn
lương. Những chỉ dụ này chắc bọn Phúc Khang An đã nhận được; nhưng vẫn chưa nhận
được phúc tấu về phương thức phân biệt lựa chọn và số người sẽ đưa về kinh đô.
Hiện nay đã vào tiết
xuân, bọn Lê Duy Kỳ chắc đã được chia ra để đến kinh đô, việc chuẩn bị phòng ốc
chỗ ở cần phải lo liệu. Nếu đợi đến lúc bản tâu của Phúc Khang An tới nơi mới bắt
đầu chuẩn bị, thì không khỏi chậm lỡ. Hiện đã giáng chỉ chọn chỗ đất trống
nơi kinh thành xây dựng phòng ốc; tra rõ bộ phận Hán Quân Bát Kỳ tương đối ít,
đưa bọn Lê Duy Kỳ biên chế vào; lại chọn một quan Đại thần quản lý đơn vị này,
để lo ràng buộc ước thúc. Xét ra nhân số các Tá Lãnh khoảng một hai trăm người;
nếu đem tất cả bọn này nhập chung một đơn vị thì không khỏi quá nhiều. Nay truyền
dụ bọn Phúc Khang An lại phân biệt một lần nữa, đem thân thích của Lê Duy Kỳ
cùng những người làm quan, ước khoảng trong vòng 80 hộ đến kinh đô; những hộ
còn lại vẫn tuân theo chỉ dụ trước, đưa đến các tỉnh Giang Nam như Chiết Giang,
Tứ Xuyên hoặc tại Quảng Tây; cho an sáp nhập ngũ ăn lương để từ từ trở thành
thường dân, cũng không phải là không được. Bọn chúng đã cạo đầu, thay y phục,
nên không lo việc bỏ trốn. Nếu có những kẻ không yên với bổn phận, gây chuyện bỏ
trốn thì chẳng khó, cứ bắt tội một cách đích đáng.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1346, trang 19-21)
Qua văn bản trước Tổng
đốc Phúc Khang An tâu 376 người theo Cựu Hoàng Lê Chiêu Thông đến
Trung Quốc, nay lại đổi số lượng là 372 người. Trong số này có 169
người, gồm thân thuộc Cựu Hoàng và bọn quan lại như Đinh Nhạ Hành,
Phan Khải Đức, Nguyễn Đình Phái, Phan Mãnh Hiền, được đem đến kinh đô Bắc
Kinh biên chế thành một tá lãnh. Số còn lại 203 người, bèn đem
đi định cư tại các tỉnh:
“Ngày 5 tháng 2 năm
Càn Long thứ 55 [20/3/1790]. Tổng đốc Lưỡng Quảng
Công tước Phúc Khang An tâu rằng:
“Đã sưu tra bọn Lê
Duy Kỳ bị an sáp tại các phủ thuộc tỉnh Quảng Tây gồm 372 người, tuân chỉ hạch
hỏi kỹ lưỡng, xếp bọn Lê Duy Kỳ, Lê Duy An vào một nhóm gồm 61 người; bọn Đinh
Nhạ Hành, Phan Khải Đức, Nguyễn Đình Phái, Phan Mãnh Hiền gồm 108 người, chia
làm 3 nhóm; tất cả đều được giải đưa về kinh đô. Ngoài ra bọn Bế Nguyễn Cung,
Hoàng Đình Cầu, Nguyễn Hiền, Nguyễn Đình Kiến, Hoàng Đức Đặng, Lê Duẫn Tuấn, Bế
Nguyễn Ngoạn, Đoàn Vượng gồm 203 người, đem an trí tại các tỉnh thuộc Giang
Nam.”
Nếu những nhóm người này
được lưu giữ tại Quảng Tây, tỉnh này sát nách An Nam, lâu ngày sẽ xẩy ra chuyện;
nên đưa toàn số giải đi chổ khác và cho vào biên chế quản lý. Lại tra xét số lượng
giải về kinh, trừ những người nổi tiếng, kỳ dư những tên khác đều là anh em
thân tộc, có thể chia ra vài chục hộ, biên chế thành một Tá lãnh. Hiện số phòng
ốc xây dựng tại kinh thành đủ để trú ngụ. Nay thông báo để hiểu rõ.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1348, trang 12-13)
Sau khi nhận lệnh của
Vua Càn Long không muốn cho đám cựu thần nhà Lê định cư tại tỉnh tại
tỉnh Quảng Tây, sợ gần biên giới gây sự lôi thôi; Tuần phủ Quảng Tây
sắp xếp đưa đến các tỉnh Giang Nam, Chiết Giang, Tứ Xuyên:
“Ngày 15 tháng 2 năm
Càn Long thứ 55 [30/3/1790]. Tuần phủ Quảng
Tây Tôn Vĩnh Thanh tâu:
‘Hiện đã phân
nhóm bọn Lê Duy Kỳ để đưa về kinh đô; lại tuân chiếu chỉ trước, cùng với Tổng đốc
Phúc Khang An xem xét cẩn thận, chia những người và hộ còn lại như sau: Bọn Bế
Nguyễn Cung 71 người, phát vãng Giang Nam [Giang Tô, An Huy] ; Bọn
Hoàng Đức Đặng 68 người, phát vãng Chiết Giang; bọn Bế Nguyễn Ngoạn, Đoàn Vượng
63 người, phát vãng Tứ Xuyên.’
Nay thông báo để cùng biết.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1349, trang 28-29)
Tại miền Nam vào ngày
Kỷ Sửu tháng 3 [22/4/1790], Nguyễn Vương sai đắp thành
Gia Định; thành này do Kỹ sư người Âu vẽ kiểu. Vương thấy thành
cũ ở thôn Tân Khai [Sài Gòn] chật hẹp, bèn mở rộng thêm. Ban dụ rằng:
“Vương công giữ nước,
tất phải đặt nơi hiểm yếu trước. Nay đất Gia Định mới thu phục, cần sửa thành
trì cho bền vững để chỗ ở được vững mạnh”.
Bấy giờ mới huy động
quân dân để khởi đắp, Thành đắp theo kiểu bát quái, mở 8 cửa, ở giữa là
cung điện, bên tả dựng nhà Thái miếu, phía sau miếu là kho tàng, bên hữu đặt cục
chế tạo, chung quanh là nhà tranh cho quân túc vệ ở. Giữa sân dựng kỳ đài ba tầng,
trên làm tòa vọng đẩu (2), có nóc là vọng lâu, 8 cạnh, ban ngày kéo cờ, ban
đêm thì kéo đèn làm hiệu lệnh cho các quân. Thành xây xong, gọi tên là kinh
thành Gia Định, thưởng cho quân dân có công hơn 7.000 quan tiền. Tám
cửa thành đều xây bằng đá ong, phía nam là cửa Càn Nguyên và cửa Ly Minh, phía
bắc là cửa Khôn Hậu và cửa Khảm Hiểm, phía đông là cửa Chấn Hanh và cửa Cấn Chỉ,
phía tây là cửa Tôn Thuận và cửa Đoài Duyệt. Ngang dọc có 8 đường, đông
sang tây dài 131 trượng 2 thước [524.8 mét] (3), nam sang bắc cũng thế, cao 13
thước [5.2 mét], chân dầy 7 trượng 5 thước [30 mét]. Phía ngoài thành là hào,
hào rộng 10 trượng 5 thước [42mét], sâu 14 [5.6] thước, có cầu treo bắc ngang.
Chu vi ngoài thành là 794 trượng [3,176 mét]. ở ngoài là đường phố chợ búa, dọc
ngang la liệt đều có thứ tự. Hai bên đường quan đều trồng cây, gọi là đường
thiên lý.
Chú thích:
1.Giang Nam: Các tỉnh
phía nam sông Dương Tử gồm toàn bộ 4 tỉnh Chiết Giang, Phúc Kiến, Giang Tây, Hồ
Nam; phía nam các tỉnh Giang Tô, An Huy; phía đông bắc các tỉnh Tứ Xuyên, Quí
Châu. Riêng đời Khang Hy lại đặt địa phận tỉnh Giang Tô và An Huy thành Giang
Nam.
2.Vọng đẩu: Đài có lan
can hình như cái đấu để trông xa.
3.1trượng=4 mét;
1thước=0.4 mét.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Qua bài nghiên cứu kỳ
trước, xác nhận Giả vương Quang Trung là Phạm Công Trị sẽ đến chiêm
bái Vua Càn Long. Xét về chuyến đi của Giả vương hai bên đều có lợi:
Phía Tây Sơn sau khi chiến thắng quân Thanh, có thể nhờ đó dập tắt
hấn khích, không phải lo nước lớn trả thù. Về phía Vua Càn
Long, giả hay thực không quan trọng, chỉ cần một người nhân danh Quang
Trung đến qui phụ; để Càn Long từ kẻ bại trận thành người chiến
thắng rồi trắng trợn ghi thành tích “Càn Long ngũ thập tứ niên An
Nam chi dịch” [乾隆五十四年安南之役(1789年]; chiến dịch tại An Nam vào năm Càn
Long thứ 54] trong Thập Toàn Vũ Công [十全武功]và tự xưng là Thập Toàn Lão
Nhân [十全老人].
Bởi vậy hai bên thông đồng, nhất trí ngậm miệng đóng kịch cho mọi
việc êm xuôi.
Theo lịch trình phía
An Nam cho biết ngày khởi hành, và ngày đến quan ải; những nhân vật
quan trong tháp tùng, như con trai Vua Quang Trung Nguyễn Văn Thùy và Bồi
thần Ngô Văn Sở. Vua Càn Long nhận được tin hứa phong Nguyễn Quang Thùy
làm Thế tử và gửi tặng những đồ vua dùng để tỏ lòng sủng ái:
“Ngày 23 tháng 4 năm
Càn Long thứ 55 [5/6/1790]. Sắc dụ Quốc vương
An Nam Nguyễn Quang Bình: Theo lời Hiệp Biện Đại Học sĩ Tổng đốc Lưỡng Quảng
Phúc Khang An tâu rằng Quốc vương khởi hành vào ngày 29 tháng 3 [12/5/1790],
đến ngày 15 tháng 4 [28/5/1790] đến quan ải; mang con trai Nguyễn
Quang Thùy, Bồi thần là bọn Ngô Văn Sở cùng đến chiêm cận, lại tiến trình biểu
tạ ơn. Trẫm xem biểu văn, lời lẽ ân cần, kính yêu chân thành, mở ra
xem xong tâm tắc khen chuộng! Đặc cách phê đáp ngay trong biểu văn:
‘Quốc vương nhận được tước
phong, hưởng ân sủng đầy đủ; nhân tháng 8 năm nay Trẫm mừng thọ 80 tuổi, bèn
đem con trai và bọn Bồi thần vượt qua vạn dặm đến chúc mừng. Trong biểu văn lại
coi Trẫm như thầy, như cha; mong đợi sự thành toàn. Xét bụng dạ chân thành của
Vương như tình cha con trong nhà; Vương đã coi Trẫm như cha, Trẫm lẽ nào không
coi Vương như con. Con trai Vương vừa đến tuổi để trái đào (1),
lòng mong muốn đến kinh khuyết chiêm cận, chứng tỏ được giáo dục đúng đắn, vun
bồi tận gốc; riêng phong cho con Vương Nguyễn Quang Thùy là Thế tử; khi nào làm
lễ chiêm cận sẽ được ban sắc thư cùng mũ áo.
Nay ban trước cho Vương đồ
Ngự dụng gồm 1 đôi hà bao lớn, 3 đôi hà bao nhỏ, 6 hộp hương khí; ban cho con
trai Vương đồ Ngự dụng 1 đôi hà bao lớn, 2 đôi hà bao nhỏ, 4 hộp hương khí để đặc
biệt chứng tỏ lòng sủng ái. Giờ này Quốc vương đang trên đường, ngày gặp gỡ
không xa; chiếu chỉ khuyên gắng sức, để phụng thừa ân sủng. Khâm tai! Chỉ dụ đặc
biệt.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1353, trang 29-30)
Giả vương sai Nguyễn
Quang Thùy và bầy tôi đến quan ải vào ngày13 tháng
4 [26/5/1790], sau đó Tổng đốc Phúc Khang An lấy cớ Thùy bị bệnh
cho trở về nước; Vua Càn Long bèn phong cho Thùy làm Thế tử:
“Ngày 2 tháng 5 năm
Càn Long thứ 55 [14/6/1790]. Dụ Quân Cơ Đại
thần: Bọn Phúc Khang An tâu rằng:
‘Nguyễn Quang Bình đến Lạng
Sơn, đem con và bầy tôi đến quan ải vào ngày 13 [26/5/1790] . Phúc Khang An lập
tức đem chỉ dụ ra hiểu thị; Nguyễn Quang Bình khấu đầu tạ ơn, xưng rằng được
thưởng đai vàng, hiểu được ơn Thiên tử rất nặng, lại cho làm lễ bảo kiến (2),
càng thấy được sự ưu đãi to lớn đặc biệt hơn, nên không dám nhận ơn này, sẽ
dâng biểu tạ từ. Con y là Nguyễn Quang Thùy bị nhuốm bệnh dọc đường, bọn Phúc
Khang An cho về nước để điều trị và sai người hộ tống ra khỏi quan ải, lại gửi
biểu tạ ơn và khánh chúc của Nguyễn Quang Bình tiến trình.v.v..”
Mọi việc liệu biện tốt!
Trẫm xem những biểu văn của viên Quốc vương tiến trình, lời thành khẩn tha thiết,
đặc cách dùng bút son phê rõ ràng. Còn con y Nguyễn Quang Thùy vướng chút bệnh
nhỏ, viên Quốc vương xin cho trở về điều trị, nên chấp thuận lời xin. Nay đặc
thưởng Nguyễn Quang Thùy một viên ngọc Như Ý, Phúc Khang An hãy gặp mặt viên Quốc
vương trao tận tay cùng biểu văn được châu phê, để kính cẩn lãnh nhận. Lại nói
thêm cho viên Quốc vương biết rằng, con trai Vương vừa tuổi để trái đào [thiếu
niên], thông minh chí thành, thiết tha muốn chiêm cận Thiên tử, Đại Hoàng đế
gia ân ngoại lệ phong chức Thế tử (3). Nay tuy vướng chút bệnh nhỏ
phải trở về nước; tuy chưa thể cùng đến chiêm cận, nhưng biểu hiện lòng trung
ái tôn thờ, Đại Hoàng đế khen lao vô cùng và đặc cách ban cho Thế tử một viên
ngọc Như Ý, để làm điềm tốt cho sự an lành may mắn, tức bệnh sẽ thuyên giảm.
Còn việc Quốc vương từ tạ hành lễ bảo kiến lúc thỉnh an, biểu văn khiêm cẩn, Đại
Hoàng đế xem đến thấy được tấm lòng thành. Quốc vương nên tuân theo lời dụ ban
ơn, không nên từ tạ nữa.
Hãy cáo tri một cách rõ
ràng như vậy, khiến cõi lòng viên Quốc vương càng thêm hoan hân việc triều cận.
Lại thưởng Phúc Khang An, Nguyễn Quang Bình bản khắc bài tựa Thạch Cổ Thi trong
tập thơ Ngự Chế. Hãy phát cho mỗi người một bản, để cung kính lãnh nhận.”(Cao
Tông Thực Lục quyển 1354, trang 2-3)
Ngày 15 tháng 4 năm Càn
Long thứ 55 [28/5/1790], phái đoàn vua Quang Trung giả gồm 60 người, vượt ải
Nam Quan vào đất Trung Quốc. Về sự kiện này, danh sĩ Phan Huy
Ích từng tham dự phái đoàn, nhân cuộc hành trình soạn tập thơ
nhan đề Tinh Tra Kỷ Hành [星槎紀行];
hai chữ “tinh tra” có nghĩa là thuyền bè; vậy đây là tập thơ ghi chép cuộc
hành trình phần lớn bằng đường thủy. Qua bài Xuất Quan Phan
Huy Ích chú thích như sau “Giờ Tỵ ngày 15 tháng 4 mở cửa ải, phụng mệnh đến
làm lễ ở đài Chiêu Đức [tỉnh Lạng Sơn], tức vào quan ải vào
khoảng 9 giờ sáng ngày 28/5/1790. Từ ải nam quan dùng đường bộ hơn 20 cây số
đến sông Minh Giang, thuộc châu Ninh Minh. Tại đây phái đoàn bắt đầu xuống
thuyền, Thanh Thực Lục xác nhận khởi hành bằng đường thủy,
tại sông Minh Giang [Mingjiang]:
“Ngày 10 tháng 6 năm
Càn Long thứ 55 [21/7/1790]….Theo lời tâu thì phái
đoàn Nguyễn Quang Bình từ châu Ninh Minh tỉnh Quảng Tây đáp thuyền đi; cấp cho
gạo thịt, các vật dụng v.v..lệnh cho họ tự nấu lấy...”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1356, trang 21-24)
Thuyền xuôi dòng sông
Minh Giang, rồi nhập vào sông Tả giang [zuojiang]; đến gần Nam Ninh tỉnh Quảng
Tây, sông Tả Giang hợp với sông Hữu Giang thành sông lớn Uất Giang [Yongjiang].
Tại hạ nguồn sông Uất Giang, có sự thay đổi; đáng lý ra theo thông lệ sứ đoàn
Việt Nam phải đi ngược lên Quế Lâm, rồi theo sông đến Động Đình Hồ, qua Hồ Nam,
Hồ Bắc. Nhưng lúc đó dân tộc Mèo tại các tỉnh Quí Châu và phía nam Hồ Nam nỗi dậy,
đường sá không an ninh; nên buộc phải chọn con đường đi qua tỉnh Giang Tây xa
hơn. Sự việc được Thanh Thực Lục xác nhận qua đạo dụ vua Càn Long
căn dặn viên Đại thần Tất Nguyên phụ trách về tiếp đãi như sau:
“Ngày 10 tháng 6 năm
Càn Long thứ 55 [21/7/1790]. Bọn Tất Nguyên cần cáo
tri cho Thang Hùng Nghiệp, Thành Lâm biết rằng:
“Con đường qua tỉnh
Giang Tây không phải là đường chính cho các ngoại phiên đến chiêm cận đi qua,
nên việc cung ứng không theo một chương trình nhất định. Còn ba tỉnh Hồ Quảng,
Hà Nam, Trực Lệ là đường thông cù cho các nước phương nam triều cống dùng, mọi
việc đều có qui chế, không thể theo ngoại lệ ưu đãi.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1356, trang 25-26)
Theo hành trình mới, đoàn
thuyền của phái đoàn tiếp tục xuôi dòng đến Ngô Châu [Wuzhou] để nhập vào con
sông lớn hơn, tức Tây Giang [Xijiang].Tại Ngô Châu, nơi đô hội thuyền bè san
sát, danh sĩ Phan Huy Ích tức cảnh một bài thơ nhan đề Thương Ngô Giang Thứ [Trú
bên sông Thương Ngô].
Trên đường đi, Tổng
đốc Phúc Khang An tâu rằng theo thông lệ đã kiểm duyệt 3 lá thư không
dán phong bì của Giả vương gửi về nước; Vua Càn Long muốn chứng tỏ
tin tưởng Vương An Nam, bỏ lệ kiểm duyệt, cho dán phong bì trước khi
gửi thư đi:
“Ngày 11 tháng 5 năm
Càn Long thứ 55 [23/6/1790]. Lại dụ: Phúc
Khang An gửi tấu triệp về việc hướng dẫn bọn Nguyễn Quang Bình trên đường đến
kinh đô, cùng sao lục 3 phong thư của viên Quốc vương này gửi về thành Thăng
Long, sự liệu biện rất tốt.
Nguyễn Quang Bình mấy lần
được hưởng đặc ân, thành tâm cảm khích, sau khi vào quan ải được chiêm ngưỡng đất
nước Thiên triều ngang dọc rộng lớn, thanh giáo phô bày, ngoài sự hâm mộ còn
kinh ngạc khâm phục. Được gia tăng thể tuất, lòng hân hoan cảm khích phát ra bởi
tấm lòng thành. Còn việc gửi thư về nước, không dán phong bì, thấy được viên Quốc
vương cẩn thận hiểu việc; mà trong thư những lời phân xử việc nước rõ ràng có
cách thức; lại tường thuật sự việc được Thiên triều ưu đãi, không nhắm để khoe
khoang với thần dân, mà chỉ muốn nhờ đó lòng người càng thêm yên ổn thần
phục . Xem ra Nguyễn Quang Bình dụng tâm chu đáo, đủ sức để cai trị lâu dài; nhận
ơn sâu của Trẫm để đi đến chỗ tốt đẹp.
Tuy nhiên viên Quốc vương
đến chiêm cận và chúc thọ; đi về lâu đến tám, chín tháng trời, cần phải có thư
từ vãng lai thương thảo; nếu cứ nhất luật không dán phong bì, thì không phải
cách tin tưởng người ở xa. Nay truyền dụ Phúc Khang An, nhân tiện trên đường
đi, nói với viên Quốc vương biết rằng thể chế của Thiên triều có lệ ngoại phiên
gửi thư qua lại không được dán phong bì. Nay Quốc vương được phong tước phiên
bang, thành tâm vào chiêm cận, Đại Hoàng đế xét chung một lòng nhân, không phân
biệt trong ngoài; từ nay trở về sau thư từ qua lại không theo lệ cũ, được dán
phong bì. Hãy dụ một cách tường tận như vậy, họ sẽ gia tăng hân hoan cảm động,
cởi bỏ mọi nghi ngờ.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1354, trang 17-18).
Phái đoàn tiếp tục
xuôi dòng Tây Giang [Xijiang], đến khu Tam Thủy tỉnh Quảng Đông, đáng lý
phải ngược sông Bắc Giang [Beijiang]; phái đoàn lại ghé vào thành Quảng
Châu[Guangzhou], thăm kinh đô cũ nước Nam Việt của Triệu Đà; tại nơi
này tác giả Tinh Tra Kỷ Hành cảm hoài với bài thơ Quảng
Thành Công Quán. Rồi đoàn thuyền chở phái đoàn quay mũi, trở lại khu Tam Thủy,
để ngược dòng sông Bắc Giang. Đến huyện lỵ Thanh Viễn [Qingyuan, Quảng Đông]
sát bờ sông, vua Quang Trung giả nhận được chiếu chỉ của vua Càn Long phong cho
Nguyễn Quang Thùy làm Thế tử, nhưng từ chối vì Quang Thùy là con thứ, sự
việc ghi tại văn bản sau đây:
“Ngày 2 tháng 6
năm Càn Long thứ 55 [13/7/1790]. Dụ Quân Cơ Đại thần.
Phúc Khang An tâu rằng:
‘Trên đường qua
huyện Thanh Viễn đã hướng dẫn Nguyễn Quang Bình quì nhận chỉ dụ về việc tấn
phong Nguyễn Quang Thùy làm Thế tử, cùng được ban ơn cho các vật dụng như bao
sen, hương khí v.v... Viên Phiên thần cung kính hân hạnh, hành lễ cúi đầu xuống
tận đất, xưng rằng còn có con trưởng là Quang Toản hiện đang lo việc quốc sự
trong nước; Quang Thùy chỉ là con thứ được ban ân tấn phong Thế tử nên không
dám nhận, xin dâng biểu tạ từ.’
Trẫm sau khi xem biểu
văn, khen ngợi vô cùng! Đặc cách dùng bút son phê ngay trên biểu để tỏ lòng sủng
ái. Nay đem biểu văn giao cho Phúc Khang An, để chuyển cho Nguyễn Quang Bình
xem, và nói cho y biết rằng Đại Hoàng đế xem biểu văn tạ ơn mới biết rằng Nguyễn
Quang Thùy là con thứ; Quốc vương tâu rõ sự thực, không che dấu mảy may, hiểu rất
sâu đại nghĩa. Đại Hoàng đế ra lệnh các quan trong nội các thay đổi sắc văn,
phong cho con trưởng của Vương, Nguyễn Quang Toản làm Thế tử. Những đồ tặng thưởng
trước đây vẫn cấp cho Nguyễn Quang Thùy; lại thưởng cho Thế tử của Vương, Nguyễn
Quang Toản, 1 viên ngọc Như ý, một đôi túi bao sen lớn, hai đôi bao sen nhỏ, 4
tấm sa, 2 hộp trà, 1 hộp quạt, 7 hộp hương khí, 20 đỉnh thuốc để được cùng thấm
nhuần đầy đủ ân sủng. (Cao Tông Thực Lục quyển 1356, trang 3-4)”
Từ Thanh Viễn ngược dòng
Bắc Giang trên 50 km. đến Thiều Châu [Shaoguan, Quảng Đông]; tại nơi này phái
đoàn từ giả viên Án sát Quảng Đông để chuẩn bị đường bộ qua lãnh Đại Dữu; dịp
này danh sĩ Phan Huy Ích có bài thơ Thiều Châu Giang Thứ Phụng Tiễn Quảng Đông Trương Niết Đài Hồi Trị [Tại
chỗ đậu trên sông Thiều Châu, tiễn đưa quan Án sát Quảng Đông họ Trương trở về
trị sở].
Qua lãnh Đại Dữu phái
đoàn lại đi thuyền xuôi dòng sông Cám [Gan Jiang] tỉnh Giang Tây.Tại
thời điểm này Vua Càn Long ban sắc phong cho Nguyễn Quang Toản làm Thế
tử:
“Ngày 7 Bính Thìn
tháng 6 năm Càn Long thứ 54 [18/7/1790]. Sắc
phong cho Nguyễn Quang Toản, con trưởng của Nguyễn Quang Bình, chức Thế tử. Sắc
rằng:
‘Trẫm một mình ở trong
nhà vắng, nhưng thống ngự nơi cõi ngoài, ban phong cho thuộc quốc. Ngươi theo
điển lệ thừa kế, mở mang sự nghiệp nhà. Hàng đêm vâng mệnh rèn cặp nghĩa
phươngđúng theo điều nghĩa, giữ đạo tôn thân; hiểu đức lớn, với đứng sinh
thành, một lòng tôn kính. Nhắm khuyến thưởng dòng dõi Phiên vương, đặc cách
ban ơn rộng rãi.
Duy An Nam là nước nơi
hoang nóng xa xôi, nhưng Quốc vương kính cẩn tuân giữ chức phận thần tử. Phiên
bang mới lập, con trưởng coi việc nhà; Tước lớn mới được ban, dốc tâm theo điều
phúc đến chiêm bái. Biểu văn khẩn khoản, dâng hiến tình ân. Khắp dưới trời
khánh thọ vui mừng, nơi biển rộng hân hoan xưng tụng. Sảng khoái hoàng phong,
khá khen phẩm hạnh tượng hiền, vui thay giữ thành nối dõi. Ngươi Nguyễn Quang
Toản là con trưởng Quốc vương Nguyễn Quang Bình, bẩm tính ôn lương, tư chất
khôi vỉ; nghe tiếng hạc hòa âm, bút tô vẽ lan ngọc, nhận lời dạy qua thư (4),
mầm non nảy lá…
Nay phong ngươi làm Thế tử
của Quốc vương An Nam, ban cho sắc mệnh. Ý hy! Nghi văn rực rỡ vinh quang, điển
sách thỏa lòng ân sủng; đối với nhà lo hiếu, với nước lo trung, mài dũa lòng
ngươi không dứt, học làm bầy tôi, học làm con, tu nghiệp không lỗi lầm. Thành
thực không làm mất tiếng tốt, cùng thừa hưởng nhiều phước lành. Khâm tai! Trẫm
mệnh không thay thế!” (Cao Tông Thực Lục quyển 1356, trang 13-14)
Phái đoàn qua huyện
Cát An [Ji’an, Giang Tây], quê hương của Trạng nguyên Tễ tướng Nam Tống Văn
Thiên Tường, tác giả thiên tuyệt tác Chính Khí Ca; danh sĩ Phan Huy
Ích cảm hoài vị trung thần với bài thơ Kinh Cát Thủy, Vãn
Văn Thừa Tướng [Qua huyện Cát Thủy, viếng Văn Thừa tướng].
Thuyền chở phái đoàn tiếp
tục theo dòng sông Cám trên 100 km. đến Nam Xương [Nanchang] thủ phủ của tỉnh
Giang Tây vào ngày 8 tháng 6 [19/7/1790]. Vua Càn Long ước tính hành
trình đến Nhiệt Hà còn hơn 4000 dặm, sợ không đến kịp vào
ngày mồng 8 tháng sau; nên cho thêm 2 cuộc hẹn mới:
“Ngày 21 tháng 6 năm
Càn Long thứ 55 [1/8/1790]. Lại dụ: Hôm qua
Phúc Khang An tấu:
‘Vào ngày mồng 8
tháng 6 [19/7/1790] đến Nam Xương, tiếp tục đi thẳng.’
Từ Nam Xương tỉnh Giang
Tây đến Nhiệt Hà hành trình còn hơn 4000 dặm, còn thời gian từ hôm nay cho đến
ngày mở yến tiệc thì không đầy một tháng. Đã giáng chỉ dụ ngày mồng 8 tháng 7 [17/8/1790] đến
Nhiệt Hà, để tiện cho ngày mồng 9 [18/8/1790] chiêm cận. Nay khí trời
nóng nực, dọc đường có lúc gặp mưa, sợ khó có thể đi nhanh được; viên Phiên
vương nặng tình chiêm cận, lòng thành đáng khen; không thể không biểu lộ tấm
lòng thể tuất. Nay truyền lệnh cho Phúc Khang An hãy ước lượng tình hình dọc đường,
nếu như ngày mồng 8 có thể đến được Nhiệt Hà thì đó là điều rất tốt, nếu có sự
trì trệ thì có thể đến vào ngày mồng 10, để ngày 12 chiêm cận tại Huệ Địch Cát
Môn; nếu lại còn không đến kịp thì có thể đến vào ngày 12 hoặc 13; để khỏi lỡ
ngày 14 kỳ diên yến. Trên đường Phúc Khang An vốn không thể tự ý trì hoãn,
nhưng cũng không nên thúc dục đi quá nhanh, để đến nỗi mệt nhọc.” (Cao
Tông Thực Lục, quyển 1357, trang 11-12)
Thuyền tiếp tục xuôi dòng
sông Cám, vượt hồ Bà Dương [Poyang lake] đến Cửu Giang [Jiujiang] đến
chỗ tụ hội với sông Trường Giang. Nhân dịp phái đoàn qua sông Tầm
Dương chiêm ngưỡng đình Tỳ Bà [Xunyang district], nơi kỷ niệm Thi hào Bạch Cư Dị,
tác giả Tinh Tra Kỷ Hành cảm khái với bài thơ Độ Tầm Dương
Vọng Tỳ Bà Đình.
Nhận được chiếu chỉ phải
đi gấp, để kịp đến ngày 9 tháng 7 [18/8/1790] chiêm cận tại hành cung Nhiệt Hà;
Phúc Khang An tâu ngày 15 tháng 6 đến Hoàng Cương, phía nam tỉnh thành Vũ Hán,
Hồ Bắc:
“Ngày 24 tháng 6 năm
Càn Long thứ 55 [4/8/1790]. Dụ: ngày hôm qua Phúc
Khang An tâu:
‘Vào ngày 15
tháng 6 [26/7/1790] đến Hoàng Cương tỉnh Hồ Bắc, vào ngày 16 có thể
đến Vũ Xương, hiện nay đang đi gấp v.v..” Lại đem biểu văn của Nguyễn Quang
Bình cung tạ việc sắc phong Nguyễn Quang Toản làm Thế tử tiến trình….”(Cao
Tông Thực Lục quyển 1357, trang 18)
Từ tỉnh Hồ Bắc, qua Hà
Nam, rồi đến Hà Bắc; trên con đường dài đến kinh sư, phái đoàn di chuyển bằng
xe; Phan Huy Ích tác giả Tinh Tra Kỷ Sự mô tả đường qua tỉnh Hà
Nam với 2 thiên thất ngôn bát cú nhan đề Hà Nam Đạo Trung. Riêng
Tổng đốc Phúc Khang An tâu đã đến phía bắc tỉnh Hà Nam, bèn bớt tùy
tòng cho đến sau, để phái đoàn đi nhanh hơn:
“Ngày 2 tháng 7 năm
Càn Long thứ 55 [11/8/1790]. Dụ Quân Cơ Đại
thần: Phúc Khang An tấu rằng:
‘Ngày 24 tháng 6
[4/8/1790] đưa Nguyễn Quang Bình đến Hứa Châu [bắc Hà Nam],
ước lượng vào ngày 8 tháng 7 [17/8/1790] sẽ tới nơi. Đã
tuân theo chiếu chỉ giảm nhân số tùy tòng đi theo viên Quốc vương; lệnh số còn
lại đi từ từ phía sau, cho Ủy viên dẫn đến kinh đô. Lại biên thư dặn Kim Giản
để nhóm này đến cư trú tại căn nhà dành riêng cho Nguyễn Quang Bình..’
Sự liệu biện đều thỏa
đáng, đã phê rõ ràng trong tấu triệp. Nguyễn Quang Bình nặng tình đến chiêm cận,
hăng hái hân hoan, dọc đường phải đi gấp nhưng không nề gian lao, biểu lộ tấm
lòng chí thành. Từ Hứa Châu đến Nhiệt Hà hành trình hơn 2000 dặm, nếu tính mỗi
ngày đi được 200 dặm, thì khoảng ngày mồng 8 tháng này có thể tới Nhiệt Hà; để
sớm toại lòng chiêm cận Thiên tử, đó là việc tốt. Phúc Khang An tháp tùng và lo
liệu công việc, mọi điều đều thích hợp….”(Cao Tông Thực Lục quyển
1358, trang 4-5)
Đến đầu tháng 7 phái
đoàn tới tỉnh Trực Lệ [Hà Bắc]; vùng này trời mưa liên miên, nên
Vua Càn Long cho hoãn, có thể đến trước hoặc sau ngày mồng 10:
“Ngày 5 tháng 7 năm
Càn Long thứ 55 [14/8/1790]. Dụ Quân Cơ Đại thần: Phúc Khang An tấu:
‘Vào ngày mồng 1
tháng 7 [10/8/1790] dẫn phái đoàn Nguyễn Quang Bình đến Từ Châu, tỉnh
Trực Lệ, hiện tìm cách đi nhanh không kể sáng tối. Nếu như vào ngày mồng 8 đến
nơi được thì tốt, nếu không được thì ngày mồng 9 sẽ đến Nhiệt Hà chiêm cận.”
Từ Từ Châu đến Nhiệt Hà
còn hơn 1500 dặm đường; hạ tuần tháng trước tại tỉnh Trực Lệ, kinh thành cùng
Nhiệt Hà mưa liên miên, đường sá lầy lội; hiện nay tuy đã tạnh mưa hơn một tuần,
nhưng đường sá cũng chưa khô ráo hẳn; nếu đi gấp không khỏi mệt nhọc. Phiên thần
từ vạn dặm đến sân đình, nay cách chốn kinh kỳ không xa; càng nên gia tăng lòng
thể tuất. Nay ra lệnh Phúc Khang An tuân theo chi tiết lời dụ sau đây: Nếu như
ngày mồng 8 không thể đến được, thì hãy đến trước hoặc sau ngày mồng 10 cũng
không chậm trễ; tóm lại đừng để lỡ kỳ yến hội vào ngày 14 là quan trọng. Nay
truyền dụ để hiểu rõ.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1358, trang 6 )
Trong khi phái đoàn
Giả vương trên đường đến chiêm bái, viên Tuần phủ đạo Nhiệt Hà nhận
được tin các tỉnh dọc đường cung đốn ăn ở tốn khoảng 4000 lạng bạc một
ngày; bèn đem sự việc ra hỏi:
“Ngày 10 tháng 6
năm Càn Long thứ 55 [21/7/1790]. Lại
dụ: Hôm qua viên Tuần phủ đạo Nhiệt Hà đến bẩm với Quân Cơ Đại thần rằng:
‘Nhận được giấy
tờ loan báo gửi đi từ dọc đường, cho biết việc cung ứng phái đoàn Nguyễn Quang
Bình một ngày ăn ở tốn khoảng 4000 lạng bạc; vậy sau khi Nguyễn Quang Bình đến
Nhiệt Hà, mọi sự chi tiêu cung phụng có hoặc không nên theo cách tiếp đãi dọc
đường?”…. (Cao Tông Thực Lục quyển 1356, trang 21-24)
Vua Càn Long bèn cho
mở cuộc điều tra sâu rộng, thì các tỉnh dọc đường từ Hà Nam trở về
phía nam đều phủ nhận việc cung ứng hết 4000 lượng bạc một ngày.
Chỉ còn một tỉnh cuối cùng là Trực Lệ chưa tâu báo, nên nhà Vua bắt
viên Tổng đốc Lương Khẳng Đường phải điều tra tận gốc:
“Ngày 26 tháng 6 năm
Càn Long thứ 55 [7/8/1790]. Dụ rằng: Quốc
vương An Nam Nguyễn Quang Bình vào triều chiêm cận, cung ứng dọc đường tiêu phí
nhiều. Về việc này, hôm qua đã giáng chỉ ra lệnh Lương Khẳng Đường cứ thực tình
điều tra và tâu lên các loại truyền đơn đã in ra, do xứ nào chuyển đến Trực Lệ.
Cứ lời tâu hôm nay của Diêu Phần [Tuần phủ tỉnh Giang Tây] :
‘Đã đốc suất các ty, đạo,
tề tựu tại tỉnh; cùng điều tra các phủ huyện đều khẳng định chưa từng thấy loại
truyền đơn này. Các huyện đã đi qua cũng không có việc tốn mỗi ngày 4000 lượng;
các nơi ăn chốn ở chỉ tốn mỗi ngày hết hơn 200 lượng; công việc giao cho viên Bố
chánh Thác Luân trông coi; Tuần phủ tiền nhiệm Hà Dụ Thành cũng không để lại
chương trình dự định nào cả v.v..’.
Quảng Đông, Quảng Tây đã
viết đơn trình xem dự định cung ứng vật thực hàng ngày. Như vậy bản khắc in
truyền đơn không phải đã hỏi ý kiến từ Giang Tây để làm; còn Hà Nam, Hồ Quảng
cũng xưng là không biết. Theo lời tâu của Phúc Khang An ngày hôm qua về việc
cung ứng, thì càng ngày càng tiết giảm, có ghi trên bản văn thư để dọc đường lo
liệu, lời nói chắc không tự đặt ra. Như vậy truyền đơn này chưa tìm ra xuất xứ;
Trẫm há chịu để mập mờ không tra cứu cho rõ ràng ư! Nay lại truyền dụ cho Lương
Khẳng Đường, hãy tuân theo chiếu chỉ trước, điều tra tận gốc để xem truyền đơn
này phỏng theo xứ nào mà làm, hoặc do Trực Lệ tự khắc in ra; hãy phúc trình
thành thực, không thể để tình trạng mập mờ, sẽ bị can tội.”
(Cao Tông Thực Lục quyển 1357, trang 22-23)
Cuối cùng thì viên
Tổng đốc Trực Lệ đành phải quanh co nhận tội, vua Càn Long lại hạ bút
tìm lời che chở “Lương Khẳng Đường cho rằng Phiên vương họ Nguyễn nặng tình
chiêm cận, từ nơi vạn dặm đến sân đình, nên trù liệu điều khoản nghênh tiếp quá
ư phung phí; sai lầm này do ý nghĩ tốt mà ra.” Qua luận điệu này chứng tỏ
việc cung phụng này hợp ý Vua, nhưng chỉ vì viên Tuần phủ đạo Nhiệt Hà hỏi công
khai việc này ra, nên Càn Long buộc phải làm cuộc điều tra:
“Ngày 6 tháng 7 năm
Càn Long thứ 55 [15/8/1790]. Dụ Quân Cơ Đại
thần: Lương Khẳng Đường phúc tấu:
“Để đón tiếp Quốc
vương An Nam Nguyễn Quang Bình quá cảnh, đã thông sức các ty, đạo, bàn bạc
chương trình quyên tiền dưỡng liêm 4000 lạng bạc để chuẩn bị cung cấp dọc đường;
chứ không phải mỗi ngày tốn hết 4000 lượng. Những điều khoản bàn bạc, sợ hành
văn sao chép sai lạc, nên được cho in theo lối hoạt tự bản (5) để
tiện dùng; thực ra không tham khảo bản khắc nào và cũng không mô phỏng truyền
đơn từ tỉnh khác.”
Đạo phủ Nhiệt Hà đã trình
xuất truyền đơn in theo lối khắc bản (6) nội dung kê
rõ mỗi ngày cấp phát cho trạm ngủ 2000 lượng, trạm ăn 1000 lượng, cấp thêm cho
trạm Từ Châu 500 lượng, trạm Thanh Uyển 500 lượng; số tiền cấp phát tổng cộng
là 37,500 lượng. Nay viên Tổng đốc chỉ xưng dọc đường cung ứng tổng cộng là
4,000 lượng để mong bào chữa cho lời tâu trước đây; cái việc làm mà người quân
tử cho là đáng khinh về đạo đức, há lẽ Lương Khẳng Đường trước sau vẫn còn bao
che ư!
Căn cứ vào các bản phúc tấu
của các tỉnh Giang Tây, Hồ Quảng, Hà Nam đều xưng Phúc Khang An đã truyền lệnh
dọc đường cung ứng dung hòa giữa phong phú và tiết kiệm, không được làm lớn
chuyện, nên các tỉnh không đến nỗi quá phí. Qua mấy lần Trẫm nghiêm khắc hạch hỏi,
Lương Khẳng Đường tự biết không thể chối được, bắt đầu nhận rằng truyền đơn này
xướng xuất tại tỉnh Trực Lệ, không hề mô phỏng tỉnh khác; dùng lời ngụy biện cuối
cùng cũng không thể biện hộ được!
Lương Khẳng Đường cho rằng
Phiên vương họ Nguyễn nặng tình chiêm cận, từ nơi vạn dặm đến sân đình, nên trù
liệu điều khoản nghênh tiếp quá ư phung phí; sai lầm này do ý nghĩ tốt mà ra.
….cũng không đáng truy vấn thêm. Nay truyền dụ này để hay biết.”(Cao
Tông Thực Lục quyển 1358, trang 7-8)
Về số phận của đám
cựu thần Lê Quýnh quyết không chịu cạo đầu dóc tóc theo tập tục Mãn
Thanh, lại đòi hỏi về nước phục quốc, bị áp giải đến kinh đô Bắc
Kinh. Trên đường đi, đám quan quân gặp xa giá Vua Càn Long nơi hành tại
tỉnh Sơn Đông; Nhà Vua sai Quân cơ đại thần thẩm vấn, nhưng Lê quýnh
vẫn không đổi ý, bèn chuyển giao cho bộ Hình giam cấm:
“Ngày 5 tháng 3 năm
Càn Long thứ 55 [19/4/1790]. Dụ Quân Cơ Đại
thần: Bọn Lê Quýnh được giải tới hành tại, truyền chỉ mệnh Quân Cơ Đại thần thẩm
vấn và mở đường cho y; hai, ba lần lệnh cho y được đến kinh đô cư trú với Lê
Duy Kỳ, để toại lòng trung với chủ. Nhưng bọn Lê Quýnh khăng khăng xưng là cựu
thần nhà Lê, muốn cử sự phục thù, không tình nguyện tỵ nạn tại nội địa, chỉ muốn
lấy lại đất đai cũ của nhà Lê, liều thân tuẫn tiết v.v..
Bọn Lê Quýnh mượn danh
trung nghĩa, đưa lời kiên quyết chấp nê, nếu cho trở về An Nam sẽ tung tin đồn
nhảm, gây cớ để nỗi dậy làm loạn . Vốn đã không có ích lợi gì cho Nguyễn Quang
Bình, mà Nguyễn Quang Bình thấy bọn này bất trắc, tất sẽ tru lục không thể dung
thứ được; lòng Trẫm không nỡ nên ra lệnh tạm chuyển giao cho bộ Hình giam cấm.
Nay đem sự tình dụ cho Phúc Khang An biết; tương lai khi Nguyễn Quang Bình đến
quan ải, gặp mặt kể cho y hay, cũng không có hại gì, rằng ‘Thiên triều đã lưu
giữ Lê Quýnh tại kinh đô, không để cho y có hành vi phiến động làm mê hoặc lòng
người, nhắm tuyệt mối hậu hoạn’. Viên Quốc vương nghe được, càng gia tăng hân
hoan cảm động, không còn lo lắng gì nữa.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1350, trang 5-6)
Riêng Cựu hoàng Lê
Chiêu Thống và đám tùy tòng được biên chế thành một tá lãnh, cho
Cựu hoàng hàm Tam phẩm, Phan Khải Đức hàm Tứ phẩm:
“Ngày 20 Canh Tý
tháng 5 năm Càn Long thứ 45 [2/7/1790]. Nhân
Kim Giản dâng bản tâu về việc an trí Lê Duy Kỳ và thân thuộc của y; dụ rằng:
‘Lê Duy Kỳ tuy
nhu nhược thiếu khả năng, không giữ được đất đai, nhưng nghĩ đến họ Lê triều cống
trên 100 năm nay, hết sức cung thuận, nên đặc cách ban cho chức Tá lãnh, lương
cấp cho bản thân và gia đình, vĩnh viễn được liệt vào hàng quan lại, bà con
trong chi họ được đoàn tụ; đây là ngoại lệ ban ơn. Nay Lê Duy Kỳ đưa những gia
nhân từ Quảng Tây mới đến kinh thành, nhà cửa mới định, những đồ dùng không khỏi
còn thiếu thốn; lúc này đã qua mùa xuân, các thứ tiền lương và gạo hãy cấp bổ
sung, lại thưởng thêm 200 lượng bạc để cung đốn.
Còn Phan Khải Ðức ban cho
hàm Ðô ty, bổ làm Phiêu kỵ hiệu, đeo mũ đỉnh đái (7) hàng
tứ phẩm, cũng với đỉnh đái của Lê Duy Kỳ bằng nhau, như vậy không phân biệt được
đẳng cấp; nay tái gia ơn cho Lê Duy Kỳ chức hàm tam phẩm, để chứng tỏ sự phân
biệt.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1355, trang 6 )
Tại miền Nam vào
tháng 4 [14/5-12/6/1790] Nguyễn vương sai chưởng Tiền quân Lê
Văn Quân lãnh quân thủy quân bộ hơn 6.000 người tiến đánh Bình
Thuận. Sai Tiên phong dinh Võ Tánh đem binh thuyền sở bộ đi trước, Nguyễn
Văn Thành làm phó, theo sự tiết chế của Quân. Lại lấy Hàn lâm Chiêu [không rõ họ]
làm Khâm sai tán lý Tiền quân. Vương lại nghĩ Quân với Tánh không ưa nhau,
có thể lỡ việc, bèn vời Thành dặn rằng : “Hai người này nếu có chuyện
dị đồng thì nên khéo điều đình, công và lỗi của ngươi cũng giống như Quân đó”;
Thành vâng mệnh.
Sai Cai cơ quản Ban trực
tả là Phạm Văn Nhân và Cai đội quản Ban trực tiền là Tôn Thất Huyên đem quân giữ
Bà Rịa.
Lấy Khâm sai cai cơ Tiền
quân là Lê Văn Lân giữ đạo Hưng Phước [Bà Rịa], Cao Văn Cửu giữ đạo Đồng Môn
[Long Thành, Đồng Nai], Đặng Văn Trinh giữ cửa biển Tắc Khái, Vũ Văn Kế giữ
thượng đạo Hưng Phước, Đỗ Văn Thịnh giữ hai đạo Lý Lê và Xích Lam [Hàm
Tân, Bình Thuận], Tạ Văn Nhuệ giữ đạo Vũng Tàu.
Quân ta tiến đánh được
Phan Rí [huyện Tuy Phong, Bình Thuận]. Lê Văn Quân mới đến, khiến Nguyễn Văn
Thành đem quân tiến trước đến Húc Trâm [tên đất] để chặn đường giặc chạy, rồi
cùng Võ Tánh chia đường đánh giặc. Đô đốc giặc là Đào Văn Hổ rút lui. Thành đón
đánh được, bèn thu phục được Bình Thuận. Nghe tin thắng trận, Vương dụ rằng
: “Quân ta mới đánh một lần giặc đã lui chạy, thực đáng khen. Nhưng đạo làm
tướng chớ cậy được mà khinh giặc. Cần phải đánh giữ cho đúng thì mới giỏi. Phủ
Bình Thuận đã thu phục được, nên xem đất cắm đồn, chiêu an dân, để thỏa lòng ta”.
Tháng
5 [13/6-11/7/1790] Lê Văn Quân đã lấy lại Bình Thuận, bàn muốn sai Nguyễn
Văn Thành tiến lấy Diên Khánh, Võ Tánh đóng ở Ba Ngòi [Cam Ranh] để tiếp ứng.
Thành cho rằng thế chưa làm được, cãi lại. Quân giận nói : “Trái lệnh thì
chém”. Thành nói : “Thành bại ở trong quân, Thành cũng dự phần trách nhiệm,
dù chết cũng không dám nghe lệnh”. Quân bất đắc dĩ sai Thành giữ Chợ Mơ
[Mai Thị], Tánh giữ Phan Rí, mà tự dẫn quân dời đóng ở Phan Rang, chia sai thuộc
tướng đặt ba đồn ở Nha Phân, Mai Nương [đều là tên đất] để giữ.
Tháng
6 [12/7-9/8/1790], tướng Tây Sơn là bọn Đô đốc Hồ Văn Tự, Nguyễn Công
Thái và Tham tán Từ Văn Tú từ Diên Khánh [Khánh Hòa] điều hơn
9.000 quân, thủy binh đậu ở cửa biển Phan Rang, bộ binh đánh hãm Nha Phân và
Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận]. Lê Văn Quân ít binh không địch nổi,
tướng sĩ chết và bị thương rất nhiều, bèn vỡ tan. Quân lùi về Ỷ Na [Ninh
Thuận] đưa thư cáo cấp. Trước đó Vương thấy Bình Thuận đã lấy
lại được, bèn bảo Võ Tánh và Nguyễn Văn Thành đem binh thuyền về, để
Quân ở lại giữ. Giữa đường Thành nghe tin Quân thua, kéo Tánh cùng trở lại,
nhưng Tánh không quay lại. Kịp tin báo đến, vua tức thì dụ cho Nguyễn Văn Thành
đem quân trở lại cứu ứng, lấy Phạm Văn Nhân làm Phó tiên phong dinh, hiệp
với Võ Tánh đem quân tiến theo; và dụ Quân rằng : “Được thua là
việc thường của nhà binh, khanh nên khuyến khích sĩ tốt, bèn giữ lấy thành để đợi,
viện binh sẽ tới. Đừng vì một trận thua mà nhụt chí để phụ danh đại tướng”.
Vương thân đem thủy
quân ra cửa biển Tắc Khái, sai bọn Tôn Thất Huy, Tôn Thất Hội và Tống Phước Đạm
ở lại giữ Gia Định.
Chú thích:
1.Trái đào: Do thành ngữ
“thùy điều chi niên” nghĩa là tuổi để tóc như hai trái đào, khoảng ngoài 10 tuổi.
2.Lễ bảo kiến: Ôm nhau
lúc gặp mặt để tỏ tình thân yêu.
3.Con nối dõi của các
Vương được gọi là Thế tử.
4.Ý nói bấy
giờ Nguyễn Quang Bình tại Trung Quốc, phải dạy con qua thư.
5.Hoạt tự bản: Lối in
tương đối mới, lấy mỗi chữ rời từ hộp để chữ, sắp chữ thành bản; in xong, lại
mang chữ vào hộp. Vì phải di chuyển chữ, nên lối in này được gọi là hoạt tự bản.
6.Khắc bản: Khắc chữ trên
ván. Theo Tống Sử, Nghệ Văn Chí: Khắc bản có bắt đầu từ đời nhà
Chu.
7.Đỉnh đái: Loại mũ
thuộc đời nhà Thanh, có tua trên chóp, dùng để ban cho người có công.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Chỉ sau ngày đã hẹn 2
ngày, vào ngày 11 tháng 7 [20/8/1790] phái đoàn vua Quang Trung giả đến
Nhiệt Hà; cùng với các Vương, Công, Đại thần và Sứ thần các nước, chiêm
bái vua Càn Long tại Quyển A Thắng Cảnh:
“Ngày 11 tháng 7 năm
Càn Long thứ 55 [20/8/1790]. Quốc vương nước An Nam
Nguyễn Quang Bình, Bồi thần là bọn Ngô Văn Sở; Tuyên ủy ty Mộc Bình xứ Kim
Xuyên; Tham Nạp Mộc Tạp đất Giáp Lặc gồm 30 người; em ruột hãn Cáp Tát Khắc
Hàng Hòa Trác là Trác Lặc Tề cùng tùy tòng vào triều cận. Thiên tử ngự tại Quyển
A Thắng Cảnh triệu lên gặp. Tháp tùng có các Vương, Bối lặc, Bối tử, Công, Đại
thần; Vương Mông Cổ cùng bọn Bối lặc, Bối tử, Công, Ngạch phụ,Thai cát; Hồi Bộ
Công, Bá khắc; Sứ thần các nước Miến Điện, Nam Chướng; và bọn Sinh phiên (1) tại
Đài Loan. Thiên tử ban yến tiệc, cùng ban cho Quốc vương Nguyễn Quang Bình thơ,
kỳ dư thưởng có sai biệt. Thơ Ngự Chế như sau :
Doanh phiên (2) nhập
chúc trị thời tuần,
Sơ kiến hồn như cựu thức
thân.
Y cổ vị văn lai Tượng quốc
(3),
Thắng triều (4) vãng
sự bỉ kim nhân.
Cửu kinh nhu viễn (5)
chi trùng dịch (6),
Gia hội ư kim miễn thể
nhân.
Vũ yển văn tu thuận thiên
đạo,
Đại Thanh tộ vĩnh vạn
thiên xuân.
Dịch nghĩa:
Phiên thần nơi góc biển đến
triều cận, gặp dịp Thiên tử đi tuần thú hàng năm,
Tuy mới gặp nhau lần đầu,
đại để như đã quen thân nhau từ trước.
Từ xưa chưa từng nghe Quốc
vương nước Nam đích thân đến chiêm cận,
Nay ta khinh ghét lệ cống
người vàng, chuyện cũ do triều thua bày đặt.
Các kinh xưa nói đến
chính sách nhu viễn, khiến các nước xa xôi đến triều cống phải qua mấy lần
thông dịch.
Ngày hội vui vẽ hôm nay
cũng là do lòng nhân thể tuất.
Dẹp võ tu sửa văn trị, thực
hợp với đạo trời,
Nước Đại Thanh phúc tộ
mãi mãi hàng vạn năm.
Tạm dịch thơ:
Phiên vương chúc thọ buổi
du tuần,
Sơ kiến tình như đã quen
thân.
Xưa đến, chưa nghe danh
nước Tượng,
Triều thua, chuyện cũ
ghét kim nhân.
Xa xôi nhu viễn lai triều
cống,
Hội đẹp ngày nay gắng đức
nhân.
Xếp võ tu văn hợp thiên đạo,
Đại Thanh phúc tộ vạn
thiên xuân.”
(Cao Tông Thực Lục quyển
1358, trang 13-14)
Qua sự kiện nêu trên,
sách Thanh Thông Giám có lời bàn một cách mỉa mai như sau:
“…Thơ Ngự Chế của
Càn Long có câu “Doanh phiên nhập cận trị thời tuần, Sơ kiến hồn như cựu thức
thân” [Phiên thần nơi góc biển đến triều cận, gặp dịp Thiên tử đi tuần thú
hàng năm. Tuy mới gặp nhau lần đầu, đại để như đã quen thân nhau từ trước.] Nhưng
“Quốc vương An Nam” mà Càn Long “thấy lần đầu, coi như đã quen nhau từ trước”
thực ra là một người dung mạo giống Nguyễn Quang Bình, tên là Phạm Công Trị,
cháu ngoại viên Quốc vương này!” ( Thanh Thông Giám, quyển 14, trang
4601)
Tiếp đến vào ngày 14
tháng 7 [23/8/1790] Giả vương cùng các Vương, công, Sứ thần được Vua Càn
Long ban yến tại điện Đạm Bạc Kính Thành. Ngày 16 tháng 7
[25/8/1790] nhà Vua cho triều kiến và ban yến tại thắng
cảnh Quyển A. Ngày 1 tháng 8 [9/9/1790] Vua ngự tại
vườn Đồng Lạc, Nhiệt Hà; cho dự yến tiệc.
Bấy giờ viên quan tên
Anh Thiện, tâu rằng Bồi thần An Nam Trần Hữu Hòa mang ngọc Như Ý
nhà Vua thưởng cho Nguyễn Quang Thùy; Quang Thùy lại sai hai Bồi thần
Nguyễn Đức Nhuận, và Trần Văn Đối theo Hữu Hòa đến cảm tạ. Vua Càn
Long ra lệnh miễn đến, và sắp xếp cho cùng trở về nước với Giả
vương Quang Trung:
“Ngày 11 tháng 8 năm
Càn Long thứ 55 [19/9/1790]. Dụ Quân Cơ Đại thần, theo
lời tâu của Anh Thiện:
“Viên Bồi thần nước An
Nam Trần Hữu Hòa mang ngọc Như Ý thưởng cho Nguyễn Quang Thùy trở về nước. Vào
ngày mồng 8 tháng 7 lại dẫn hai viên Bồi thần do Nguyễn Quang Thùy cử đến là
Nguyễn Đức Nhuận, và Trần Văn Đối; đã cân nhắc ban thưởng tại tỉnh thành Quế
Lâm, xin chuẩn cho phép theo trạm dịch đến kinh đô v.v..”
Bồi thần Trần Hữu Hòa đã
ra khỏi quan ải trở về nước, để đem ngọc Như Ý trao tận tay cho Nguyễn Quang
Thùy, vốn không cần phải đến kinh đô lần nữa. Nay lại mang hai viên Nguyễn Đức
Nhuận và Trần Văn Đối theo trạm dịch tiến kinh, Anh Thiện tiếp kiến tại tỉnh
thành ban thưởng thêm, như vậy không khỏi phí phạm. Hiện tại Nguyễn Quang Bình
sau khi chúc thọ xong, sẽ được lệnh khởi trình trở về nước, viên Bồi thần đến
kinh đô cũng không kịp. Nay truyền lệnh Anh Thiện hãy thông tri cho bọn Trần Hữu
Hòa biết không cần vội vã đi theo trạm dịch. Lệnh cho đi từ từ, dọc đường gặp
viên Quốc vương sẽ đổi hành trình theo phái đoàn trở về nước, như vậy đơn giản
và thuận tiện hơn. Mang dụ này cùng báo cho các Tổng đốc, Tuần phủ dọc đường biết.
(Cao Tông Thực Lục quyển 1360, trang 22)
Vào ngày 12 tháng 8
[20/9/1790] đoàn xe rước Vua Càn Long từ Nhiệt Hà về kinh đô Bắc
Kinh, dọc đường có đội nhạc và kỵ mã nghênh đón; phái đoàn An
Nam cùng Vương, Công và Sứ thần các nước tháp tùng:
“Ngày 12 tháng 8 năm
Càn Long thứ 55 [20/9/1790]. Thiên tử đáp xe Lễ
Dư trở về kinh đô, dọc đường kỵ mã nghênh đón theo nghi vệ, dẫn đầu bởi đội nhạc
tấu khúc “Vạn Thọ Cù Ca”(7); các Hoàng tử, Hoàng tôn,
Hoàng Nguyên tôn (8) tước Vương trở xuống; các quan Đại thần; hưu
quan, kỳ lão; Vương Mông Cổ, Bối lặc, Bối tử, Công, Ngạch phụ, Thai cát; Hồi Bộ
Vương, Công, Bá khắc; Quốc vương An Nam cùng Bồi thần; Sứ thần các nước Triều
Tiên, Miến Điện, Nam Chướng; Thổ ty Kim Xuyên; Sinh phiên Đài Loan đều quây quần
quỳ chúc mừng. Ban thưởng cho người già, nhạc công, thợ mộc, nghệ nhân có phân
biệt.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1360, trang 24)
Ngày hôm
sau [21/9/1790], Vua cùng các phái đoàn làm lễ khánh hạ
tại điện Thái Hòa. Lễ xong đến cung Ninh Thọ dự yến.
Ngày 19 tháng 8 năm
[27/9/1790], Vua ngự tại vườn Đồng Lạc ban ẩm thực cho
Giả vương An Nam, Bồi thần; và Vương, Công cùng Sứ thần các
nước.
Ngày 20 tháng 8
[28/9/1790], Vua ngự tại điện Chính Đại Quang Minh; ban ẩm thực cho phái
đoàn An Nam cùng Vương, Công và Bồi thần các nước.
Chuyến đi của phái đoàn
Vua Quang Trung giả khá vất vả, vì phải vượt qua lãnh Đại Dữu, đường lại xa
hơn; nhưng lúc trở về thì khá thuận tiện, vì loạn dân Mèo tại phía nam tỉnh Hồ
Nam đã dẹp xong. Phái đoàn theo đường từ Hồ Bắc thảnh thơi dương buồm vượt
qua hồ Động Đình, đêm đậu thuyền bên ghềnh sông Tương; cảnh đẹp rung động thi
nhân, khiến tác giả Tinh Tra Kỷ Hành còn để lại những bài
thơ bất hủ như:Phong Phàm Quá Động Đình Hồ, Tương Than Dạ Bạc.
Tuần phủ Quảng Tây
Trần Dụng Phu cũng xác nhận phái đoàn sinh hoạt ăn ở tiện nghi hơn
đường bộ. Lại tâu thêm Giả vương nhận được bản tâu trong nước về
việc Đồn tướng tuần dương Phạm Quang Chương truy giết bọn cướp thương
thuyền Quảng Đông, cứu được thuyền trọn vẹn. Vua Càn Long nhận được tin
này, khen lao vô cùng, thưởng cho Quang Chương 2 tấm lụa đoạn:
“Ngày 15 tháng 10 năm
Càn Long thứ 55 [21/11/1790]. Dụ Quân Cơ Đại thần:
Trần Dụng Phu tấu:
“Hộ tống Nguyễn
Quang Bình đến tỉnh thành Hồ Nam vào ngày 4 tháng 10 [10/11/1790].
Sau khi viên Phiên vương lên thuyền, sinh hoạt ăn ở tiện nghi hơn đường bộ,
tinh thần sảng khoái gấp bội v.v..”
Xem lời tấu rất vui
lòng. Lại tâu thêm:
“ Viên Phiên vương
trên đường hai lần nhận được đồ vật ban thưởng, lại nhận được chỉ dụ về việc
đem người cũ của họ Lê mong nhớ quê hương trở về nước, đặc biệt dâng biểu tạ
ơn; nay đệ nguyên biểu tiến trình.”
Trẫm đã duyệt kỹ, thấy rõ
lòng thành cảm khích vui mừng, nhưng lúc này tạm chưa phê vào. Đợi khi viên
Phiên vương ra khỏi quan ải, Trần Dụng Phu ắt phải tâu lên, lúc này sẽ có chỉ dụ.
Lại có bản tâu
riêng:
“Viên Lưu thủ An Nam Phan
văn Lân trình một phong thư cho Nguyễn Quang Bình, nội dung ‘Năm nay vào ngày
11 tháng 7 [20/8/1790], thuyền của thương chủ Trần
Triều Cầu quán tại huyện Toại Khê, tỉnh Quảng Đông bị cướp, được Đồn tướng tuần
dương Phạm Quang Chương truy giết bọn cướp, cứu được thuyền trọn vẹn v.v..”
Phạm Quang Chương tuần
phòng ngoài biển, thấy thương thuyền của nội địa [Trung
Quốc] bị cướp, bèn phấn dõng truy kích giết bọn giặc, thật đáng khen!
Nay thưởng 2 tấm đoạn, viên Tuần phủ hãy trao tận tay Nguyễn Quang Bình đợi khi
trở về nước giao cho Đồn tướng Phạm Quang Chương để tưởng thưởng. Lại truyền Trần
Dụng Phu cáo tri Phiên vương:
‘Việc này tâu đến
Đại Hoàng đế, Ngài khen lao vô cùng, đặc cách thưởng Phạm Quang Chương 2 tấm đoạn
lớn, giao cho Quốc vương kính cẩn mang về, tuân chỉ thưởng cấp. Quốc vương đã
được ban ân điển làm phên dậu đất Nam Giao; có trách nhiệm tại địa phương. An
Nam với Quảng Đông mặt biển liên tiếp, nếu có thuyền giặc cướp chạy trốn đến miền
duyên hải của Quốc vương; hãy ra lệnh cho Trấn mục, Đồn tướng truy nã; nếu chống
cự cứ giết; không vì bọn này là người Trung Quốc rồi chần chờ, để làm chậm việc
yên ổn miền biển. Quốc vương nhận được ơn vinh, vô cùng lớn lao!’
Hãy đem dụ này cáo tri.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1364, trang 23-25)
Cuối cùng Tuần phủ
Trần Dụng Phu tâu rằng phái đoàn đến ải Nam Quan vào cuối tháng 11
và có thể đến Trung đô Nghệ An lúc trước tết:
“Ngày 18 tháng Chạp
năm Càn Long thứ 55 [23/1/1791]. Lại dụ
Quân Cơ Đại thần; Trần Dụng Phu tấu:
‘Vào ngày 29
tháng 11 [3/1/1791] Nguyễn Quang Bình trở về đến trấn Nam Quan;
trong buổi tiễn biệt, viên Phiên vương kể lại ân sủng lớn lao, lời lẽ rất tha
thiết. Từ quan ải đến Nghĩa An [Nghệ An] xét hành trình có thể tới
nơi kịp trong năm. Nay kính cẩn đem biểu tạ ân của Phiên vương trình lãm v.v..’
Biểu văn đã duyệt xong, lại
đích thân châu phê thêm vào. Lễ mừng thọ lần này tốt lành, nay ban cho chữ “Thọ”
để lấy hên năm mới; lại thưởng thêm một đôi bao sen lớn Kim Tuyến Hồ Lô; bốn
đôi bao sen nhỏ chia ra trữ 2 đồng Kim Tiền, một phần Kim Bát Bửu, 1 kiện
Bạch Ngọc Nga, 1 kiện Hán Ngọc Tượng, 1 kiện Pháp Lang (9) Kim
Bàn; một hộp bì sữa; một hộp bánh sữa; để biểu thị lòng quyến luyến. Trần Dụng
Phu phụng nhận, báo tin cho Nguyễn Quang Bình và gửi đi, để y kính cẩn nhận
lãnh. Viên Quốc vương được ban ơn nhiều, ắt phải cảm động vui mừng. Đưa dụ này
truyền theo độ khẩn 400 dặm [1 ngày] để hay biết.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1369, trang 12-13)
Về đám cựu thần nhà
Lê sang Trung Quốc, Tổng đốc Tứ Xuyên Tôn Sĩ Nghị chủ trương phân
loại, cho nhập ngũ hoặc canh tác; được Vua Càn Long khen là liệu
biện chu đáo, bèn truyền cho các Tổng đốc, Tuần phủ dựa theo đó
mà làm:
“Ngày 22 tháng 8 năm
Càn Long thứ 55 [30/9/1790]. Dụ các Quân Cơ Đại
thần: Theo tấu triệp của Tôn Sĩ Nghị trước đây thì những dân An Nam bị an sáp tại
tỉnh Tứ Xuyên được phân loại để cho nhập ngũ hoặc canh tác, sự liệu biện rất
chu đáo ổn thỏa. Nhân Lang Can tâu về tình hình an sáp tại địa phương nhưng
chưa trù tính chu đáo toàn cuộc; còn những người bị an sáp tại Giang Nam thì vẫn
chưa nhận được tờ tấu của Đốc Phủ. Do vậy đã giáng chỉ sao nguyên tấu triệp của
Tôn Sĩ Nghị gửi cho Lang Can và Phúc Tung xem, lệnh phỏng theo đó mà liệu biện…”
(Cao Tông Thực Lục quyển1361, trang 17-18)
Riêng tỉnh Giang Nam
tức Giang Tô, An Huy ngày nay; thi hành không đúng chính sách; Vua Càn
Long lại nhắc nhở phỏng theo Tôn Sĩ Nghị đã thi hành tại Tứ Xuyên:
“Ngày 27 tháng 8 năm
Càn Long thứ 55 [5/10/1790]. Dụ Quân Cơ Đại
thần: Phúc Tung tâu:
‘Việc phân điều
dân An Nam an sáp tại Giang Nam; Thư Lân đã chia cho Giang Ninh [Nam Kinh] 30
người, Tô Châu 19 người, An Huy 18 người; hiện tại dốc tâm trù biện việc cấp tiền
sinh sống.’
Sự liệu biện không đúng
cách, những dân bị an sáp phải cho ở gần chỗ Tổng đốc, Tuần phủ trú đóng; lại
phải vào quân ngũ hoặc được cấp ruộng đất cày cấy để vĩnh viễn mưu sinh. Cho an
sáp một chỗ gần gũi để tiện việc xem xét ước thúc; vả lại số người không nhiều
sao lại phân phái 3 xứ làm cho việc quản lý thêm phiền; còn dùng tiền dưỡng
liêm để chi cấp lương ăn, đó chỉ là sự trợ cấp tạm thời, không phải là phép tắc
trường cửu. Viên Tuần phủ xưng rằng Tô Châu có ruộng đất công, có thể điều động
dân bị an sáp đến canh tác, tự đáng bàn bạc làm như vậy. Tôn Sĩ Nghị nhậm chức
Tổng đốc tỉnh Tứ Xuyên, lo liệu cho dân An Nam bị an sáp tại Xuyên, phân biệt
cho nhập ngũ hoặc canh tác, công việc rất ổn thỏa; nên đã giáng chỉ ra lệnh cho
Phúc Tung và Lan Can phỏng theo đó mà làm. Như theo cách trù biện của Tôn Sĩ
Nghị thì Giang Nam không cần phải chia số người bị an sáp ra ba nơi; nhắm những
người có thể gánh vác được cho nhập ngũ, số còn lại canh tác; khiến mọi người
có sản nghiệp, như vậy mới ổn thỏa. Há lẽ Tôn Sĩ Nghị theo cách này thực hành tại
Tứ Xuyên thích nghi, không thể châm chước để dùng tại Giang nam một cách hiệu
quả hay sao? Nay đem dụ này truyền cho Tôn Sĩ Nghị, cùng Phúc Tung để hay biết.”(Cao
Tông Thực Lục quyển 1361, trang 31-32)
Trường hợp Cựu hoàng
Lê Chiêu Thống được Vua Càn Long khuyên nên chọn con gái của những kẻ
tùy tòng, cho làm hầu thiếp; nhưng Cựu hoàng cho rằng những người
thuộc hạ đi theo, vợ con đều thất tán, nên không nỡ riêng mình có gia thất.
Càn Long bèn sai Tổng đốc Phúc Khang An nói với Giả vương Quang Trung,
cho vợ con Cựu hoàng xuất cảnh để đoàn tụ:
“Ngày 6 tháng 9 năm
Càn Long thứ 55 [13/10/1790]. Dụ các Quân Cơ Đại
thần: Trước đây nhân Lê Duy Kỳ mất nước, xin vào nội địa tá túc; nghĩ đến tổ
tiên y đời đời làm phiên thần, giữ phận triều cống đã hơn một trăm năm nay nên
không nỡ cự tuyệt, đã giáng chỉ gia ân cho đến kinh đô sung vào Hán quân, giữ
chức Tá Lãnh thế tập. Sau khi Lê Duy Kỳ đến kinh đô nhận chức, xét ra cẩn thận
tôn trọng pháp luật; nhân nghĩ đến việc vợ y không cùng vào quan ải một lượt,
nên ban lệnh hãy chọn một, hai người con gái của những kẻ tùy tòng, cho làm hầu
thiếp. Nhưng y cho rằng những người thuộc hạ đi theo, vợ con đều thất tán; y
không nỡ riêng mình có gia thất; lại xưng rằng em ruột Lê Duy Chi, em gái 3 người,
cùng thê thiếp gia quyến cách biệt đã hai năm trời, sống chết không hay, sáng
chiều trông mong, mộng hồn không yên; trong hoàn cảnh đó không thể lập hầu thiếp.
Lê Duy Kỳ tuy là người u mê; nhưng qua việc này thấy không vì an lạc mà quên hoạn
nạn, tấm lòng đáng khen; tình cảnh kẻ phiên thuộc cũng đáng thương.
Trước đây Lê Quýnh đến
quan ải xưng “Lê Duy Chi tụ tập nhiều người, mưu đồ khôi phục, lòng dân chưa bỏ
nên đều muốn suy tôn Lê Duy Chi chống lại họ Nguyễn”. Bèn đem Lê Quýnh giải về
kinh thẩm vấn, xưng rằng “Quốc Mẫu (10) còn tại
trong nước, nếu y nấn ná tại đây sợ phụ tấm lòng chủ cũ giao trọng trách bảo hộ
vợ con”; lại khăng khăng chịu chết, quyết không thay đổi mũ áo. Đây là một tên
phản trắc của nước này, nghĩ rằng vợ con quyến thuộc của Lê Duy Kỳ còn ở trong
nước, bèn lấy đó làm danh nghĩa tụ tập dân chúng, gây sự bất tiện cho Nguyễn
Quang Bình. Chi bằng lệnh Nguyễn Quang Bình cho người đem thê, thiếp, em trai,
em gái Lê Duy Kỳ, đồng loạt tống xuất ra khỏi nước để toàn vẹn cốt nhục họ Lê;
lại khỏi gây hậu hoạn cho nước này; há chẳng phải là nhất cử lưỡng tiện!
Nay truyền Phúc Khang An
cáo tri Nguyễn Quang Bình rằng:
‘Việc Lê Duy Kỳ bỏ ấn
tín chạy trốn, mất nước do tự y rước lấy; tuy nhiên Đại Hoàng đế nghĩ đến họ Lê
là phiên thần được phong đã lâu, cung kính thần phục; nên đã gia ân cho Lê Duy
Kỳ đến kinh đô sung vào Hán Quân giữ chức Tá lãnh thế tập. Nay quyến thuộc
của y vẫn còn kẹt lại tại An Nam, không khỏi phải chịu lưu ly khốn đốn; mà bọn
người như Lê Quýnh đã từng lấy danh Lê Duy Chi, hiệu triệu đông người với ý đồ
quấy nhiễu. Nay Lê Quýnh tuy đã bị giải về kinh giam cấm, nhưng trong nước của
Quốc vương những người bất trắc như Lê Quýnh chưa phải đã hết. Ngay vợ của Lê
Duy Kỳ vốn trước kia là Chủ mẫu của nước này, lòng dân thường nhớ triều xưa, nếu
có kẻ tôn phò để gây hấn, thì không phải là kế sách vẹn toàn cho Quốc vương.
Lần này Quốc vương đến
kinh đô chúc mừng, được ban ơn riêng; Đại Hoàng đế coi Quốc vương như tình cha
con trong nhà, ân nghĩa trọn vẹn, nên vì Quốc vương mà tính kế dùm: Việc cũ
không cần bàn đến nữa; nên đem thê, thiếp, em trai, em gái, thân thuộc của Lê
Duy Kỳ tống xuất; cùng những tên cựu thần họ Lê tại An Nam gây sự không yên,
cũng nên nhân cơ hội này tống xuất luôn. Đợi khi đến trấn Nam Quan, giao Tuần
phủ để cho phái viên đưa đến kinh đô. Về phía Lê Duy Kỳ thì gia thất được đoàn
tụ, vĩnh viễn cắt đứt sự liên hệ đối với nước cũ; mà bọn phản trắc tại nước
ngươi cũng không còn dựa vào đâu để gây chuyện, thực là nhất cử lưỡng tiện….”(Cao
Tông Thực Lục quyển 1362, trang 10-12)
Giả vương Quang Trung
vâng lời nhưng sợ bà con Cựu hoàng nghi sợ, ẩn trốn không dám ra
mặt; nên xin thiên triều ban cáo thị, để lòng người tin tưởng hơn. Vua Càn
Long bằng lòng và cho biết thêm sau khi Quốc vương được phong làm
phiên thần, nên một số người An Nam trước đây tỵ nạn xin tình nguyện
trở về cố hương để được đoàn tụ với gia đình, việc này nhà Vua hứa sẽ sắp
xếp:
“Ngày 22 tháng 9 năm
Càn Long thứ 55 [29/10/1790]. Dụ Quân Cơ Đại thần:
Phúc Khang An tâu:
‘Tuân chỉ dụ lệnh
Nguyễn Quang Bình tìm tòi em trai, em gái, cùng thê thiếp của Lê Duy Kỳ; rồi hộ
tống đến quan ải. Viên Phiên thần này sợ bọn Lê Duy Chi trong lòng nghi sợ; ẩn
trốn không dám ra mặt; nên khẩn khoản xin Thiên triều cáo thị hiểu dụ. Lại nghĩ
về những người cùng đến quan ải với Lê Duy Kỳ, lúc bấy giờ không đưa gia quyến
theo, cũng sẽ tìm hỏi để lục tục tống xuất v.v..”
Nguyễn Quang Bình thể
theo ý Trẫm, lo nghĩ chu đáo, thực đáng khen! Nay Phúc Khang An hãy cáo tri cho
y biết rằng:
‘Em trai, em
gái, thê thiếp của Lê Duy Kỳ còn ở tại An Nam, khổ sở lưu ly, tình cũng đáng
thương; lại sợ bọn phản trắc tại An Nam, mượn danh nghĩa của họ để tụ tập sinh
sự; nên Thiên tử đã giáng chỉ cho Quốc vương tìm tòi rồi tống xuất, thực là nhất
cử lưỡng tiện. Nay Quốc vương tuân theo chỉ dụ, nghĩ rằng bọn họ trốn tránh đã
lâu, trong lòng đầy nghi ngờ; nghe lời kêu gọi tưởng lầm rằng Quốc vương đặt kế
gia hại, nên càng trốn sâu; nếu được cáo thị của Thiên triều truyền bá đi, thì
sẽ bỏ hết ngờ vực; nên có thể tìm ra tung tích để đưa đến quan ải. Đại Hoàng đế
thấy được ý kiến Quốc vương rõ ràng, dụng tâm chu đáo, rất tốt đẹp. Bọn người
năm ngoái cùng Lê Duy Kỳ đến quan ải, và các nhóm thuộc hạ cũ của họ Lê tiếp tục
đi sau đó, thì quá nữa không đưa gia quyến đi theo; đáng tìm hỏi một lần rồi tống
đến kinh đô luôn, thiết tưởng ý kiến đó rất chu tất.
Tuy nhiên những người đã
vào quan ải, Đại Hoàng đế nghĩ rằng họ quyết chí sống lưu vong, nên không nỡ để
lưu ly mất chổ nương tựa. Ngoại trừ những người thân thuộc với Lê Duy Kỳ được
biên chế thành một Tá lãnh, có lương tiền sinh sống; những kẻ khác an sáp tại
các tỉnh Tứ Xuyên, Giang Nam, Chiết Giang; được phân biệt cho nhập ngũ hoặc làm
ruộng. Trước đây viên Tổng đốc Tứ Xuyên tâu rằng trong số di nhân, có người thấy
Quốc vương được ân sủng phong làm phiên thần, lòng thành cải hóa, có thể thương
yêu nuôi dưỡng trăm họ, nên xin tình nguyện trở về cố hương để được đoàn tụ với
gia đình. Nhân đó Đại Hoàng đế ra chỉ dụ lệnh các Tổng đốc, Tuần phủ hãy hỏi khắp
các di nhân bị an sáp; nếu ai nhớ cố hương cứ khai sự thực, sẽ ước lượng giáng
chỉ cho trở về nước. Đợi các tỉnh Tứ Xuyên, Giang, Chiết phúc tấu xong, sẽ hỏi
tiếp những người theo Lê Duy Kỳ tại kinh đô; nếu có ai tình nguyện trở về An
Nam sẽ lo liệu chung một lượt; về phía Quốc vương bớt được sự phiền hà đưa đi,
mà trong nước hộ khẩu gia tăng, biểu hiện cảnh tượng đầy đủ an ninh. Bởi vậy
lúc này Quốc vương chưa cần tìm hỏi gấp, đợi các tỉnh phúc tấu, sau đó sẽ nhận
chỉ dụ để thi hành.”(Cao Tông Thực Lục quyển1363,
trang 13-16)
Vua Càn Long cho
phép những người tình nguyện trở về An Nam hãy tâu lên để đợi giải
quyết; kẻ không tình nguyện trở về cũng không ép buộc. Riêng con Lê
Quýnh là Lê Doãn Thuyên, cùng thuộc hạ 6 người, được đưa về
kinh đô, cho gia nhập vào Hán quân dưới quyền Cựu hoàng Lê Chiêu Thống:
“Ngày 14 tháng 9 năm
Càn Long thứ 55 [21/10/1790].Dụ Quân Cơ Đại thần: Tôn
Sĩ Nghị tâu rằng:
“Di nhân An Nam bị
an sáp tại tỉnh Tứ Xuyên, bọn Cao Xuân Vượng, bẩm xưng ‘Được biết Nguyễn Quang
Bình đã được phong tước đến kinh đô chúc mừng, việc làm tốt hơn họ Lê trước
đây; tưởng sẽ thương xót con dân trăm họ, nên chúng tôi đều tình nguyện theo
ông ta. Huống hồ cha mẹ vợ con đều ở tại An Nam, khẩn cầu chấp thuận cho trở về
nước để cốt nhục được đoàn tụ. Lại có con Lê Quýnh là Lê Doãn Thuyên (11),
cùng thuộc hạ 6 người, xin đến kinh đô để cùng Lê Quýnh ở một chỗ v.v..”
Lời tấu xét ra có thể thi
hành được, di nhân An Nam nhân Lê Duy Kỳ mất nước chạy vào nội địa, cũng không
chịu ở lại An Nam, rầm rộ đến quan ải xin vào tá túc. Lúc đó Trẫm nghĩ rằng những
di nhân này khẩn thiết xin sống lưu vong, không chịu phản Lê theo Nguyễn; nếu
buộc trở lại An Nam sẽ lâm vào cảnh mất chổ ở khốn đốn, nên đã phát vãng đến
các tỉnh Tứ Xuyên, Giang Nam, Chiết Giang an sáp; lại dụ các Tổng đốc, Tuần phủ
thu xếp ổn thỏa, phân biệt cho nhập ngũ hoặc làm ruộng để mưu sinh. Nay bọn Cao
Xuân Vượng cho rằng Nguyễn Quang Bình được đặc ân phong làm phiên thần, lòng
thành xin giáo hóa; tất sẽ thương yêu trăm họ, không đến nỗi thích điều nhỏ mọn
tàn ngược; vả lại cha mẹ vợ con bọn họ còn ở An Nam, lòng mong nhớ gia đình,
tình cũng xót thương; đáng được chấp nhận cho trở về nước, để toại lòng tưởng
nhớ cố hương. Nhưng những di nhân nầy hoặc lúc mới đến tỉnh Tứ Xuyên, cầu xin
Tôn Sĩ Nghị hai ba lần; nay đã yên chỗ không muốn trở về cũng chưa biết chừng.
Nay Bảo Ninh phải hỏi han cặn kẽ bọn Cao Xuân Vượng và những người bị an sáp
khác, xác nhận xem họ có tình nguyện trở về nước hay không rồi tâu lên lập tức,
sẽ giáng tiếp chỉ dụ để thi hành. Còn con của Lê Quýnh là Lê Doãn Thuyên cùng
thuộc hạ của y gồm 6 người, Bảo Ninh hãy sai Phái viên đưa về kinh đô, cho gia
nhập [Hán quân] dưới quyền Tá lãnh Lê Duy Kỳ. Những di
nhân an sáp tại Tứ Xuyên đã tình nguyện trở về nước; sợ những người bị an sáp tại
các tỉnh Giang Nam, Chiết Giang cũng muốn như vậy; nay Tôn Sĩ Nghị và Hải Ninh
nhân thể hỏi rõ xem, nếu có những người tưởng nhớ cố hương, quyến luyến vợ con,
thì cứ thành thực tâu. Đợi sau khi các tỉnh tâu lên, Trẫm sẽ giáng chỉ ra lệnh
cho trở về nước. Nhưng hiện tại những di nhân bị an sáp được các Tổng đốc, Tuần
phủ lo liệu ổn thỏa; kẻ tráng kiện thì cho nhập ngũ hưởng lương, người già trẻ
yếu đuối được cấp đất; mỗi người đều có sản nghiệp; nếu họ cảm thấy an cư lạc
nghiệp, không còn quyến luyến cố hương; thì các Tổng đốc, Tuần phủ không vì chỉ
dụ này mà bắt ép họ. Nói tóm lại, tình nguyện trở về An Nam thì hãy tâu lên để
đợi chỉ dụ; không tình nguyện trở về cũng không sao. Dụ này truyền các nơi để
nghe biết, và cứ sự thực phúc tấu.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1362, trang 32-34)
Sau đó nhà Thanh làm
bản tổng kết em trai, em gái, thê, thiếp của Cựu hoàng Lê Chiêu Thống
gồm 12 người và quyến thuộc những người tình nguyện
ở lại Trung Quốc gồm 52 người, chưa ra khỏi An Nam; nên yêu cầu
nhà Tây Sơn đưa ra khỏi nước:
“Ngày 20 tháng 10 năm
Càn Long thứ 55 [26/11/1790]. Dụ các Quân Cơ Đại
thần: Trước đây nhân quyến thuộc của Lê Duy Kỳ còn kẹt lại tại An Nam, nên ra
chỉ dụ lệnh Nguyễn Quang Bình tìm hỏi để đưa về kinh đô; lại cứ theo lời viên
Quốc vương tình nguyện xin thăm dò cả quyến thuộc bọn tùy tòng của Lê Duy Kỳ, để
cùng được tống xuất một lượt. Nay điều tra rõ em trai, em gái, thê, thiếp của
Lê Duy Kỳ gồm 12 người. Số người cùng đến quan ải một lượt với Lê Duy Kỳ; có kẻ
khẩn khoản xin trở về nước đã cho trở về An Nam; số người tình nguyện ở lại như
bọn Lê Hân thì quyến thuộc gồm 52 người chưa ra khỏi An Nam. Nay mang bảng danh
sách trao cho Nguyễn Quang Bình để tra hỏi. Danh sách này do Lê Duy Kỳ khai lúc
đến quan ải cách đây một năm; trải qua binh lửa, có người chết lúc trốn tránh,
đàn bà có kẻ đã lấy chồng khác, sợ không thể tìm đầy đủ được. Nay truyền dụ
Phúc Khang An khi đưa danh sách, nói rõ với viên Quốc vương rằng:
‘Hãy điều tra rõ
ràng, đem những người hiện còn tống ra quan ải; nếu như đã có sự trục trặc nào
đó thì cũng không sao, cứ thực tình thanh minh; không câu nệ theo danh sách, để
đòi tống xuất đầy đủ.’
Việc này khiến viên
Quốc vương thấy được tấm lòng rộng lượng của Trẫm, lại càng thêm cảm động đội
ơn vì đã không xử sự một cách bó buộc.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1365, trang 6-7)
Tại miền Nam
vào tháng 7 [10/8-8/9/1790], Lê Văn Quân cùng Nguyễn Văn Thành giữ thành Phan
Rí [Bình Thuận], Tây Sơn đem quân vây; Quân xin tăng viện.
Võ Tánh và Nguyễn
Huỳnh Đức đến Phan Rí, chia đường tấn công. Lê Văn Quân và Nguyễn Văn
Thành cũng mở cửa thành ra đánh. Từ sáng đến chiều, trong ngoài giáp chiến,
quân Tây Sơn chết và bị thương nhiều, bèn lui giữ thành Phan Rang. Quân tiến
binh tới lũy Chàm [Tháp Chàm, Ninh Thuận], đem tình trạng tâu lên. Nguyễn
Vương nói: “Quân giặc dầu có thua một chút, thế tất lại trở lại.
Nếu cầm cự thì đến mùa gió bấc, vận chở không tiện, chi bằng xếp giáp nghỉ
quân, rồi sẽ tính cuộc sau”. Bèn sai các tướng rút quân về, lưu Tán lý
Chiêu cùng cai cơ Nguyễn Văn Tánh giữ thành Phan Rí. Lê Văn Quân về giữ thành
Hưng Phước [Bà Rịa].
Mùa hạ năm Kỷ dậu [1789],
vương nghe tin người Thanh đem quân giúp nhà Lê mà đánh giặc Tây
Sơn, bèn sai sứ thần là bọn Phan Văn Trọng và Lâm Đề mang thư sang Thanh và đem
50 vạn cân gạo giúp lương cho quân. Nhưng gặp bão đắm cả ở biển, không
nhận tin tức. Đến đây nghe tin quân Thanh bị giặc đánh bại, đã không đánh
lại mà còn phong cho Tây Sơn. Vì vậy mới sai Cai cơ Nguyễn Đình Đắc
đi dò tin tức vua Lê, nhân tiện chiêu dụ hào kiệt Bắc Hà.
Ra lệnh cho hai dinh Trấn
Biên và Phiên Trấn mộ người lập các nậu biệt nạp như dầu rái, mỗi người
mỗi năm nộp 8 vò ; nậu dầu trám, mỗi người nộp 800 cân, đèn nến lớn mỗi người nộp
1 cây dài 4 thước, đèn lưng tròn 1 thước 2 tấc, nến nhỏ 40 cây ; nậu mây sắt
mây nước, mỗi người nộp 14.000 sợi, mỗi sợi dài 7 thước, bề ngang 3 phân ; nậu
lá buôn, mỗi người 4.000 lá ; nậu buồm lá, mỗi người 80 bó . Thành viên trong
nậu thuế thân thì nộp theo lệ thường, dao dịch đều miễn.
Tháng
8 [9/9-7/10/1790], sai các đạo thủ làm sổ quân dân trong hạt. Lại ra lệnh
cho các tổng, xã, thôn, phường, trong bốn dinh; phàm
tăng ni đạo đồng các chùa chiền đều phải ghi vào sổ, để biết rõ số nhiều ít.
Năm ấy giá gạo
đắt dân đói, tha nửa số thóc thị nạp [Thóc dân nộp để nuôi quân] cho
dân bốn dinh, lại phát thóc gạo, bán và cho vay. Riêng ở Phú Quốc đói lắm,
phát chẩn cho 500 hộc thóc.
Tháng
9 [8/10-6/11/1790], lấy Nguyễn Văn Chiêu nguyên tên là Môn Lai Phù Tử, con
của Thắng là cựu Phiên vương Chiêm Thành cho làm Khâm sai chưởng
cơ, quản mọi việc quan và dân Chiêm. Trước kia quân ta tiến lấy Bình Thuận,
Chiêu đem quân ứng theo đánh giặc, đến khi giặc lui, bọn quan Chiêm
Thành đều xin lập Chiêu quyền lãnh việc trấn. Lê Văn Quân tâu
xin; Vương chấp nhận. Lại lấy quan Chiêm là Nguyễn Văn Chấn [tên
gốc Bô Cà Đáo], Nguyễn Văn Hào [Thôn Ba Hú] làm Khâm sai thống binh cai cơ;
sau Chiêu có tội bị bãi chức.
Tháng
10 [7/11-5/12/1790] Vương chủ trương lập đồn điền; ra lệnh cho
các đội túc trực và các vệ thuyền dinh Trung quân ra vỡ ruộng ở Vàm Cỏ, đặt tên
là trại Đồn Điền, cấp cho trâu bò điền khí và thóc ngô đậu giống. Đến ngày thu
hoạch đem hết về kho kho Đồn Điền; lấy Cai cơ hiệu Tiền dực là Nguyễn Bình
trông coi.
Lại hạ lệnh cho các nha
văn võ mộ người lập các đội nậu đồn điền, hằng năm thu thóc sưu mỗi người 6 hộc; ai
mộ được 10 người trở lên thì cho làm cai trại.
Dựng kho thuốc súng,12
gian ở trong thành. Sửa hai đồn Vàm Cỏ [Thảo Câu] và Cá Dốc [Dốc
Ngư], sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Nghĩa trông coi công việc. Đặt
sở chăn ngựa nhà nước ở đảo Côn Lôn.
Cấm thuyền buôn không được
đi qua các đạo thủ Quang Hóa [Tây Ninh], Tuyên Uy [Đồng Tháp], Thông Bình
để sang buôn ở Chân Lạp.
Tháng
11 [6/12/1790-4/1/1791], đặt mười bạn hát, đi đến các nhà các làng để hát
thuê. Mỗi bạn hạn 15 người, mỗi năm nộp tiền sưu 600 quan, thuế thân
cũng coi như quân hạng.
Sai Cai cơ Võ Di Nguy coi
đóng một chiếc chiến thuyền lớn và 15 chiếc thuyền đi biển.
Khiến Bảo hộ Nguyễn Văn
Nhàn, Cai cơ Nguyễn Tiến Lượng sung chức Chánh phó sứ sang Xiêm. Tặng Phật
vương một đôi lồng đèn pha lê, hai tấm gương lớn, một cây hoa vàng, một cây hoa
bạc, một chiếc thuyền lê đại; tặng Vua thứ hai một đôi lồng đèn pha lê,
hai tấm gương lớn, 500 cân đường cát, 500 cân đường phèn, 500 cân sáp ong. Trước
kia Phụ chính Chân Lạp là Chiêu Chủy Biện vì cớ ta sai người giữ Ba Xắc [Sóc
Trăng] nên không được tự chuyên, trong lòng giận ngầm, nói với vua Xiêm rằng nước
ta đương luyện binh đúc súng, muốn mưu đánh Xiêm. Vua Xiêm ngờ, định ngày
cất quân sang xâm lấn. Vương nghe tin, viết thư sai bọn Nhàn đưa cho
Vua Xiêm, nên dẹp mối ngờ.
Chưởng Tiền quân Lê Văn
Quân từ khi trở về Hưng Phước [Bà Rịa], thường lấy việc bại binh làm thẹn.
Khi Vương triệu Quân về thì dùng dằng không lên đường ngay, sau
Quân sợ tội, bèn xưng bệnh; nên lấy Tổng nhung cai cơ Nguyễn Văn Lợi tạm
quản tướng sĩ dinh Tiền quân.
Tháng 12 [5/1-2/2//1791],
quân Tây Sơn lại từ Phan Rang vào cướp. Tán lý Chiêu và Cai cơ Nguyễn Văn Tánh
bỏ Phan Rí, lui về Phù Mĩ.Vương nghe tin báo, lập tức hạ lệnh rút quân về
Bà Rịa, hiệp với Nguyễn Văn Lợi đóng giữ; lại sai đắp thành có thể dung được tướng
sĩ một nghìn người, để phòng giữ cho nghiêm.
Sai Nội viện Trần Vũ
Khách đi Giang Lưu Ba [Jakarta, Inđônêxia] tìm mua đồ binh khí.
Chia dinh Tiền quân làm
ba đạo Trung chi, Tiền chi và Hậu chi; sai Khâm sai tổng nhung cai cơ Phùng Văn
Nguyệt coi Trung chi và Nguyễn Văn Lợi coi Tiền chi giữ Bà Rịa, Nguyễn Văn Tánh
coi Hậu chi giữ đạo Đồng Môn [Long Thành].
Lập xưởng thủy sư, từ bờ
sông Tân Bình [Sài Gòn] đến bờ sông Bình Trị [Thị Nghè], trên ba dặm, thuyền
đi biển, thuyền chiến, thuyền ô [sơn đen], thuyền son [sơn đỏ], thuyền lê
[đầu đuôi thuyền đều chạm vẽ gọi là lê thuyền], đều đậu ở đó.
Chú
thích:
1.Sinh phiên: Thổ
tù tại Đài Loan gọi là Sinh phiên.
2.Doanh phiên:
Phiên thần vùng biển.
3.Tượng quốc: chỉ Việt
Nam xưa gọi là Tượng Quận.
4.Câu “Thắng triều vãng sự
bỉ kim nhân” ; căn cứ vào Từ điển Từ Hải điều “thắng triều” và “thắng
quốc” ghi như sau: Thắng triều: thắng quốc dã; Thắng quốc: Dĩ vong
chi quốc vi kim quốc sở thắng, cố vị chi thắng quốc. Nghĩa là thắng triều tức
thắng quốc; nước đã mất, bị nước hiện nay chiến thắng nên gọi là thắng quốc; như
vậy nhà Thanh gọi nhà Minh (nước bị thua) là thắng quốc. Do đó
chúng tôi tạm dịch “ Nay ta khinh ghét lệ cống người vàng, chuyện cũ do triều
thua [Nhà Minh] bày đặt.
5.Nhu viễn: Nhu viễn năng
nhĩ trong Kinh Thư, Thuấn điển, tức: Mềm dẻo nơi xa để được yên ổn
nơi gần.
6.Trùng dịch: Sứ thần các
nước xa xôi đến triều cống nước Tàu phải qua mấy lần thông dịch mới hiểu nỗi
nên gọi là trùng dịch.
7. Vạn thọ cù ca:
Bài ca diễn hành trên đường về lễ Vạn Thọ.
8.Hoàng Nguyên tôn: Tên
húy vua nhà Thanh là Huyền nên lấy chữ Nguyên thay thế; vậy Hoàng Nguyên tôn tức
Hoàng Huyền tôn, nghĩa là chắt của vua.
9. Pháp lang: Một thứ
nguyên liệu lấy từ trong mỏ, giống pha lê; đun chảy ra để mạ đồ cho đẹp và khỏi
rỉ.
10.Quốc mẫu: Chỉ Hoàng
phi Nguyễn Thị Kim, vợ vua Lê Chiêu Thống.
11. Lê Doãn Thuyên: Cụ
Hoàng Xuân Hãn phiên âm tên con Lê Quýnh trong bản dịch Bắc Hành Tùng Ký là
“Thuyên”, Cao Tông Thực Lục tại đạo dụ này ghi là ‘Toàn”. Xét chữ
“toàn” thêm bộ “trúc” hoặc bộ “ngôn” thành chữ “thuyên”. Chắc Thực Lục nghe
âm nên có thể viết sai; riêng Bắc Hành Tùng Ký do Lê Quýnh soạn, dĩ
nhiên ông ta không thể ghi lầm tên con mình được, nên chúng tôi dùng tên
“Thuyên” theo sách tự thuật của Lê Quýnh.
12.Dầu rái: Chữ Hán là
mãnh hỏa du, bắt lửa rất mạnh
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Qua lời cung khai của
các phạm nhân trong vụ cướp tại Nhai Châu đảo Hải Nam rằng
tên đầu đảng và đồng bọn hiện trốn tránh tại Đoản Miên, Nông Nại [Đồng
Nai]; Tổng đốc Phúc Khang An bèn thông báo cho Quốc vương An
Nam Nguyễn Quang Bình để cùng truy nã:
“Ngày 9 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 56 [11/2/1791].Dụ
Quân Cơ Đại thần; căn cứ lời tấu của bọn Phúc Khang An:
‘Về việc điều
tra vụ cướp tại Nhai Châu [Hải Nam, Trung Quốc]; qua lời cung xưng của
bọn Quan Ứng Hoa khi thẩm vấn; tuy rằng không bắt được bọn chúng lúc cùng đồng
đảng chống cự tại trận, nhưng mang vũ khí thì cũng như chống cự vậy, đáng theo
lệ mà phán quyết. Kẻ bị bắt như bọn Đổng Thắng Phát hai tên, khai rằng chưa thực
sự đi cướp, chỉ ở trên thuyền nghe chúng sai phái, cũng chưa nên tha ngay; đợi
khi bắt được đầu đảng, sẽ thẩm vấn xác minh rồi quyết định. Vụ án
này đã tìm ra đầu mối, cứ theo đó mà tra bắt đắc lực hơn. Theo lời bọn Quan Ứng
Hoa cung xưng, đầu đảng và đồng bọn hiện trốn tránh tại Đoản Miên, Nông Nại [Đồng
Nai]; không chừng xứ đó thuộc An Nam, nên đã thông báo cho Nguyễn Quang
Bình, ra lệnh truy tra trong lãnh thổ, bọn giặc cướp sẽ không còn nơi trốn
tránh v.v..”
Cách liệu biện đúng, đã
phê vào tấu triệp. Hiện nay các quan văn võ tại Lưỡng Quảng qua sự đốc thúc của
Phúc Khang An, biết rằng đây là cuộc lùng bắt thượng khẩn nên tìm cách truy nã;
bọn giặc phỉ liên quan đến vụ án sẽ bị bắt toàn bộ không mấy khó khăn. Bọn Phúc
Khang An cần đốc thúc thuộc hạ nghiêm mật tìm tung tích, không vì việc bắt được
vài tội phạm rồi trễ lười. Còn việc tên đầu đảng và đồng bọn chạy đến Đoản
Miên, Nông Nại đất An Nam ẩn náu, để mong tiếp nối hơi tàn; Phúc Khang An đã
thông báo cho Nguyễn Quang Bình cùng tập nã. Nay Phúc Khang An hãy báo thêm cho
viên Quốc vương hay rằng:
‘Bọn cướp nhân nội địa tầm
nã nghiêm mật, chạy đến trốn tránh tại địa phương nước ngươi, nếu như căn cứ
theo tên mà truy nã, bắt giải giao cùng tâu lên đại Hoàng đế, ắt sẽ được ơn
trên ưu thưởng. Hoặc bọn can phạm đi về trên biển cả, trốn tránh vô định, không
tìm được tung tích để truy nã; thì cũng phái người tuần tra nghiêm mật, đừng để
chúng trốn tránh trong phần đất An Nam, hãy đuổi về nội địa để tiện cho quan
binh truy nã. Nếu những bọn phỉ này, trốn tránh tại nước ngươi, khu trừ không hết,
sẽ cướp phá nhiễu nhương, hại cho khách lữ hành; ngay tại nước ngươi cũng có
nhiều điều bất tiện.’
Dụ rõ ràng minh bạch như
vậy, viên Quốc vương cảm khích ơn của Trẫm, tự lo liệu nghiêm mật, thông sức
người trong nước giúp đỡ việc tầm nã…” (Cao Tông Thực
Lục quyển 1370, trang 11-12)
Điều tra tiếp vụ cướp
tại Nhai Châu, được biết các tên đầu đảng Hà Khởi Văn, Ðản Gia Nhị
hiện trú tại Nông Nại [Đồng Nai]. Chính quyền nhà Thanh không biết
rõ vùng đất Nông Nại [Đồng Nai] lúc bấy giờ do Nguyễn Vương
Phúc Ánh kiểm soát; nên vẫn nằng nặc sai Phúc Khang An yêu cầu Quốc
vương Nguyễn Quang Bình truy bắt:
“Ngày 14
tháng 2 năm Càn Long thứ 56 [18/3/1791]. Dụ Quân cơ đại thần:
… Bọn cướp tại Nhai
Châu đã được Phúc Khang An đốc suất các quan văn võ ra sức truy tập; nay đã bắt
được nhiều tên, nghiêm khắc tra xét; các quan lại địa phương đã nhận rõ việc
đáng làm. Nhưng những tên bị bắt chỉ mới là đồ đảng, còn đầu sỏ thì chưa bắt được;
vả lại bọn cướp trên biển rất nhiều, không phải chỉ có vụ án này, nên không thể
không ra sức truy tầm, nhắm bắt hết toàn số, để yên tĩnh từ gốc rễ.
Căn cứ lời cung xưng của
phạm nhân Lý Xương Lợi thì bọn thủ lãnh giặc là Hà Khởi Văn, Ðản Gia Nhị hiện
trú tại Nông Nại [Đồng Nai], An Nam; chiếu theo lời
cung xưng của Quan Ứng Hoa trước đây đều hợp. Trước đây đã ban dụ lệnh Phúc
Khang An báo cho Nguyễn Quang Bình để thông sức các nơi trong nước bắt các bọn
cướp trốn vào An Nam. Nay lại truyền dụ thêm lập tức thông báo đầy đủ cho An
Nam rằng:
‘ Hai tên đầu sỏ giặc
là Hà Khởi Văn, Ðản Gia Nhị bị nội địa truy bức trốn vào nước ngươi. Sợ những
tên đầu sỏ này dẫn thuộc hạ cướp phá dân chúng tại các địa phương nước ngươi
cũng không chừng; cần ra lệnh các quan tra bắt, để các địa phương được yên ỗn.
Nếu như viên Quốc vương có thể theo tên họ bắt được, rồi tâu lên đại Hoàng đế
thì sẽ ưu đãi tưởng thưởng thêm. Hoặc những tên tội phạm này di chuyển trên mặt
biển không có định sở, khó mà bắt; thì cũng nên sai thuộc hạ nghiêm mật sưu
tra, xua đuổi về phía nội địa, để tiện cho quan binh đánh bắt. Ðừng để cho trốn
trong lãnh thổ, sinh sự cướp bóc các khách lữ hành buôn bán, thì cũng có nhiều
bất tiện.’
Thông báo một cách rõ
ràng như vậy, viên Quốc vương cảm khích ơn của trẫm, sẽ tự nghiêm sức thuộc hạ
sưu tra đánh bắt.” ( Cao Tông Thực Lục quyển
1372, trang 33-34)
Quốc vương An Nam phủ
nhận Đoản Miên, Nông Nại nằm trong vòng kiểm soát; nhưng tỏ thiện
chí bằng cách sai tướng thân cận là Ngô Văn Sở giữ chức
Thủy Quân Đô đốc, điều động quân binh tầm nã. Hay tin, Vua Càn Long tỏ
ra hài lòng việc cử Ngô Văn Sở thống suất hải thuyền binh lính; và cũng
không nằng nặc đòi hỏi phải tập nã tận gốc địa phương Đoản Miên, Nông Nại, khiến
viên Quốc vương không thể thực hiện được:
“Ngày 4 tháng 6 năm
Càn Long thứ 56 [4/7/1791]. Lại dụ Quân Cơ Đại thần:
“Bọn Phúc Khang An …lại
còn riêng một tờ tấu:
‘ Nguyễn Quang Bình
nhận được thông báo về việc tìm bắt bọn cướp biển, liền sức cho các đồn tại
duyên hải khẩn cấp tuần phòng và bổ nhiệm Ngô Văn Sở chức Thủy Quân Đô đốc, điều
động tuần tra tập nã. Còn việc tội phạm trong vụ án cung xưng bọn chúng thường
trốn tránh tại Đoản Miên, Nông Nại đất Quảng Nam, nên lệnh viên Quốc vương hợp
đồng tập nã. Nay cứ theo lời của viên Quốc vương xưng rằng trong nước y không
có những địa danh này, vậy nên nhắc lại với Nguyễn Quang Bình để yêu cầu tái điều
tra và xác minh.’
Nguyễn Quang Bình nhận được
thông báo bèn ra lệnh Ngô Văn Sở thống suất hải thuyền binh lính, chia đồn tuần
tiễu; thực là cung thuận đáng khen. Ngô Văn Sở là bề tôi đắc lực tâm phúc của
viên Quốc vương, được đặc cách giữ chức Thủy Quân Đô đốc để tầm nã bọn cướp biển,
đủ thấy Nguyễn Quang Bình đem hết lòng thành, vì nội địa lo việc trừ cướp an
dân; không có hiện tượng xem thường văn thư bắt cướp, rồi làm việc tắc trách.
Còn việc xưng rằng trong địa phương y không có hai địa danh Đoản Miên, Nông Nại
chắc không phải là nói dối; huống đất Quảng Nam do anh của y quản lý, nghe rằng
Nguyễn Quang Bình không hòa mục với Nguyễn Nhạc, e kêu gọi nhờ vả không được
nên cũng đành chịu; sự thể như vậy, cũng chưa biết chừng! Vả lại các đảo lớn nhỏ,
bãi bồi ngoài đại dương, đường sá mông lung, địa danh không đích xác; không giống
như bọn cướp trộm trốn tránh trong nội địa có thể sưu tra rõ ràng; không nên nhất
nhất căn cứ theo cung từ mà vạch lá tìm sâu như vậy! Lúc này Phúc Khang An nên
coi viên Quốc vương thực tâm kính cẩn, điều động có phương cách, lo hết sức tập
nã nơi duyên biển. Hãy dùng những lời mềm dẻo để khuyến khích; không vì lời
cung xưng vô căn cứ của tên tội phạm bị nội địa bắt, rồi nằng nặc đòi hỏi phải
tập nã tận gốc địa phương Đoản Miên, Nông Nại; khiến viên Quốc vương không thể
thực hiện được! Còn Ngô Văn Sở nếu có thể bắt được tên đầu đảng, Phúc Khang An
hãy tấu rõ, Trẫm đáng ưu đãi thưởng thêm…..” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1380, trang 8-10)
Vào đầu tháng giêng
Vua Quang Trung cử Sứ thần sang nhà Thanh tiến cống, Vua Càn Long
muốn Sứ thần An Nam đến Nhiệt Hà vào ngày 20 tháng 7 [19/8/1791], để tiện
dịp cùng các ngoại phiên dự yến. Nhưng đến lúc đó thời gian còn quá
dài, nên dặn Tuần phủ Quảng Tây Trần Dụng Phu bảo Sứ thần tạm đợi
tại Quảng Tây hoặc cho đi từ từ:
“Ngày 14 tháng 2 năm
Càn Long thứ 56 [18/3/1791]. Lại dụ Quân Cơ Đại
thần; theo lời tấu của Phúc Khang An:
‘Quốc vương Nguyễn
Quang Bình về đến Nghệ An, bèn chọn Bồi thần kính cẩn mang biểu văn cùng tiến cống
phương vật; định vào thượng tuần tháng giêng từ Nghệ An khởi trình. Đã báo tin
cho Trần Dụng Phu, lệnh viên chức trú tại quan ải đợi viên Bồi thần đến sẽ mở cửa
quan tiếp đón; cùng phái Ủy viên, binh lính hộ tống đến kinh đô.’
Nguyễn Quang Bình vừa mới
trở về nước, bèn sai Bồi thần đến kinh đô ngay, để tiến dâng biểu văn cùng cống
vật, tấm lòng thành cảm khích cung thuận thực đáng khen. Nhưng viên Bồi thần khởi
hành tại Nghệ An vào thượng tuần tháng giêng, lúc này chắc đã đến quan ải; tính
về thời gian thì đến kinh đô quá sớm, không lẽ lúc đó chỉ có Sứ thần một nước
thôi, lại phải tổ chức yến tiệc. Đáng ra lệnh cho Sứ thần An Nam đến Nhiệt Hà
khoảng vào ngày 20 tháng 7 [19/8/1791], để tiện dịp cùng các
ngoại phiên dự yến.
Nay truyền lệnh cho
Trần Dụng Phu, sau khi viên Bồi thần đến quan ải, cho nghỉ ngơi tại tỉnh Quảng
Tây rồi lệnh đi từ từ, lại báo cho các địa phương dọc đường xét theo hành trình
sắp xếp trì hoãn mà đi, để có thể đến Nhiệt Hà vào gần ngày 20 tháng 7 cũng
không muộn…..”(Cao Tông Thực Lục quyển 1372, trang
35)
Khi Trần Dụng Phu nhận
được chiếu chỉ, thì Sứ thần An Nam đã đi qua tỉnh lỵ Quế Lâm, bèn
sai người gọi trở lại. Việc này khiến Vua Càn Long trách Dụng Phu hồ
đồ, bắt Sứ thần đi về mệt nhọc:
“Ngày 10 tháng 3 năm
Càn Long thứ 56 [12/4/1791]. Lại dụ rằng; Trần
Dụng Phu tâu:
‘Ðã tiếp nhận chiếu
chỉ, lệnh cho Sứ thần An Nam tạm hoãn hành trình, ước lượng vào tháng 7 có thể
đến Nhiệt Hà. Lúc chiếu chỉ đến nơi, thì viên Bồi thần đã đi qua tỉnh lỵ, nhưng
tính toán hành trình thì vẫn còn trong lãnh thổ tỉnh Quảng Tây; nên sai ủy viên
phi báo trở lại tỉnh thành nghĩ ngơi một vài tuần, rồi lại tiếp tục tiến kinh.’
Trước đây cho rằng Sứ thần
An Nam đến quan ải tương đối sớm, hành trình quá rộng rãi, nên viên Bồi thần
không cần phải gấp, cứ đi thong thả để nghĩ ngơi; lệnh trong vòng tháng 7 đến
Nhiệt Hà để dự yến tiệc. Rồi khi viên Bồi thần đã đi qua tỉnh lỵ, thì Trần Dụng
Phu nhận được chiếu chỉ; bèn quá câu nệ, cho người đuổi theo đem Sứ thần trở lại
tỉnh lỵ, khiến đi về mệt nhọc, thực không thành sự thể.
Viên Tuần phủ này trước
đây giữ chức Tuần phủ An Huy, lo liệu công việc địa phương, cũng hồ đồ như vậy,
nên bị giáng xuống làm Phủ doãn, rồi gia ân đưa lên trở lại làm Tuần phủ, được
chủ trì công việc, đáng phải phấn đấu gắng sức. Nhưng lo liệu công việc về Sứ
thần An Nam lại sai lầm điên đảo đến như vậy, thực do tật cũ trở lại. Nay ngoài
việc giáng chỉ dụ nghiêm khắc thân sức cho biết, lại giao bộ nghị bàn về lỗi lầm
của Trần Dụng Phu.”… (Cao Tông Thực Lục quyển
1374, trang 19-22)
Rồi Vua Càn Long lại
quyết định cho Sứ thần đến sớm để dự lễ tết Đoan Ngọ mồng 5
tháng 5 [6/6/1791]; nhưng khi nhận được chiếu chỉ thì chỉ còn 40
ngày. Xét rằng đến nơi không thể kịp, nên Trần Dụng Phu không tuân, xin
để Sứ thần đến Nhiệt Hà vào tháng 7; hành động này khá thông
minh nên Vua Càn Long bằng lòng, bèn giảm cho tội trước:
“Ngày 30 Giáp Thìn
tháng 3 năm Càn Long thứ 56 [2/5/1791].Dụ
các Quân cơ đại thần;
“ Cứ theo tờ tâu của Trần
Dụng Phu, có những lời như:
‘Trước đây tiếp phụng
chỉ dụ thì viên Bồi thần An Nam đã đi qua tỉnh thành, rồi lo liệu việc hồ đồ; lần
này đáng tuân chỉ khởi hành gấp đến trước ngày tết Ðoan Ngọ tới kinh đô. Nhưng
viên Bồi thần đã trở về [Quế Lâm], nếu như lệnh khởi
hành ngay thì đến ngày tết Ðoan Ngọ chỉ còn hơn 40 ngày. Dù cho đi cấp
tốc tại các trạm, sợ không thể đến kinh đô đúng ngày. Như vậy không đáp ứng được
ơn sâu thể tuất; mà hành trình chợt nhanh, rồi lại chậm, khiến viên Bồi thần
không khỏi nghi lự. Lại lo rằng đến nơi không kịp, lại không thích đáng thời
gian với hai kỳ yến tiệc. Lúc này ước lượng tình hình, không dám có những lời lẽ
bào chữa sai lầm như lần trước; nên xin tuân theo chiếu chỉ trước, vào ngày 20
tháng 7 [19/8/1791] đến Nhiệt Hà.’
Trước đây nhân Sứ thần An
Nam qua tỉnh thành, Trần Dụng Phu câu nệ chiếu chỉ trước, cho người đem trở lại
[tỉnh
thành]. Liệu việc thật hồ đồ, đã giáng chỉ giao cho bộ nghiêm khắc bàn
xử, lại ra lệnh cho viên Tuần phủ lo liệu cho khởi hành, đến ngày trước tết
Ðoan Ngọ đến kinh đô. Nay Trần Dụng Phu cho rằng hiện tại đến Ðoan Ngọ chỉ còn
hơn 40 ngày, sợ đến không kịp. Nên xin đến trung tuần tháng 4, dùng đường thủy
đến Vũ Xương [Hồ Bắc], rồi từ Vũ Xương theo đường bộ đến kinh đô, ước
lượng vào trước ngày 20 tháng 7 đến Nhiệt Hà. Lúc này nếu khởi hành, để đến
ngày [Ðoan Ngọ] thì quá gấp; chi bằng chấp thuận theo lời xin cho tiện.
Viên Tuần phủ đối với việc
này tuy sai lầm lúc đầu, nhưng sau đó tuân theo chỉ dụ, tính toán hành trình,
không dám đã sai lầm lại sai lầm thêm, lời tấu thuộc loại có thể thi hành. Nay
truyền lệnh Trần Dụng Phu cứ tuân theo chiếu chỉ lần thứ nhất, cứ cho Bồi thần
đợi đến trung tuần tháng 4, từ từ mà đi; do đường thủy đến Vũ Xương, rồi theo
đường bộ. Lại truyền dụ cho các Tổng đốc, Tuần phủ dọc đường không cần chuẩn bị
ngay; chỉ thăm dò để biết khi nào viên Bồi thần đến biên cảnh, thì thông sức
thuộc hạ lo liệu. Lệnh cho đi từ từ để trước ngày 20 tháng 7 đi đến Nhiệt Hà,
thuận tiện cùng ngoại Phiên Mông Cổ, bọn Cáp Tát Khắc cùng chung yến tiệc, thì
được.”
( Cao Tông Thực Lục quyển 1375, trang 33-34)
Thi hành theo dự định,
Sứ bộ Trần Ngọc Thị thong thả đến Nhiệt Hà đúng với ngày
hẹn:
“Ngày 14 Ðinh Tỵ tháng
6 năm Càn Long thứ 56 [14/7/1791]. Lại dụ:
Trước đây theo lời tâu của
Phú Ninh ‘Vào ngày 22 tháng 5 [23/6/1791] Bồi
thần An Nam từ tỉnh thành Vũ Xương [Hồ Bắc] khởi hành, ước lượng
ngày 27 tháng 5 [28/6/1791] ra khỏi tỉnh Hồ Bắc. Hà Nam giáp giới với
tỉnh Sở [Hồ Bắc], viên Bồi thần một khi ra khỏi Hồ Bắc thì vào châu
Tín Dương thuộc tỉnh Dự [Hà Nam], xứ đó đến Nhiệt Hà, bất quá chỉ
hơn 2800 dặm, nếu theo dịch trạm mà đi thì đầu tháng 7 có thể đến Nhiệt Hà. Lúc
này cách ngày ban thưởng còn xa, viên Bồi thần không cần đến đó sớm để chờ. Vả
lại hiện nay có nhiều mưa, dọc đường không khỏi gặp lầy lội, nên ra lệnh cho đi
từ từ để tỏ lòng thể tuất. Nay truyền dụ cho các viên Tổng đốc, Tuần phủ, tính
toán thời gian, lệnh vào ngày 25 tháng 7 [24/8/1791] đi đến Nhiệt
Hà thì cũng không muộn.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1380,
trang 23-24)
Vào tháng 6 được tin
nhà Tây Sơn lại cử sứ bộ Nguyễn Văn Ðiển sang cống; cũng muốn
tránh khỏi bức xúc, nên triều Thanh sắp xếp cho sứ bộ đến kinh đô
vào dịp lễ phong ấn cuối năm:
“Ngày 22 Ất Sửu tháng
6 năm Càn Long thứ 56 [22/7/1790]. Dụ
Quân cơ đại thần; Phúc Khang An tâu:
‘Quốc vương An Nam
Nguyễn Quang Bình lại sai Cống sứ dâng biểu tiến cống. Theo lời báo hiện nay
trên đường đến quan ải; nếu như ước tính bọn Cống sứ Nguyễn Văn Ðiển sau khi
vào quan ải có thể đến Nhiệt Hà vào cuối tháng 7, hoặc đầu tháng 8 thì nên đi gấp;
để có thể cùng Cống sứ trước dự yến tiệc. Nếu như đến quan ải muộn, lệnh khi đến
Quế Lâm cho tạm lưu trú rồi đi từ từ, để đến ngày lễ phong ấn (1) tới
kinh đô.’
Lần này bọn Cống sứ An
Nam Nguyễn Văn Ðiển chưa báo đã vào quan ải, mà bây giờ cách đầu tháng 8 không
xa, không nên ra lệnh đi gấp trên đường dài. Ðáng theo lời tâu của Phúc Khang
An, khi viên Cống sứ đến Quế Lâm cho tạm lưu trú, rồi lệnh đi từ từ, đến trước
ngày lễ phong ấn thì đến kinh đô, để cùng để cùng Mông Cổ, bộ lạc Hồi, cùng Sứ
thần các nước dự yến tiệc, thì tương đối ỗn thỏa. Nếu như vào lúc này viên Cống
sứ đã đi qua tỉnh thành Quế Lâm, tính toán hành trình có thể bắt kịp Cống sứ đi
chuyến trước, thì chấp thuận cả hai đều đến Nhiệt Hà; lệnh truyền dụ cấp tốc
cho các Tổng đốc, Tuần phủ dọc đường dự bị ỗn thỏa. Lại
dụ Trần Dụng Phu quyết không thể như lần trước, khi Cống sứ Trần Ngọc Thị đã đi
qua tỉnh thành, lại cho đuổi theo để đưa về tỉnh, khiến cho mệt nhọc đi về. Nếu
như ước tính hành trình, không thể bắt kịp Cống sứ lần trước, thì khi viên Bồi
thần đến tỉnh thành Quế Lâm, cho tạm lưu nghĩ, cùng báo cho các địa phương dọc
đường cho đi từ từ, để đến ngày lễ phong ấn đến kinh đô cũng không chậm. Viên
Tuần phủ hãy ước lượng mà thi hành ổn thỏa, chớ để sai lầm lần nữa thì sẽ bị tội;
sau khi nhận được chỉ dụ này, liệu biện như thế nào hãy phúc tấu ngay. Dụ này
theo độ khẩn 600 dặm [1 ngày] truyền cho Trần Dụng Phu, Phúc Khang
An và các Tổng đốc Tuần phủ dọc đường hay biết.” ( Cao Tông Thực Lục quyển
1381, trang 9-12)
Sau khi phái đoàn Giả
vương Quang Trung rời khỏi Bắc Kinh, Cựu hoàng Lê Chiêu Thống lên tiếng
đòi trở về nước và xin cấp đất 1 trong 4 tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên
Quang, Hưng Hóa. Vua Càn Long tỏ ra giận dữ, cho rằng việc này do nhóm
cựu thần thân cận xui dục, nên đày họ đi đến các tỉnh xa xôi; lại
báo tin cho Quốc vương An Nam hay, cho hủy bỏ việc tìm kiếm thân nhân
Cựu hoàng đưa sang Trung Quốc:
“Ngày 20 tháng 4 năm
Càn Long thứ 56 [22/5/1791]. Lại dụ:
Trước đây Lê Duy Kỳ xin
vào nội địa, đặc cách ra lệnh mang thuộc hạ đến kinh đô gia nhập vào đạo cờ
vàng Hán quân, biên chế thành Tá lãnh; ban cấp tiền, lương thực để khỏi mất chỗ
dựa. Mấy tháng đầu kể từ khi đến kinh đô, y vẫn yên bổn phận; mùa đông năm
ngoái hốt nhiên khẩn thiết thỉnh cầu viên Đô thống Kim Giản được trở về An Nam,
xin được cấp một trong bốn xứ Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hưng Hóa để an
sáp; ngu ngốc vô tri đến thế là cùng! Theo lời tâu của Đô thống Kim Giản:
‘Lê Duy Kỳ vốn hèn
yếu không có khả năng, nghe lời xui của bọn Hoàng Ích Hiểu, Phạm Như Tùng, Nguyễn
Quốc Đống, Lê Hân đòi hỏi phá rối làm càn; lại còn bọn Lê Quang Duệ 20 người
không chịu nhận tiền và lương, cũng xin trở về nước, thật thuộc loại sinh sự.
Xin đem bọn 4 người Hoàng Ích Hiểu chia rẽ ra, rồi an sáp các địa phương tại Y
Lê, cho đăng lính ăn lương; Bọn Lê Quang Duệ 20 người, phân chia đến các xứ tại
Giang Ninh an sáp v.v..’
Lê Duy Kỳ từ khi đến kinh
đô đến nay nhập ngũ dưới cờ, nhận chức được tăng tiền lương, lại còn nghe lời bọn
Hoàng Ích Hiểu quấy rầy đòi hỏi, đáng đem những người xúi dục ra trừng trị. Đã
ra lệnh đem bọn 4 người Hoàng Ích Hiểu phát vãng các xứ tại Y Lê (2) nhập
ngũ làm lính, chỉ cấp cho một nữa tiền lương. Bọn Lê Quang Duệ 20 người, không
cần phát vãng ra khỏi tỉnh, cho an sáp tại địa phương Nhiệt Hà.
Hãy đem nội vụ được phán
quyết báo cho viên Quốc vương An Nam hay, lại gửi kèm châu phê ngay trên nguyên
văn tấu triệp của Kim Giản để được duyệt khán. Còn về việc anh em thê thiếp,
cùng tòng nhân quyến thuộc của Lê Duy Kỳ vẫn còn kẹt tại An Nam chưa được đem
đi; trước đây đã giáng chỉ lệnh cho Nguyễn Quang Bình điều tra tống xuất để gia
đình được đoàn tụ, đó là đặc ân của Trẫm. Nay bọn Lê Duy Kỳ đã không chịu yên bổn
phận, không thể hưởng ơn của Trẫm, càng không cần điều tra thêm để tống xuất
quyến thuộc của y. Huống nữa từ khi Lê Duy Kỳ vào quan ải tới nay đã đến hai
năm, sau cơn binh hỏa loạn ly, những người già cả và phụ nữ thực khó mà tìm được
nữa.
Nay truyền dụ cho viên Quốc
vương:
‘Nếu như hiện
nay đã tìm được thì cứ cho đưa đến quan ải, nếu hiện tại không tìm ra tung
tích, thì không cần tra hỏi thêm nữa. Nay gặp giai tiết, chúc Quốc vương đón
vui kết phúc, mọi việc đều tốt đẹp. Lại nhớ đến tết Đoan Ngọ năm ngoái, lúc Quốc
vương trên đường đến triều cận, từng sai người ruổi ngựa ban cho một phần quà;
nay ở nơi xa xôi kinh khuyết, lòng Trẫm rất mong nhớ; vậy chiếu theo lệ năm
ngoái thưởng các hàng lụa gồm khố sa, cát sa; quạt ngà, quạt ba tiêu, quạt thập
cẩm, khăn phù dung; hương khí, hộp thuốc, cùng một hộp bánh sữa; tất cả sẽ được
gửi đi kèm chỉ dụ này để thể hiện sự ưu đãi. Truyền dụ này để hay biết, không cần
sai sứ tạ ơn.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1377, trang 4-5)
Tại miền Nam vào
tháng giêng năm Tân Hợi [3/2-4/3/1791] Nguyễn Vương ra lệnh cho
người Hoa Kiều, ai mộ được khoảng 30 người thì cho lập
làm một đội; mỗi đội đặt một Đầu mục, coi một chiếc thuyền ô; lúc có
việc thì tòng quân, không việc thì buôn bán mà sống, cho miễn
dao dịch.
Ra lệnh cho các hạng dân
và người Hoa Kiều ở đạo Long Xuyên [Cà Mâu], ai muốn làm đồn điền mà
đồ làm ruộng không đủ thì nhà nước cho vay, mỗi năm thu thóc sưu mỗi người 8 hộc,
thuế thân xem như quân hạng, dao dịch đều miễn. Kẻ nào không muốn làm đồn điền
thì bắt phải thụ dịch tòng chinh, để răn kẻ chơi bời lười biếng. Những người
Miên và Hoa Kiều ở hai phủ Ba Xắc [Sóc Trăng] và Trà Vinh cũng cho
khẩn đất làm đồn điền mỗi năm thu thóc sưu mỗi người 10 hộc.
Tiền quân Lê Văn
Quân có tội, đình thần nghị xử rằng : “Tội Quân nên chết”.
Vương nghĩ Quân có công, không nỡ giết, chỉ lột quan chức; nhưng Quân
xấu hổ, bực tức uống thuốc độc chết. Quân người Kiến Hưng, dinh Trấn Định
[Định Tường], sức khỏe can trường tự xưng là Dũng Nam công [Ông mạnh
nhất nước Nam], theo Vương trong lúc bôn ba, đủ mọi gian hiểm. Trong cuộc
khôi phục Gia Định, chiến công rất nhiều, Vương yêu lắm. Nhưng là người ít học, đối
với Vương có khi thiếu lễ. Thấy Võ Tánh là người tuổi trẻ mới lên, mà lại
lấy Công chúa, trong lòng sinh bất bình, thường hay hiềm khích, cơ hồ
đánh nhau. Đến khi đánh giặc không công, mà Tánh thì lại lập công, càng thêm hổ
thẹn và bực tức, đến nỗi mắc phải tội. Vương lột hết quan chức, song còn muốn
cho lập công chuộc tội để dung; không ngờ Quân lại oán vọng mà uống thuốc
độc chết, cho nên vừa thương vừa giận.
Tháng 2 [5/3-2/4/1791],
phụ chính nước Chân Lạp là Chiêu Chủy Biện sai Ốc Nha Tha La Ma và Ôc Nha Sa
Thi sang dâng phẩm vật. Bọn Tha La Ma muốn nhân đó mà kinh dinh buôn bán, đem
theo 14 chiếc thuyền và hơn 170 người đi theo. Dinh thần Vĩnh Trấn [Vĩnh Long]
báo lên; Vương sai dẫn hết về Gia Định bái yết; khi trở về, ban cho rất
hậu.
Người nước Bút Tu
Kê [Bồ Đào Nha, Portugal] tên là Chu Di Nô Nhi đến buôn bán, nhân đó Vương
sai gửi thư cho quốc trưởng nước ấy để mua binh khí; gồm 1 vạn cây súng
chim; 2.000 cỗ súng gang, mỗi cỗ nặng 100 cân; 2.000 viên đạn nổ, đường
kính 10 tấc.
Ngày Đinh Mão
tháng 4 [25/5/1791], Hoàng tử thứ tư tức Thánh tổ Nhân hoàng đế Minh
Mệnh sinh ở xóm Tân Lộc, phía phải thành Gia Định [gần dinh Độc
Lập, Sài Gòn]; năm Minh Mệnh thứ 13 [1832] dựng chùa Khải Tường ở đó.
Hoàng tử là con bà Phi thứ hai Trần thị, tức là Thuận tiên Cao hoàng
hậu, con gái Lễ bộ tham tri Trần Hưng Đạt,
Mở khoa thi, lấy trúng
cách 12 người là bọn Nguyễn Đình Quát, Nguyễn Công Xanh, Nguyễn Hữu Thứ, Đoàn
Văn Hoằng.
Tháng 5 [2/6-30/6/1791],
Xiêm La sai sứ thần là Sa Lật Vằn Tri Khôn Sĩ Thi Na đến hiến sản vật gồm hai
con ngựa hồng và bạch, mười cây long bào gấm, bốn chiếc chiêng đồng. Trước đó
quân Tây Sơn đánh Vạn Tượng [Viêng Chăn] đòi lễ cống, Vạn Tượng
đánh cho thua, rồi đưa tù binh sang Xiêm; nước Xiêm nhân sai sứ sang
báo tin và đưa cả những cờ trống bắt được của Tây Sơn để làm tin. Khi sứ giả đến,
Vương hậu đãi rồi cho về, lại sai Bảo hộ Nguyễn Văn Nhàn và Cai cơ Nguyễn
Tiến Lượng cùng đi, tặng Phật vương 30 cỗ cáng, cho Vua thứ hai một đôi hoa
vàng bạc.
Trước kia người Xiêm
đưa Mạc Công Bính [cháu Mạc Thiên Tứ] về trấn giữ Hà Tiên, Vương cho rằng
nơi ấy từ khi trải qua binh hỏa, cảnh vật tiêu điều, bèn khiến lưu giữ đạo
Long Xuyên. Đến đây nước Xiêm gửi thư trách Bính; Bính sợ, bày tỏ với triều
đình, dâng biểu xin vào chầu. Vương dụ rằng : “Ngươi một niềm trung ái,
theo được thói tốt của ông ngươi, ta há không biết sao ! Nhưng từ Hà Tiên thất
thủ quyến thuộc nhà ngươi đều chạy sang Xiêm nương nhờ, dẫu không ơn lớn, cũng
có ơn nhỏ. Nay hãy nín náu theo họ, trở về Hà Tiên, đợi khi mọi việc yên rồi, sẽ
có cách xử trí. Cũng bất tất phải vào chầu, hoặc có kẻ nhỏ nhen, nhân đó gièm
pha, lại thêm hiềm khích”.
Tháng 6 [1/7-30/7/1791],
cấm người Việt tranh chiếm ruộng đất của dân Miên tại hai phủ Ba Xắc [Sóc
Trăng], Trà Vinh. Nhân ra lệnh rằng những nơi nào từ trước đã cày cấy
thành ruộng thì vẫn cho ở lại mà trông coi sản nghiệp, còn dư thì để hết
cho dân Miên, từ nay về sau không được trưng chiếm nữa.
Giảm một nửa thuế cho những
thuyền ngoại quốc đến buôn ở Long Xuyên [Cà Mâu], vì cớ Long Xuyên đất hẹp
dân nghèo; cho sở Phú Quốc lệ thuộc vào đạo Long Xuyên.
Chú thích:
1.Phong ấn: lễ phong ấn tức
tạm gói ấn lại không dùng trong dịp tết. Dưới thời nhà Minh, vào ngày trừ tịch
[30 tháng chạp Â.L.] các dinh quan cho làm lễ gói ấn lại gọi là phong ấn,
đợi đến ngày mồng 3 tháng giêng thì mở ra dùng.
2.Y Lê: vùng đất thuộc
tỉnh Tân Cương.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Vào tháng trước Tuần
phủ Quảng Tây nhận được tin nhà Tây Sơn cử sứ bộ Nguyễn Văn Điển sang
cống, đến ngày 7 tháng 6 [7/7/1791] mới đến tỉnh Bắc Giang;
xét về hành trình không thể nào đến Nhiệt Hà kịp vào đầu tháng 8
để cùng với sứ bộ Trần Ngọc Thị dự yến; nên viên Tuần phủ
sắp xếp cho đi từ từ để đến dịp lễ phong ấn 30 tháng chạp đến kinh
đô. Giải pháp này được Vua Càn Long chấp thuận:
“Ngày 15 tháng 7 năm
Càn Long thứ 56 [14/8/1791]. Dụ Quân cơ đại
thần; Trần Dụng Phu tâu:
‘Quyền Thông phán
Long Châu Vương Phủ Ðường bẩm xưng vào ngày 7 tháng 6 [7/7/1791] nhận
được tờ bẩm của Cống sứ Nguyễn Văn Ðiển cho biết rằng đường mưa ngập trở ngại,
khó đi lại; hiện đang ở vùng Cần Doanh [Cần Trạm, Bắc Giang] chờ
nước rút thì đi tiếp. Tra Cần Doanh thuộc Trấn Bắc, An Nam, cách ải Nam Quan
hơn 400 lý. Viên Cống sứ bị mưa đình trệ, không định được ngày đến quan ải, quyết
không thể đến Nhiệt Hà vào đầu tháng 8. Nên vẫn tuân theo chiếu chỉ trước, đợi
lúc đến quan ải lệnh đi từ từ, đến trước ngày lễ phong ấn thì đến kinh
đô.’
Nguyễn Văn Ðiển chưa báo
ngày đến quan ải, lúc này đến ngày lễ phong ấn ngày tháng còn xa; sau này khi đến
quan ải hãy thung dung đi đứng từ từ để trước ngày lễ phong ấn đến kinh đô,
cùng các Sứ thần Phiên nước ngoài dự yến tiệc, thì tương đối ổn thỏa. Nay truyền
dụ cho các Tổng đốc, Tuần phủ trên đường Bồi thần đi lúc này chưa cần chuẩn bị;
chờ sau khi viên Bồi thần đến quan ải, biết được tin tức về hành trình, thì
theo lệ mà liệu biện. Lúc đi qua địa phương, lệnh cho đi từ từ, thì cũng không
chậm.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1382, trang 36)
Riêng sứ bộ Trần
Ngọc Thị vào đầu tháng 8 đến Nhiệt Hà; được Vua Càn Long ban yến
chung với sứ thần các nước và các Vương, Công, Đại thần, trong 5
ngày:
“Ngày 4 Bính Ngọ tháng
8 năm Càn Long thứ 56 [1/9/1791]. Thiên
tử ngự tại Quyển A Thắng Cảnh, ban ẩm thực cho Vương, Công, Ðại thần tháp tùng;
Vương, Bối lặc, Bối tử, Công, Ngạch phụ, Thai cát Mông Cổ; con của hãn Hàn Lý Tố
Sắc Thản thuộc bộ tộc Cáp Tát Khắc (1) là Ha Nhĩ
Tái; Thai cát Cổn Bố ,Ðỗ Nhĩ Bá Ðặc, Trát Tát Khắc; Thanh Hải ,Trát Tát
Khắc; Bối tử Cố Sơn thuộc Xa Nhĩ Ðăng Ða Nhĩ Tế; Sắc Nhĩ Khả, Ðầu mục Ô Lương Hải;
Bồi thần nước An Nam, Trần Ngọc Thị; đến ngày Canh Tuất đều bãi. (Cao
Tông Thực Lục quyển 1384, trang 9)
Tiếp theo vào ngày
10 tháng 8 [7/9/1791] nhà Vua ban yến tại vườn Vạn Thọ; ngày 12
tháng 8 năm [9/9/1791] lại yến tiệc tại Quyển A Thắng Cảnh.
Đến ngày 13 tháng 8
sứ bộ Trần Ngọc Thị dự lễ khánh hạ, rồi chuẩn bị về nước:
“Ngày 13 tháng 8 năm
Càn Long thứ 56 [10/9/1791]. Thiên tử ngự tại
điện Ðạm Bạc Kính Thành; Vương, Công, Ðại thần tháp tùng; Vương, Bối lặc, Bối tử,
Công, Ngạch phụ, Thai cát Mông Cổ; Sứ thần bộ lạc Hồi, bọn Bồi thần An Nam hành
lễ khánh hạ.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1384, trang
21)
Nhân mẹ Tổng đốc Phúc
Khang An thọ 70 tuổi, Vua Quang Trung gửi quà mừng; viên Tổng đốc chiếu
theo luật bầy tôi không giao thiệp việc riêng với người nước ngoài,
nên không dám nhận. Sự việc tâu lên, Vua Càn Long đặc cách cho phép;
lại còn đem lời phê vào tấu triệp gửi Phúc Khang
An đưa cho Sứ thần Trần Ngọc Thị xem và căn dặn viên
Sứ thần kể lại cho Vua Quang Trung nghe:
“Ngày 15 Ðinh Tỵ tháng
8 năm Càn Long thứ 56 [12/9/1791]. Dụ
các Quân cơ đại thần; theo lời tâu của Phúc Khang An:
‘Nhận được thư của
Nguyễn Quang Bình đề cập đến việc mẹ của thần 70 tuổi, cùng mang lễ vật chúc mừng.
Tuy rằng đây là ý tốt, nhưng theo nghĩa bầy tôi không giao thiệp việc riêng với
nước ngoài, thể chế không thể vượt, nên hiện tại dùng lời lẽ uyển chuyển phúc
đáp. Tương lai sẽ đem cùng với lễ vật, mệnh Thành Lâm giao cho Trấn mục Lạng
Sơn mang về.’
Việc này không khỏi quá
đáng! Nguyễn Quang Bình giữ chức Phiên phong, cung kính thần phục, được hưởng
ân quyến chẳng khác gì cận thần. Năm ngoái viên Quốc vương đến kinh đô chúc mừng,
Phúc Khang An ngưỡng theo lòng thể tuất của Trẫm săn sóc nặng ơn, tận tâm lo liệu;
trên đường đi, về trong mấy tháng; sáng, chiều trò chuyện, kết giao càng sâu; bạn
bè giao tế vãng lai, tình người không thể bỏ. Huống gì ngày sinh nhật của thân
mẫu Phúc Khang An, biện lễ chúc mừng, càng không thể từ chối, trái với ý tốt.
Những đồ lễ nghi mà Nguyễn Quang Bình đưa đến, Phúc Khang An đáng thu nhận, rồi
tìm cách đáp lễ nhiều, để tỏ tình báo đáp; không nên lấy nghĩa bề tôi không
giao thiệp tư với ngoại Phiên rồi câu chấp. Trẫm phủ ngự trong ngoài không kỳ
thị, bèn đem lời châu phê vào tấu triệp Phúc Khang An cho Bồi thần An Nam Trần
Ngọc Thị tại gần đó xem và dặn kể lại cho Nguyễn Quang Bình hay; ngoài ra cũng
dụ Phúc Khang An hay biết.” (Cao Tông Thực Lục quyển
1384, trang 23-24)
Vua Càn Long nhận được
lời tâu về việc An Nam mang binh thuyền giúp đánh bắt bọn cướp
biển,
bèn ban thưởng cho Vua Quang
Trung cùng viên tướng chỉ huy cuộc hành quân là Ðô đốc Lê Văn Nhận:
“Ngày 3 Giáp Thìn
tháng 10 năm Càn Long thứ 56 [29/10/1791]. Lại
dụ:
Cứ theo lời tâu của các
viên Tổng đốc, Tuần phủ Quảng Ðông Phúc Khang An, Quách Thế Huân rằng Quốc
vương An Nam Nguyễn Quang Bình đã điều động bọn Ðô đốc Lê Văn Nhận mang binh
thuyền đến biển Quan Lan truy bắt thuyền cướp, đánh giết chìm xuống biển 20
tên, bắt sống 2 tên, đã đưa lên đất liền xử tử. Vẫn như lần trước đem thưởng, lại
cho thưởng thêm để biểu thị sự cổ võ.
Bọn cướp biển tại Quảng
Ðông, nhân quan quân nội địa truy kích gấp, trốn vào biển An Nam. Trước đây
Phúc Khang An báo cho An Nam cùng một lần hợp đồng đánh bắt, nước này bèn điều
bát quân lính, nhận rõ bọn giặc nơi đại dương để đánh bắt. Năm ngoái cứ theo nước
này tâu, viên trấn tướng Phạm Quang Chương đánh bắt được giặc cướp, từng được
gia thưởng. Nay lại được Nguyễn Quang Bình sai phái Ðô đốc Lê Văn Nhận, mang
quân truy bắt giặc cướp, giết nhiều tên, bắt sống 2 tên; bèn đem xử tử, không
chần chừ lưu lại. Thấy được viên Quốc vương cảm khích ân đức của Trẫm, ra sức
báo đáp, thực đáng khen thưởng. Nay ban ơn thưởng cho Nguyễn Quang Bình 2 tấm
đoạn hoa nạm vàng, 2 tấm đoạn bát ty, 1 bản hồng ni, 1 hộp trái cây khô, 1 hộp
sửa, để biểu thị sự ưu đãi quyến luyến. Lê Văn Nhận được lệnh bắt cướp, nhận rõ
công việc tuần tiễu, thuộc loại phấn dõng ra sức, nay ra lệnh gia ơn thưởng 2 tấm
đoạn ngũ ty, để biểu thị sự tưởng lệ…” ( Cao Tông Thực
Lục quyển 1388, trang 4-5)
Nhà Thanh chuẩn bị mở
cửa buôn bán tại biên giới, giao cho sảnh Long Châu trông coi, nhưng viên
Thông phán phụ trách sảnh này cấp bậc thấp, nên Tổng đốc Phúc Khang
An xin điều viên Đồng tri đến thay thế; được nhà Vua chấp thuận:
“Ngày 15 Bính Thìn
tháng 10 năm Càn Long thứ 56 [10/11/1791]. Bộ
Lại bàn, kèm theo lời Hiệp biện đại học sĩ Tổng đốc Lưỡng Quảng Công tước
Phúc Khang An tâu:
‘ Long Châu thuộc
phủ Thái Bình, tỉnh Quảng Tây, giáp giới với An Nam; hiện tại mở cửa quan thông
thương buôn bán, việc kê tra thương dân quan hệ nặng, chức phận Thông phán
tương đối nhỏ, khó dựa vào để đàn áp. Tra thấy chức Ðồng tri phụ tá tại phủ Tầm
Châu công việc nhàn, xin được cải thành Thông phán; riêng Thông phán Long Châu
thì đổi thành Ðồng Tri; về tiền dưỡng liêm, bổng, phục dịch, tiền ăn vẫn như
cũ…’
Bằng lòng theo lời
xin.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1388, trang 28-29)
Khoảng đầu tháng 6, An
Nam sai sứ bộ Nguyễn Văn Điển sang cống, vào dịp cuối năm sứ bộ đến
chiêm bái Vua Càn Long tại cửa Tây Uyển, Bắc Kinh:
“Ngày 21 tháng 12 năm
Càn Long thứ 56 [14/1/1792]. Thiên tử đến
Doanh Ðài……Chánh sứ nước An Nam Nguyễn Văn Ðiển, Phó sứ Nguyễn Tiến….chiêm cận
tại ngoài cửa Tây Uyển.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1393,
trang 7)
Đến ngày lễ phong ấn
30 tháng chạp, sứ bộ An Nam đến dự và được ban yến:
“Ngày 30 Canh Ngọ
tháng 12 năm Càn Long thứ 56 [23/1/1792]
Thiên tử ngự tại điện Bảo
Hòa, ban cho các quan trong triều cùng ngoại Phiên yến tiệc…….Chánh sứ An Nam
Nguyễn Văn Ðiển, Phó sứ Nguyễn Tiến…..đến nơi ngự tọa để được ban rượu thành lễ.” (
Cao Tông Thực Lục quyển 1393, trang 16-18)
Về nội bộ nhà Tây Sơn anh
em xãy ra bất hòa. Trước đó về đất đai, Vua Quang Trung coi từ núi Hải Vân ra bắc;
sau khi xua quân ra Bắc rồi chiến thắng quân Thanh, phe Vua Quang Trung chiếm hết
chiến lợi phẩm, lại đòi thêm đất Quảng Nam. Phía Nguyễn Nhạc, tức Vua Thái Đức,
bị kết án dâm ô với vợ Vua Quang Trung. Tình trạng hiềm khích đi đến cừu thù,
Vua Quang Trung mang quân đánh, vây thành Qui Nhơn mấy tháng. Trong thành cố thủ,
quân Vua Quang Trung cho xây núi đất, đặt đại bác bắn vào thành. Tình thế nguy
cấp, Vua Thái Đức bèn trèo lên mặt thành nói “ Nồi da xáo thịt, lòng em sao
nỡ thế!” Cả hai cùng hướng vào nhau khóc rống lên hồi lâu, rồi rút quân giảng
hòa, lấy Bản Tân [ huyện Núi Thành, Quảng Nam] làm biên giới; từ Quảng
Ngãi trở về nam là phần đất Vua Thái Đức. Từ khi anh em Tây Sơn bất hòa, lo
phòng bị lẫn nhau, không còn dòm ngó đến miền nam nữa.
Riêng Vua Quang Trung lập
Lê Thị Ngọc Hân làm Bắc cung Hoàng hậu, cho con đích là Quang Toản làm Thái tử.
Thấy Nghệ An là giữa nước, quê quán tổ tiên tại đấy; bèn đắp thành dưới núi Kỳ
Lân [cạnh phía tây núi Dũng Quyết, Vinh], làm lầu điện gọi là Trung Đô. Đổi
thành Thăng Long là Bắc Thành; chia Sơn Nam thành 2 trấn Thượng, Ha; lỵ sở Sơn
Nam Thượng tại Châu Cầu [Hà Nam], Sơn Nam Hạ tại Vị Hoàng [Nam Định]. Đất nước
chia thành trấn, đặt chức Trấn thủ, Hiệp trấn; dưới trấn có huyện, coi về văn gọi
là Phân tri, võ gọi là Phân suất. Đặt chức Thượng thư cho 6 bộ, dưới có các chức
như: Thị trung ngự sử, Hiệp biện đại học sĩ, Đại học sĩ, Thị trung vvv...Dân
chia làm 4 hạng: 9 tuổi đến 17 tuổi là hạng vị cập cách, 18 tuổi đến 55 tuổi là
tráng hạng, 56 tuổi đến 60 tuổi là lão hạng, 61 trở lên là hạng lão nhiêu. Ruộng
chia làm 3 bậc: Ruộng công, nhất đẳng mỗi mẫu nạp 150 bát thóc, nhị đẳng nạp 80
bát, tam đẳng nạp 50 bát; tiền tạp vật mỗi mẫu 1 tiền, tiền khoán làm kho mỗi mẫu
50 đồng. Ruộng tư, nhất đẳng mỗi mẫu nạp 40 bát thóc, nhị đẳng 30 bát, tam đẳng
20 bát; tiền tạp vật như lệ công điền, tiền làm kho 30 đồng.
Lại xét từ sông Gianh [Quảng
Bình] trở ra bắc, hộ khẩu phần nhiều ẩn lậu, đòi dân có tên trong sổ họp lại, cấp
cho mỗi người một cái thẻ gọi là tín bài, ghi họ tên, quê quán, điểm chỉ, đóng
dấu ấn 4 chữ lớn “Thiên hạ đại tín”; ai không có thẻ là dân lậu, sung
làm phu dịch.
Khi ấy giặc Tàu Ô tại Lưỡng
Quảng bị quan quân nhà Thanh đánh đuổi, phải chạy đến qui phục. Vua Quang Trung
thu nhận, kẻ đầu mục cho làm Tổng binh, lại thu nạp đảng Thiên Địa Hội chống
Thanh, điều thuyền ra vào cướp phá; vì vậy vùng biển phía nam Trung Quốc không
yên.
Riêng Lê Duy Chi em Cựu
hoàng Lê Chiêu Thống chiếm cứ địa phương Tuyên Quang, Cao Bằng; từng cho người
liên lạc với các dân tộc Vạn Tượng, Trấn Ninh [Xiêng Khoáng, Lào], Qui Hợp
[Hương Khê, Hà Tĩnh], Trình Cao; mưu phá thành Nghệ An. Vua Quang Trung sai Đốc
trấn Nghệ An là Trần Quang Diệu đem 5000 tinh binh đến đánh. Tháng 6
[1/7-30/7/1791] đánh được Trấn Ninh, diệt Trình Cao, Qui Hợp. Tháng 10
[27/10-25/11/1791] Quốc trưởng nước Vạn Tượng bỏ thành chạy, đuổi dài tận đến tận
biên giới Xiêm La. Lê Duy Chi thế cùng, cuối cùng bị hại.
Trước kia vào cuối thời
nhà Lê, một số châu, động tại Hưng Hóa, Tuyên Quang bị thổ ty nhà Thanh xâm chiếm,
nhiều lần biện bạch mà không lấy lại được. Vua Quang Trung đưa thư cho Tổng đốc
Lưỡng Quảng, xin định rõ về cương giới. Tổng đốc Lưỡng Quảng cho rằng cương giới
đã định, bèn trả lại thư. Bởi vậy Vua Quang Trung không bằng lòng, bèn luyện tập
quân lính, làm các hạng thuyền, ngầm có ý dòm ngó Lưỡng Quảng.
Bấy giờ trong nước đã
yên, Vua lưu ý về đường học thuật, bèn đặt Sùng Chính viện, giao cho
La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp làm Viện trưởng. Vua kính trọng Phu tử, nên
đặt Sùng Chính viện tại núi Nam Hoa nơi ông ở ẩn và giao cho khảo
xét tài năng các Tư nghiệp, Đốc học trong nước:
“Chiếu cho La Sơn dật
sĩ Nguyễn Thiếp được biết:
Ông tuổi đức đều cao,
tất cả các sĩ phu đều trông ngóng như núi Thái Sơn và sao Bắc Đẩu.
Nay trong nước đã yên, Trẫm toan hưng khởi chính học. Ông đã lấy học
thuật biện rõ bên tà bên chính trong phép học, Trẫm rất vui lòng.
Trẫm định đặt Sùng Chính thư viện tại Vĩnh kinh ,
tại núi Nam Hoa [Nam Kim, huyện Nam Đàn], Nghệ An, ban cho ông
làm chức Sùng Chính viện Viện trưởng. Cho ông hiệu La Sơn Tiên sinh và
giao cho ông chuyên coi việc dạy. Nhất định theo phép học Chu Tử (2),
khiến cho nhân tài có thể thành tựu, phong tục trở lại tốt đẹp.
Từ rày, phàm trong
các viên Tư nghiệp, Đốc học, mỗi năm nếu có ai học hay, hạnh tốt,
thì sẽ kê quê quán, tên họ đạt đến thư viện, giao cho ông
khảo xét đức nghiệp, hạnh nghệ, tâu lên Triều để chọn mà dùng.
Ông nên giảng rõ đạo
học, rèn đúc nhân tâm, để cho xứng với ý Trẫm khen chuộng kẻ tuổi
cao đức lớn. Khâm tai! Đặc chiếu.” Quang Trung năm thứ 4,
ngày 20 tháng 8 [17/9/1791] (3)
Trước đó 3 năm, khi Vua
Quang Trung mang quân ra Bắc đánh quân Thanh; vào ngày 29 tháng
11 [26/12/1788] đến Nghệ An, cho vời La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp
vào dinh và hỏi:
“– Quân Thanh sang đánh,
tôi sắp đem binh ra chống cự. Mưu đánh và giữ, cơ được hay thua, tiên sinh nghĩ
như thế nào?
Thiếp nói:
– Bây giờ trong nước trống
không, lòng người tan rã. Quân Thanh ở xa tới đây, không biết tình hình quân ta
yếu hay mạnh, không hiểu rõ thế nên đánh nên giữ ra sao. Chúa công đi ra chuyến
này, không quá mười ngày, giặc Thanh sẽ bị dẹp tan.” (4)
Mưu lược tốc chiến
tốc thắng do Nguyễn Thiếp đề xuất rất hợp ý Vua Quang Trung, kết cục
quân ta toàn thắng.
Tại miền Nam vào
tháng 8 [ 29/8-27/9/1791], Nguyễn Vương sai viên chỉ huy Tiền
phong dinh là Nguyễn Văn Thành đem binh thuyền tiến thẳng đến Quy Nhơn do thám
quân giặc, rồi trở về.
Tháng
9 [28/9-26/10/1791], Vương ra lệnh cho các dinh phải xét xong những việc
hình ngục. Dụ rằng:
“Việc ngục tụng quan hệ
đến mệnh lớn của nhân dân; chính vì vậy Ngu Thuấn nặng lòng thương những
kẻ bị hình, Chu Văn Vương để lòng cẩn thận việc hình phạt. Nay ta nghe ở dinh
kiện tụng chồng chất, liên lụy đến người không tội, cần đem ngay những kẻ phạm
xét hỏi. Tội đáng chết thì dâng biểu xin quyết định, tội đáng đồ thì sung vào
dịch phu; những kẻ mới phạm lầm lỗi và oan uổng thì tha đi, không được để
đình trệ”.
Tháng
10 [27/10-25/11/1791], lập đền Hiển trung. Vương dụ rằng:
“Đền công báo đức là lẽ
thường xưa nay. Nêu trung khen lương là thịnh điển của nhà nước. Từ giặc Tây
Sơn nổi loạn, vận nước gian nan, phàm tướng sĩ đi theo ta sang Vọng Các
và trải từ các trận Mỹ Lung [Mỹ Lồng, Bến Tre], Hồi
Oa [Vĩnh Long], Tinh Phụ [Giồng Sao], Bát Tiên [Vĩnh
Long], Trấn Định [Định Tường], Ba Xắc [Sóc
Trăng], cho đến Bình Thuận, bốn năm tới nay, ai không may mà chết vì việc nước
thì đã từng định công khen tặng, lại ưu đãi cho vợ con được miễn dao dịch để
chăm thờ cúng. Riêng nghĩ những người không ai thừa tự, hương lửa chẳng biết nhờ
đâu, nếu không lập đền thờ cúng, thì lấy gì để yên ủi người đã mất mà khuyến
khích hậu lai ?”
Bèn sai Phiên Trấn
[Gia Định] chọn đất xây đền, đặt tên là đền Hiển trung, thờ chung những công
thần không người thừa tự, sắc cho Lễ bộ bàn định điển thờ và đồ thờ, hằng năm
xuân thu làm lễ tế. Đặt phu coi đền 25 người. Thờ những người chết trận
từ Mỹ Lung đến Ba Xắc cộng hơn 320 binh đinh; chết trận tại Bình Thuận cộng hơn
600 binh đinh.
Đặt sở hoạn dưỡng (5) cho
những bệnh binh ở các vệ đội thuyền thuộc dinh Trung quân; ở đấy, nhà nước
cấp cho thuốc men để điều trị. Các viên quản suất chia ngày với nhau để thăm
nom, đem tình trạng báo lên. Ai bị bệnh nặng mà cha mẹ vợ con xin lãnh về nhà
nuôi cũng cho.
Tháng
11 [26/11-24/12/1791], sai Tri đồ gia là bọn Phan Văn Tào, Trịnh Phước Thường,
Nguyễn Quang Diệu kén chọn trong 62 ty cục tượng [công binh] lấy những người
tinh xảo bổ vào các chức Cai đội, Cai quan, Ty quan, Thủ hợp, thứ bực
khác nhau, tại Chính dinh, Phiên Trấn, Vĩnh Trấn, Trấn Biên.
Tháng
chạp [25/12/1791-23/1/1792], sai Bảo hộ Nguyễn Văn Nhàn và Cai cơ Lưu Phước
Tường sung chức Chánh phó sứ sang Xiêm để giao hiếu. Khi Nhàn ra đi,
Vương dụ rằng:
“Nước Chân Lạp, làm
tôi thờ phụng triều ta giữ chức phiên thần đã lâu, là nước thần xỉ [môi
răng] (6) của ta. Từ khi ta khôi phục đất cũ, Chiêu Chủy Biện đem
lòng oán giận, chỉ muốn nhân ta có việc mà làm rối động biên cương. Ta vì cớ
đó, chẳng lúc nào quên. Ngươi nên nhân cơ hội này bày tỏ với vua Xiêm khiến họ
để ý, nếu không giúp ta thì cũng không nên làm lo cho ta, để cho ta có thể
chuyên lòng đánh giặc, không lo ở trong nữa. Ngươi nên nói khéo, đừng làm nhục
mệnh!”.
Nhân dân miền Thuận Quảng
chán ghét chính sách bạo ngược của Tây Sơn từ lâu, hằng ngày mong đợi quân
Nguyễn Vương, mỗi khi thấy gió nồm thổi thì đều nói rằng : “Chúa cũ chúng
ta đã đến đấy!”. Kẻ sĩ ở ẩn là Hoàng Quang người xã
Thai Dương, huyện Hương Trà, Thừa Thiên làm bài ca Hoài Nam Khúc bằng
quốc âm thuật lại công lao khai thác khó nhọc của các Chúa đời trước, ơn
trạch thấm khắp mọi người, cuối cùng truy tội bọn quyền thần, nghiến răng với
quân ngụy tặc, lời rất não nùng mạnh mẽ, nhân dân truyền nhau hát. Thái trưởng
công chúa là Ngọc Huyên, con gái cả của Thế tông Nguyễn Phúc
Khoát, ẩn ở xã Vân Dương, thuộc huyện Hương Thủy, nhận được bài hát
ấy, sai người đưa vào Gia Định để hiến. Vương sai đem truyền bá khắp trong
quân, nghe lời ca ai cũng rỏ nước mắt. Vương nói :
“Ngày xưa lòng người nhớ
nhà Hán, mà tự Bạch Thủy (7) dựng nghiệp trung
hưng, lòng người nhớ nhà Đường mà tự Linh Vũ (8) gây nền tái tạo.
Nay lòng người như thế, thì bọn nghịch tặc lo gì không dẹp yên?”.
Chú thích:
1.Cáp Tát Khắc: tên bộ lạc,
chia làm hai: tả, hữu Cáp Tát Khắc; cả hai đều theo đạo Hồi, nay thuộc
Tân Cương, một phần thuộc Liên Xô.
2. Chu Tử: tức Chu Hy,
được tôn xưng là Chu Tử; là nhà triết học, văn học nỗi tiếng đời
Tống.
3.La Sơn Yên Hồ
Hoàng Xuân Hãn, tập 2, trang 1067.
4.Hoàng Lê Nhất
Thống Chí, bản dịch, hồi thứ 14.
5. Sở hoạn dưỡng: Chỗ
nuôi quân lính đau ốm.
6.Thần xỉ: Như môi và
răng, để che miệng.
7.Bạch Thủy: Một huyện
thuộc về tỉnh Cam Túc là nơi Quang Vũ nhà Hán khởi nghĩa đánh Vương Mãng để
khôi phục cơ nghiệp nhà Đông Hán.
8.Linh Vũ: Một huyện ở
Cam Túc, Trung Quốc; nơi vua Túc Tông lên ngôi để kế nghiệp.
Lịch sử Việt Nam thời
tự chủ.
Sau khi sứ bộ Nguyễn
Văn Ðiển dự lễ phong ấn vào ngày 30 tháng chạp năm trước [23/1/1792]; bước
sang năm mới Ất Hợi vào ngày mồng 5 tháng giêng
[28/1/1792] được ban yến tại gác Tử Quang; rồi tiếp tục 2 lần sau, cùng sứ
thần các nước dự yến tại điện Cao Sơn Thủy Trường:
“Ngày 13 tháng giêng
năm Càn Long thứ 57 [5/2/1792]. Thiên tử ngự tại
Cao Sơn Thủy Trường, ban cho Sứ thần….Triều Tiên, Lưu Cầu, An Nam…ẩm thực; đến
ngày Ất Dậu thì bãi.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1394,
trang 16 )
“Ngày 19 tháng giêng
năm Càn Long thứ 57 [11/2/1792]
Thiên tử ngự tại Cao Sơn
Thủy Trường, ban cho Sứ thần ……Lưu Cầu, An Nam, Miến Ðiện…ẩm thực.” (Cao
Tông Thực Lục quyển 1395, trang 2-3)
Nhân Vua Càn Long
ban cho thơ ngự chế và bao sen đựng tượng ngọc; Vua Quang Trung bèn
dâng biểu tạ ơn; Càn Long bèn dùng bút son phê lời khen trên tờ biểu và tặng
thêm ngọc:
“Ngày 10 Kỷ Mão tháng
3 năm Càn Long thứ 57 [1/4/1792]. Lại dụ:
‘Trần Dụng Phu gửi biểu
văn tạ ơn của Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Bình; Trẫm mở ra duyệt nội dung tờ
biểu xưng rằng đã lần lượt được nhận lãnh các vật ban cho như thơ ngự chế đề
trên quạt, bao sen lớn đựng tượng ngọc, nên dâng biểu cung kính tạ ơn; lời lẽ tấm
lòng khẩn thiết, thoát ra từ lòng thành, đáng được khen thưởng. Ðã dùng bút son
phê trong tờ biểu, rồi đem gửi trả lại; ngoài ra thưởng cho viên Quốc vương
một kiện ngọc Noãn Thủ, một đạo chỉ dụ đưa tin. Tất cả đưa cho viên Tuần
phủ, để viên này sau khi nhận được thì chọn Ủy viên rành việc mang đến trấn Nam
Quan giao cho Trấn mục nước này, để chuyển cho Nguyễn Quang Bình nhận lãnh. Ðem
dụ này truyền ra để hay biết.” ( Cao Tông Thực
Lục quyển 1398, trang 15)
Vua Quang Trung gửi
biểu văn xin định lại lệ cống. Sau khi tham khảo với Quân Cơ Đại thần và bộ
Lễ; Vua Càn Long quyết định rút ngắn kỳ cống từ 3 năm xuống 2 năm, nhưng miễn
phải nạp cống vàng và bạc:
“Ngày 4 tháng 5 năm
Càn Long thứ 57 [22/6/1792]. Dụ: Quân Cơ Đại thần
họp với bộ Lễ bàn kỹ về việc Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Bình xin định lại cống
kỳ cùng phương vật, rồi dâng tấu triệp xưng rằng:
‘Theo lệ cũ viên
Quốc vương cống 3 năm một lần, nay định là 2 năm; Sứ thần 6 năm một lần đến triều
yết, nay định là 4 năm. v.v..’
Chấp nhận y theo để thi
hành.
‘Còn các phương vật tiến
cống có hai loại vàng và bạc, bàn định xin chiếu theo lệ cũ.’
Hãy tùy địa phương
mà bắt tiến cống, lại xem thổ sản có thích hợp hay không; huống hồ mới định cống
kỳ của nước này so với trước ngắn hơn, đủ để chứng tỏ viên Quốc vương là thân cận,
nên lệ cũ các thứ vàng, bạc nay không cần phải tiến cống. Ngoài ra nếu trầm
hương không có đủ số, thì cũng không sao, lấy những vật mà nước này có sẵn như
thổ hoàn (1), quyên (2) đều có thể tiến
cống được; không cần định thành lệ. Gọi là không câu nệ vật, mà vì ý nghĩa của
nó. Viên Quốc vương thể theo tấm lòng của Trẫm; thừa thụ ân mệnh, xứng với sự
thưởng tuất ngoại lệ của Trẫm. (Cao Tông Thực Lục quyển 1404,
trang 862)
Đây là thành công lớn
về mặt ngoại giao, vì dưới thời Lê, An Nam phải triều cống vàng với một số lượng
lớn. Toàn Thư chép như sau:“ Ngày 20 tháng 11 năm Thuận Thiên thứ
tư [24/12/1431] vua sai Thẩm Hình Viện Phó sứ Nguyễn Văn Huyến và
Ngự sử Trung Thừa Nguyễn Tông Chí đi theo bọn Chương Xưởng [sứ Tàu] sang
nhà Minh tạ ơn và nộp 50 ngàn lạng vàng tuế cống, xin lệ cống 3 năm một lần thời
Hồng Vũ. Từ đó về sau tiến cống thường xuyên không dứt.” (Đại
Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ nhà Lê, quyển 10, trang 73b)
Vào cuối năm, An Nam lại
cử sứ bộ Vũ Vĩnh Thành đến cống và dự lễ phong ấn cuối năm; cùng với sứ bộ
các nước đến chiêm bái Vua Càn Long tại cửa Tây Uyển; bước sang năm mới
được dự yến tiệc cùng ban thưởng tại điện Tử Quang:
“Ngày 24 tháng 12 năm
Càn Long thứ 57 [4/2/1793]. Thiên tử ngự tại
Doanh Ðài, bọn Sứ thần Triều Tiên 6 người, Chánh sứ Phác Tông Nhạc, Phó sứ Từ
Long Phụ; Bồi thần An Nam Vũ Vĩnh Thành, Trần Ngọc Thị, 4 người; Sứ thần Tiêm
La 4 người….., đến cửa Tây Uyển chiêm cận.” ( Cao Tông Thực Lục quyển
1419, trang 12-13)
“Ngày 8 tháng giêng
năm Càn Long thứ 58 [18/2/1793].Thiên tử ngự tại gác Tử
Quang, ban cho……các nước Hồi Bộ, Triều Tiên, An Nam, Tiêm La ….yến tiệc, ban
thưởng có sai biệt.” ( Cao Tông Thực Lục quyển
1420, trang 12 )
Đại Nam Liệt Truyện ghi
sự kiện vào năm Nhâm Tý [24/1/1792-10/2/1793], Vua Quang Trung sai làm tờ biểu
đưa sang nhà Thanh xin cầu hôn, để dò ý Vua Càn Long, cùng mượn cớ gây việc đao
binh, nhưng rồi bị đau nên thư không gửi đi. Thường nói rằng, để cho ta sống
vài năm nữa, chứa uy thế, nuôi khí mạnh, thì ta có sợ chi kẻ kia.
Trong nội bộ, Vua Quang
Trung lưu ý đến văn chương quốc âm, năm trước đặt Sùng Chính viện, giao cho
La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp làm Viện trưởng; vào tháng 5 năm nay
[19/6-18/7/1792] viện dịch xong bộ Tứ Thư (3), đóng thành 32 tập, gửi
vào kinh. Vua rất vui lòng, bèn xuống chiếu khen và ban thưởng tiền; bản dịch
chiếu thư sau (4):
“ Nguyên kỳ trước diễn
dịch các sách tiểu học đã tiến nộp. Kỳ này , diễn dịch Tứ Thư đã
xong. Cộng được 32 tập, trấn quan đã chuyển đệ về kinh tiến nộp; Trẫm đã từng
xem. Tiên sinh giảng bàn, phụ diễn kể đã chăm chỉ. Những viên giúp việc là Nguyễn
Công, Nguyễn Thiện, Phan Tố Định, Bùi Dương Lịch đều có công.
Vậy đặc ban thưởng cổ tiền
100 quan (5), do trấn quan chiếu theo mà cấp
lĩnh để chung hưởng ân tứ.
Khi xong công việc bộn bề,
Trẫm nghỉ ngơi, vui ý đọc sách. Tiên sinh học vấn uyên bác, nên vì Trẫm mà phát
huy những ý thư, khiến cho bổ ích thêm.
Nay chiếu giao tiên sinh
việc giải thích 3 kinh Thi, Thư, Dịch. Thể theo kinh văn
và tập chú mà lấy từng chữ, từng câu, diễn ra quốc âm, cứu xét tinh tường, để đọc
cho hay. Tiên sinh nên thúc dục những viên hàn lâm Nguyễn Công, Nguyễn Thiện,
Phan Tố Định, Bùi Dương Lịch theo lệnh của bản viện mà làm việc. Và nói với
quan bản trấn giao cho hai ba mươi tên văn thuộc tư lại, giúp việc biên lục cho
viện, để cho tiện công việc.
Kinh Thi thì
dịch gấp đi; dịch xong, soạn gửi trước để tiến nộp. Còn 2 kinh Thư, Dịch sẽ gửi
theo sau. Cẩn thận chớ chậm trễ. Khâm tai! Đặc chiếu.
Quang Trung năm thứ 5,
ngày mồng 1 tháng 6 [19/7/1792]
Các quan trong triều chuyển
tờ chiếu đến; lại kèm theo tờ truyền nhắm khai triển ý tờ chiếu:
“Các quan triều đình
kê việc này:
Kính truyền cho viên Viện
trưởng Sùng Chính Viện La Sơn tiên sinh Nguyễn Khải Xuyên xét rõ:
Nguyên nay vâng chiếu bảo
diễn dịch 3 kinh Thi, Thư, Dịch. Theo kinh văn cùng tập chú lấy từng chữ, từng
câu, diễn ra nghĩa quốc âm để tiến nộp. Nên truyền bảo và thúc dục những viên
hàn lâm Nguyễn Công, Nguyễn Thiện, Phan Tố Định, Bùi Dương Lịch theo lệnh mà
làm việc.
Việc diễn dịch hẹn nội
trong 3 tháng phải xong; nhưng phải dịch Kinh Thi cho xong trước,
đóng lại tiến nộp. Còn Kinh Thư, Kinh Dịch theo hạn trên mà
dần dần diễn dịch cho kịp gửi tiến.
Những nghĩa ấy là để ngự
lãm. Việc rất quan trọng; phải dụng tâm mà tường cứu. Phàm một chữ, một nghĩa,
phải gắng cho được mười phân thông rõ, để cho xứng với thượng chỉ; chớ có làm lảo
thảo cho qua chuyện.
Kính truyền. Quang Trung
năm thứ 5, mồng 4 tháng 6 [22/7/1792]
Việc mở đường cho văn Nôm
đang tiến hành thì Vua Quang Trung đột ngột mất. Về ngày Vua mất, nhiều thuyết
ghi khác nhau; các bộ chính sử Việt Trung, có bộ ghi vào tháng 7
[18/8-15/9/1792], có bộ ghi vào ngày 29 tháng 9 [13/11/1792].
Đại Nam Thực Lục,
năm Nhâm Tý [1792] chép: “Tháng 7 [18/8-15/9/1792] giặc Tây Sơn
Nguyễn Văn Huệ chết.” Các Giáo sĩ Âu Châu đương thời tại nước ta cũng đều
ghi Vua Quang Trung mất vào khoảng tháng 7 Âm Lịch; như Guéard nói rằng: “Người
ác chúa thứ nhất có hiệu là Vua mất vào tháng 9 Dương lịch [15/7-15/8
Â.L.], Labousse viết: “Người em là một địch thủ mạnh, khôn và đáng sợ. Nó chết
vào đầu tháng 9 Dương lịch [15/7-15/8 Â.L.]” (6)
Khác biệt với nguồn tin
trên, Đại Nam Liệt Truyện chép “ Ngày 29 tháng 9 [13/11/1792]
Huệ chết, Huệ tiếm ngôi 4 năm, tuổi mới có 40.” (7)
Thanh Thực Lục cũng
chép Vua Quang Trung mất vào ngày 29 tháng 9:
“Ngày 22 tháng Giêng
năm Càn Long thứ 58 [3/4/1793]...Nhưng ngày hôm nay xem
tờ tấu của Trần Dụng Phu, được biết Nguyễn Quang Bình bị bệnh, mất vào ngày 29
tháng 9 năm ngoái....” (Cao Tông Thực Lục quyển
1421 tờ 18- 19)
Lý giải sự khác biệt,
phải xét đến việc Vua Quang Trung mất liên quan rất lớn đến thời cuộc lúc bấy
giờ. Kẻ thù của Vua Quang Trung như Nguyễn Vương tại phương Nam, Vua Càn Long
nhà Thanh, và ngay cả người anh bất hòa Nguyễn Nhạc tại Qui Nhơn, đều có thể
lăm le thừa cơ lúc nhà Vua mất. Bởi vậy triều đình Quang Trung lấy làm lo,
bèn cho giữ kín ngày mất vào tháng 7; chờ khi đám tang bí mật thu xếp êm xuôi,
mới chính thức công bố ngày mất là 29 tháng 9 [13/11/1792]. Nguồn tin mất vào
tháng 7 đáng tin cậy, do bởi dưới thời Gia Long bắt được rất nhiều tù binh, lấy
lời khai, rồi ghi đúng sự thực trong Đại Nam Thực Lục; riêng các
Giáo Sĩ Tây Phương đã thu thập được tin tức chính xác từ dân chúng.
Nhân Vua Quang Trung mất, tương
truyền Bắc Cung Hoàng hậu Lê Ngọc Hân làm bài thơ Ai tư vãn [哀思挽] khóc nhà Vua. Ai Tư Vãn là
tác phẩm bằng chữ Nôm, theo thể Song Thất Lục Bát, gồm 164 câu. Lời thơ chuyên
chở đặm đà nỗi nhớ thương, tiếng kêu thống thiết của người vợ trẻ khóc chồng là
đứng quân vương anh hùng. Xin sao lục nguyên văn như sau:
“Gió hiu hắt phòng tiêu (8) lạnh
lẽo.
Trước thềm lan hoa héo
ron ron!
Cầu Tiên khói tỏa đỉnh
non.
Xe rồng thăm thẳm bóng loan rầu rầu!
5Nỗi lai lịch dễ hầu than thở,
Trách nhân duyên mờ lỡ cớ sao?
Sầu sầu, thảm thảm xiết bao.
Sầu đầy dạt bể, thảm cao ngất trời
Từ cờ thắm trỏ vời cõi Bắc.
10Nghĩa tôn phù vằng vặc bóng dương.
Rút dây vâng mệnh phụ hoàng,
Thuyền lan, chèo quế thuận đường vu qui.
Trăm ngàn dặm quản chi non nước,
Chữ “nghi gia”[nên gia đình êm ấm] mừng được phải duyên.
15Sang yêu muôn đợi ơn trên.
Rỡ ràng vẻ thuý, chối chen tiếng cầm.
Lượng che chở, vụng lầm nào kể,
Phận đinh ninh cặn kẽ mọi lời.
Dẫu rằng non nước biến dời,
20Nguồn tình ắt chẳng chút vơi đâu là!
Lòng đùm bọc thương hoa đoái cội,
Khắp tôn thân cùng đội ơn sang.
Miếu đường còn dấu chưng thường,
Tùng thu còn rậm mấy hàng xanh xanh.
25Nhờ hồng phúc đôi cành hòe quế.
Đượm hơi dương, dây rễ đều tươi.
Non Nam lần chúc tuổi trời,
Dâng ca Thiên bảo, bày lời Hoa Phong.
Những ao ước trập trùng tuổi bạc,
30Nguyền trăm năm ngõ được vầy vui.
Nào hay sóng cạn bể vùi,
Lòng trời giáo giở, vận người biệt ly.
Từ nắng hạ mưa thu trái tiết,
Xót mình rồng mỏi mệt chẳng yên.
35Xiết bao kinh sợ lo phiền!
Miếu thần đã đảo, thuốc tiên lại cầu.
Khắp mọi chốn đâu đâu tìm rước,
Phương pháp nào đổi được cùng chăng?
Ngán thay máy tạo bất bằng,
40Bóng mây thoắt đã ngất chừng xe loan!
Cuộc tụ tán, bi hoan kíp bấy?
Kể xum vầy đã mấy năm nay?
Lênh đênh chút phận bèo mây,
Duyên kia đã vậy, thần này nương đâu?
45Trằn trọc luống đêm thâu, ngày tối,
Biết cậy ai giập nỗi bi thương.
Trông mong luống những mơ màng,
Mơ hồ bằng mộng bàng hoàng như say.
Khi trận gió hoa bay thấp thoáng.
50Ngỡ hương trời bảng lảng còn đâu.
Vội vàng sửa áo lên chầu,
Thương ôi quạnh quẽ trước lầu nhện giăng!
Khi bóng trăng lá in lấp lánh.
Ngỡ tàn vàng nhớ cảnh ngự chơi.
55Vội vàng dạo bước tới nơi.
Than ôi vắng vẻ, giữa trời sương sa.
Tưởng phong thái xót xa đòi đoạn.
Mặt rồng sao cách gián lâu nay.
Có ai chốn ấy về đây?
60Nguồn cơn xin ngỏ cho hay được đành!
Nẻo u minh khéo chia đôi ngả.
Nghĩ đòi phen nồng nã đòi phen.
Kiếp này chưa trọn chữ duyên,
Ước xin kiếp khác vẹn nguyền lửa hương.
65Nghe trước có đấng vương Thang, Võ (9)
Công nghiệp nhiều, tuổi thọ thêm cao.
Mà nay áo vải cờ đào
Giúp dân dựng nước biết bao công trình.
Nghe rành rành trước vua Nghiêu, Thuấn (10),
70Công đức dầy, ngự vận càng lâu.
Mà nay lượng cả, ơn sâu,
Móc mưa tưới khắp chín châu đượm nhuần.
Công dường ấy, mà nhân dường ấy,
Cõi thọ sao hẹp bấy hóa công?
75Rộng cho chuộc được tuổi rồng,
Đổi thân ắt hẳn bõ lòng tôi ngươi.
Buồn thay nhẽ sương rơi, gió lọt!
Cảnh đìu hiu thánh thót châu sa.
Tưởng lời di ngữ thiết tha,
80Khóc nào lên tiếng, thức mà cũng mê.
Buồn thay nhẽ xuân về, hoa ở!
Mối sầu riêng ai gỡ cho xong.
Quyết liều mong vẹn chữ tòng.
Trên rường nào ngại, giữa dòng nào e.
85Còn trứng nước thương vì đôi chút,
Chữ tình thâm chưa thoát được đi.
Vậy nên nấn ná đòi khi,
Hình tuy còn ở, phách thì đã theo.
Theo buổi trước ngự đèo Bồng đảo,
90Theo buổi sau ngự nẻo sông Ngân.
Theo xa thôi lại theo gần.
Theo phen điện quế, theo lần nguồn hoa.
Đương theo bỗng tiếng gà sực tỉnh.
Đau đớn thay ấy cảnh chiêm bao!
95Mơ màng thêm mỗi khát khao,
Ngọc Kinh chốn ấy ngày nào tới nơi ?
Tưởng thôi lại bồi hồi trong dạ,
Nguyện đồng sinh sao đã kíp phai?
Xưa sao sớm hỏi, khuya bày,
100Nặng lòng vàng đá cạn lời tóc tơ.
Giờ sao bỗng thờ ơ lặng lẽ?
Tình cô đơn, ai kẻ xét đâu?
Xưa sao gang tấc gần chầu.
Trước sân phong nguyệt, trên lầu sinh ca.
105Giờ sao bỗng cách xa đôi cõi,
Tin hàn huyên khôn hỏi thăm lênh!
Nửa cung gẫy phím cầm lành.
Nỗi con côi cút nỗi mình bơ vơ!
Nghĩ nông nỗi ngẩn ngơ đòi lúc,
110Tiếng tử qui [chim quốc] thêm giục lòng thương.
Não người thay cảnh tiên hương!
Dạ thường quanh quất mặt thường ngóng trông.
Trông mái đông: lá buồm xuôi ngược,
Thấy mênh mông những nước cùng mây.
115Đông rồi thì lại trông tây:
Thấy non ngân ngất, thấy cây rườm rà.
Trông nam thấy nhạn sa lác đác,
Trông bắc thời ngàn bạc màn sương!
Nọ trông trời đất bốn phương,
120Cõi tiên khơi thẳm, biết đường nào đi!
Cậy ai có phép gì tới đó,
Dâng vật thường xin ngỏ lòng trung;
Này gương là của Hán Cung.
Ơn trên xưa đã soi chung đòi ngày.
125Duyên hảo hợp xót rày nên lẽ!
Bụng ai hoài vội ghẽ vì đâu?
Xin đưa gương ấy về chầu,
Ngõ soi cho tỏ gót đầu trông ơn.
Tưởng linh sảng nhơn nhơn còn dấu.
130Nỗi sinh cơ có thấu cho không ?
Cung xanh đang tuổi ấu sung,
Di mưu sao nỡ quên lòng đoái thương ?
Gót lân chỉ [con Vua] mấy hàng lẫm chẫm,
Đầu mũ mao, mình tấm áo gai!
135U ơ ra trước hương đài,
Tưởng quang cảnh ấy chua cay dường nào!
Trong sáu viện ố đào, ủ liễu,
Xác ve gầy, lỏng lẻo xiêm nghê.
Long đong xa cách hương quê,
140Mong theo: lầm lối, mong về: tủi duyên!
Dưới bệ ngọc hàng uyên vò võ.
Cất chân tay thương khó xiết chi!
Hang sâu nghe tiếng thương bi,
Kẻ sơ còn thế, huống gì người thân.
145Cảnh ly biệt nhiều phần bát ngát
Mạch sầu tuôn ai tát cho vơi!
Càng trông càng một xa vời
Tấc lòng thảm thiết, chín trời biết chăng?
Buồn trông trăng, trăng mờ thêm tủi.
150Gương Hằng Nga đã bụi màu trong.
Nhìn gương càng thẹn tấm lòng,
Thiên duyên lạnh lẽo, đêm đông biên hà.
Buồn xem hoa, hoa buồn thêm thẹn,
Cánh hải đường đã quyện giọt sương.
155Trông chim càng dễ đoạn trường,
Uyên ương chiếc bóng, phượng hoàng lẻ đôi.
Cảnh nào cũng ngùi ngùi cảnh ấy,
Tiệc vui mừng còn thấy chi đâu!
Phút giây bãi bể nương dâu,
160Cuộc đời là thế biết hầu này sao ?
Chữ tình nghĩa là trời cao, đất rộng,
Nỗi đoạn trường còn sống, còn đau.
Mấy lời tâm sự trước sau.
Đôi vầng nhật nguyệt trên đầu chứng cho.”
Tại miền Nam vào tháng
giêng [24/1-21/2/1792] Nguyễn Vương quyết chí đánh Tây Sơn;
bèn bảo các tướng rằng :
“Hiện nay thế giặc
đương mạnh mà quân ta vừa mới tập họp, chưa có thể nắm ngay cái chết của quân địch.
Nhưng thù nước một ngày chưa trả thì lòng ta còn lo một ngày. Nếu năm nay không
đánh, sang năm không đánh, cứ để cho giặc được rỗi thì thế không phải là kế
hay. Chi bằng dùng nhiều phương để lừa nó, đánh gấp để cho nó mệt. Hằng năm gặp
mùa gió, thủy quân theo đường biển mà tiến, nhân chỗ hở mà đánh. Bộ
binh đi từ Bình Thuận, Bình Khang [Ninh Hòa, Khánh Hòa], lần
lượt tiến lấy được một châu thì xây thành ở một châu, được một huyện
thì đóng đồn ở một huyện, để làm phên giậu cho Gia Định, khiến thế
giặc chia ra, sức giặc yếu đi, như thế thì có thể lấy thiên hạ được”.
Từ năm ấy trở đi, hễ
gặp mùa gió nồm là ra quân đánh giặc, gió thuận thì tiến, gió vãn thì về.
Xây thành Mỹ Tho, hình
dáng như hoa mai, chu vi 499 trượng [4 mét . 499=1996 mét].
Tháng
3 [23/3-20/4/1792], nước Xiêm La đưa thư xin giúp quân đi theo miền thượng
đạo đánh giặc Tây Sơn, và yêu cầu Vương đem đất Long
Xuyên [Cà Mâu], Kiên Giang [Rạch Giá] cho cháu Mạc Cửu
là Mạc Công Bính, và đem Ba Xắc [Sóc Trăng], cho Chân Lạp.
Đáp lời, Vương tình nguyện đem quân thủy quân bộ đánh Quy Nhơn, đề nghị
phía Xiêm đem trọng binh đánh Nghệ An. Riêng Mạc Công Bính còn
nhỏ, chưa có thể đương việc quân, nên sai quan tạm giữ đó chứ không
phải tiếc. Còn đất Ba Xắc không cho Chân Lạp là vì cớ phụ chính Chiêu Chủy Biện thường
gây rối biên cương.
Tháng
5 [19/6-18/7/1792], truy lục các tướng sĩ trận vong, từ sau năm
Quý Tỵ [1773], cho đến trước năm Bính Ngọ [1786], trong khoảng 13
năm, ai có thể nhớ được ai đánh trận nào, chết về việc gì; bất cứ người
nào, không hạn thân quyến, bè bạn cố cựu, hãy báo thực ghi hết đưa
lên bộ để cứu xét truy tặng, thờ ở đền Hiển Trung.
Tháng 6 [19/7-17/8/1792],
gián điệp báo tin quân Tây Sơn đóng nhiều chiến thuyền để ở cửa biển Thị Nại
[Qui Nhơn], mưu toan vào cướp. Vương muốn ra đánh trước để chặn giặc, Bèn sai
Chưởng Tả quân dinh Tôn Thất Huy, Quản Hậu quân dinh Võ Tánh, Giám quân Trung
quân Tống Phước Đạm lưu giữ kinh thành Gia Định. Chưởng Tiền quân dinh Tôn Thất
Hội đi Vĩnh Trấn và Trấn Định kiêm quản tướng sĩ hai dinh, quản Hữu quân dinh
là Nguyễn Huỳnh Đức đi Bà Rịa hiệp đồng với Tán lý Chiêu đóng giữ.
Thuyền Vương ra cửa biển
Cần Giờ, gặp khi gió nam thổi mạnh, thuận chiều thẳng đến Diên áo
[Khánh Hòa], bắt được du thuyền của giặc, biết tình hình Thị Nại không
phòng bị, bèn bí mật sai Tiên phong dinh Nguyễn Văn Thành tiến trước, kế đến
Ban trực tả Phạm Văn Nhân tiến thứ nhì, Giám quân Trung quân Nguyễn Văn Trương
hộ giá, Đô đốc Nguyễn Kế Nhuận tiếp sau. Khi quân đến ngoài cửa biển Thị Nại,
thì trước hết sai quân tinh nhuệ đổ bộ phóng lửa đốt thủy trại giặc. Nguyễn Văn
Trương và Nguyễn Văn Thành dùng thuyền Long và Phụng thẳng vào, Nguyễn Văn Chấn
[Vannier] chỉ huy tàu Phương Phi, các quân tiến theo. Đô đốc Tây Sơn
là Thành [không rõ họ] thấy đại quân chợt đến, bỏ chạy, thuyền ghe và khí giới
bị quân ta bắt được hết; trong đó có 5 chiếc thuyền chiến lớn, 30 chiếc thuyền
đi biển, 40 chiếc thuyền sai.Lại đánh dẹp bọn cướp biển Tề Ngôi, bắt được 3 chiếc
thuyền.
Vương đóng ở chợ Thị Nại,
dựng cờ chiêu an phủ dụ dân chúng, cấm quân sĩ không được cướp bóc. Rồi ra lệnh
rút quân về. Chiến dịch này, từ lúc xuất quân đến lúc khải hoàn chỉ hơn 10
ngày.
Tháng 7 [18/8-15/9/1792],
thuyền Vương về đậu ở Vũng Tàu, Phan Rang. Vì không thuận buồm xuôi gió, bèn
sai người ra lệnh cho Nguyễn Huỳnh Đức và Tán lý Chiêu đem bộ binh đánh úp lấy
Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận], đợi thủy quân đến hội ở Thạch Cốc
[Bình Thuận].
Tháng 8
[16/9-15/10/1792], Nguyễn Huỳnh Đức và Tán lý Chiêu tiến quân đánh lấy Phố Hài
, quân Tây Sơn bỏ thành không rút đi. Hai tướng bàn muốn đuổi đánh lấy Phan Rí
[Bình Thuận], bèn dâng biểu lên. Vương dụ rằng :
“Phép dùng binh
cần phải lấy lương ở giặc. Nay từ Bình Thuận trở ra Bắc mùa mất dân đói, không
lấy lương vào đâu, dù lấy được Phan Rí cũng không ích gì. Ta sẽ rút quân, bọn
khanh cũng nên rút về Bà Rịa để tính sau”.
Vương về đến Gia Định,
cho các quân nghỉ ngơi, rồi triệu Nguyễn Huỳnh Đức về.
Tháng 9
[16/10-13/11/1792], sai Cai cơ Nguyễn Tiến Lượng và Nguyễn Văn Thụy sung chức
Chánh, Phó sứ sang Xiêm báo tin thắng trận; áp giải bọn giặc biển Tề Ngôi [bọn
cướp biển Trung Quốc] đã bắt được, đem sang.
Lấy phủ Ba Xắc [Sóc
Trăng] cho nước Chân Lạp. Bọn quan nước này là Ốc Nha Vu Bông Sa, Ốc Nha
Phì Miệt Bông Sa, Ốc Nha Liên Song Lam đệ thư của vua Xiêm đến xin đất Ba Xắc để
cho bọn họ ở giữ, thu tô thuế để nộp cho vua họ là Nặc Ấn. Vương chấp thuận,
cho Nặc Ấn một con ngựa đực; cho bọn Vu Bông Sa 2.000 phương [1 phương khoảng
30 lít] gạo, 200 quan tiền, những thóc sưu các đồn điền còn thiếu đều miễn cả.
Tháng 12
[12/1-10/2/1793], giặc biển Chà Và [Java, Indonesia] lén đến bãi biển Hà
Tiên, sai Bảo hộ Nguyễn Văn Nhàn đem quân đánh dẹp; bọn giặc nghe tin liền trốn
xa. Vừa lúc Cai cơ Nguyễn Tiến Lượng và Nguyễn Văn Thụy đi sứ Xiêm về, gặp giặc
ở Hòn Cau [Lang Dữ], đánh nhau với giặc, chém hơn 30 đầu, bắt sống hai tên, lấy
được một chiếc thuyền đem về hiến. Vua khen. Thưởng cho bọn Thụy mỗi người một
chiếc áo chiến và 200 quan tiền, sai đưa tù bắt được sang Xiêm.
Các sách người Chàm ở Phố Châm, Ba Phủ, thuộc trấn Thuận Thành [Ninh Thuận] xin quy phục. Sai cai cơ Nguyễn Văn Lợi và Nguyễn Văn Tánh cùng với Cai cơ Thuận Thành là Nguyễn Văn Chấn và Nguyễn Văn Hào đem phẩm vật đến cho. Tù trưởng là bọn Điều khiển Cường bèn đem bộ lạc đến Gia Định bái yết; Vương cho gươm, yên ủi rồi bảo về. Quản đạo Ba Phủ là Chưởng cơ Cố cũng từ đất Hoàng Băng về theo, sai chiêu phủ những người dân tộc thiểu số đầu hàng để chống Tây Sơn.
Chú thích:
1. Thổ hoàn: Lụa nõn.
2. Quyên: Lụa sống.
3. Tứ Thư: 4 sách
căn bản Nho học, do học giả Chu Hy đời Tống chọn; gồm: Đại Học (大學 ),
Trung
Dung (中庸 ),
Luận Ngữ (論語 ),
Mạnh Tử (孟子)
4. La Sơn Yên Hồ Hoàng
Xuân Hãn, tập 2 trang 1070.
5. Cổ tiền: Còn gọi là tiền
quí, cứ 60 đồng là 1 tiền, 600 đồng là 1 quan. Ca dao có câu:
Một quan tiền quí mang
đi,
Nàng mua những gì hãy
tính cho ra v.v...
6. Theo La Sơn Yên Hồ
Hoàng Xuân Hãn, tập 2 trang 1075.
7. Đại Nam Liệt Truyện tập
2, trang 596, bản dịch NXB Thuận Hóa: Huế, 2005.
8. Phòng tiêu: Ngày xưa
phòng Hoàng hậu thường quét hồ tiêu cho ấm, nên gọi là tiêu phòng.
9. Thang Võ: Thành
Thang đánh hôn quân Kiệt, dựng nhà Thương; Vũ Vương đánh Trụ dựng nhà Chu.
10. Nghiêu Thuấn: Đường Nghiêu, Ngu Thuấn là hai Vua anh minh tại Trung Quốc thời xưa.
25/3/2026
Hồ Bạch Thảo
Theo https://www.vanchuongviet.org/

Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét