Chủ Nhật, 22 tháng 11, 2026

Nhà Tây Sơn: Quang Toản XXXXXXX

Nhà Tây Sơn: Quang Toản

Lịch sử Việt Nam thời tự chủ

Hay tin vua Quang Trung mất, vua Càn Long lập tức sai Thành Lâm sang phúng điếu với mật lệnh dò xét tình hình nội bộ nước ta, cùng ra lệnh cho Phúc Khang An từ tỉnh Tứ Xuyên đến biên giới gấp; với ý đồ chờ nước ta có biến, sẽ ra tay can thiệp. Nhưng ngoài mặt thì giả nhân
nghĩa gửi thơ Ngự chế phúng điếu và ban sắc phong cho Nguyễn Quang Toản làm Quốc vương An Nam:

“Ngày 22 tháng Giêng năm Càn Long thứ 58 [4/3/1793]. Dụ các Quân Cơ Đại thần, cứ lời tấu của Quách Thế Huân:

‘Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Bình đã mất tại Nghĩa An [Nghệ An] vào tháng 9 năm ngoái, Thế tử Nguyễn Quang Toản 15 tuổi, tạm quyền quốc sự; định trong vòng tháng giêng sai Bồi thần cung kính dâng biểu văn cùng tiến cống v.v..’

Xem tờ tấu rất lấy làm thương tiếc, Quốc vương nước này mất vào tháng 9 năm ngoái, viên Di mục báo tin hơi chậm, chắc lúc này đã làm lễ tống táng, nên điển lệ lúc lâm chung không kịp thi hành. Nay làm bài thơ điếu, sai viên Tri đạo Thành Lâm đến Nghĩa An, làm lễ phần hóa (1) trước mồ Nguyễn Quang Bình, lại lấy từ ngân khố tỉnh Quảng Tây ra 3000 lượng bạc, kèm một tượng Phật, cũng sai Thành Lâm mang đến tế điện và thưởng cấp để tỏ lòng thể tuất. Con Nguyễn Quang Bình là Nguyễn Quang Toản trước đây đã được phong Thế tử, tự nhiên đáng được làm Phiên thần; nay lệnh Thành Lâm truyền chỉ phong Nguyễn Quang Toản An Nam Quốc vương. Các sắc thư, bào phục đợi sau khi viên Sứ thần Ngô Thời Nhiệm đến kinh đô sẽ theo lệ ban cấp cho lệnh mang về.

Nguyễn Quang Bình ngưỡng vọng uy linh của Thiên triều cai trị đất An
Nam. Nước này mới lập, lòng người chưa hẳn được mười phần ổn định, huống hồ anh em không hòa mục, Nguyễn Nhạc tại Quảng Nam, không khỏi
có ý đồ dòm ngó. Còn Ngô Văn Sở tuy là người đã từng giúp sức thời
khởi sự, nhưng đã chắc gì đáng tin cậy. Nguyễn Quang Toản tuổi còn
nhỏ, nên hiện nay mọi việc trong nước giao cho Ngô Văn Sở quản lý; sợ
y nhân chủ còn nhỏ, trong nước có kẻ nghi ngờ, bèn âm mưu việc bất
trắc, hoặc làm chuyện bức hiếp chuyên quyền cũng chưa định được. Nay
Trần Dụng Phu đem chỉ dụ này hiểu thị mật cho Thành Lâm rằng sau khi
đến Nghệ An, chớ động thanh sắc, hãy bí mật dò tìm quan sát. Nếu như
Ngô Văn Sở quả thực thủy chung như nhất, lo việc nước cho Nguyễn Quang
Toản, Trẫm đáng ưu đãi tưởng lệ; nếu hành động có nhiều điều ngang
ngược, Thành Lâm hãy dùng phương tiện trạm dịch tâu gấp, đợi Trẫm liệu
biện. Ngoài việc ban chỉ dụ riêng cho Phúc Khang An từ Tứ Xuyên di
chuyển gấp đến Việt Tây [Quảng Tây] để lo việc trấn áp  bên ngoài; hãy
mang dụ này từ 600 dặm [hỏa tốc 300 km. một ngày] cấp tốc truyền cho
Trần Dụng Phu cùng Thành Lâm, lại dụ Quách Thế Huân để hay biết.

Thơ Ngự chế phúng điếu Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Bình:

Ngoại bang lệ dĩ khiển bồi thần,

Triển cận tùng vô chí kỷ thân.

Nạp khoản tối gia lai ngọc khuyết,

Hoài nghi kham tiếu đại kim nhân.

Thu trung thượng ức y quan túc,

Tất hạ thành như phụ tử thân.

Thất tự bất năng bãi ai thuật,

Liên kỳ trung khổn xuất trung chân.



DỊCH NGHĨA

Nước ngoài có lệ sai Bồi thần,

Việc triều cận, Quốc vương chưa hề đích thân đến.

Nộp cống tốt đẹp nhất là Quốc vương đến kinh khuyết,

Đáng cười cho triều trước bị ngờ vực, nên đem người vàng đến thay.

Trong mùa thu trước nhớ Quốc vương áo mũ chỉnh túc,

Ân cần ôm gối (2), thân mật như cha con.

Thơ bảy chữ không nói hết lòng xót xa của Trẫm,

Thương lòng trung thành phát xuất tự đáy lòng.

Ban cho Thế tử Nguyễn Quang Toản được thế tập (3) làm Quốc vương An
Nam, sắc phong như sau:

Trẫm duy: Chia đất phong tước, là qui mô lớn của các đời; sửa lễ làm
chư hầu, phên dậu phải chọn người hiền đức. Gánh việc lớn cần bầy tôi,
mở nước trọng ở tề gia (4); tiếng khen tại chốn sân rồng, lòng trung
dựa vào chữ hiếu; rạng rỡ thay thành mệnh, đưa lời giáo huấn  ban
hành.

Nước An Nam ở nơi viêm nhiệt, họ Nguyễn ngươi xuất thân từ thứ dân;
gặp lúc họ Lê tàn không giữ  nước, với sức tạo dựng mới dành được
bang. Vạn dặm đến sân đình, đích thân dựa vào núi dâng lời chúc; một
lòng luyến kinh khuyết, hàng năm rong ruổi tiến biểu văn.  Ðang lúc
tốt tươi phương trưởng, thì đột nhiên tin cáo phó đến. Bèn ban thơ
thất ngôn làm lời viếng lâm chung, sai sứ từ phương xa đến để phong
chức nối dõi.

Ngươi Nguyễn Quang Toản thông minh tuấn tú, bản chất hàm hòa; chốn sân
đình từng được dạy làm tôi, làm con; hướng về đấng chí tôn, đáng được
tắm gội ơn mưa móc.

Ngày trước ban ân, ấn tỷ sáng ngời thế nghiệp; nay kế chức gánh vác bởi con

cô. Thời hợp thuần phong, chủ tể ai bằng do trưởng tử [con đầu]; ơn
sâu mưa móc ban phiên thuộc phong hầu. Nay phong ngươi làm An Nam Quốc
vương, ban cho sắc mệnh.

Y hy! Cho dù sông biến thành đai áo, núi thành đá mài (5) lòng trời
chỉ có phúc thiện để trường tồn. Nếp nhà rạng vẻ cơ cầu (6) phúc đức
nối cha ông càng tốt thịnh; Vương hãy chiếu cố kẻ nghèo hèn, lòng quì
hướng về kinh khuyết; tự răn nơi ăn ở ra vào, ngày đêm cần mẫn; cố
gắng trau dồ tín nghĩa hòa mục, cẩn thận coi sóc lãnh thổ, đời đời dốc
lòng trung trinh, thường nhận ân quyến. Khâm thử! Trẫm mệnh không thay
thế!” (Cao Tông Thực Lục quyển 1421, trang 15-17)

Bấy giờ Phúc Khang An đang đến miền tây tỉnh Tứ Xuyên để liệu biện
việc biên giới tại Khuyếch Nhĩ Khách [Nepal]. Công việc tuy quan
trọng, nhưng Vua Càn Long ra lệnh điều đến Quảng Tây gấp; dù mẹ y đang
bị bệnh cũng không được ghé về thăm. Càn Long tiên liệu Vua Quang
Trung đột ngột mất, An Nam ắt có nội biến; bèn dùng Phúc Khang An là
một chiến tướng, lại rành về tình hình An Nam để mưu thực hiện ý đồ
xâm lăng:

“Ngày 22 tháng Giêng năm Càn Long thứ 58 [3/4/1793]. Phúc Khang An lo
liệu công việc tại Khuếch Nhĩ Khách [Nepal], trải qua nhiều gian khổ,
thành tích tốt đẹp. Dự định sau khi mọi việc hoàn thành, lệnh Phúc
Khang An đến kinh đô bệ kiến, thăm mẹ, ở lại kinh đô vài tháng, rồi
trở về nhiệm sở tại Lưỡng Quảng. Lại nhân mẹ Phúc Khang An bị bệnh,
nghĩ đến Phúc Khang An từ lâu khâm sai tại cõi ngoài, không tròn đạo
hiếu định tỉnh (7).

Huống mẹ y tuổi ngoài bảy mươi, trong cung nơi Ngự tiền cũng cần
người; nên lại có ý định sau khi Phúc Khang An đến kinh đô, cho lưu
lại nhậm chức, khiến được ở gần phụng dưỡng mẹ già, chứng tỏ lòng thể
tuất của Trẫm.

Nhưng ngày hôm nay xem tờ tấu của Trần Dụng Phu, được biết Nguyễn
Quang Bình bị bệnh, mất vào ngày 29 tháng 9 năm ngoái [13/11/1792] .
Nguyễn Quang Bình không hòa mục với anh em; viên Bồi thần nước này là
Ngô Văn Sở quản lý việc nước đã lâu, cũng e rằng không phải là bọn yên
phận. Lòng người phản trắc, nếu có việc xẩy ra, khó mà liệu biện. Lúc
này công việc tại biên ải, riêng bọn Quách Thế Huân, Trần Dụng Phu
không đủ khả năng lo liệu; cần một Đại thần đến nơi. Nhưng người mà
nhân tình nước đó chấn phục, thì không ai uy vọng lớn hơn Phúc Khang
An. Vậy cần được Phúc Khang An đến Quảng Tây, trú trát một số ngày,
mới đủ lo việc trấn áp.

 Phúc Khang An nhận được chỉ dụ này, lập tức từ tỉnh Tứ Xuyên qua Hồ
Nam, đến ngay Quảng Tây. Tỉnh này vốn là vùng quản hạt của Phúc Khang
An, nếu nghe được sự động tĩnh, thì đừng ngại trú tại đó một vài
tháng, bí mật quan sát, tùy thời mà liệu biện. Trước định cho Phúc
Khang An đến kinh đô nhận mệnh, cũng do y nặng tình quyến luyến kinh
khuyết, ngoài việc chiêm cận, còn được gần gũi thăm hỏi mẫu thân; mà y
trải qua sự cực nhọc, Trẫm cũng muốn gặp mặt. Nhưng tình hình lúc này,
Phúc Khang An không thể không đến Lưỡng Quảng; trước mắt Trẫm cũng
không cần ban chỉ dụ trực tiếp thêm. Còn bệnh của mẹ Phúc Khang An đã
khỏe lại, Phúc Khang An nhận ơn sâu, hãy lấy việc công làm trọng,  hân
hoan đến Quảng Tây, lo liệu công việc ổn thỏa. Nay thưởng cấp đồ Ngự
dụng một đôi bao sen lớn Hồ lô, 4 cái bao sen nhỏ, để làm rạng rỡ sự
ưu đãi. Cho sao tấu triệp của Trần Dụng Phu và chỉ dụ cho viên Tuần
phủ này sai Thành Lâm đi phúng điếu, gửi cho Phúc Khang An để duyệt
khán.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1421 tờ 18- 19)

Phía Tây Sơn sai Bồi thần Ngô Thời Nhiệm đến cáo ai và xin phong; Vua
Càn Long ra lệnh các tỉnh dọc đường miễn tổ chức yến tiệc để biểu lộ
lòng chia buồn:

“Ngày 17 tháng 2 năm Càn Long thứ 58 [28/3/1793]. Dụ Quân cơ đại thần;
cứ Trần Dụng Phu tâu hôm qua rằng:

 ‘ Bọn Bồi thần Ngô Thời Nhiệm đến cáo ai và xin phong, hiện đã sai
người đến trấn Nam Quan chờ; đợi khi đến quan ải sẽ cho bạn tống đến
kinh đô.’

Từ trước tới nay Sứ thần An Nam đến kinh đô chiêm cận, qua các tỉnh lỵ
dọc đường, các Tổng đốc Tuần phủ thường cho soạn yến tiệc, diễn kịch.
Lần này nhân vì viên Quốc vương mất, Sứ thần đến kinh đô cáo ai, khi
qua Quảng Tây và các tỉnh dọc đường, chỉ nên khoản đãi bằng cơm
thường; yến tiệc và diễn kịch cần đình chỉ. Nếu Sứ thần chịu tang mà
đến, Tổng đốc Tuần phủ vẫn cho thiết yến diễn kịch như trước; không
những phung phí, lại đối với lễ văn không hợp, chỉ làm trò cười. Các
viên Tổng đốc, Tuần phủ nên nói cho các Sứ thần biết rằng bọn họ đến
kinh đô để cáo ai, nghĩ đến tình riêng bất tiện cử hành yến tiệc ca
kịch; đây là lễ tiết đương nhiên, khiến họ biết mà cảm phục, làm như
vậy để ủy lạo và làm sáng rõ thể chế. Nay truyền dụ cho Trần Dụng Phu
cùng các Tổng đốc, Tuần phủ dọc đường tuân theo mà lo liệu.” ( Cao
Tông Thực Lục quyển 1423, trang 3)

Tiếp theo, Vua mới Nguyễn Quang Toản,  gửi 5 biểu văn cho Vua Thanh,
tâu về tình hình đất nước bình yên, cùng gửi lời cảm ơn:

“Ngày 30 tháng 2 năm Càn Long thứ 58 [10/4/1793]. Quyền Tổng đốc Lưỡng
Quảng Quách Thế Huân, Tuần phủ Quảng Tây Trần Dụng Phu dâng 5 đạo biểu
văn của Thế tử Nguyễn Quang Toản, cùng báo rõ thần dân nước này cảm
đội ơn đặc biệt, toàn cảnh tình hình yên ỗn. Nhận được chiếu chỉ phê:

Tốt, đã hiểu.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1423, trang 21)

Sứ thần Thành Lâm nhận lệnh đến Nghệ An truyền chỉ phong cho Nguyễn
Quang Toản An Nam Quốc vương, về mặt chìm bí mật dò la tin tức hội bộ
nước ta. Nhưng phía Tây Sơn đã cảnh giác kịp thời, bèn lập mộ giả của
Vua Quang Trung tại Hồ Tây, Hà Nội; để cho Thành Lâm làm lễ tại đây,
không có dịp đi sâu vào gan ruột nước ta:

“Ngày 4 tháng 5 năm Càn Long thứ 58 [11/6/1793]. Dụ Quân Cơ Đại thần:

Từ khi Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Bình xưng thần qui phụ đến nay,
thành tâm cải hóa, cung thuận đáng khen. Năm trước thân đến kinh
khuyết chiêm cận, yêu kính đội ơn phát ra từ dạ chí thành. Lúc từ giã
bệ rồng, ngỏ lời sẽ đến chúc mừng vào năm Trẫm thượng thọ 90 tuổi; vì
thế nên được ưu thưởng nhiều lần, cho làm phên dậu đất Nam giao, sự
nương dựa mỗi ngày một nặng. Mới đây theo lời tấu của Quách Thế Huân,
viên Quốc vương lìa trần vào tháng chín năm ngoái tại Nghệ An, sai
riêng Bồi thần dâng biểu đến kinh đô báo cáo. Đã giáng chỉ thưởng cấp
3000 lạng bạc, cùng thơ Ngự chế phúng điếu, sai viên Án sát sứ Thành
Lâm đến tế điện, truyền chỉ phong Thế tử Nguyễn Quang Toản An Nam Quốc
vương để chính danh định phận, yên lòng người. Hôm qua nhận tờ tấu của
Thành Lâm xưng rằng:

 ‘Vào ngày mồng 8 tháng 4 [17/5/1793] đến địa phương Gia Quất [Gia
Lâm, Bắc Ninh] nước An Nam, Nguyễn Quang Toản đưa văn võ Bồi thần lớn
nhỏ quì đón long đình (8). Vào ngày mồng 10 [19/5/1793] đến thành
Thăng Long, truyền chỉ phong Nguyễn Quang Toản làm An Nam Quốc vương;
cả nước quan dân, không ai là không hoan nghênh cổ vũ, đồng thanh ca
tụng. Nguyễn Quang Toản lại xưng với Thành Lâm rằng: Khi Nguyễn Quang
Bình hấp hối, có lời trối với Quang Toản rằng bất tất chôn tại Nghệ
An, hãy đem đến Tây Hồ an táng; từ Tây Hồ đến trấn Nam Quan, so với
Nghệ An thì gần hơn cả chục trạm dịch, ngõ hầu hồn phách linh thiêng
có thể được gần cung khuyết của Thiên tử!’

Lời nói và tấm lòng hết sức tha thiết, xét đến càng thương xót nhiều.
Lúc viên Bồi thần dâng biểu báo tang đến kinh đô, bèn gia ơn đặc cách
để làm rạng rỡ chốn tuyền đài; Nguyễn Quang Bình được ban thụy Trung
Thuần cùng với bài thơ Ngự chế. Truyền cho Nguyễn Quang Toản đem thơ
Ngự chế và chiếu chỉ này khắc vào bia ngay trước mộ, để biểu dương
lòng cung thuận thủy chung thành khẩn quyến luyến cung khuyết, thỏa
vong hồn trung nghĩa,làm sáng tỏ phép tắc điển lệ.

Thơ Ngự Chế:

Qui phiên thức lệ biệt phong thần (9),

Hồi thủ tần xưng cận cửu tuần.

Chúc lệnh Tây hồ dĩ thân thỏa,

Thị y Bắc khuyết chí tâm thân.

Tự tư loạn mệnh đồng trị mệnh,

Nhẫn vị ngoại thần thành thế thần.

Tảo thập thất ngôn lặc uyển diễn,

Quế cương thiên tải thức trung thuần.

            Dịch nghĩa:

Phiên thần trở về nước, gạt lệ từ biệt cung vua,

Quay đầu thưa rằng sẽ trở lại chiêm cận vào dịp Thiên tử thượng thọ chín mươi.

Lúc hấp hối dặn dò an táng tại Hồ Tây,

Để linh hồn được thỏa nguyện nương về kinh khuyết phương Bắc.

Lúc vận mệnh đảo điên, lòng không đổi giống như lúc bình an,

Bề tôi ngoài nước, nhưng thân cận như trong nước.

Chọn lời đẹp ghi thành thơ thất ngôn, khắc lên châu ngọc,

Để ngàn năm sau biết được bề tôi trung thuần.” (Cao Tông Thực Lục,
quyển1428, trang 3-4)

Sứ thần Thành Lâm làm lễ trước mộ giả Vua Quang Trung, rồi định đem
thiêu bài thơ Ngự chế trước phần mộ. Nhưng Nguyễn Quang Toản đã khéo
can ngăn rằng thơ Ngự chế là quốc bảo, đáng giữ lại trong nước truyền
đời, chỉ sao lại một bản để làm lễ thiêu; lại xin đưa Bồi thần Ngô
Đình Phụng đến kinh đô tạ ơn, trong tương lai cũng xin đến chiêm bái.
Vua Càn long cho rằng ngoài Sứ thần Ngô Thì Nhậm trên đường đi đến
kinh đô, Ngô Đình Phụng lại đến thì không khỏi phiền hà mệt nhọc, nên
cho miễn; riêng về việc Quang Toản đến chiêm bái thì sẽ xét sau:

“Ngày 5 tháng 5 năm Càn Long thứ 58 [12/6/1793]. Dụ các Quân Cơ Đại
thần: Thành Lâm tấu: Vào ngày 12 tháng 4 [21/5/1793] đến tế dụ trước
phần mộ Nguyễn Quang Bình, Nguyễn Quang Toản thưa rằng:

 ‘Thân phụ được ban ân điển lớn, từ xưa đến nay hiếm ai có được như
vậy; tuy mòn gót liều thân cũng không đủ để báo đáp. Thơ Ngự chế là
quốc bảo, đáng giữ lại trong nước truyền đời, không dám đốt đi; chỉ
xin sao lại một bản để làm lễ phần hóa v.v..’

 Nguyễn Quang Toản tuy tuổi còn nhỏ, biết thận trọng kính cẩn, thực
đáng khen. Thành Lâm cho rằng sự cảm khích phát ra từ lòng chí thành,
nên chấp nhận lời xin; việc này cũng đúng. Riêng theo lời Nguyễn Quang
Toản:

 ‘Đáng nên thân đến kinh khuyết làm lễ tạ ân, nhưng mới được ban tước,
chưa tiện vội rời nước; có viên Bồi thần Ngô Đình Phụng là người thân
tín của phụ thân, sai đến kinh đô tạ ơn thay v.v..

Điều này xét ra không cần thiết. Sau khi Nguyễn Quang Bình mất, nước
này đã gửi riêng Sứ thần đến báo, nay vẫn chưa tới kinh đô; An Nam
đường sá xa xôi, lại gửi thêm Sứ thần đến, không khỏi phiền hà mệt
nhọc phải lặn lội đi về. Thành Lâm hiện được lệnh đến kinh đô, đợi
Phúc Khang An đến Lưỡng Quảng cũng cần thêm ngày giờ; vậy Trần Dụng
Phu hãy thông tri cho viên Quốc vương rằng không cần phải gửi Bồi thần
Ngô Đình Phụng đến kinh đô tấu thay. Nếu như lúc chỉ dụ này đến nơi,
Ngô Đình Phụng đã đến quan ải; thì ngay trên đường đi, cho y trở về
nước để tỏ lòng thể tuất.

Mới đây lúc Nguyễn Quang Bình hấp hối, trối lại cho Nguyễn Quang Toản
rằng không cần phải đưa linh cữu về Nghệ An, hãy cho an táng tại Tây
Hồ, để được gần gũi cung khuyết của Thiên tử, lời lẽ và tấm lòng
thiết tha, đã giáng chỉ ban thụy Trung Thuần cùng một bài thơ Ngự chế,
để viên Quốc vương khắc bia tại trước mộ, biểu lộ tấm lòng thành trước
sau quyến luyến kinh khuyết...

Còn Nguyễn Quang Toản xưng rằng muốn đích thân đến kinh đô, lại cũng
không cần. An Nam là nước tân tạo, Nguyễn Quang Toản mới được phong
tước, các em tuổi còn nhỏ, mọi việc cần phải lo liệu, há lại coi
thường đi xa? Cũng ra lệnh cho Trần Dụng Phu báo thêm cho Nguyễn Quang
Toản hay rằng sau năm Càn Long thứ 60, đại Hoàng đế sẽ ước lượng tình
hình, hoặc sẽ giáng chỉ cho đến kinh đô cũng chưa biết chừng. Đem dụ
này theo độ khẩn 500 dặm [250 km. một ngày] truyền cho Trần Dụng Phu,
cùng báo Phúc Khang An biết.” (Cao Tông Thực Lục Quyển 1428, trang
5-7)

Riêng Cựu hoàng Lê Chiêu Thống bị bệnh mất tại Bắc Kinh vào ngày 16
tháng 10 năm Quí Sửu [19/11/1793]. Lúc hấp hối đã trối lại mấy lời cho
bầy tôi cũ là bọn Đinh Nhạ Hành như sau:

“Gặp lúc vận nhà không may, ta không biết liều chết giữ lấy xã tắc,
phải nhờ đậu quê người đất khách để mưu tính khôi phục, chẳng dè bị
người lừa gạt đến nỗi phải uất hận đến thế này, thật là ở vào tình thế
không biết xoay xở ra sao được! Một ngày kia , bọn các ngươi nếu có ai
về được nước nhà, thì nên đem nắm xương tàn của ta về táng, để tỏ ý
nghĩa quay đầu về núi.”

Tại miền Nam vào tháng giêng năm Quí Sửu [11/2-11/3/1793] Nguyễn Vương
cho đóng thêm các thuyền lớn hiệu Long Ngự, Long Thượng, Long Hưng,
Long Phi, Bằng Phi, Phượng Phi, Hồng Phi, Loan Phi, Ưng Phi.

Tháng 2 [12/3-10/4/1793] Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản sai người đem
25 chiếc thuyền đóng giữ cửa biển Đại Chiêm [Cửa Đại, Quảng Nam] để
đề phòng quân Nguyễn. Thuyền gặp gió chìm đắm mất nhiều; có 2 thuyền
của viên Đô ty và hơn 100 quân chạy vào Gia Định xin hàng phục. Vương
cho vời đến hỏi, biết Nguyễn Nhạc và Quang Toản nghi kỵ nhau. Năm
ngoái Vua Quang Trung chết, Nguyễn Nhạc từ Quy Nhơn đến viếng; vừa đến
Quảng Ngãi, nghe tin Quang Toản sai 1.000 quân vào Quảng Nam ngăn
chặn, Nhạc bèn dẫn quân trở về.  Biết tình hình nội bộ nhà Tây Sơn,
Nguyễn Vương bèn quyết ý đánh.

Tháng 3 [11/4-9/5/1793], ngày Giáp Dần [1/5/1793], lập Hoàng cả Cảnh
làm Đông cung; lúc ấy mới 14 tuổi, ban cho ấn Đông cung. Lấy Hàn lâm
viện chế cáo Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định làm Đông cung thị giảng.

Sai Cai cơ Nguyễn Tiến Lượng phụng sứ sang Xiêm. Trước đây tại Bắc Hà
nghe tin Vua Tây Sơn Nguyễn Huệ chết, nơi nơi đều nổi dậy, cùng tôn Lê
Duy Vạn con Lê Hiển tông lên làm minh chủ. Duy Vạn bèn sai thuộc hạ là
bọn Cai cơ Chấn gồm bảy người đưa thư hẹn với Nguyễn Vương cử binh để
trong ngoài ứng nhau. Chấn mượn đường thượng đạo đi sang Xiêm, người
Xiêm đưa sang ta, nhưng giữa đường bị giặc biển Chà Và [Java] bắt đem
bán ở Hạ Châu [Singapore]. Vương nghe tin ấy, ủy cho dân buôn người Âu
là An Tôn Ngâm Bô chuộc về. Đến đây cho về Bắc; vì đường biển nhiều
cản trở, nên sai Tiến Lượng đưa thư sang Xiêm để đưa Chấn theo đường
núi mà đi.

Tháng 4 [10/5-7/6/1793], đặt ba dinh Trung Thủy, Tiên Thủy và Hậu
Thủy, lấy Chưởng cơ Hồ Văn Lân quản dinh Trung thủy, Cai cơ Nguyễn Văn
Huấn quản dinh Tiền thủy, Nguyễn Thoan cai quản dinh Hậu thủy.

Nguyễn Vương thân đi đánh Quy Nhơn, để Đông cung Cảnh ở lại trấn giữ
Gia Định, lấy Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân và Giám quân Trung dinh
Tống Phước Đạm giúp việc.

Sai Tôn Thất Hội điều bát bộ binh các đạo tiến đánh Phan Rí [Bình
Thuận], Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành đều dưới quyền. Lại sai
Cai cơ trấn Thuận Thành là Nguyễn Văn Chấn và Nguyễn Văn Hào, Chưởng
cơ đạo Ba Phủ là Cố, điều khiển là Cường, đều đem quân Chiêm Thành
theo đường thượng đạo thẳng tới Phan Rang, đợi bộ binh đến thì theo sự
điều động.

Thuyền Vương ra cửa biển Cần Giờ. Sai Nguyễn Văn Trương và Võ Di Nguy
đem thủy quân các vệ đi trước, Võ Tánh theo ngự giá, Hộ bộ Phan Thiên
Phước và Tham tri Nguyễn Đức Chí chia coi thuyền lương đi theo sau.

Tháng 5 [8/6-7/7/1793], thuyền Nguyễn Vương tiến đến Vũng Tàu, Phan
Rang. Sai Đô đốc quản chi Hùng võ là Nguyễn Kế Nhuận đánh bảo Mai
Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận]. Quân Tây Sơn nghe tin chạy trốn
trước. Bèn lưu đạo binh thuyền của vệ úy vệ Long võ là Nguyễn Hiên đậu
ở đấy để chờ bộ binh.

Thuyền Vương tiến đóng ở cửa biển Nha Trang. Sai Hiệu úy Tiền chi
Trung quân là Nguyễn Văn Đắc, Hiệu úy Tả chi là Vũ Văn Lượng đánh bảo
Hoa Bông [tỉnh thành Nha Trang]. Quân Tây Sơn bỏ chạy, lấy lại được
phủ Diên Khánh. Lại sai Võ Tánh đem quân ba vệ tiến thẳng đến phủ Bình
Khang [Ninh Hòa, Khánh Hòa].

Thuyền Vương tiến đóng ở vụng Hòn Khói [vịnh Văn Phong, Khánh Hòa].
Quân địch nghe tin, không đánh mà tự tan vỡ; chỉ huy Trí  chạy về Quy
Nhơn; quan quân còn lại đều đầu hàng, lấy được phủ Bình Khang. Ra lệnh
cho các tướng đầu hàng đều giữ ngạch binh như cũ, bại binh tàn tốt Tây
Sơn, đều cho lệ thuộc vào dinh Hậu quân để sai khiến.

Đặt quan công đường dinh Bình Khang, lấy chỉ huy Hậu thủy dinh là
Nguyễn Thoan làm Lưu thủ, Hình bộ tham tri Lê Đăng Khoa làm Cai bạ,
Hàn lâm viện Đặng Hữu Đào làm Ký lục. Vương ban dụ rằng :

“Quân của vương giả đến đâu là cầu cho dân yên. Nơi này khổ vì giặc
Tây Sơn tàn ác đã lâu, nhân dân khó sống. Trước đã có lệnh cấm đoán,
không được xâm phạm mảy may.Nhưng vì quân nhiều, sợ có kẻ ra ngoài
pháp luật. Từ nay quan quân người nào tự tiện đến các làng xóm cướp
bóc tiền của, không kể nhiều ít, đều phải chấp hành quân pháp, để dân
được yên”.

Lại thấy trong quân có những binh người Hoa Kiều, người Tây, người
Xiêm La, tính tình hung hãn, khi say rượu thì khó ngăn giữ, nên cấm
các hàng quán ở chợ không được bán rượu, trái lệnh phạt 50 roi.

Cánh bộ binh của  Tôn Thất Hội đánh bảo Phan Rí [Bình Thuận]; Đô đốc
Tây Sơn là Hồ Văn Tự lui giữ Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận],
quân ta đuổi theo. Tự đem quân theo thượng đạo Sâm Lô chạy trốn, lấy
lại được phủ Bình Thuận. Tin báo đến hành tại, Vương ban lệnh giục bọn
Hội phải tiến quân mau chóng, để hội với thủy quân.

Đặt quan công đường dinh Bình Thuận, lấy Khâm sai thống binh cai cơ
Hữu quân là Trần Văn Búa làm Lưu thủ, Hàn lâm viện chế cáo Nguyễn Đàn
làm Cai bạ, Hàn lâm viện Hồ Văn Giao làm Ký lục. Dụ sai theo sổ đinh
sổ điền thuộc hạt và ở Thuận Thành mà thu tô thuế như lệ năm Nhâm Tý
[1792], để cung cấp lương quân, tiền thuế nộp thay bằng gạo. Sai Tham
luận đạo Thanh Châu là Lê Đình Kiêm đốc thúc thu tô thuế hai phủ Bình
Khang và Diên Khánh.

Tôn Thất Thăng là con thứ 18 của Vua Thế Tông từ Phú Xuân [Huế] đến.
Trước kia khi Duệ Tông vào Nam, Thăng vì còn nhỏ không được đi theo,
nên bị giặc bắt. Đến đây nghe tin Vương đích thân đánh Quy Nhơn, bèn
cùng Tôn Thất Liêm [con Chưởng cơ Tôn Thất Văn] ngầm vượt biển trốn
đến quân thứ Hòn Khói. Đến nơi Vương vừa mừng vừa thương, cầm tay rỏ
nước mắt nói :

 “Vì nhiều biến cố, thân thích lìa nhau, không ngờ ngày nay lại còn
được thấy nhau, thế không phải là hồng phước của tiên vương khiến cho
nguy mà lại may, nạn mà lại yên sao ?”.

 Bèn đặt yến tiệc, trọn vui mới thôi. Rồi cho Thăng làm Quốc thúc [chú của

Vua], Liêm làm Khâm sai cai đội.

Sai đốc chiến cai cơ chi Chấn Võ là Mai Tiến Vạn đem quân sở bộ đến
thượng đạo Phú Yên đặt phục binh ở nơi hiểm để chặn đường giặc chạy.
Thuyền Vương tiến đóng ở cửa biển Xuân Đài [huyện Sông Cầu, Phú Yên].
Sai Võ Tánh đem quân đánh bảo La Thai, Tham đốc Tây Sơn là Phạm Văn
Điềm thua chạy. Quân Nguyễn cướp hết lương thực, lấy lại được phủ Phú
Yên. Báo tin thắng trận. Vương khen ngợi, thưởng cho tướng sĩ 300 quan
tiền, 150 chiếc áo chiến, sai đặt đồn ở chợ Hội An [Phú Yên], để quân
phòng thủ.

Đặt quan tại dinh Phú Yên, lấy Phó Trung thủy dinh là Nguyễn Văn Nhân
làm Lưu thủ, lấy hàng thần là Tuần phủ Nguyễn Y Mân làm Cai bạ, Văn
giáp tham mưu là Nguyễn Văn Diệu làm Ký lục.

Thuyền Vương tiến đóng ở cửa biển Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình
Định]; khởi sự sai Võ Tánh đem quân các vệ đánh đồn Tây Sơn ở chợ Thị
Nại.



            Chú thích:

1. Phần hóa: Theo tục xưa cúng xong đốt văn tế, thơ, vàng giấy vv.. để
người cõi âm hưởng.

 2.Ôm gối: Để tỏ tình thân mật, vua Trung Quốc cho người dưới ôm gối,
gọi là  lễ bảo tất.

3.Thế tập: phong chức theo cách cha truyền con nối.

4.Tề gia: xếp đặt việc nhà chu toàn.

5.Do điển “đái lệ” ý nói cho dù sông cạn như dây đai [đai] , núi mòn
như đá mài [lệ] thì  vẫn không quên ơn.

6.Cơ cầu: Con cháu biết nối nghiệp cha ông gọi là cơ cầu. Ví như cha
làm cung, con cũng có thể học được một phần để làm ra cái thúng [cơ];
cha làm thợ hàn giỏi, con có thể học được một phần để làm áo cầu.

7.Ðịnh tỉnh: do điển “hôn định thần tỉnh” nghĩa là buổi tối thì xếp
đặt chỗ ngủ để cha mẹ được an giấc, sáng thì thăm hỏi xem có được khỏe
mạnh không.

8. Long đình: Một thứ kiệu, đòn khiêng chạm rồng, trên kiệu có cái tủ
hình như cái đình để đựng sắc vua.

9. Phong thần: Đời nhà Hán hay trồng cây phong trong cung, nên các đời
sau gọi cung vua là phong thần.

Về việc thông thương buôn bán giữa hai nước, trước kia có thỏa thuận rằng nhà Thanh mở hai cửa ải Thủy Khẩu và Bình Nhi; phía An Nam mở hai chợ Mục Mã và Kỳ Lừa nhận hàng; nay An Nam lại xin mở thêm chợ Hoa Sơn tại Thất Khê, Lạng Sơn :

“Ngày 1 tháng 8 năm Càn Long thứ 58 [5/9/1793]. Quyền Tổng đốc Lưỡng Quảng, Tuần phủ Quách Thế Huân tấu:

 ‘Việc thông thị buôn bán với An Nam đã tâu lên và chuẩn cho sử dụng hai quan ải Bình Nhi (1) và Thủy Khẩu (2); thương nhân nước này xây chợ tại phố Mục Mã trấn Cao Bằng buôn bán; quan ải Du Thôn (3) cho xây chợ tại phố Kỳ Lừa trấn Lạng Sơn buôn bán. Mở hai thương hiệu Thái Hòa, Phong Thịnh; đặt Ngao trưởng (4), Thị trưởng mỗi nơi một người; lại có Bảo hộ, Giám đương mỗi chổ một viên. Nay cứ theo viên Đồng tri Long Châu Vương Phủ Đường bẩm xưng nước này mới lập thêm phố trạm tại vùng Hoa Sơn (5) trấn Lạng Sơn để đón thương nhân từ ải Bình Nhi đến buôn bán. Sau khi hạch hỏi cùng xét tờ bẩm, bèn sai viên Đồng tri ở gần điều tra thêm. Lại nhận phúc thư của viên Quốc vương như sau:

Các thương nhân xuất khẩu qua cửa ải Bình Nhi, dùng đường thủy đến Hoa Sơn trước, hành trình chỉ khoảng hai trăm dặm. Vả lại vùng phụ cận Hoa Sơn thôn trang trù mật, lập thêm phố thị, dân và thương nhân cả hai đều có lợi. Các chức Thị trưởng, Giám đương theo ngạch đã có sẵn tại Kỳ Lừa, chỉ cần phái đến mà thôi. Ngoài ra khách thương ai muốn sử dụng đường bộ đến Mục Mã thì tùy tiện.

 Bọn thần tra xét sự việc, thực nhân tình hình tại chỗ mà thích nghi, hiện đã bàn bạc hai bên, chuẩn cho đặt thêm phố trạm.’

 Nay thông báo để hay biết.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1434, trang 1-2)

Tiếp theo Tuần phủ Quảng Tây Trần Dụng Phu tâu rằng Quốc vương Nguyễn Quang Toản xin dâng gộp hai lễ cống tạ ơn; nhưng Vua Càn Long chỉ nhận một phần tượng trưng:

“Ngày 3 Quí Hợi tháng 10 năm Càn Long thứ 58 [6/11/1793]. Lại dụ rằng; Trần Dụng Phu tâu:

 ‘Cung kính dâng tờ biểu văn tạ ơn của Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản; trong biểu văn xưng rằng viên Quốc vương xin đem 2 phần cống lần trước, gộp làm kỳ cống lần sau, để trình tiến một lần. Có nên chấp thuận như vậy hay không, xin đợi chiếu chỉ để thi hành.’

Trước đây nhân An Nam đường sa xa xôi, đã ra lệnh cho viên Tuần phủ báo tin cho  Nguyễn Quang Toản không cần lại sai sứ đến kinh đô tạ ơn, nếu như đã khởi hành, thì trên đường cho trở về; những đồ cống phẩm, cũng cho mang về, không phải tiến trình. Nay lại căn cứ theo biểu tạ ơn của viên Quốc vương, khẩn thiết xin thu 2 phần cống phẩm, trình tiến theo lệ cống để biểu đạt tâm thành; tấm lòng và lời lẽ rất thành khẩn, thấy được sự cung thuận. Nay ra lệnh cho Trần Dụng Phu tái thông báo cho viên Quốc vương rằng trước đây bị biện cống phẩm 2 phần, đã có chỉ dụ lệnh mang trở về, tức 1 phần cũng không trình lên. Nay đại Hoàng đế nghĩ đến việc viên Quốc vương hai, ba lần cầu khẩn, cho trình tiến một phần , đủ để biểu đạt lòng thành. Viên Quốc vương hãy kính tuân chỉ dụ, chỉ đưa một phần theo lệ trình tiến; không nên gửi biểu khẩn xin thêm nữa.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1438, trang 5-6)

Tại miền Nam vào cuối tháng 5 năm Quí Sửu [6/8-7/7/1793], Nguyễn Vương điều thuyền tiến đóng tại cửa biển Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định]; sai Võ Tánh đem quân đánh lấy đồn Tây Sơn ở chợ Thị Nại.

Tháng 6 [8/7-6/8/1793], Võ Tánh đánh vỡ quân địch ở cầu Tân Hội [huyện Tuy Phước, Bình Định]; quân Tây Sơn lui về Úc Sơn [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], giữ chỗ hiểm đặt quân phòng thủ. Quân  Chúa Nguyễn tiến đến cánh đồng Bình Thịnh, Nguyễn Nhạc sai con là Nguyễn Văn Bảo đem quân tinh nhuệ và voi đực ra khỏi thành đánh, bị thua. Vừa gặp bộ binh của bọn Tôn Thất Hội theo hai đường Hà Nha và Cù Mông [thành phố Qui Nhơn, giáp Phú Yên] kéo đến; Nguyễn Văn Bảo bèn đặt liền đồn trại từ Thổ Sơn đến Úc Sơn [thành phố Qui Nhơn, Bình Định] để chống quân ta.

Vương mật bảo Tôn Thất Hội ở gò Phú Quý [huyện Tuy Phước, Bình Định], dùng dân phụ cận dọn gai chặt cây giả cách làm đường sạn đạo, rồi đến đêm cùng Nguyễn Văn Thành dẫn quân ngậm tăm ngầm vượt Kỳ Sơn [huyện Tuy Phước, Bình Định], họp với đạo quân Võ Tánh để đánh úp sau lưng địch. Đương lúc chẳng ngờ, quân Tây Sơn và voi tán loạn, giày xéo lẫn nhau, chết không xiết kể. Lại sai Vũ Văn Lượng đem quân Tả chi đánh vào trước đồn Úc Sơn [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], phóng lửa đốt trại lán. Thuộc nội cai đội Lê Văn Duyệt đem quân lên núi xông đánh. Quân địch thua chạy, tịch thu súng ống khí giới rất nhiều; tướng Tây Sơn Nguyễn Văn Bảo, bọn Đô đốc Đào Văn Hổ lui về thành Quy Nhơn. Các đồn Tây Sơn ở Phú Trung, Tân An [huyện Tuy Phước, Bình Định], Lam Kiều, Thạch Yển đều mất, nhờ đó quân Chúa Nguyễn thủy bộ thông nhau.

Hạ lệnh chiêu an, sai Cai bạ tri Trường Đà là Nguyễn Tử Châu đem 20 người  túc trực xem xét các quân thủy bộ, có kẻ nào phạm cấm cướp bóc, bị dân tố cáo, xét đúng thì dùng ngay quân pháp để xử, không đợi phải bẩm lên.

Bắt những đinh tráng tại hai dinh Phú Yên và Bình Khang [Ninh Hòa, Khánh Hòa], mỗi người đều đem một tháng lương, đi theo Lưu thủ Nguyễn Văn Nhân và Cai bạ Lê Đăng Khoa đến quân thứ để chia đóng đồn. Lại hạ lệnh cho Bình Khang chiêu tập những binh ngạch súng giỏi bắn đại bác theo quân đánh giặc.

Sai Nguyễn Văn Trương quản 20 chiếc binh thuyền tiến đóng ở bãi biển xã Phường Mới để ngăn chặn thuyền giặc.

Nguyễn Nhạc sai tướng là đô đốc Đẩu đem 4.000 quân giữ thành tại núi Càn Dương [thành phố Qui Nhơn, Bình Định] cùng với thành Quy Nhơn làm thế dựa nhau.

Vương thân đốc cấm binh cùng các tướng tiến đánh. Quân Tây Sơn dựa chỗ cao bắn súng, đạn tuôn ra như mưa, quân Nguyễn không thể tiến được. Có Trần Công Hiến người Quảng Ngãi xin bí mật vào trong thành giặc để làm nội ứng. Vương chấp thuận, lại sai Nguyễn Đức Xuyên tới trước thành gọi binh giữ thành của giặc mà bảo rằng :

“Nay các thành đã bị quân Vương lấy được cả, thế của Nhạc khốn bách, phải lui giữ cô thành. Đại binh bốn mặt vây đánh, chẳng mấy ngày sẽ hạ được. Các người muốn vì tên Đẩu giữ thành này để tự chuốc lấy chết hay sao ?”

 Binh lính nghe nói, không bắn súng nữa; quân Nguyễn thúc trống reo hò tiến lên. Hiến xung đột ở trong thành nên quân địch chạy tán loạn. Đẩu trốn thoát, bắt được chỉ huy Trí đem giết, còn bao nhiều đều tha cả; Trí trước đây giữ phủ Bình Khang tàn ngược với nhân dân mọi người đều oán, nên kể tội rồi giết.

Trong trận này, quân Nguyễn thu được đại bác đồng và gang 35 cỗ, thuyền biển hơn 80 chiếc, voi ba thớt, gạo lương một kho, cá mắm một kho, súng tay và khí giới không xiết kể. Hiến được trao chức Cai cơ, sai về Quảng Ngãi mộ được hơn 700 người thổ binh bổ làm chi Hiệu nghĩa.

Quân dân Quảng Ngãi đều xin Vương tiến quân ra, họ hứa sẽ  làm nội ứng. Vương truyền dụ rằng :

 “Những người trung nghĩa đời nào chẳng có ! Các ngươi chán Vương Mãng nhớ họ Lưu, tấm lòng ấy thật đáng khen.

Vả nay quân nhà vua thẳng đến Quy Nhơn, đã dẹp yên miền ấy và bốn mặt vây thành. Tên Nhạc kia tình trạng cũng như Côn Dương (6) nước ngập, binh sĩ tự tan, như cung Tuyên Thất(7) lửa bùng, trơ nhìn chờ chết. Ta sẽ sai một đạo quân đến cứu sống phủ các ngươi để chặt cánh tay phải của giặc và để yên ủi lòng dân. Các ngươi nên hiệp lực đồng tâm, khi nghe tin quân đến thì ứng theo ngay. Quan quân thì quay giáo đánh đàng sau, dân chúng thì chém cây làm khí giới, một là để trả ơn cho đất nước, một là để rửa hận cho cha anh. Thấy nghĩa làm ngay, thành công hẳn được. Các ngươi gắng lên”.

Sai các đạo quân Tôn Thất Hội, Võ Tánh, Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Thành tiến sát đến ngoài thành Quy Nhơn lập trại bao vây. Nguyễn Nhạc sai bọn đô đốc Đào Văn Hổ đóng đồn ở các xứ Dê Phụ, Ngạc Trì, Tam Tháp để cùng chống cự.

Vương muốn dùng phép “thả diều phóng lửa” của nước Tây Phương để đốt thành. Nhưng lại lo cho nhân dân trong thành, phần nhiều bị địch ức hiếp bắt theo, sợ khi thành cháy vạ lây, nên không nỡ. Sắc cho các quân không nên đánh gấp, để cho dân tự ra.

Tháng 7 [7/8-4/9/1793], Vương đích thân đôn đốc binh thuyền tiến đến cửa biển An Dụ [huyện Hoài Nhơn, Bình Định]. Sai bọn Nguyễn Văn Trương, Nguyễn Văn Nhân, Nguyễn Đức Thiện chia quân làm ba đạo tiến đánh các đồn Lại Dương và Bản Dương [đều thuộc huyện Hoài Nhơn, Bình Định], quân Tây Sơn vỡ chạy, quân Nguyễn bắt được 30 chiếc thuyền biển mới đóng, còn thuyền sai, thuyền chiến cùng gỗ ván thì đốt cháy hết. Tướng Tây Sơn là bọn Đô đốc Trung dũng đạo Nguyễn Công Thái, Cai bạ kiêm Công bộ Trần Văn Thái, Vệ úy các vệ Hổ hầu Hổ dực Nguyễn Văn Chinh, chỉ huy Đào Văn Lương và Nguyễn Văn Phát, đem hơn 300 quân đến đầu hàng.

Quản sáu đạo Quảng Ngãi là Nguyễn Tiến Lộc, Trần Công Chủ đến cửa quân xin theo; đều trao cho chức Chưởng cơ, theo dinh Trung quân sai phái.

Lại cho Nguyễn Đức Thiện làm Khâm sai thuộc nội cai cơ, quản chi Hiệu nghĩa, tiến giữ sông Trà Khúc [Quảng Ngãi], phàm những quan và binh ứng nghĩa trong hạt đều dưới quyền quản hạt.

Vương lại đem quân trở về cửa biển Thị Nại, rồi đến cầu Thạch Yển [thành phố Qui Nhơn, Bình Định] hạ lệnh cho quân các đạo dùng hỏa xa đại bác(8) đánh thành Quy Nhơn. Quân Tây Sơn trong thành còn hơn 10.000 người, Nguyễn  Nhạc cố giữ, đánh mãi không hạ được thành. Quân Chúa Nguyễn lại đánh đồn Dê Phụ, bắt được Đô đốc  Đào Văn Hổ, các tướng tá đều hàng; quân địch ở Ngạc Trì nghe tin sợ chạy.

Sai Cai cơ là Phùng Văn Nguyệt, Tham luận Lê Đình Kiêm đốc thúc thu tô thuế phủ Quy Nhơn. Sai Hình bộ Nguyễn Văn Nghị tra xét những quân thủy bộ phạm pháp.

Tháng 8 [5/9-4/10/1793], quân Nguyễn vây thành Quy Nhơn đã lâu, Nguyễn Nhạc thế cùng, sai người báo cấp với Phú Xuân; Vua Nguyễn Quang Toản sai thuộc hạ là Thái úy Nguyễn Văn Hưng, Hộ giá Nguyễn Văn Huấn, Tư lệ Lê Trung, Tư mã Ngô Văn Sở đem bộ binh 17.000 người, voi 80 thớt cùng Đô đốc Hố và Chưởng cơ Thiêm đem hơn 30 chiếc binh thuyền, điều đại binh vào cứu viện. Bộ binh tới sông Trà Khúc [Quảng Ngãi]  đánh nhau với quân ta. Chưởng cơ Trần Ngọc Chử chết ở trận, Nguyễn Đức Thiện lui giữ đèo Cung Quăng [chỗ tiếp giới Quảng Ngãi và Quy Nhơn]. Tin báo lên, Vương sai Nguyễn Văn Thành thống lĩnh hơn 8.000 quân các vệ tiến Bến Đá [Thạch Tân], chia đóng ở các ngả đường trọng yếu Sa Lung [Lòng Cát] và Hôn Cốc [Hang Tối], Đô đốc Nguyễn Kế Nhuận đem chi Hùng Võ, Nguyễn Công Thái đem chi Hiệu Trung, đều theo Thành điều khiển. Vương dụ rằng :

“Việc đánh giặc Quảng Ngãi giao cả cho khanh. Phải làm thế nào để ngoài thì ngăn được quân giặc, trong thì giữ được nhân dân, mới xứng trách nhiệm can thành”(9).

 Lại nói:

 “Trong bọn hàng tướng có Nguyễn Công Thái là người trọng hậu, lão luyện về việc binh, khanh nên khéo đối xử, đừng coi như mọi người”.

Thủy binh Tây Sơn đóng ở cửa biển Đại Áp. Vương sai Cai cơ Trương Phước Luật quản hơn hai chục chiếc binh thuyền đến đánh Thái Cần [Dung Quất, Quảng Ngãi], cướp được 7 chiếc thuyền lương của địch, thừa thắng đến cửa Đại áp [huyện Núi Thành, Quảng Nam] đốt thủy trại khiến Đô đốc Hố phải rút về Đại Chiêm [Cửa Đại, Quảng Nam], bộ binh lui giữ sông Vệ. Nguyễn Văn Thành xin tiến đánh, Vương dụ rằng :

“ Binh pháp nói : trước hãy đứng ở chỗ không có thể thắng, để đợi khi có thể thắng; hãy giữ vững mình rồi sau mới đánh người. Hãy bền giữ đồn trại, không nên đánh gấp, đợi lúc cô thành đã nhổ được rồi sẽ hợp sức đuổi dài, thế mới là mưu hay vạn toàn”.

Vương thấy quân ta bắt được nhiều thuyền biển của địch, bèn ra lệnh cho các quan cai quản thủy quân cứ theo ngạch thủy quân cũ ở hai phủ Quy Nhơn và Phú Yên, ghi hết vào sổ để sung bổ thủy quân.

Sai Lưu thủ Nguyễn Văn Nhân trở về Phú Yên đắp đồn La Thai, dựng kho tạm trữ thóc thuế để sẵn lương thực cho quân.

Có tên lính giặc từ sông Vệ [Quảng Ngãi] đến đầu hàng, quân tiền du Lục đạo cướp lấy của, lại cắt cả tai. Vương nghe tin, sai chém kẻ phạm tội để răn; lại dụ Nguyễn Văn Thành rằng :

“Nó dù là đảng giặc mà biết bỏ chỗ tối tới chỗ sáng như thế, há không động được lòng người sao mà lại cắt đứt con đường chạy lại của người ta ? Vả quân Lục đạo chưa quen kỷ luật, từ nay nên lấy quân các vệ làm tiền du, quân Lục đạo làm hậu ứng. Phàm có quân hay tướng giặc quy hàng, tức thì đưa đến hành tại, không được ngăn trở quấy nhiễu”.

Tháng 9 [5/10-3/11/1793], vua thứ hai nước Xiêm La cùng với đại tướng là Phi Nhã Chất Tri đem quân sang giúp ta, quân bộ 5 vạn đóng ở Nam Vang, chiến thuyền 5 trăm đậu ở Hà Tiên, rồi sai sứ mang thư đến Gia Định. Quan lưu trấn dùng lễ vật khoản đãi rồi đưa sứ giả đến nơi Vương đóng quân. Vương sai trả lời thoái thác, đại lược nói tiết trời gần mùa gió bấc, đường thủy không tiện; do đó quân Xiêm bèn kéo về.

Nguyễn Quang Toản phát thêm viện binh do đường thượng đạo Sa Lung kéo vào, thế quân rất thịnh. Vương thấy quân ta vây thành phải chống giặc hai mặt, mà tướng sĩ thì lâu ngày mỏi mệt, lại gặp mùa mưa, bèn ra lệnh cho các tướng rút quân về.

Thuyền Vương từ cửa Thị Nại về đóng ở cửa Xuân Đài [huyện Sông Cầu, Phú Yên]; Võ Tánh, Nguyễn Văn Trương đều đem thủy binh đi theo.

Sai Tôn Thất Hội dùng bộ binh ở lại trấn thủ Phú Yên, Nguyễn Huỳnh Đức quản hai chi Túc Oai và Kiến Võ giữ trung đạo La Thai, Nguyễn Long cai quản chi Chấn Võ giữ thượng đạo Thạnh Thành, Vũ Văn Lượng và Nguyễn Văn Nhân quản 36 chiếc sai thuyền giữ hạ đạo Vũng Lấm [huyện Sông Cầu, Phú Yên]; toàn bộ đều do Hội điều bát.

Thuyền Vương đến cửa biển Nha Phu [Ninh Hòa, Khánh Hòa]. Đắp bảo Mông Phụ [Gò Xoài] ở Bình Khang; Vương đến xem, đắp xong sai Nguyễn Văn Thành  giữ.

Đặt nhà trạm và kho tạm từ Bình Thuận vào Nam, cho đến trạm Hưng Phước [Bà Rịa]

Sai Võ Tánh quản năm vệ Ban Trực tả, hữu, Tuyển Phong tả, hữu và Long Võ, cùng bệnh binh các vệ và các tướng sĩ mới đầu hàng, đi chiến thuyền về Gia Định trước, Nguyễn Văn Trương đem thủy quân đậu ở cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa] để đợi Nguyễn Vương.

Vương thấy bảo cũ Hoa Bông địa thế tốt, đánh hay giữ đều tiện, bèn sai các quân và điều động 3.000 dân Bình Thuận, 1.000 dân Thuận Thành khởi đắp trọn một tháng thì xong, gọi là thành Diên Khánh, tức là tỉnh lỵ Khánh Hòa ngày nay. Thành cao 1 trượng [4 mét], chu vi hơn 510 trượng [510 . 4 = 2.040 mét], mở sáu cửa, đông và nam đều có một cửa, tây và bắc đều hai cửa, trên cửa có lầu, bốn góc có cồn đất.

Triệu Lưu thủ Bình Khang là Nguyễn Thoan và Ký lục là Đặng Hữu Đào đến hành tại, lưu Cai bạ Nguyễn Y Mân hiệp theo Nguyễn Văn Thành để biện lý các việc ở dinh.

Nguyễn Nhạc chết; các tướng Tây Sơn Nguyễn Văn Hưng, Nguyễn Văn Huấn thuộc phe Nguyễn Quang Toản ép Nguyễn Nhạc mà giữ lấy thành, Nhạc tức giận phát bệnh chết. Quang Toản phong cho con Nhạc là Nguyễn Văn Bảo làm Hiếu công, cắt huyện Phù Ly [ Phù Mỹ, Bình Định] cho làm thực ấp. Văn Bảo rất bất bình, mẹ Bảo nói khích rằng :

“Mở mang bờ cõi đều là công của cha mày, nay Quang Toản cho mày ăn lộc một huyện, thà chết còn hơn chịu nhục”.

Tháng 10 [4/11-2/12/1793], Tôn Thất Hội dâng biểu nói :

“Mùa mưa lụt, nước sông Đà Diễn [sông Đà Rằng, thị xã Tuy Hòa, Phú Yên] chảy gấp, sợ quân giặc lấn vào, tiến thoái đều khó, xin lùi về sông Bàn Thạch [huyện Tuy Hòa, Phú Yên] mà đóng”.

Vương quở trách rằng :

“Hiện nay đối với xã tắc và nhân dân, mối lo của ta tức là mối lo của khanh vậy. Đất Phú Yên là nơi đứng mũi chống giặc, được khanh ở đó ta mới yên lòng. Thế mà khanh là Đại tướng trấn nơi trọng yếu, thấy giặc nhòm ngó mà đã sợ không dám tiến, lại vô cớ muốn lui quân, chẳng phải là tự mình tỏ ra hèn yếu để cho giặc cười sao. Huống chi thượng đạo thì có Nguyên Long, hạ đạo thì có Nguyễn Văn Nhân, đủ giúp đỡ nhau. Nếu giặc đến mà chống không nổi, bấy giờ lui cũng chưa muộn. Nay nếu sợ giặc mà muốn lánh thì đem đầu về hiến, tự có tướng khác thay ngay! Ta nghe khanh ở trong quân ngày đêm say mềm, nếu quân giặc biết, há chẳng hỏng việc ư ? Lại nghe quân sĩ xuống làng cướp phá, không ngăn cấm được, lỗi ấy ở ai ? Phép đáng trị nặng, nhưng e người ta bàn tán nên hãy tạm tha. Từ nay phải nghiêm thêm tướng lệnh mà giữ yên lấy dân trong hạt...., để xứng với trách nhiệm được ủy thác”.

Tù trưởng dân tộc thiểu số Đồng Hương ở phủ Bình Khang đến hành tại bái yết; ban cho y phục, cho lệ theo Cai cơ Nguyễn Văn Quế, trở về thượng đạo, tập hợp dân  đặt đồn phòng giữ.

Truy lục các tướng sĩ chết vì việc nước ở hai phủ Diên Khánh và Bình Khang; hỏi rõ con cái anh em, chọn lấy một người thân nhất, biên rõ họ tên, làm sổ chuyển nộp, để tùy công mà lục dụng.

Triệu Nguyễn Văn Thành về giữ Diên Khánh, Nguyễn Huỳnh Đức thay giữ Bình Khang.

Vương đem quân về Gia Định, khi thuyền ra biển, gió to nổi lên; thuyền hộ tống của Tham tri Hộ bộ Nguyễn Đức Chí và Cai đội túc trực Lưu Văn Trung bị lật chìm; Vương bèn ra lệnh cho các quân lên bộ mà về.

Khiến Khâm sai cai cơ Trần Phước Chất sang Xiêm báo tin thắng trận. Tặng Phật vương một chiếc thuyền rồng, hai cây hoa vàng bạc, mười lạng ký nam, sáp ong và đường cát đều 500 cân; tặng Vua thứ hai 2 cây hoa vàng bạc, sáp ong và đường cát đều 500 cân.

Tổ chức những quân thất lạc trở về và các tướng sĩ mới hàng làm ba vệ Uy võ, Trung kích và Tiền kích dinh Hậu quân, lấy Khâm sai cai cơ Võ Di Minh làm chánh vệ vệ Uy Võ.

Đổi vệ Thần sách làm quân Thần sách; các đội Ban trực tiền, tả hữu, hậu làm bốn vệ tiền, tả, hữu, hậu; các đội Ban trực tuyển phong tiền, tả, hữu, hậu làm bốn vệ tiền, tả, hữu, hậu; các đội Túc trực làm vệ Túc trực, đều lệ vào quân Thần sách.

Tháng 11 [3/12/1793-1/1/1794], Vương thấy quân cấm vệ theo đi đánh trận đã lâu ngày, ra lệnh cho chia làm hai phiên để nghỉ ngơi, cứ 15 ngày một hạn, hết hạn lại đến hàng ngũ.

Lấy thuộc nội cai đội là Thái giám Lê Văn Duyệt làm thuộc nội vệ úy. Duyệt là người Chương Nghĩa [huyện Tư Nghĩa], phủ Quảng Ngãi, sinh ra thiếu bộ phận sinh dục, lúc đầu sung làm chức Thái giám, từng đem quân ra trận, trầm mặc đánh giỏi. Đến nay vì tòng chinh có công, được trao chức này.

Đặt vệ Hùng võ quân Thần sách, lấy người quê ở Bắc Hà thuộc ba đội của vệ Ban trực tuyển phong hậu bổ sung vào. Lấy Thuộc nội nội cai đội Nguyễn Đức Xuyên làm Vệ úy, Trần Văn Huy làm Phó vệ úy.

Tổ chức quân Lục đạo Quảng Ngãi làm ba đội Trung võ, Tả võ, Hữu võ hiệu Quảng Vũ dinh Trung quân, lấy Khâm sai cai cơ đội Trịnh Quang Chiêu làm trưởng hiệu để quản suất.

Sai Cai đội Quàng Nói Vè và đội trưởng Pa Đơ Chê người Âu Châu sang thành Goa, thuộc địa của Bồ Đào Nha tại Ấn Độ và xứ Malacca, Mã Lai, tìm mua khí giới.

Triệu Nguyễn Văn Thành về. Sai Đông cung  Cảnh trấn thành Diên Khánh, cho Giám mục Bá Đa Lộc đi theo. Khiến Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân, Giám quân Trung dinh Tống Phước Đạm, Lưu thủ cai cơ quản suất Trấn Định là Mạc Văn Tô, Cai cơ đạo Tân Châu là Nguyễn Đức Thành cùng các tướng sĩ đi theo để điều bát. Khi sắp đi Vương dụ Đông cung rằng :

“Đất Diên Khánh bốn mặt đều là chiến trường, dân chúng lầm than lắm rồi. Ta ngày đêm vất vả, nếm đủ đắng cay mới giành được miếng đất ấy. Con nên chuyên tâm, trong giữ yên dân, ngoài lo chống giặc, để đáp tấm lòng mong mỏi của dân và khiến quân giặc phải sợ. Con phải gắng làm như chính ta trông thấy”.

Lại nói :

“Đế vương từ xưa chưa ai là không học. Thế cho nên Thái Giáp làm được cháu hiền của Vua Thang, Thành Vương làm được vua giỏi của nhà Chu, cũng đều nhờ học mà nên đức. Khi việc binh rỗi con nên vâng theo sư phó, chăm đọc kinh sách, khiến cho sự học được sáng tỏ, nghiệp đức được tiến lên. Đến như đối với xung quanh thì nên gần người ngay thẳng, xa kẻ gian tà, thế mới gọi là sáng suốt biết người. Ra đi nên kính nhớ lấy”.

Lại dụ Phạm Văn Nhân và Tống Phước Đạm giúp đỡ Đông cung, định nghiêm tướng lệnh, tự cai cơ trở xuống, không tuân mệnh thì chém.

Triệu Nguyễn Huỳnh Đức về, khiến lưu những quân Chân Lạp, Chà Và [Java] do Đức cai quản, ở lại Diên Khánh để sung sai phái.

Triệu Tôn Thất Hội về, khiến Vũ Văn Lượng và Nguyễn Long Hiệp với Lưu thủ Nguyễn Văn Nhân cùng giữ Phú Yên.

Đông Cung Cảnh đến Diên Khánh, lại sai Mạc Văn Tô và Nguyễn Đức Thành đi Phú Yên hội đồng với bọn Vũ Văn Lượng trù tính việc quân.

Bắc cầu qua sông Vàm Cỏ [Long An], sai Trương Phước Luật trông nom công việc.

Tháng 12 [2/1-30/1/1794], lấy Cai cơ phó Tiền chi Tiền quân Nguyễn Tiến Lượng quản đạo Kiên Giang, Cai cơ đốc chiến Nguyễn Khoa Cương quản hai đạo Tân Châu [An Giang] và Châu Đốc [An Giang], Cai cơ Tiền chi Hậu thủy dinh là Nguyễn Bình quản đạo Cần Giờ [Sài Gòn], kiêm hai đạo Vũng Tàu [Bà Rịa, Vũng Tàu] và Đồng Tranh [Sài Gòn].

Dân Xiêm đói, xin mua gạo ở Kiên Giang [Rạch Giá], quản đạo Nguyễn Tiến Lượng đem việc tâu lên. Vương nói :

“Nước ta với nước Xiêm vốn có tình láng giềng tốt với nhau, dân Xiêm cũng như dân ta, sao nỡ thấy người ta đói kém mà không thương?”.

Bèn ra lệnh bán gạo.

Chú thích:

1.Bình Nhi: Theo Vân Đài Loại Ngữ của Lê Quí Đôn, Bình Nhi là cửa ải quan trọng ở tây bắc biên giới tỉnh Lạng Sơn và Trung Quốc.

2.Thủy Khẩu: Theo Vân Đài Loại Ngữ, cửa Thủy Khẩu là một cửa khẩu quan trọng ở tỉnh Cao Bằng.

3.Du Thôn: Cửa ải ở thôn Du Thôn, xã Bảo Lâm, châu Văn Uyên; nay thuộc huyện Cao Lộc tỉnh Lạng Sơn. Theo Phương Đình Dư Địa Chí, phàm giao tống công văn (việc thường) và khách thương đi lại giữa ta và Trung Quốc đều do cửa này.

4.Ngao trưởng: tức Trưởng kho.

5.Hoa Sơn: phố Hoa Sơn, thuộc Thất Khê, huyện Tràng Định, Lạng Sơn.

6. Côn Dương: tên một huyện thời Hán, nay thuộc tỉnh lỵ tỉnh Hà Nam. Xưa vua Quang Vũ nhà Đông Hán đánh bại quân Vương Mãng ở đó.

7. Tuyên Thất: cung của nhà Ân; khi Vũ Vương đánh được Trụ, bắt treo cổ giết ở cung này.

8. Hỏa xa đại bác: đại bác của người Âu Châu, có bánh xe di động như xe.

9.Can thành : tức can qua và thành quách, chỉ vũ khí và thành để bảo vệ đất nước

Chú họ của Cựu hoàng Lê Chiêu Thống là Lê Duy Trị trốn sang Trung Quốc, các quan tại Lưỡng Quảng cùng Vua Càn Long bàn định cho an sáp tại tỉnh Giang Nam:

“Ngày 30 tháng giêng năm Càn Long thứ 59 [1/3/1794]. Tổng đốc Lưỡng Quảng Giác La Trường Lân, Tuần phủ Quảng Tây Trần Dụng Phu tâu rằng:

 ‘Chú họ của Lê Duy Kỳ, bà con thân chịu tang chung là Lê Duy Trị, cùng Trương Ðình Quyến từ An Nam, cải trang cạo tóc xin đầu thuận, xin được an trí. Tra xét tên Di này thuộc họ Lê, chi phái gần, không tiện đuổi về nước này, rồi sinh hấn khích. Nếu lưu tại Lưỡng Quảng, cương vực giáp giới; nếu người trong nước nghe tin con cháu họ Lê trốn vào nội địa, thì cũng không thành sự thể.’

Vua phê rằng nhận xét đúng. Lại tâu:

 ‘Trước đây thời Lê Duy Kỳ đầu thuận nội địa, những người tùy tòng đều cho an sáp tại các xứ như Chiết Giang, Giang Ninh.’

 Phê đúng. Lại tâu:

 ‘ Nay chủ tớ Lê Duy Trị chỉ có 2 người, xin theo tiền lệ giải đến Giang Nam [Giang Tô, An Huy] cho an sáp.’

Nhận được chiếu chỉ:

 ‘Cho làm như vậy.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1445, trang 15-16)

Vua Càn Long căn dặn Tổng đốc Giang Nam Thư Lân sai thuộc hạ lưu tâm kiểm tra, không để cho hai người này cấu kết với những người An Nam đã an sáp tại đây rồi gây sự:

“Ngày 16 tháng 6 năm Càn Long thứ 59 [12/7/1794]. Lại dụ:

Theo lời tâu của Trần Dụng Phu:

 ‘Người chú họ gần của Lê Duy Kỳ là Lê Duy Trị mang tùy tòng Trương Ðình Quyến đến đầu thuận, điều tra thì không có lý do gì đặc biệt; đã tuân theo chiếu chỉ sai người đem bọn Lê Duy Trị đến Giang Nam và báo rõ cho Thư Lân sắp xếp an sáp.’

 Lê Duy Trị là bà con gần với Lê Duy Kỳ họ Lê, xin đầu thuận nội địa. Tuy điều tra thì không có lý do đặc biệt, nhưng cũng không nên cả tin. Ðất Giang Nam trước đây từng an sáp người nhà Lê cũ, yên tĩnh đã lâu; không thể để cho bọn chúng thông đồng, gây sự phiến động. Nay truyền dụ Thư Lân, sau khi Lê Duy Trị được giải đến, cho an sáp ỗn thỏa, và sức thuộc hạ lưu tâm kiểm tra, không để cho gây sự, như mới thỏa đáng.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1455, trang 3-4)

Do Vua Tây Sơn gửi biểu văn sang nhà Thanh tâu rằng họ hàng nhà Lê không có người nào tên là Lê Duy Trị, nên được lệnh đem hai người đến kinh sư điều tra thêm. Lê Duy Trị khai nguyên tên là Lê Duy Phổ; cho gặp mặt mẹ Cựu hoàng Lê Chiêu Thống và thân nhân hoàng tộc nhà Lê, thì đều xác nhận là bà con. Sau đó Vua Càn Long gửi chiếu thư cho Quốc vương Nguyễn Quang Toản, nói rõ sự việc:

“Ngày 22 tháng 10 năm Càn Long thứ 59 [14/11/1794]. Lại dụ các Quân cơ đại thần:

Ngày hôm này Ủy viên từ Giang Ninh [Nam Kinh] đem 2 người  Lê Duy Trị, Trương Ðình Quyến  giải tới. Lệnh Quân cơ đại thần tra hỏi rõ ràng, khai rằng y nguyên tên là  Lê Duy Phổ, cùng chung tằng tổ [ đời cố], thuộc vai chú Lê Duy Kỳ; lại cầm bút khai phổ hệ chi phái, cùng tình hình [những người] tỵ nạn đầu thuận, tương đối rõ ràng. Lại ra lệnh cho mẹ Lê Duy Kỳ và Lê Duy An nhận diện, xác minh bọn này; lúc gặp thì ôm đầu khóc, xét lời nói và sắc mặt thì không phải là giả dối. Vậy Lê Duy Phổ thuộc thân tộc họ Lê, không còn nghi ngờ gì nữa.

Trước đây biểu văn của Nguyễn Quang Toản xưng rằng e bọn này do Thổ mục mạo danh đầu thuận, hiển nhiên là giả tạo; nay đặc cách ban sắc dụ huấn thị rõ ràng. Bọn Tổng đốc nhận được, lập tức sai phái viên mang đến trấn Nam Quan, vẫn ra lệnh cho Thành Lâm ban cấp.

Sau khi phụng mệnh, lệnh đợi viên Quốc vương  tiếp nhận xong, tâu phúc đáp ra sao; hoặc y tâu trình đầy đủ, viên Tổng đốc tiếp nhận được, thì cấp tốc tâu lên. Ngoài ra đem Lê Duy Phổ,Trương Ðình Quyến 2 người đến Kim Giản gần đó, cho nhập vào Tá lãnh họ Lê để cho an sáp. Ðem dụ này truyền để hay biết.

Sắc dụ Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản rằng:

‘Trước đây theo lời tâu của Tổng đốc Lưỡng Quảng Trường Lân rằng nước An Nam trình tiến biểu văn, xưng rằng ‘Tra khắp nước không có người nào tên là Lê Duy Trị, những người trong họ Lê cũng không có sự bôn đào. Sợ rằng dư đảng bọn Thổ mục nước này là Nồng Phúc Tấn, Hoàng Văn Ðồng mạo xưng để xin đầu thuận; khẩn xin tra cứu.’ Trẫm nhân đó sai Ngự tiền đại thần Phúc Trường An tra hỏi Nguyễn thị, mẹ của Lê Duy Kỳ, cùng bọn Lê Duy An; thì chúng cùng xưng rằng y là anh em họ gần, cũng không phải tên là Lê Duy Trị; như vậy biểu văn trước của ngươi không phải là sai sự thực, đáng được giáng chỉ dụ khen thưởng. Lại ra lệnh cho Tổng đốc, Tuần phủ Giang Nam đem Lê Duy Trị, bị an sáp tại tỉnh này, đến kinh đô. Qua Trẫm ra lệnh, Quân cơ đại thần tra hỏi thêm được biết Lê Duy Trị vốn tên là Lê Duy Phổ, từng được phong là Giao Quận công, thuộc vai chú của Lê Duy Kỳ, hai người cùng chung cố nội; bèn ra lệnh khai trình phổ hệ, kê khai rất chi tiết. Lại ra lệnh cho mẹ Lê Duy Kỳ cùng Lê Duy An nhận mặt, cả hai bên đều biết nhau; vậy Lê Duy Phổ là bà con gần của nhà Lê, không còn nghi ngờ gì nữa.

Trẫm phủ ngự trong ngoài, đối xử chung một lòng nhân; trước đây họ Lê thần phục Thiên triều đã hơn một trăm năm, bởi vậy lúc mẹ con Lê Duy Kỳ đến đầu thuận, Trẫm gia ơn an sáp. Sau khi Lê Duy Trị đầu thuận nội địa, đã cho an sáp tại Giang Ninh; rồi biểu văn của ngươi cho rằng sợ y thuộc dư đảng của Nồng Phúc Tấn, Hoàng Văn Ðồng mạo xưng, nên giải bọn y về kinh đô. Nếu như thực sự mạo xưng, thì cho gửi trở về nước ngươi. Nay tra vấn rõ, Lê Duy Trị vốn tên là Lê Duy Phổ, cũng không phải là dư đảng của hai họ Nùng, Hoàng; nên lý không thể trả về nước ngươi, để cho ngươi xử trị. Còn dư đảng của hai họ Nùng, Hoàng, ắt còn tại nước ngươi; tự ngươi cho tìm kiếm xử trị. Ngoài ra thủ hạ của bọn Lê Duy Phổ tại An Nam, nên xử trí như thế nào, do nước ngươi lo liệu. Nói tóm lại, cha ngươi nhận ơn sâu của Trẫm, được phong tước Vương để trông coi phên dậu; ngươi kế thừa cơ nghiệp, cần giữ lãnh thổ an ninh, kính cẩn thận trọng, ngưỡng thừa ân quyến. Những người thuộc chi gần họ Lê, đã được Thiên triều an sáp, không thể trở lại nước ngươi sinh sự, ngươi không cần phải lo điều này. Dụ ngươi một cách rõ ràng khắc thiết, kính cẩn phụng thừa Trẫm mệnh, tăng cung thuận gấp bội, không để mất nghiệp cũ, được hưởng ân đức. Ðặc dụ.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1463, trang 15-17)

Tại miền Nam vào tháng giêng năm Giáp Dần [31/1-1/3/1794], chưởng dinh Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức về đến Diên Khánh, dâng biểu xin cùng với bộ thuộc lưu lại để giúp Đông cung. Nguyễn Vương khen, sai đem tặng áo mùa xuân, nhưng sau lại triệu về Gia Định.

Tuần biển Phú Yên bị giặc biển Tề Ngôi cướp mất 7 chiếc thuyền; Vương xuống dụ nghiêm trách, sai đưa hết thuyền về Diên Khánh.

Cấm quan quân không được bán ngựa cho người nước ngoài, trái lệnh không kể ngựa tốt hay xấu, đều bị tội chết.

Tháng 2 [2/3-30/3/1794], ban áo mùa xuân cho Thượng đạo tướng quân Nguyễn Long, Lưu thủ Phú Yên Nguyễn Văn Nhân, Hiệu úy Tả chi Vũ Văn Lượng và các tướng hiệu. Lại lấy ở kho 10 cây gấm đoạn, đem đến Diên Khánh bảo Đông cung rằng nếu như có tù trưởng người Đê đến yết kiến thì ban cấp cho.

Tháng 3 [31/3-28/4/1794], quân Tây Sơn thuộc phe Nguyễn Quang Toản sai tướng là Thái úy Nguyễn Văn Hưng và Tổng quản Trần Quang Diệu đem quân thủy quân bộ vào thành Quy Nhơn [Bình Định]. Vương truyền dụ cho Đông cung Cảnh chỉnh đốn tướng sĩ, phòng bị nghiêm mật. Đông cung dâng biểu:

“Quân lấy lương ăn làm đầu, nay lương quân ở Diên Khánh chỉ đủ dùng một

tháng, sợ thiếu”.

Vương liền sai chỉ huy dinh Tiên phong Nguyễn Văn Thành thống lĩnh binh thuyền chở hơn 4 vạn phương gạo [ phương= 30 lít]; nhưng đến Vũng Tàu ngược gió chưa tiến được. Lại sắc cho Lưu thủ Bình Thuận Nguyễn Văn Tánh theo đường bộ chở 3.000 phương gạo kho đi suốt ngày đêm, để kịp chi phát.

Sai Cai cơ chi Túc vệ là Nguyễn Văn Lợi đem quân sở thuộc và quân chi Kiến Võ đi Bình Thuận thay cho Nguyễn Văn Tánh, chia đi tuần phòng các đường thủy đường bộ trọng yếu.

Hơn 60 thuyền Tây Sơn đậu ở hòn Đồi Mồi, chợt bị bão, một chiếc thuyền cùng 25 binh sĩ dạt vào cửa Tiểu [Tiền Giang], bị bắt giải đến Gia Định.

Tướng Tây Sơn là Nguyễn Văn Hưng đem 40.000 quân bộ xâm phạm Phú Yên. Lưu thủ Nguyễn Văn Nhân báo cho thành Diên Khánh; Đông cung ra lệnh cố giữ để chờ viện binh. Nhân cho rằng quân ít không chống nổi, cùng với Vũ Văn Lượng, Mạc Văn Tô, Nguyễn Đức Thành rút lui. Chợt có tin gián điệp báo rằng quân Tây Sơn đi đường núi xuống Ba Ngòi [Cam Ranh]  để triệt đường lương quân nhà Nguyễn; Đông cung bèn sai bọn Nhân đến Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận] để phòng bị. Việc tâu lên, Vương giục Nguyễn Văn Thành đốc suất các thuyền lương tiến vào Bình Thuận, vẫn điều hai chi Túc Uy và Kiến Võ cứ chở gạo lương đến thành Diên Khánh.

Tháng 4 [29/4-28/5/1794], tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu đem thủy binh vào cửa biển Nha Trang; bộ binh của Nguyễn Văn Hưng cũng đến Bình Khang; họp quân tiến sát thành Diên Khánh, vây ba mặt.

Đông cung triệu Vũ Văn Lượng về thành chống giữ, sai Nguyễn Văn Nhân đóng đồn Long Cương [Gò Rồng], Mạc Văn Tô và Nguyễn Đức Thành đóng đồn ở Ba Ngòi, Nguyễn Long đóng đồn ở Thượng đạo, để chặn đường không cho địch thông viện. Quân Nguyễn Văn Thành đến, bèn cùng Nhân tiến đóng ở các xứ Phong Lộc và Cầu Dài [Trường Kiều]. Tây Sơn đánh thành liền mấy ngày; súng trong thành bắn ra, quân địch chết và bị thương rất nhiều. Vua nghe tin, bèn thân cử đại binh đi đánh, sai chạy dụ cho Đông cung rằng :

“Giặc cậy đông mà kiêu, không đáng lo. Con nên cùng các tướng giữ thành cho vững, không bao ngày nữa đại binh sẽ tới. Nếu bỏ thành ấy thì từ Chánh phó tướng trở xuống đều lấy quân pháp trị tội”.

Sai Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức, Lễ bộ Nguyễn Đô, Tham mưu Nguyễn Thái Nguyên, Hộ bộ Phan Thiên Phước, Hình bộ Nguyễn Văn Nghị ở lại trấn giữ Gia Định, kiêm coi các việc binh dân bốn dinh Trấn Biên, Phiên Trấn, Trấn Định, Vĩnh Trấn; Vệ úy vệ Ban trực hữu Tô Văn Đoài quản quân các vệ để phòng giữ thành Gia Định.

Vương thân đem thủy quân cứu viện. Sai Chưởng Tiền quân Tôn Thất Hội điều bát dinh Tiền thủy làm tiên phong, Chưởng Hậu quân Võ Tánh điều bát dinh Hậu thủy làm hậu tập, thuộc nội cai cơ Võ Di Nguy thống suất dinh Trung thủy để hộ giá, Hộ bộ Trần Đức Khoan, tham tri Nguyễn Văn Mỹ và Nguyễn Kỳ Kế đi theo trông coi việc lương.

Thuyền Vương tiến đến vũng Diên [Khánh Hòa], nhìn xa thấy  thuyền của Tây Sơn ở Hòn Chông; đạo quân Tôn Thất Hội đuổi theo không kịp, bèn đóng lại Vũng Tàu Phan Rang.

Tây Sơn nghe tin đại binh đến, tức thì giải vây Diên Khánh, quân thủy chạy về Quy Nhơn, quân bộ lui về Phú Yên. Vương được tin liền sai Nguyễn Văn Thành đem quân theo Đông cung đánh đuổi, để Nguyễn Đức Thành ở lại giữ thành Diên Khánh.

Tháng 5 [29/5-26/6/1794], thuyền Vương tiến đóng ở cửa biển Xuân Đài [huyện Sông Cầu, Phú Yên], sai Võ Tánh đem quân đánh giặc ở chợ Hội An [Phú Yên], quân Tây Sơn thua, lùi giữ Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định]. Vương điều Tánh rút, rồi sai Nguyễn Văn Thành kiêm quản quân Nguyễn Long, Võ Văn Lượng, Mạc Văn Tô, Nguyễn Văn Tánh, Nguyễn Văn Lợi do các xứ Hà Nha [huyện Vân Canh, Bình Định], An Tượng ở thượng đạo mà đánh sau lưng địch, vẫn theo lệnh tiết chế của Đông cung.

Thuyền Vương đến cửa biển Thị Nại, tiến đánh Bình Định lần thứ hai. Mặt trận khác, sai Tôn Thất Hội lãnh quân các vệ đánh các bảo Tiêu Cơ, Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận], đều lấy được. Quân Tây Sơn thua chạy, tịch thu hơn 40 cỗ đại bác và khí giới không xiết kể. Phía quân Nguyễn Phó tướng Tiền quân Nguyễn Văn Thư bị trúng đạn chết; Hội sai Cai cơ Nguyễn Đình Đắc đuổi theo tới núi Tam Tòa, bắt được 800 quân địch.

Tổng quản Trần Quang Diệu và Đổng lý giặc là Nguyễn Văn Thận từ Diên Khánh rút về, đem 8.000 quân chia đóng ở Nhạn Châu [Bãi Nhạn], Sâm áo [Vũng Sâm]; bị đánh giết và bị thương rất nhiều.

Thủy quân Nguyễn chặn ngang cửa biển. Thái úy Tây sơn là Nguyễn Văn Hưng, Thống lĩnh Nguyễn Văn Chân ở trong cửa biển chẹn chỗ hiểm chống giữ. Riêng Hộ giá Nguyễn Văn Huấn giữ chợ Vân Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định] và Điểm kiểm Trấn Viết Kết giữ đồn Hà Nha [huyện Vân Canh, Bình Định] để chống bộ binh Nguyễn. Đông cung dâng biểu xin chia đường tiến đánh; Vương dụ rằng :

“Thủy binh giặc đương khốn với ta, tiến lui đều khó. Thủy thua thì bộ cũng thua theo, việc gì mà lo. Con nên ra lệnh cho Nguyễn Văn Thành cùng các tướng tùy địa thế đặt đồn bảo ở khoảng La Thai và Hà Nha, lại đặt thêm trọng binh ở Cù Mông [thành phố Qui Nhơn, giáp Phú Yên], hễ giặc tiến thì ta lùi, giặc lùi thì ta tiến, làm thế “bạng duật tương trì”, chờ khi ta phá được thủy binh giặc thì bấy giờ sẽ đánh úp lấy thành Quy Nhơn, dễ như trở bàn tay vậy”.

Tháng 7 [27/7-24/8/1794], sai truyền dụ cho quan Lưu trấn Gia Định phái chở gạo lương ra chứa ở Diên Khánh.

Vương từ Bình Định rút về cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa], vào thành Diên Khánh; Nguyễn Văn Thành tháp tùng. Để Nguyễn Văn Trương ở lại kiêm quản binh thuyền hai vệ Ban trực hậu và Tuyển phong hậu đóng giữ địa đầu tỉnh Phú Yên, Trương Phước Luật kiêm quản binh thuyền ba vệ Ban trực tả, Ban trực hữu, Tuyển phong tiền, đóng giữ Vũng Lấm [huyện Sông Cầu, Phú Yên]. Sai Nguyễn Long và Võ Văn Lượng giữ Phú Yên, Mai Tiến Vạn và Nguyễn Văn Nguyện giữ Thạch Thành [huyện Tuy Hòa, Phú Yên].

Miễn việc bắt lính tại Phú Yên, nếu ai tòng quân thì được miễn sưu thuế; cho sửa đắp thành Diên Khánh.

Tháng 8 [25/8-23/9/1794], Vương thấy Đông cung đóng lâu tại Diên Khánh, bèn sai đem tướng sĩ dinh Tả quân về Gia Định trước.

Tháng 9 [24/9-23/10/1794], Nguyễn Vương đem quân về Gia Định, để Chưởng hậu quân Võ Tánh ở lại trấn giữ thành Diên Khánh. Qua sự thỏa thuận với Vương, người Xiêm đưa vua nước Chân Lạp là Nặc Ấn về nước. Trước kia Ấn bị người Chà Và [Java] đánh, phải chạy sang Xiêm; đến nay Xiêm đưa Ấn về nước, rút Chiêu Thùy Biện về giữ Bắc Tầm Bôn [Battambang, Cambodia]. Ấn sai sứ đến tạ ơn;Vương sai Bảo hộ Nguyễn Văn Nhàn và Vệ úy Lê Thành Lý đem các thứ gấm đoạn ban thưởng, lại cho 4.000 hộc thóc, 800 phương gạo.

Vua Thủy Xá mới lên ngôi, sai người đến thượng đạo Phú Yên thông hiếu, xin làm phiên thuộc. Bọn Nguyễn Long và Võ Văn Lượng tâu lên; Vương sai ban cho 2 chiếc áo gấm và những vật như cồng [chiêng] thau.

Lấy Đặng Trần Thường làm Hữu tham tri Lại bộ. Thường là người Chương Đức [huyện Chương Mỹ, Hà Tây], đỗ sinh đồ triều Lê, gặp loạn phải ẩn tích. Mùa đông năm ngoái [1793] cùng người đồng quận ở Thanh Oai [Hà Tây]  là Nguyễn Bá Xuyến vượt biển đến. Khi qua thành Diên Khánh, vái Đông cung Cảnh mà nói rằng :

“Chưa gặp được vua nên không dám lạy”

Đông cung hậu đãi. Khi đến nơi, Vương giục dẫn vào yết kiến, hỏi về sự thế ở Bắc Hà, Thường trình bày mọi điều đều hợp ý. Trong chiến dịch Thị Nại, Thường đi theo bàn việc quân. Nguyễn Bá Xuyên cũng được làm cai đội, sai trở về Bắc Hà chiêu dụ hào kiệt.

Tháng 10 [24/10-22/11/1794], tướng Tây sơn Tổng quản Trần Quang Diệu và Tư lệ Lê Trung đem quân thủy bộ lại xâm phạm Phú Yên. Nguyễn Long và Võ Văn Lượng lui đóng giữ Bình Khang. Võ Tánh đem sự việc báo lên, xin một mình chống giữ cả mặt ấy và sai bọn Long về Gia Định. Vương chấp nhận và dụ rằng :

 “Quân địch ở xa lại, lợi ở đánh chóng. Khanh nên bền giữ, lấy mình thong thả đợi nó mệt nhọc. Đó là kế sách vạn toàn. Phải nên cẩn thận”.

Dựng thêm kho tạm ở hai đạo Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận] và Ma Li [huyện Bắc Bình, Bình Thuận]. Sai Bình Thuận thu trước thóc thuế năm Ất Mão [1795] xay thành gạo 3.000 phương [1 phương khoảng 30 lít], chứa ở kho Phố Hài ; chở 2.000 phương gạo lương ở Gia Định đem chứa ở kho Ma Li.

Tháng 11 [23/11-21/12/1794] Ban quần áo cho Hậu quân dinh Võ Tánh và các tướng sĩ dưới quyền cùng dụ rằng :

“Tướng sĩ dinh ngươi là nanh vuốt của ta đó. Mới rồi tiến đánh Thị Nại, ngày mặc giáp sắt, đêm cầm giáo lạnh, trải 5, 6 tháng mà việc vua không lỗi. Huống lại đóng giữ biên đình đã lâu, xông pha sương tuyết, khó nhọc như thế, rất đáng nên khen thưởng. Đặc biệt ban cho quần áo để tỏ ý vua tôi như một”.

Tháng 11 nhuần [22/12/1794-20/1/1795] Quân địch lấn vào địa đầu Bình Khang, Võ Tánh báo lên; Vua dụ rằng :

 “Nay đương mùa gió bấc, giặc nhân thuận gió đem quân thủy bộ vào cướp, ý giặc là ở Diên Khánh. Thành này chứa lương thực và chiến cụ nhiều, chính là làm kế cố thủ. Nếu giặc xông đến thì cần phải thận trọng, giặc khéo đánh thì ta khéo giữ, dẫu có trăm chước nhử ta cũng chớ nên khinh động; đợi lâu ngày, giặc sinh trễ nải, thừa cơ đánh úp tất phải phá được”.

Bèn sai lưu thủ Bình Thuận là Nguyễn Văn Tánh đem quân Kiến Võ đi Diên Khánh theo Võ Tánh sai khiến, Cai cơ Nguyễn Văn Lợi đem quân chi Túc uy thay giữ Bình Thuận; Nguyễn Văn Hào và Nguyễn Văn Chấn trấn Thuận Thành, đem quân gốc Chiêm Thành đi phòng ngự miền thượng đạo.

Sai Chưởng cơ Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức điều bát bộ binh, quản Tiên phong Nguyễn Văn Thành làm phó, thẳng tiến đến Phan Rang để làm thanh ứng ở xa với thành Diên Khánh, Hiệu úy Mạc Văn Tô và Cai cơ Nguyễn Văn Lợi đều thuộc dưới quyền. Lại sai thu 5.000 phương gạo  nạp ở Thuận Thành chứa ở kho Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận] để cấp cho quân.

Tổng quản Tây Sơn là Trần Quang Diệu đem quân đánh thành Diên Khánh; Tư lệ là Lê Trung lấn vào Du Lai, chặn đường tiếp viện của Bình Thuận. Quân Nguyễn Văn Tánh không tiến được, phải kéo về; Vương nghe tin, cho lệ theo Nguyễn Huỳnh Đức điều khiển. Sai Hiệu úy Tiền chi Trung quân là Nguyễn Văn Đắc quản 10 chiếc binh thuyền đóng giữ ở Vũng Tàu [Phan Rang].

Tháng chạp [21/1-18/2/1795] tướng Trần Quang Diệu cắt đứt đường lấy nước của thành Diên Khánh; Võ Tánh điều quân đánh. Quân địch ập sát vào để lên thành, bị súng trên thành bắn chết rất nhiều; phía ngoài đắp lũy cao vây bốn mặt. Tánh cố giữ, lại nhân địch sơ hở cho quân ra đánh úp, bắt được Đô đốc là Định, quân địch hàng nhiều. Tây Sơn càng đánh gấp; trong thành thiếu muối, quân lính ăn uống rất khổ. Tánh lấy điều trung nghĩa mà khuyến khích, mọi người đều liều chết chống cự . Bèn sai cảm tử, nhân đêm lọt vây ra ngoài dâng biểu báo tin.

Khi nhận được biểu, Vương rất mừng, hỏi rõ tình hình rồi khen rằng :

 “Tướng sĩ như thế dẫu người đời xưa cũng không hơn, thực là may lớn cho nhà nước”.

Bèn ban dụ cho Võ Tánh:

 “Đạo làm đại tướng, quý ở mưu trí mà không quý ở sức mạnh, không tham thắng nhỏ mới được công to. Kế ngày nay chém tướng nhổ cờ không bằng đóng quân giữ vững, đợi giặc hao mòn, chờ ta chỉnh đốn binh thuyền định ngày thẳng tiến, bấy giờ trong ngoài giáp đánh, thừa thế đuổi dài, một mẻ lưới thì bắt hết, đó là thượng sách. Nên cẩn thận”.

Quản Hậu thủy dinh là Bảo hộ Nguyễn Văn Nhàn, Hiệu úy Hữu chi Trung quân là Nguyễn Văn Nhân sung Chánh phó sứ sang Xiêm. Trước đó Tây Sơn Nguyễn Quang Toản sai sứ đem vàng bạc lễ hậu, cầu thông hiếu với Xiêm, làm kế “hòa xa đánh gần”. Người Xiêm biết ý, vừa gặp sứ nhà Nguyễn đến, bèn đem hết việc nói cho biết. Lại nói :

“Nếu nay bắt sứ ấy đưa cho Nguyễn Vương giết thì giặc cũng không hết, chi bằng nhân kế làm kế khiến cho giặc tin, Phú Xuân tất không đề phòng”.

Nhân hẹn ngày cất quân; Xiêm theo đường núi đánh mặt sau, quân Nguyễn do đường thủy đánh mặt trước; Phú Xuân [Huế] đã lấy được thì Quy Nhơn không đánh cũng vỡ. Sứ về báo; Vương bèn sai bọn Nhàn sang ước hẹn ngày phát quân. Vừa lúc nước Xiêm có việc với Miến Điện, nên không thực hiện được; bọn Nhàn bèn trở về.

Tư lệ Tây Sơn là Lê Trung đánh cướp bảo Phan Rí [bắc Bình Thuận]. Bọn Nguyễn Huỳnh Đức lui về Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận] , đem việc báo lên. Vua dụ sai Nguyễn Huỳnh Đức đem hết quân bộ thuộc về giữ Ma Li [huyện Bắc Bình, Bình Thuận], Nguyễn Văn Thành, Nguyễn Văn Lợi, Nguyễn Văn Tánh, Mạc Văn Tô vẫn ở lại Phố Hài để chống giặc. Vua răn bảo rằng :

“Nếu giặc đến mà không địch nổi thì từ từ đặt phục binh mà rút lui. Nếu chưa gặp giặc mà đã lui trước để giặc khinh thì có quân pháp đó”. Sau đó quân Tây Sơn tiếp tục uy hiếp.

Vào mùa đông [1794], Tư khấu Tây Sơn là Vũ Văn Dũng giết Thái sư Bùi Đắc Tuyên tại Huế. Đắc Tuyên là cậu Vua Nguyễn Quang Toản; sau khi Vua Quang Trung mất, được phó thác giúp Quang Toản. Đắc Tuyên lên nhiếp chính, độc tài sống chết nằm trong tay, nên các tướng nhiều người oán. Đắc Tuyên sai Ngô Văn Sở thay Vũ Văn Dũng điều bát việc quân tại Bắc Thành, rồi triệu Dũng về. Bấy giờ Trung thư Trần Văn Kỷ bị Đắc Tuyên xử tội đồ, đày ra trạm Mỹ Xuyên [huyện Phong Điền, Thừa Thiên]. Khi Vũ Văn Dũng từ Bắc Thành về, Kỷ bèn đón Dũng nói hết tình trạng Đắc Tuyên chuyên chế lộng quyền, dặn Dũng dùng kế mà giết. Dũng đến Phú Xuân, bàn mưu với Thái úy Nguyễn Văn Hưng và Hộ giá Nguyễn Văn Huấn tuyên bố là ra cánh đồng phía nam để tế cờ, nhân đêm đem đồ đảng vây Đắc Tuyên ở chùa Thiền Lâm [ huyện Hương Thủy, Huế], nơi Đắc Tuyền dùng làm dinh để ở. Nhưng hôm đó Đắc Tuyên  có việc,  vào ngủ ở phủ Quang Toản. Dũng bèn dời quân đến vây phủ, Quang Toản bất đắc dĩ phải bắt Đắc Tuyên đưa cho Dũng. Dũng cho dìm chết; riêng con Đắc Tuyên là Đắc Thận và bè đảng hơn mười người đều bị Dũng giết. Dũng sai làm tờ chiếu giả lệnh cho Tiết chế Nguyễn Quang Thùy đóng gông giải Ngô Văn Sở về Kinh, rồi đem giết. Dũng lại sai Nguyễn Văn Huấn dẫn  quân vào thành Quy Nhơn, giả danh tiếp viện, nhưng lập mưu để cướp binh quyền của Lê Trung và Trần Quang Diệu.

Vào cuối năm Càn Long thứ 59 [1/1795], bấy giờ viên Tri đạo Thành Lâm đã được thăng chức Tuần phủ Quảng Tây; y được lệnh Vua nhà Thanh mang sắc thư và áo mãng bào đến trấn Nam Quan ban cho Quốc vương Nguyễn Quang Toản. Viên Quốc vương hay tin trước, bèn gửi tờ trình cáo lỗi vì bệnh đậu không đích thân đến quan ải nhận lãnh đươc, sai các Bồi thần Nguyễn Văn Dụng, Ngô Thì Nhậm thay mặt cảm tạ:

“Ngày 24 tháng 12 năm Càn Long thứ 59 [14/1/1795]. Lại dụ Quân cơ đại thần:

Thành Lâm tâu  rằng cung kính mang sắc thư và những vật kiện như áo mãng bào, đến trấn Nam Quan ban thưởng cho Nguyễn Quang Toản. Trên đường qua phủ Thái Bình [Quảng Tây], nhận được thư trình của Nguyễn Quang Toản rằng:

 ‘Tiếp nhận thư báo tin, biết được Thiên tử sủng hạnh, thực đáng đích thân đến quan ải nhận lãnh. Nhưng chẳng may bị bệnh thủy đậu, kỵ ra ngoài trời gió, nên không thể đích thân đến được. Bèn kính cẩn sai Bồi thần Nguyễn Văn Dụng, Ngô Thì Nhậm đến quan ải để thay mặt cảm tạ ơn Thiên tử, cung kính lãnh những đồ ngự thưởng (1).’

Nguyễn Quang Toản nhân bị bệnh thủy đậu, không thể đến quan ải lãnh thưởng; đặc cách ra lệnh bọn Bồi thần Nguyễn Văn Dụng đến lãnh thế. Qua sự tuyên thị rõ ràng của Thành Lâm, cùng gửi thư thông báo, giao bọn y mang trở về nước. Sự liệu biện rất tốt, nay truyền dụ cho Diêu Phần, Thành Lâm một lần nữa báo tin cho Nguyễn Quang Toản rằng:

 “Cha ngươi Nguyễn Quang Bình thần phục Thiên triều, kính cẩn giữ chức Phiên phong, được đại Hoàng đế ban ân quyến, hết sức ưu ái. Ngươi tuổi nhỏ được thế tập chức, kế thừa nghiệp nhà, đại Hoàng đế đã khen thưởng nhiều, nay lại chọn ban ân thưởng. Nay ngươi bị bệnh thủy đậu không thể đích thân đến quan ải, đặc cách sai Nguyễn Văn Dụng đến kính cẩn nhận lãnh, cung thuận nhiều, nên đã được Bản bộ viện tâu lên. Ðại Hoàng đế cho rằng ngươi tuổi nhỏ bị đau, nên lưu tâm. Quốc vương, ngươi, nên lưu ý điều trị, để thuyên giảm mau, được hưởng  ân sủng lâu dài của Thiên tử. Khi bệnh thủy đậu của người bớt, hãy phúc trình ngay. Bản bộ viện thay mặt tâu lên, để Hoàng đế được an ủi.’

Hãy dụ cho viên Quốc vương như vậy, thì y càng thêm cảm ơn và cung thuận.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1467, trang 11-12)

Tổng đốc Lưỡng Quảng Trường Lân tâu rằng thương nhân Quảng Đông gặp nạn trên biển, được An Nam cứu giúp, đưa đến quan ải. Vua Càn Long sai viên Tổng đốc soạn thư kèm theo quà thưởng gửi cho Quốc vương An Nam:

“Ngày 9 tháng 4 năm Càn Long thứ thứ 60 [26/5/1795]. Lại dụ, Trường Lân tâu: ‘Bọn thương nhân Quảng Ðông Trần Dụ Lai ra biển gặp gió, phiêu dạt đến An Nam. Ðược viên Quốc vương lo liệu, đưa đến quan ải tại Lạng Sơn.’ Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản từ khi được thế tập phong tước đến nay, hết sức cung thuận. Nay nhân thương nhân nội địa gặp phong ba bị nạn, bèn thông sức lo liệu đưa đến quan ải, chứng tỏ càng kính cẩn thận trọng, thực đáng khen. Nay thưởng cấp 4 tấm gấm đoạn, để biểu thị đặc biệt  ân quyến; thư thông báo của viên Tổng đốc soạn ra, lệnh Quân cơ đại thần sửa chữa lại rồi cho gửi đi để  Quốc vương kính cẩn nhận lãnh. Ðem dụ này truyền đi để hay biết.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1476, trang 9)

Tại miền Nam, vào tháng giêng năm Ất Mão [19/2-20/3/1795] Nguyễn Vương Phúc Ánh ban ấn thông hành cho nước Chân Lạp, trên khắc bốn chữ triện Ngự tứ thông hành. Do ấn của Chân Lạp chạm khắc hình người, thật hay giả khó phân biệt, sợ kẻ buôn làm giả mạo nên dùng ấn này. Những thuyền sai của nước Chân Lạp chở muối gạo từ Ba Xắc [Sóc Trăng] tới Nam Vang, hoặc thuyền nước ngoài đi qua các đạo Trấn Di [huyện Long Phú, Sóc Trăng] và Châu Đốc [An Giang], khám thực ấn này mới cho đi.

Lấy Hữu tham tri Lại bộ là Đặng Trần Thường làm Khâm sai tán ký binh vụ, đến Bà Rịa, theo chưởng Tiền quân Tôn Thất Hội để trù hoạch mưu lược trong quân. Vương dụ Tôn Thất Hội rằng :

“Ta nghe quân giặc vào cướp Phan Rí chẳng qua chỉ hai nghìn, khí thế xem cũng hơi chùn. Khanh nên đem trước hơn nghìn quân chở súng đạn đến Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận] và Phan Thiết, hiệp cùng các đạo tiên phong đóng giữ địa đầu, chớ để quân giặc vào sâu. Đợi có lệnh tức thì đem quân thẳng tiến để thu phục Bình Thuận. Ta đương sửa soạn ghe thuyền, cũng định ngày thuận gió thì đi”.

Bấy giờ Tư lệ Tây Sơn là Lê Trung chiếm Phố Hài; quân nhà Nguyễn đánh thua, phải lui về Bà Rịa; Vương nghe tin, tức giận nói:

“Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành vâng mệnh đánh giặc, rút rát phải lui, chẳng được công gì, không biết chống giặc giữ biên, lại để cho vua phải lo giặc cướp, tội nói sao xiết !”.

Lập tức sai Giám thành sứ Tô Văn Đoài đem hai đội Nội hầu, Nội trực bắt Huỳnh Đức và Văn Thành về Gia Định; lấy hết quân giao cho Tôn Thất Hội thống quản.

Cai đội quản Xiêm binh là Nguyễn Văn Tồn (2) xin lập đội quân người Chân Lạp thuộc phủ Trà Vinh làm một chi 5 hiệu, xứ Mân Thít [Vĩnh Long] làm đạo Tiền du; đặt các chức Chánh phó trưởng chi, Trưởng hiệu, Cai đội, Đội trưởng để cai quản; Vương y cho. Bèn lấy Ốc Nha Diệp và Ốc Nha Oa, làm chánh phó trưởng chi quản các hiệu đội 1.500 người, theo Nguyễn Văn Tồn đến Bà Rịa để theo việc quân.

Sai quản Tiểu sai đội tri Tượng chính là Trương Phước Luật kiêm quản ba vệ, dùng binh thuyền tiến trước ra Bình Thuận. Hiệu úy Tiền chi Trung quân là Nguyễn Văn Đắc kiêm quản năm vệ theo lệnh điều bát. Vương sai mật dụ Võ Tánh rằng :

 “Năm ngoái ta đem quân trở về Diên Khánh, sửa đồn lũy, chứa lương thực, khanh đã liệu trước mùa gió bấc đến thì giặc hẳn trở lại, tự xin một mình chống giữ mặt ấy, cho nên ta đem thành ấy phó thác cho khanh. Rồi việc quả nhiên như thế. Nay quân thủy quân bộ đã định ngày tiến phát, khanh nên khuyến khích tướng sĩ một lòng dốc sức, chờ khi thủy sư tiến đến Cù Huân thì sẽ úp đánh, một trận có thể thành công”.

Năm ngoái có ý định vào tháng 2 năm nay duyệt tuyển, tháng 3 mở khoa thi tại 4 dinh, nhưng vì việc quân nên cho tạm hoãn,

Tháng hai [21/3-18/4/1795] Sai Vệ úy vệ Ban trực tuyển phong hậu quân Thần sách là Ôlivi [Olivier de Puymanel, ông Tín] sang Hồng Mao [Âu Tây] mua binh khí.

Vương thân đem thủy quân cứu viện Diên Khánh, để Đông cung Cảnh ở lại trấn Gia Định. Lấy Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân, Giám thành sứ Tô Văn Đoài, Lễ bộ Nguyễn Đô, Tham mưu Nguyễn Thái Nguyên, Hộ bộ Phan Thiên Phước, Hình bộ Nguyễn Văn Nghị giúp Đông cung.

Sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương quản dinh Trung thủy, kiêm quản hai dinh Tiền thủy và Hậu thủy, theo Trung quân điều bát đánh giặc. Thuyền Vương đậu ở Vũng Tàu, chờ thuận gió thì đi.

Tôn Thất Hội điều bát bộ binh các đạo tiến đến Phan Thiết; được tin Tư lệ Lê Trung còn giữ Phan Rí [bắc Bình Thuận], bèn đóng đồn ở Xuy Mít để phòng bị.

Trương Phước Luật điều bát thủy binh các vệ tiến đóng ở Ỷ Na [Ninh Thuận], đánh kho Phan Rang, cướp được mấy nghìn phương gạo. Chợt binh thuyền của địch từ Vũng Diên [Khánh Hòa] đến, Quản vệ Tuyển phong tiền Tống Viết Phước đánh phá được, chém Đô đốc Nguyễn Văn Sĩ, đánh đắm một chiếc thuyền, bắt được 7 chiếc, còn thì lui chạy cả. Tin thắng trận báo lên; Vương dụ rằng :

“Đạo dùng binh quý ở vạn toàn, trận thắng nhỏ ấy chưa đủ mừng. Vả nghe số chiến thuyền của giặc khá nhiều, mà đại binh ta thì còn bị gió cản, chưa thể vượt biển được, nếu giặc đem hết quân đến thì có thể thua, chưa chắc gì. Vậy tạm trở về Vị Nê [Mũi Né, thị xã Phan Thiết, Bình Thuận], giả cách sợ lùi để cho chí giặc sinh kiêu. Đợi đại binh thuận gió thẳng tiến, bây giờ cùng ra sức đánh, chưa muộn vậy”. Rồi Viết Phước được trao chức Chưởng cơ.

Vua nước Chà Và [Java] sai Chế Phú đưa trả những quân bị nạn tại biển; Vương khen lòng mộ nghĩa, tặng cho lọng, cáng cùng một chiếc chiến thuyền; lại cấp nhiều lương thực cho Chế Phú rồi bảo về.

Tháng ba [19/4-18/5/1795] triệu Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành đến hành tại, tha tội cho, lại sai lãnh quân dưới quyền; Huỳnh Đức theo Tôn Thất Hội điều khiển. Văn Thành thì theo ngự giá đi đánh giặc; Vương nghĩ hai người có công, không nỡ vì lỗi nhỏ mà bỏ.

Thuyền Vương ra cửa biển Cần Giờ, sai Vệ úy vệ Ban trực hậu Tôn Thất Chương quản 40 binh thuyền theo Trương Phước Luật làm tiền đạo. Khi đến Cam Ranh thì thủy binh địch đã trốn từ trước.

Thuyền Vương tiến đến cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa]; phía Tây Sơn Tổng quản Trần Quang Diệu cùng Nội hầu Lê Văn Lợi, Tiết độ Nguyễn Văn Giáp, Đổng lý Nguyễn Văn Thận, Điểm kiểm Trấn Viết Kết còn vây thành Diên Khánh, chưa chịu lui binh.

Vương bèn sai Tiên phong dinh Nguyễn Văn Thành và Vệ úy Lê Văn Duyệt lên bờ đóng đồn giữ, bắn liền đại bác để cho trong thành biết. Đại binh thẳng tiến đến Chử Châu [thuộc tỉnh Phú Yên], xem khắp hình thế. Sai Tả chi Võ Văn Lượng đóng đồn ở đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], chặn đường quân địch về, Đốc chiến Mai Tiến Vạn và Cai cơ Nguyễn Văn Nguyện giữ Thạch Thành [huyện Tuy Hòa, Phú Yên], chặn đường núi. Lại từ núi Cổ Ngựa [phía nam đèo Cả] đến đèo Cả [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa] chia đặt đồn trại, ủy cho Trương Phước Luật quản binh thuyền các vệ ở lại Chử Châu để giữ, rồi kéo quân về.

 Hành quân qua vụng Hòn Khói [vịnh Văn Phong, Khánh Hòa], Nguyễn Văn Đắc đem ba vệ đánh bảo Lạp Trường, quân địch vỡ chạy, chém Đô đốc Gia, Binh bộ Tiến tại trận, thu được khí giới, đốt cả kho vựa, Tây Sơn do đó không dám giữ Bình Khang nữa;Văn Đắc được trao chức Chưởng cơ.

Thuyền Vương trở về đóng ở Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa].  Trần Quang Diệu đặt nhiều đồn trại ở Khố Sơn [phía nam tỉnh thành Nha Trang];Vương bèn sai các tướng đóng đồn ở núi Ngư Cốt [Xương Cá] cho đến Trà Phụ [Gò Chè], đối lũy với địch. Răn bảo các quân đi kiếm củi không đi quá núi; nếu cấp chỉ huy không nghiêm cấm, để giặc bắt được một người trở lên thì quản quan bị xử theo quân pháp.

Bọn Nguyễn Văn Đắc đánh bảo Lò Rèn [Dã Lô] chưa hạ được; Lê Văn Duyệt mật bảo Nguyễn Đức Xuyên rằng :

 “Bảo này nhỏ nhưng mà vững, đánh rất khó. Nay nếu lấy hai vệ quân của ta, một vệ đánh sau bảo khiến cho giặc phải chống giữ, một vệ đào trước bảo cho lũy đổ, lũy đổ thì ta thúc trống reo hò mà tiến, thế nào cũng phá được”.

 Xuyên nói :

“Việc binh nguy lắm, vả chưa có mệnh thì làm thế nào ?”

Duyệt nói :

“Đã có mệnh rồi, nếu có tội Duyệt xin chịu cả”.

 Duyệt bèn đem quân sang sông, đánh gấp sau bảo; địch quả nhiên đem hết quân ra chống. Xuyên tức thì đem vệ Hùng Võ tới gấp trước bảo để đào lũy, một lát lũy đổ, liền thúc quân vào; Tây Sơn vỡ chạy, bị bắt rất nhiều.

Tư lệ Tây Sơn là Lê Trung từ Phan Rí [bắc Bình Thuận] đem quân xâm phạm bảo Xuy Mít; Tôn Thất Hội đánh thắng, quân địch bỏ chạy. Việc báo lên; Vương sai Khâm sai đô đốc chi Hiệu trung Nguyễn Công Thái, Hiệu úy Hữu chi Nguyễn Văn Nhân đem binh thuyền đóng ở Ba Ngòi [Cam Ranh]   để cắt đứt đường về của địch.

Tháng tư [19/5-16/6/1795], bọn Đô đốc Tây Sơn Nguyên giữ sông Đà Diễn [sông Đà Rằng, thị xã Tuy Hòa, Phú Yên]; bấy giờ Võ Văn Sở là người thượng đạo Phú Yên tụ họp quân dân người thiểu số, đi theo Võ Văn Lượng và Mai Tiến Vạn đánh phá. Khiến quân địch tán loạn, vứt bỏ khí giới lương thực mà chạy, bọn Nguyên phải lùi giữ chợ Hội An [Phú Yên]. Vương khen ngợi, cho Sở làm Khâm sai cai cơ, ban cho một cây súng cò đá lửa của Tây Dương, một thanh gươm đầu hổ, một tấm nhiễu đỏ, một chiếc áo chiến bằng trừu bách hoa và 100 quan tiền.

Vương thấy quân đi đánh lâu ngày, phí tổn rất nhiều; sắc cho Đông cung và các quan lưu trấn theo sổ đinh, điền bốn dinh mà thu số gạo thị nạp, chở đến quân thứ.

Tư lệ Lê Trung chống giữ với quân nhà Nguyễn đã lâu, lương thực thiếu hụt, mưu muốn lui giữ Phan Rang, sai người chạy thư cho Trần Quang Diệu, quân đi tuần ở Ba Ngòi [Cam Ranh] bắt được đem dâng.

Vương liền sai Nguyễn Văn Đắc đem binh thuyền ba vệ Ban trực hậu, Long Võ, Túc Võ đến họp với Nguyễn Công Thái, ngầm qua sông sang Phan Rang chiếm địa thế tốt để đặt đồn ngăn chặn. Bọn Đắc đến nơi, đánh cướp kho lương của địch ở Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận], rồi đem tình trạng báo lên. Vương dụ rằng :

“Nơi ấy xa nước không nên đóng quân, nếu giặc nhòm biết thấy quân ta ít đổ đến vây đánh thì lấy gì ứng phó ? Nên chọn ngay nơi gần nước để đóng giữ, rồi mật báo cho Tôn Thất Hội tiến đánh đằng trước giặc, mà các khanh thì đánh úp ở sau, thế mới giữ được toàn thắng”.

Dụ chưa tới, thì quả nhiên Tây Sơn đem quân và voi đến, quân nhà Nguyễn lùi, bị phục binh đánh thua, phải rút về Ba Ngòi đóng giữ.

Sai Trương Phước Luật đem binh thuyền các vệ đánh Phú Yên, Võ Văn Lượng thay giữ Chử Châu [thuộc tỉnh Phú Yên] để làm sách ứng. Lượng dâng biểu xin đem thủy binh lấy Quy Nhơn trước, Vương dụ rằng :

“Quân nên tụ tập, không nên phân tán. Phú Yên còn có quân giặc đóng, nên đánh úp trước để cắt bớt vây cánh của giặc đi. Khi đã được, lại trở về họp ở một chỗ để cùng tiễu trừ giặc Diệu. Diệu mà thua thì xa gần nghe tin đều sợ, chẳng những đánh lấy Quy Nhơn, mà đô cũ cũng định ngày thu phục được, cần chi phải bỏ gần mà mưu xa”.

Rồi Phước Luật gặp thuyền đi tuần của địch, đuổi bắt được một chiếc dẫn về; lại hạ lệnh đóng giữ như cũ.

Tôn Thất Hội đóng quân ở sông Lũy [phía trên sông Phan Rí, Bình Thuận], đánh nhau với Tư lệ Lê Trung phá được, giết quân và voi của giặc, thây chết đầy đồng. Trung đem hết quân đóng giữ sông Cạn [Hạc Giang], Phan Rí không có phòng bị nên Hội bèn dâng biểu xin thêm quân đánh. Vương dụ rằng :

“Việc khanh tâu xin cũng là nên để thắng giặc. Nhưng nay gió nam đương mạnh, Vụng Diên [Khánh Hòa] khó đi, chờ thuận gió thì chưa biết ngày nào, mà tướng sĩ Hậu quân thì ở trong thành chịu khổ đã lâu. Chính ta sắp triệu bọn Nguyễn Văn Đắc họp quân bốn mặt xông đánh để giải vây cho Diên Khánh. Khanh tạm hãy chống giữ, đánh vỡ được Diệu thì Trung cũng tự tan vỡ thôi”.

Rồi sai Thượng đạo tướng quân Nguyễn Long quản suất bọn Mai Tiến Vạn, Nguyễn Văn Nguyện, Nguyễn Văn Quế, Trần Văn Luật, theo đường vắng thẳng xuống Lộ Khê và Thanh Tuyền để làm thế dựa cho Diên Khánh. Vương bảo rằng :

 “Binh pháp lấy phép chính mà họp, lấy phép kỳ mà thắng. Bọn khanh đến đây nên khi ra khi vào, đêm thì đốt lửa thúc trống, ngày thì cờ xí cho nhiều, giả làm như sắp sửa tiến công, giặc đến thì giữ chỗ hiểm mà đặt quân phục, giặc đi thì ta đuổi đánh, khiến cho nó mệt mỏi, thì ta cũng dễ thành công”.

Tháng năm [17/6-15/7/1795] Võ Tánh thân đem tướng sĩ đang đêm mở cửa thành Diên Khánh, đánh Nội hầu Tây Sơn Lê Văn Lợi, đốt trại từ núi Sĩ Lâm đến cầu Hoa Bông tất cả bốn nơi. Quân địch vỡ chạy, chết và bị thương vô số, súng đạn và khí giới đều bị quân nhà Nguyễn bắt được, Tánh bèn chia quân đóng các nơi, đặt đồn để giữ.

Bấy giờ tin tức về nội bộ Tây Sơn chia rẽ loan truyền đến nơi. Tư khấu Võ Văn Dũng sau khi giết Thái sư Bùi Đắc Tuyên, bèn sai Nguyễn Văn Huấn dẫn  quân vào thành Quy Nhơn, giả danh tiếp viện, nhưng lập mưu để cướp binh quyền của Lê Trung và Trần Quang Diệu. Nguyễn Vương nghe tin bảo các tướng rằng :

“Đảng giặc giết lẫn nhau, cơ hội có thể thừa thắng được; đó cũng là điều may cho ta vậy”.

Lấy Tôn Thất Nông làm Khâm sai cai đội; Nông từ Thuận Hóa đến bái kiến ở hành tại, Vương khen là có chí, nên có lệnh này.

Đại binh từ núi Lão Lãnh qua sông, đánh được đồn Tây Sơn ở bờ sông dưới núi Thị Nghi. Tổng quản Trần Quang Diệu cho nơi này là chỗ trọng yếu, đem hết binh voi đến tranh chiếm, quân Nguyễn đánh hai trận đều thắng. Từ đó quân Tây Sơn đem nhau ra hàng, mỗi ngày hàng trăm người; thế Diệu mỗi ngày một nguy, mật báo cho Lê Trung tìm mưu chạy thoát. Vương biết thế, bảo Tôn Thất Hội rằng trong lúc Trung lui thì thúc quân đuổi đánh, khiến không cho chúng thông với nhau. Lại sai Trương Phước Luật và Võ Văn Lượng phòng bị nghiêm nhặt ở các xứ Đèo Cả [huyện Tuy Hòa, Phú Yên] và đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa] để cắt đứt đường quân địch ra vào.

Tôn Thất Hội đóng quân ở Lương Giang. Tư lệ giặc Lê Trung đem binh và voi đánh hăng liền mấy ngày, đều bị Hội đánh bại, nhân đêm bỏ trốn, Hội đuổi đến bảo Mai Nương [huyện Ninh Phước, Ninh Thuận]; Trung lùi giữ Du Lâm [ huyện Cam Ranh, Khánh Hòa].

Tháng sáu [16/7-14/8/1795] đại binh đánh lũy đất của Tây Sơn từ Đào Lô [Lò Gốm] đến chân núi Thị Nghi, phía Tây Sơn thua, thu được súng đạn khí giới rất nhiều.

Hộ giá giặc Nguyễn Văn Huấn đem quân thủy bộ vào Đa Diễn [sông Đà Rằng, thị xã Tuy Hòa, Phú Yên]. Vương sai Trương Phước Luật đóng tại Chử Châu [thuộc tỉnh Phú Yên]  chia phái quân vệ Dương Võ theo Võ Văn Lượng giữ đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], quân vệ Thần Võ theo Tống Viết Phước giữ đèo Cả [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa]. Lại sai Võ Di Nguy đem 10 chiếc thuyền biển tiến đỗ ở Sầm Dữ [Hòn Gầm] hiệp với Trương Phước Luật tùy cơ đánh giữ,

Có thám tử tự trong thành Diên Khánh lẩn đến hành tại nói rằng Võ Tánh bị ốm nhẹ, tướng sĩ cũng nhiều người ốm. Vương lấy làm lo, tức thì lấy thuốc thang mật gửi cho Tánh và dụ rằng:

“Trong 8 tháng nay khanh cùng tướng sĩ giữ cô thành vất vả lắm vậy. Ta cũng muốn gấp giải vây để cho tướng sĩ được nghỉ ngơi. Duy quân giặc cùng đường, liều chết cố đánh, cho nên ta dùng trí để thắng, nhân lúc nguy của nó mà đánh chỗ yếu của nó. Không bao lâu nó tất tự vỡ thôi. Nay chợt nghe thám tử nói, lòng ta thương xót. Khanh nên khéo tự điều trị cho sớm lành để cùng ta trả thù cho tổ tông Xã Tắc, cho thần dân hả giận, chứ lại chỉ khư khư giữ lấy một cái thành nhỏ hay sao ? Ta nghĩ một mình khanh còn hơn trăm thành Diên Khánh; chỉ trong tuần nhật ta phải đánh tan giặc ấy để cùng khanh gặp mặt”.

Lại dụ Tôn Thất Hội rằng :

 “Bầy tôi quan hệ của Xã Tắc, duy có khanh với Tánh ! Nay Diên Khánh bị vây đã lâu, mà Tánh lại ốm, nếu muôn một thế nào thì vua tôi ta chẳng thẹn với tướng sĩ lắm sao ? Nên gấp tiến binh, trước sau giáp đánh, để giải ngay nguy khổ cho tướng sĩ trong thành”.

Sai Vệ úy vệ Hùng uy Nguyễn Đình Đắc kiêm quản viên quân các chi vệ Tiền chi, Ban trực tiền, Tuyển phong tả, Hổ oai, Kiên oai đi ra dinh Bình Khang xem xét địa thế để đóng đồn.

Lại sai Chưởng cơ Tiền chi Trung quân là Nguyễn Văn Tứ, Phó Tiền chi Hậu thủy là Lê Văn Quế, Tham tri Binh bộ là Trần Phước Tri, Cựu ký lục Đăng Hữu Đào đi ra xứ Phần Tân dinh Bình Khang, chia đi vét mua thóc gạo trong dân và thu chứa mắm muối ở đạo thủ Hòn Khói [vịnh Văn Phong, Khánh Hòa] để làm kế thanh dã (3), đợi sau khi giặc yên thì sẽ trả lại.

Quân của Tôn Thất Hội đến Du Lâm [huyện Cam Ranh, Khánh Hòa], đánh thắng Tư lệ Lê Trung, rồi thừa thắng lại đánh tan quân địch ở Bồng Bong, Trung chạy về Diên Khánh để họp quân với Trần Quang Diệu. Vương giục Hội tiến mau đến Lạp Quán, định kỳ hội đánh vào thành Diên Khánh.

Quân Tây Sơn xâm phạm đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], Võ Văn Lượng đốc quân giao chiến mấy lần, giết và đẩy lùi, nhưng địch còn đóng đối lũy. Lượng xin thêm quân. Vương liền phái thêm quân vệ Kiên uy Hữu chi đến ứng viện.

 

Chú thích:

 1.Ngự thưởng: Vua ban thưởng.

2.Nguyễn Văn Tồn: Gốc người Chân Lạp, phò Gia Long thuở nhỏ, không có họ; được ban họ Nguyễn.

3.Thanh dã: tức chủ trương vườn không nhà trống; khiến không còn gì để lại cho quân địch vơ vét.

 

Vào hạ bán niên Càn Long thứ 60 [1795] sứ bộ An Nam do Nguyễn Quang Dụ cầm đầu, sang nhà Thanh cống tạ ơn. Bấy giờ dân tộc Miêu nỗi dậy tại tỉnh Hồ Nam, đường sứ bộ thường sử dụng không yên; nên Tuần phủ Quảng Tây Thành Lâm muốn dùng đường thủy từ phía bắc tỉnh thành Quế Lâm đến Hán Khẩu, Hồ Bắc. Nhưng Vua Càn Long muốn an toàn hơn, bèn theo lời xin của viên quyền Tổng đốc Lưỡng Quảng Chu Khuê; cho đi vòng từ tỉnh Quảng Đông, qua Giang Tây, lên Hồ Bắc, rồi đi tiếp:

“Ngày 27 tháng 9 năm Càn Long thứ 60 [8/11/1795]. Dụ Quân cơ đại thần;Thành Lâm tâu:

 ‘Cống sứ An Nam đến kinh đô tạ ơn, hiện nay tại đất Hồ Nam có việc đánh bắt giặc Miêu, nhưng dùng đường thủy, cách nơi này rất xa; nên  ra lệnh vẫn theo đường từ châu Toàn [Quanzhou, bắc Quế Lâm], Quảng Tây, dùng thuyền theo đường thủy đến Hán Khẩu, Hồ Bắc, rồi lên đường bộ.’

Hôm qua theo lời tâu của Chu Khuê, Hồ Nam hiện có việc quân, lệnh viên Cống sứ dùng đường thủy từ Quảng Tây, theo dòng sông qua các phủ Triệu, Khánh, Nam, Thiều thuộc tỉnh Quảng Ðông đến Sa Tĩnh, tỉnh Giang Tây thì lên đường bộ; lo liệu như vậy rất thỏa hợp....

Nay tái truyền dụ cho Chu Khuê và Thành Lâm khi nhận được chiếu chỉ này. Thì theo lời tâu trước, ra lệnh cho phái viên bạn tống các Cống sứ. Căn cứ theo lời tâu trước của Chu Khuê, theo con đường Quảng Ðông, Giang Tây mà đi, đến trước ngày lễ phong ấn (1) thì đến kinh đô. Sợ Thành Lâm bảo thủ theo lời tâu của y, trước sau cố chấp, cho đi theo đường Hồ Nam. Nếu chiếu chỉ này đến nơi, viên Cống sứ vẫn chưa ra khỏi tỉnh Quảng Tây, viên Tuần phủ hãy phi báo hành trình để đổi đường sang hướng Quảng Ðông, Giang Tây mà đến kinh đô, không thể đi sai đường, sẽ bị tội. Ðưa dụ này truyền theo độ gia khẩn 600 lý [300 km 1 ngày], để hay biết.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1487, trang 25-26]

Phái bộ Nguyễn Quang Dụ đến kinh đô trước dịp lễ phong ấn; ngày 21tháng 12 năm Càn Long thứ 60 [30/1/1796] chiêm bái Vua Càn Long tại Doanh Đài; ngày 23 tháng 12 [1/2/1796] được ban yến điện Phủ Thần; ngày 30 tháng 12 [8/2/1796] yến tiệc tại điện Bảo Hòa.

Bấy giờ Tổng đốc Phúc Kiến, Khôi Luân tâu về triều có khoảng 10 thuyền An Nam cấu kết với người Hoa cướp phá tại vùng biển Phúc Kiến. Nhưng Vua Càn Long trước đây vì tham vọng chính trị, muốn biến thua thành thắng trong cuộc xâm lăng An Nam vào năm Kỷ Dậu [1789] để có được hư danh “Thập toàn võ công”, nên cho Vua Quang Trung giả sang chiêm bái. Từ giả dối trước, đành phải chấp nhận mọi sự giả dối sau; cho An Nam là cung thuận, ngậm miệng không phản đối thuyền An Nam cướp phá vùng biển Trung Quốc:

“Ngày 6 Quí Mùi tháng 12 năm Càn Long thứ 60 [15/1/1796]. Dụ Quân cơ đại thần:

Khôi Luân tâu vào tháng 10, huyện Chiếu An (2) [詔安] bẩm báo rằng tại vùng biển xứ này có thuyền cướp từ phía Quảng Ðông chèo đến, trong đó có vài chiếc là thuyền nước Phiên [chỉ An Nam]; bọn này đầu chít khăn hồng. Lại theo người họ Lâm làm việc dưới trướng Khôi Luân cho biết y gặp 3 sinh viên, từng thoát khỏi bọn cướp cho biết ‘Ðứng đầu bọn cướp là Lý Phát Chi, bọn chúng có 12 chiếc thuyền, trong đó có 1 chiếc người An Nam, số còn lại là người Quảng Ðông, Phúc Kiến, Chiết Giang. Bọn chúng trên đầu quấn khăn vải màu hồng, trang phục giống như người Phiên; nghe thuyền cướp An Nam, có khoảng 10 chiếc.’

An Nam từ khi Nguyễn Quang Bình nội phụ đến nay, hết sức cung thuận; nếu vì bọn cướp trên biển này, đem trách hỏi thêm, thì sai với đạo vỗ về người qui phục. Nay truyền dụ bọn Khôi Luân rằng từ nay trở về sau trên mặt biển thuộc các tỉnh Quí Châu, Chiết Giang, Quảng Ðông, đáng đốc sức các binh tướng cùng ra sức truy bắt. Gặp thuyền cướp này, thì vô luận đó là thuyền An Nam hay các ngoại Di khác, hoặc là thuyền cướp nội địa giả trang phục như bọn chúng, đều đánh bắt và lập tực xử tử, không cần phải viết văn thư tra hỏi. Còn Khôi Luân tâu rằng:

 ‘Hiện nay cho tìm những thuyền đánh cá, mang cả những hộ đánh cá, để cùng bắt giặc cướp; tương lai chọn người khỏe mạnh nỗ lực, bổ làm Thủy sư binh đinh.’

 Ðó cũng là một cách để ngăn chặn những hộ đánh cá mang nước và tiếp tế lương thực cho giặc; cùng có thể làm tại mắt cho ta; nhưng chọn Thủy sư, phải chọn lựa người đắc lực. Nhưng cần phải tu sửa hợp với thực tế, mới có thể dùng để đánh bắt giặc. Còn bọn tội phạm quan trọng như Lý Phát Chi, thì ra lệnh cho bọn Khôi Luân đốc sức tướng biền, vạch kế hoạch tra bắt, để làm yên tuyệt gốc rễ. Ðem văn bản này mật dụ các nơi hay biết.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1492, trang 7)

Tại miền Nam vào tháng bảy năm Ất Mão [15/8-12/9/1795] quân Tây Sơn giữ đồn Khố Sơn tại phía nam tỉnh thành Diên Khánh; đồn này rất kiên cố, quân Nguyễn đánh mãi không phá được. Bấy giờ có một người lính Tây Sơn là Nguyễn Danh Nho đầu hàng, Nguyễn vương Phúc Ánh sai mật hỏi lối đi tắt để ngầm đánh úp, Nho xin dẫn đường. Bèn kén hơn 300 quân cảm tử ban đêm cởi y phục sang sông Ngư Trường, bò lên Khố Sơn, phóng lửa đốt đồn. Vương tự đem đại binh tiếp viện, tiếng hét vang trời, gió mạnh lửa bốc, địch tan vỡ; quân Nguyễn phá tiếp 12 đồn.

Tướng Tây Sơn là Trần Quang Diệu bỏ vây rút lui, để lại voi, đại bác và khí giới không xiết kể. Vương sai chỉ huy dinh Tiên phong  Nguyễn Văn Thành kiêm lĩnh các vệ Ban trực hậu, Túc Võ, Tiền chi và chi Hiệu trung đuổi theo.

Thưởng 1 vạn quan tiền cho tướng sĩ dinh Hậu quân tại Diên Khánh; Vương dụ Võ Tánh rằng :

“Từ khi ta ủy cho khanh một dinh tướng sĩ để ở giữ đất này, đã 9 tháng nay, đói không được ăn, nhọc không được nghỉ, lại thêm dầu dãi sương gió lâu ngày, sinh nhiều tật bệnh, mà vẫn gắng sức cùng lòng, trong giữ được toàn thành, ngoài chống được giặc dữ, có thể bảo là cỏ cứng trước gió mạnh, thông già gặp năm rét, gian nan trung trinh như thế, nghĩ thật là thương. Nay giặc đã trốn lui, cho khanh cùng tướng sĩ yên dưỡng nghỉ ngơi ở trong thành”.

Rồi sai xét thuộc hạ trong thành, từ chánh phó trưởng chi, trưởng hiệu, cho đến cai đội, đội trưởng, ai là người dũng cảm mở thành ra đánh thắng, cùng người tuy không ra đánh mà hết sức giữ vững bền, cùng những văn quan, thư lại, tham luận, thư ký, ai có học hơi thông, nói năng lanh lẹ có nết đáng khen, có tài đáng lấy, thì đều làm thành danh sách;  chờ chỉ thị ban khen thưởng.

Vương thân đem thủy quân tiến đến Chử Châu [thuộc tỉnh Phú Yên], sai Hùng võ vệ Nguyễn Đức Xuyên, Long võ vệ Nguyễn Hiên, Tuyển phong tả vệ Lê Thành Lý đều đem vệ binh đi gấp tới đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], đặt ba đồn ở chân núi để ngăn chặn. Quân Tây Sơn chạy đến Tu Hà, đem hết quân vây đánh đồn, quân Nguyễn lấy đại bác bắn, quân và voi Tây Sơn chết và bị thương nhiều. Quân Nguyễn Văn Thành lại đuổi tới; quân Tây Sơn vỡ chạy; Chưởng cơ Tiền chi Nguyễn Văn Đắc chặn đánh, bị trúng đạn chết tại trận. Võ Văn Lượng và Nguyễn Đức Xuyên đem quân theo sau, đánh bắt được tướng binh và voi ngựa của địch rất nhiều; tướng Trần Quang Diệu bèn theo đường núi Nhà Gắp [huyện Tuy Hòa, Phú Yên] chạy về Quy Nhơn.

Thuyền Vương trở về cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa], để Nguyễn Văn Trương và Trương Phước Luật giữ Chử Châu [thuộc tỉnh Phú Yên]. Tướng quân thượng đạo Nguyễn Long giữ Đèo Cả [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa] và đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa].

Vương đến thành Diên Khánh, triệu Nguyễn Văn Thành và Võ Văn Lượng rút quân về. Khi Tây Sơn sắp lui đem nhiều súng đạn chôn giấu đi; bèn ra lệnh cho quan dinh Bình Khang truyền khắp cho quân dân trong hạt, có ai đào được đem nộp thì sẽ tùy theo hạng lớn hạng nhỏ mà thưởng tiền cho.

Tướng Trần Quang Diệu về Quy Nhơn, Nguyễn Văn Huấn về Thuận Hóa trước, Diệu cũng dẫn quân đi theo. Sau khi đến nơi, Nguyễn Quang Toản đem lời giảng hòa, bèn lấy Diệu làm Thiếu phó, Huấn làm Thiếu bảo, Vũ Văn Dũng làm Tư đồ, Nguyễn Văn Danh làm Tư mã, gọi là tứ trụ.

Cai bạ Bình Khang là Ngũ Khắc Bạn và Ký lục là Hoàng Tú Chung đều bị bệnh chết; bèn lấy Nguyễn Y Mân làm Cai bạ Bình Khang, Đặng Hữu Đào làm Ký lục.

Tháng tám [13/9-12/10/1795] sửa lại thành Diên Khánh, làm thêm kho tàng. Tha tô thuế cho Diên Khánh và Bình Khang. Vương thấy mới đây Tây Sơn vào đánh, Diên Khánh bị hại nhiều nhất, thứ đến Bình Khang, bèn ban dụ  năm nay Diên Khánh đều miễn cả tô thuế, Bình Khang thì được miễn tô; những nhà dân ở ngoài thành bị đốt cháy thì sưu dịch đều được miễn.

Vương ra lệnh cho các tướng đem quân trở về, để Chưởng Tiền quân Tôn Thất Hội ở lại trấn thành Diên Khánh. Sai Chưởng Hậu quân Võ Tánh kiêm quản binh thuyền Trung dinh, quân Thần sách, cùng các chi vệ hiệu đội Tiên phong và Hữu quân về Gia Định trước.

Sai Cai cơ dinh Trung quân Nguyễn Đức Thành tạm quản tướng sĩ Tiền chi theo  Vương  khải hoàn. Lấy một phần Tiền du dinh Tiên phong làm chi Tiền du dinh Hậu quân, cùng hai vệ Trung kích, Tiền kích ở lại Diên Khánh theo Tôn Thất Hội sai khiến.

Vương đi qua Bình Thuận, dụ nhân dân sở tại rằng :

“Bổ quan đặt lại, chỉ là vì dân. Người chăn dân thì phải vâng mệnh mà tuyên truyền giáo hóa khiến dân yên nghiệp. Duy kẻ công bằng thì ít mà kẻ nhũng tệ thì nhiều, cho nên dân thường có điều ta thán, triều đình đã từng nghe. Nay loan giá đi qua, cũng muốn trú lại vài ngày để ai có oan khuất thì được tâu lên. Nhưng vì quân nhà vua nhọc mệt đã lâu, không tiện dừng lại. Đã sai Binh bộ Nguyễn Tử Châu ở lại, như quan công đường nhũng lạm hối lộ cùng quan quân các đạo đi lại có những tình tệ lấn cướp sách nhiễu, thì cho làm thư kín cho Binh bộ đệ lên đợi xét để trừ mối tệ cho dân khỏi khổ.”

Lấy Phó trấn Thuận Thành là Nguyễn Văn Chấn làm Chánh trấn, Khâm sai cai cơ Nguyễn Văn Điển làm Phó trấn.

Tháng chín [13/10-10/11/1795] Vương về đến Gia Định, đặt yến tiệc ủy lạo tướng sĩ, luận công ban thưởng theo thứ bậc. Nước Chân Lạp dâng 2 thớt voi đực.

Cấm thuyền buôn nước ngoài thu mua vải lụa; Vương bảo Phó tướng Tả quân tri Tàu vụ là Phạm Văn Nhân rằng :

“Vải lụa là vật thổ sản của ta, rất cần thiết cho nhân dân, nên để trao đổi nhau ở trong nước mà dùng cho đủ, nếu tham lợi mà bán ra nước khác thì giá ngày một đắt, khiến rét không có áo, chẳng hóa ra lợi ít mà hại nhiều sao ? Từ nay thuyền buôn của người Thanh xuất cảng hễ chở tơ sống từ 5 cân, vải lụa từ 5 tấm trở lên đều cấm. Làm trái thì Tấn thủ (3) bắt giải trị tội.”

Tháng mười [11/11-10/12/1795] sai Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân giúp chỉ bảo Đông cung; Vương bảo rằng :

“Đông cung là ngôi trừ nhị (4), tuổi còn non trẻ, tuy công phu học vấn vốn nhờ giảng viện, nhưng nhiệm vụ giúp bảo  là ở đại thần. Chức vụ tướng sĩ giáp binh dinh Tả quân  khanh vẫn quản lãnh như trước, còn việc trong môn đình của Đông cung, như quan lại, liêu thuộc, thị vệ, tôi tớ, hết thảy mọi việc đều ủy cho khanh. Cốt sao giúp đỡ Thái tử, hun đúc đức tốt, chẳng những trong khi nói năng nghĩ ngợi sao cho ít lỗi, lại mong mọi việc quốc gia thảy đều biết cả, đừng để cho chỉ Y Doãn nhà Thương và Thiệu công nhà Chu riêng được tiếng tốt về trước”.

Cho Khâm sai tổng nhung cai cơ chưởng Hậu quân dinh Võ Tánh làm Khâm sai chưởng Hậu quân dinh bình Tây tham thặng đại tướng quân quận công; Khâm sai tổng nhung cai cơ hiệu úy Tả chi Trung quân dinh Võ Văn Lượng làm Khâm sai chưởng cơ. Lấy Khâm sai đô đốc chi Hiệu trung dinh Trung quân là Nguyễn Công Thái làm Hiệu úy Tiền chi; Khâm sai tổng nhung cai cơ chi Kiên uy là Nguyễn Đức Thành làm Phó trưởng chi Hậu chi; Phó vệ úy vệ Ban trực hậu quân Thần sách là Lê Công Cúc làm Vệ úy vệ Ban Trực tuyển phong tả; Khâm sai cai cơ Phạm Phước Ư làm Phó vệ úy vệ Ban trực hậu; Cai đội Hồ Văn Huệ làm Phó vệ úy vệ Phấn uy.

Lấy Binh bộ Nguyễn Tử Châu làm Hình bộ, cựu Lưu thủ Nguyễn Đức Thiện làm Binh bộ, Tham mưu Trung dinh Nguyễn Thái Nguyên làm Lễ bộ kiêm việc đốc học, Tham luận vệ Hổ uy Nguyễn Hoài Quỳnh làm Hữu tham tri Hình bộ, Khâm sai tham mưu đạo Long Xuyên Bùi Chí Thành làm Tả tham tri Hình bộ, Hàn lâm viện trưởng Lê Công Xuân làm Tả tham tri Lễ bộ, Viện trưởng Thị thư viện Hoàng Kim Cơ làm Viện trưởng Hàn lâm viện, Thị thư viện Trần Quang Tĩnh, Nguyễn Khắc Thiệu, Đinh Công Khiêm sung Hàn lâm viện. Lấy người học trò ở Quy Nhơn là Hoàng Tử Cao làm Hàn lâm viện thị học, do Lễ bộ Nguyễn Thái Nguyên tiến cử.

Thu vải trắng của dân trại đồn điền nộp thay thuế, để may áo chiến cho quân sĩ. Mỗi người nộp 1 tấm vải trắng, trị giá 2 quan 5 tiền, khấu trừ tiền thuế năm Bính Thìn [1796].

Lập danh sách những tướng sĩ bị bệnh, bị thương ở các dinh quân. Vương cho rằng liền năm chinh chiến, các tướng sĩ bị bệnh bị thương về quê quán nhiều, mà tên vẫn còn ở cuối sổ, hư thực chưa rõ ràng, sắc cho các quan cai quản đều căn cứ vào sổ binh, từ năm Giáp Dần [1794] tới nay, phàm những viên quân ngạch tinh binh kén lựa hay lạc tòng (5), người nào bị bệnh bị thương, cùng với những người bị bệnh thải năm trước cho về quê quán, thì làm một sổ riêng, hạn đến thượng tuần tháng sau đều đến đợi tuyển để chia suất, nếu có người tư tình hối lộ tha cho không đến tuyển, việc phát giác thì xử theo quân pháp.

Làm duyệt tuyển; bốn dinh hai đạo ở Gia Định thì tuyển kỳ vào tháng 2 sang năm; Bình Khang, Bình Thuận thì vào tháng 12 năm nay. Làm sổ tuyển bìa xanh gồm ba bản Giáp, Ât, Bính, tới kỳ nộp cho quan tuyển trường.

Sai Bảo hộ quản Hậu thủy dinh là Nguyễn Văn Nhàn vâng mệnh sang sứ Xiêm báo tin thắng trận. Tặng Phật vương 2 cành hoa vàng hoa bạc, 10 lạng kỳ nam, sáp ong, đường cát đều 500 cân ; tặng vua thứ hai 2 cành hoa vàng hoa bạc, sáp ong, đường cát đều 500 cân.

Bọn Cai cơ thuộc dinh Tiền quân là Nguyễn Văn Triệu, Ngô Văn Bình, Nguyễn Văn Đại có tội bị giết. Trước kia khi đại binh xuất chinh, bọn Triệu giả bệnh không theo, lại họp đảng đi ăn cướp, bị các dinh Trấn Định và Vĩnh Trấn bắt được giải nộp; ra lệnh chém bêu đầu cho dân chúng biết.

Sai Giám thành sứ là Tô Văn Đoài kiêm quản các đội Hùng Diệm và An Công trông nom các việc nấu luyện và thu phát thuốc súng, diêm tiêu, lưu hoàng, hỏa khí; lại sai trông nom các đội nậu đồn điền chăn nuôi trâu dê bò để cung cấp cho việc tế tự yến tiệc.

Sai Cai cơ phó chi Kiến vũ là Tôn Thọ Vinh quản đạo Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận], kiêm hai đạo Phan Thiết và Vị Nê [Mũi Né, thị xã Phan Thiết, Bình Thuận]. Sai Binh bộ Nguyễn Đức Thiện quản việc thuế thủy lợi.

Chuẩn định rằng từ nay thuyền buôn đi các xứ Nam Vang, Long Xuyên, Kiên Giang [Rạch Giá], Hà Tiên, Chân Bôn để buôn bán thì do Lại bộ Nguyễn Bảo Trí phê và đóng dấu triện Thông hành thủ tín [Thông hành giữ làm tin] để phòng sự giả mạo, quan địa phương không được cho riêng.

Tháng mười một [11/12/1795-9/1/1796], định rõ điều lệ nấu rượu. Phàm lò nấu rượu không cứ số lò bao nhiêu, mỗi lò mỗi năm nộp 200 quan tiền thuế. Võ từ Cai đội, Đội trưởng, văn từ Câu kê, Cai hợp, cho đến quân dân đều được lĩnh nấu, nộp tiền thuế trước rồi mới được phê bằng đóng dấu triện Dữ dân đồng lợi [Cùng hưởng lợi với dân]. Có người nào nấu trộm nấu lạm thì cho người lãnh nấu được bắt giải ; quan thu lấy đồ nấu rượu ấy để thưởng cho người bắt ; lại cứ số lò nấu trộm lạm ấy mà thu thuế, một nửa sung công, một nửa thưởng cho người bắt ; lại đánh người phạm tội 100 roi.

Sai Chưởng cơ Thuận Thành Nguyễn Văn Hào và Chánh trấn Nguyễn Văn Chấn, cứ theo ngạch cũ mà lập cơ An tượng, bắt voi hiến nộp.

Dựng kho tạm ở bảo Mỹ Tho dinh Trấn Định, sai dinh thần lấy 15.000 phương [1 phương khoảng 30 lít] thóc thuế và 1.600 phương muối ở bảo Trấn Di [huyện Long Phú, Sóc Trăng] mà chứa vào.

Sai Chưởng Tiền quân dinh là Tôn Thất Hội làm duyệt tuyển ở hai phủ Bình Khang, Diên Khánh, quản Tiên phong dinh Nguyễn Văn Thành, Chưởng cơ Võ Văn Lượng, Hộ bộ Nguyễn Kỳ Kế làm duyệt tuyển ở phủ Bình Thuận. Tuyển xong lại kén những người tinh nhanh khỏe mạnh làm hương binh, biến thành đội ngũ. ở hai phủ Bình Khang và Diên Khánh thì đặt 36 đội; phủ Bình Thuận thì đặt 43 đội. Mỗi đội đặt 1 cai đội, 1 đội trưởng, lấy người thổ dân cho làm; binh lính thì đều miễn dao dịch.

Tháng chạp [10/1-8/2/1796] sai dinh Bình Thuận thu trước số tiền thuế sai dư năm Bính Thìn [1796] cùng số tiền thuế năm nay, chở đến chứa ở Diên Khánh.

Cho vua nước Chân Lạp là Nặc Chăn thuyền rồng và đồ ngựa, sai Chưởng cơ Hồ Văn Lân và Tham tri Hộ bộ Nguyễn Văn Mỹ đem chỉ dụ đến cấp cho.

Lấy Quốc tử giám thị học Hoàng Ngọc Uẩn, Hoàng Công Xuân, Nguyễn Công Hạc, Nguyễn Thừa Gia, Trần Văn Đàn, Nguyễn Chính Thị, Nguyễn Văn Yên làm Hàn lâm viện thị học.

Khi Vương thắng trận khải hoàn, định tháng 3 năm sau [8/4-6/5/1796] mở khoa thi Hội gồm ba kỳ, đều theo đúng điển lệ  triều trước. Đến đây, Lễ bộ Nguyễn Thái Nguyên, Lại bộ Nguyễn Bảo Trí, Hình bộ Nguyễn Tử Châu, Binh bộ Nguyễn Đức Thiện kiến nghị rằng điển lệ thi Hội khoa này có hơi khác với khoa Tân hợi [1791], e học trò có điều chưa rõ, không khỏi ngơ ngác; xin nghĩ định phép thi : Kỳ đệ nhất 2 bài kinh nghĩa, truyện nghĩa, 2 bài thơ vịnh sử, vịnh cảnh ; kỳ đệ nhị văn sử và văn tả cảnh mỗi thứ đều 3 bài ; kỳ đệ tam thơ và phú, vịnh sử, vịnh cảnh đều một bài. Người đỗ chia làm ba hạng Giáp, Ất, Bính, lượng bổ quan chức và cho được miễn binh dịch dao dịch theo thứ bực. Kiến nghị dâng lên, được Vương nghe theo.

Vương nghe dân trại đồn điền trốn nhiều, sắc cho Hộ bộ báo cho Cai trại các trại phải mộ thêm mà bổ sung, mỗi trại lấy 15 người làm hạn; nếu trong một tháng mà không đủ thì cai trại phải sung làm lính.

 

Chú thích:

1.Phong ấn: tức cuối năm gói ấn lại. Tại Trung Quốc từ thời Minh, vào chiều 30 tết gói ấn lại không dùng, đến ngày mồng 3 tháng giêng mở ấn lại dùng cho năm mới.

2. Huyện Chiếu An: thuộc phía nam tỉnh Phúc Kiến, giáp tỉnh Quảng Ðông.

3.Tấn thủ: Quan giữ đồn tấn tại cửa biển.

4.Trừ nhị: ngôi vị chuẩn bị làm Vua.

5.Lạc tòng: quân tình nguyện theo.

Vào đầu năm Bính Thìn, Vua Càn Long nhường ngôi cho con là Gia Khánh, lên làm Thái thượng hoàng. Nhân dịp này, Sứ thần An Nam Chánh sứ Nguyễn Quang Dụ, cùng với Vương Công, các quan trong triều, Sứ thần các nước đến dự lễ:

“Ngày mồng 1 Mậu Thân tháng giêng năm Gia Khánh thứ nhất [9/2/1796].Thiên tử lên ngôi; ngày hôm nay…các Vương trong triều và bên ngoài, văn võ trăm quan từ tước Công trở xuống đều mặc triều phục, tập hợp.Các sứ thần Triều Tiên, An Nam, Tiêm La, Khuyếch Nhĩ Khách xếp hàng phía sau….”(Nhân Tông Thực Lục quyển 1, trang 8-9)

Tiếp đến vào ngày 4 tháng giêng [12/2/1796] Vua Gia Khánh cùng Thái thượng hoàng đế ban yến cho Sứ thần An Nam và Sứ thần các nước tại điện Hoàng Cực, cung Ninh Thọ. Ngày 5 tháng giêng [13/2/1796] Sứ thần được dự yến và ban thưởng tại gác Tử Quang; ngày 15 tháng giêng [23/2/1796] được ban yến tại điện Chính Ðại Quang Minh.

Tổng đốc Lưỡng Quảng tâu trình tàu thuyền bọn cướp biển nương náu tại An Nam. Vua Gia Khánh biết rõ thực trạng, nhưng không dám phiền lòng Vua cha Càn Long trước kia vì chút danh hão đã ‘nuôi ong tay áo’; đến nay bị đốt cũng đành phải ngậm miệng:

 “Ngày 21 tháng mười một năm Gia Khánh thứ Nhất [19/12/1796]. Dụ các Quân Cơ Đại thần; Cát Khánh Tổng đốc Lưỡng Quảng tấu rằng:

 ‘Điều tra về việc cướp biển tụ tập, cùng việc tàu bè của chúng ẩn trốn tại lãnh thổ An Nam, quả thực có việc nước này che dấu bọn giặc phỉ. Lúc này nếu gửi văn thư cho họ, là giúp cho bọn giặc phỉ biết tin, tìm cách bí mật trốn tránh.’

 Lời nói rất phải; lúc này không nên gửi văn thư hiểu thị nước này. Nếu quan viên điều tra trình báo, Cát Khánh cũng đừng tỏ thái độ; cứ liệu biện ổn thỏa, bắt đầu sỏ của giặc để tuyệt gốc.” (Nhân Tông Thực Lục, quyển 11, trang 15-16)

Vua Gia Khánh tiết lộ sự kiện đạo quân do Tây Sơn tổ chức xâm phạm vùng biển Trung Quốc mỗi ngày một nhiều. Trước đó Tổng đốc Phúc Kiến, Khôi Luân, bắt được bọn cướp, trong đó có Tổng binh An Nam; nay Tổng đốc  Cát Khánh bắt được thuyền với  bảng hiệu Bảo Ngọc Hầu do An Nam phong tước:

“Ngày 20 tháng 12 năm Gia Khánh thứ nhất [17/1/1797]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Trước đây Khôi Luân bắt được bọn cướp, trong đó có Tổng binh An Nam, cùng quân lính nước này. Những tên này cướp bóc trên biển, tức không khác gì những tên cướp tại nội địa, đã xét theo luật xử tử. Lần này Cát Khánh bắt được thuyền cướp, bảng tiêu có  chữ “ Bảo Ngọc Hầu”, chắc thuộc bọn cướp Trần A Bảo trước đây tại biển Chiết Giang. Từ nay bọn cướp trên biển, vô luận nội địa hoặc ngoại Di, một khi bắt được thì chiếu theo luật nghiêm thi hành. Ðem dụ này truyền hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 12, trang 12-13)

Tai miền Nam vào tháng giêng năm Bính Thìn [9/2-8/3/1796] Nguyễn Vương Phúc Ánh sai Cai cơ Nguyễn Tiến Lượng giữ chức Chánh sứ và Nguyễn Văn Thụy Phó sứ sang Xiêm. Tặng Phật vương một tòa bảo tháp bằng đá trắng, một xâu đèn thủy tinh, 10 lạng kỳ nam, sáp ong; đường phèn, đường hoa, đường cát mỗi thứ đều 500 cân.

Sai dịch trạm đưa chè bánh đến thành Diên Khánh để ban cho các tướng sĩ. Vương dụ Tôn Thất Hội rằng :

 “Đây ta lấy lòng thành đem quà cho tướng sĩ, khanh nên chia khắp để

cùng được vinh hưởng ơn vua”.

Tháng hai [9/3-7/4/1796] duyệt tuyển bốn dinh Trấn Biên, Phiên Trấn, Trấn Định, Vĩnh Trấn; riêng Vĩnh Trấn cho 2 đạo Long Xuyên [Cà Mâu]và Kiên Giang [Rạch Giá] phụ vào. Tuyển xong, ban cấp giấy chứng nhận, để kiểm soát phòng gian dối.

Thám tử báo Tây Sơn đem quân đóng giữ từ Quảng Nam đến Quy Nhơn. Vương mật dụ Tôn Thất Hội rằng :

“Diên Khánh tiếp giáp Quy Nhơn, khanh lưu trấn ở đó, tình hình giặc chắc biết rõ, nếu có thể thừa cơ đánh được, hoặc đi xa mà thắng được, hoặc đánh gần mà thành công, thì binh giáp thuyền bè của ta đều đã đầy đủ sẵn sàng; hãy xem thời cơ rồi sau hành động, không nên vội vã, nên xét kỹ sự thế ngay, chạy biểu báo lên”.

Đóng 15 chiến thuyền lớn, bảng hiệu chữ “Gia”, rồi đặt 15 Tĩnh hải úy chia nhau cai quản. Các thuyền gồm:

1.Gia Hưng.

2.Gia Khánh

3.Gia Nguyên

4.Gia Hạnh

5.Gia Trinh

6.Gia Tường

7.Gia Minh

8.Gia Hòa

9.Gia Trị

10.Gia Thịnh

11.Gia Vĩnh

12.Gia Hựu

13.Gia Hi

14.Gia Hội

15.Gia Thiện

Tháng ba [8/4-6/5/1796] mở khoa thi lấy đỗ 273 người. Trúng Tam trường là bọn Ngũ Khắc Minh, Phạm Đăng Hưng 14 người ; trúng Nhị trường Trần Văn Đản, Nguyễn Văn Uyên 54 người ; trúng Nhất trường Trần Văn Tính, Trần Lợi Trinh 205 người.

Nhân có kẻ giả mạo làm cấm vệ đi cướp của, có kẻ trốn ra khỏi thôn xóm để tránh thuế dịch, bèn ra lệnh cấp thẻ hợp phù mà đeo để xét thực giả. Sai đội Nội mã ra đảo Côn Lôn chọn ngựa đem về dâng.

Tháng tư [7/5-4/6/1796] Vương nghĩ tướng sĩ liền năm đánh dẹp, không nỡ bắt nhọc mệt nữa, bèn nghỉ việc binh, đợi đến sang năm sẽ đánh lớn. Sắc cho các dinh quân cho quân lính về quê để kịp ngày mùa.

Tháng năm [5/6-4/7/1796], ra lệnh khuyến nông. Vương dụ quan các dinh rằng :

“Nghề nông là gốc của nước, ăn có đủ thì quân mới mạnh, cho nên người xưa đi thăm dân cày, đi thăm dân gặt, là cốt khuyên dân biết chăm việc gốc. Nay đương mùa làm ruộng, nên dụ bảo cho quân dân trong hạt, hết sức chăm việc làm ruộng, ai không có ruộng thì mướn ruộng mà cày. Lý dịch sở tại đều phải biên sổ, đợi khám để phân biệt kẻ siêng người lười.”

Lấy Phủ lễ sinh là Phạm Đăng Hưng sung Cống sĩ viện, Phủ lễ sinh Hoàng Văn Diễn và Nhiêu học Trần Văn Tính sung Thị thư viện. Lấy bọn nho học Huấn đạo Nguyễn Hữu Thứ, Phủ lễ sinh Nguyễn Hữu Định, Nhiêu học Nguyễn Tường Vân, Nguyễn Văn Quang, Nguyễn Đức Chí 17 người sung Nội thị thư viện. Sai bọn Nội viện Chu Văn Yên sang nhà Thanh mua sách và hàng hóa.

Tháng sáu [5/7-2/8/1796], chở tiền gạo từ Gia Định và Bình Thuận đến chứa ở thành Diên Khánh. Gia Định chở 11.400 phương gạo, 30.000 quan tiền; Bình Thuận chở hơn 1.400 phương gạo.

Triệu Tôn Thất Hội về, sai Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức thay giữ thành Diên Khánh; Phó tướng Võ Văn Lượng đem thuộc hạ đi theo, Tán lý Đặng Trần Thường giúp việc quân cơ.

Tháng bảy [3/8/31/8/1796], đặt 5 dinh thủy quân; trước đây mới đặt 3 dinh Trung thủy, Tiền thủy, Hậu thủy, nay đặt thêm dinh Tả thủy, Hữu thủy.

Cho Khâm sai cai đội Đỗ Văn Huy làm Khâm sai đô thống chiêu thảo sứ. Huy dâng sớ bàn về chiến lược đánh Quảng Nam trước, khiến vùng phía nam sẽ tự sụp đổ:

“Giặc Tây Sơn mấy năm đây thường bị quân nhà vua đánh thua. Nay nó dựa lũy cao hào sâu cho quân sĩ nghỉ ngơi, cốt để nuôi sức cho khẻo mà đợi quân ta mỏi mệt, chờ xem thế biến. Nếu ta không đánh trước thì e bị trúng kế giặc. Nhưng thế đánh hay giữ trước hết phải được địa lợi. Ngày nào đại binh tiến đánh, xin trước hãy đánh úp lấy Quảng Nam, chiếm giữ ba ải Hải Vân, chặn đường tiếp viện của địch. Quảng Nam đã lấy được thì Quy Nhơn, Quảng Ngãi có thể truyền hịch mà định được”.

Nguyễn Vương khen là phải, bèn thăng Văn Huy chức Khâm sai đô thống. Rồi sai các Tuyên úy sứ Phan Văn Loan, Phan Văn Phụng; Tuyên võ sứ Phạm Văn Tuy; Tham hiệp Đỗ Văn Chân, Trần Văn Phú, mật trở về các phủ Quảng Ngãi, Quảng Nam, Thuận Hóa chiêu dụ nghĩa binh, chờ ngày quân Nguyễn đến sẽ nỗi dậy.

Tháng tám [1/9-30/9/1796], giặc biển Chà Và [Java, Indonesia]  có 17 chiếc thuyền đậu ở Hòn Tre [Kiên Giang], dùng 3 chiếc vào cướp Kiên Giang [Rạch Giá]. Quân địa phương ngăn đánh, chém được 5 thủ cấp, đoạt được một thuyền, đánh đắm một chiếc, còn một chiếc chạy về phía đông. Việc tâu lên, Vương sai Vệ úy vệ Hùng võ Nguyễn Đức Xuyên đem binh thuyền 10 vệ thẳng đến Hòn Tre. Xuyên chia quân làm ba đạo đánh úp, bắt được tướng và quân giặc hơn 80 người, 15 chiếc thuyền, súng ống khí giới không kể xiết; dân biên thùy bị giặc bắt hơn 70 người trở về. Từ đó giặc Chà Và khiếp sợ không dám xâm phạm, đường buôn bán lưu thông.

Sai lấy 68 sở thủy lợi ở Hậu Diện thuộc Tiền Giang và ở Châu Đốc thuộc Hậu Giang trả cho Chân Lạp; cấm các ngư hộ không được xâm lấn, cũng không được mua riêng, làm trái bị xử tử.

Các quan văn võ là Nguyễn Văn Trương, Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Khiêm, Nguyễn Thái Nguyên, Trần Phước Tri, Lê Quang Định và bọn Cai cơ, Cai đội, Tri bạ, Tham luận thấy việc quân rỗi rãi, thường cùng nhau chơi cờ bạc, chọi gà, chọi cá, được thua đến trăm nghìn. Vương nghe biết, ban chỉ quở trách, bọn Văn Trương sợ hãi xin chịu tội; bèn răn bảo rồi tha.

Tháng chín [1/10-30/10/1796], đặt mua đường cát ở Trấn Biên [Biên Hòa], cứ 100 cân đường giá 9 quan. Vương dụ quan công đường rằng :

“Đường cát dùng để đổi mua binh khí, đương cần, không bắt sản xuất không được, cho nên phải phát vốn trước để trưng mua. Thế là công tư đều tiện lợi, không phải vét lợi của dân mà làm lợi cho nhà nước đâu. Nên thông dụ cho các đường hộ (1) biết”.

Vương nghĩ đã tới mùa gió bấc, quân Tây Sơn có thể nhân thuận gió đến cướp tài vật của dân, lệnh cho Nguyễn Huỳnh Đức tại thành Diên Khánh nghiêm sức các đồn tấn tại cửa biển ngày đêm tuần xét; truyền cho các phủ Bình Khang, Diên Khánh rằng mùa lúa gặt xong, phải chọn nơi mà cất, không để gần bãi biển, để phòng bất trắc ; lại nghiêm cấm những hộ đan buồm không được bán lén cho địch.

Tháng mười [31/10-28/11/1796] Vương đích thân cùng các quan bưng sách vàng ấn vàng tôn vinh mẹ làm Quốc mẫu vương Thái phi.

Sai Cai đội Ba Lang Hy và Ba La Di đều là người Hồng Mao [Âu Tây]  đi Hạ Châu [Singapore] tìm mua binh khí.

Tháng mười một [29/11-28/12/1796] Tù trưởng đất Ba Phủ [Hàm Thuận, Bình Thuận] là Toàn Phù tụ họp hơn 1.000 người, từ núi Đàn Linh [huyện Tánh Linh, Bình Thuận]  ngầm xuống Cà Trập cướp bóc dân địa phương. Việc tâu lên; Vương sai quản dinh Bình Thuận là Lưu Tiến Hòa, Chưởng cơ trấn Thuận Thành là Nguyễn Văn Hào, Chánh phó trấn là Nguyễn Văn Chấn và Nguyễn Văn Điển đem quân đi Phan Thiết để tùy cơ đánh dẹp.

Tháng chạp [29/12/1796-27/1/1797], Vương đến dinh Trấn Định [Tiền Giang], cho quân đi tuần các địa phương Sa Đéc và Long Hồ [Vĩnh Long] vài ngày rồi trở về.

Bắt đầu đúc tiền Gia Hưng Thông Bảo.

Chuẩn định lệ thuế thuyền buôn người Thanh và người Hồng Mao mua ngà voi, sừng tê, đậu khấu, sa nhân; tàu vụ chiếu theo qui định đã đánh thuế người Minh Hương, cứ giá mua 100 quan thì thu 5 quan tiền thuế.

Ban mũ và đai áo cho bọn lưu trấn thành Diên Khánh Nguyễn Huỳnh Đức cùng Đặng Trần Thường, Nguyễn Long, Nguyễn Văn Lợi, Nguyễn Văn Tánh; Huỳnh Đức một bộ mũ đại trào, một áo rét ; bọn Đặng Trần Thường mỗi người một áo rét.

Sửa năm phong hỏa đài (2) ở Vũng Tàu, Tắc Khái, Thùy Vân, Xích Lam [Hàm Tân, Bình Thuận] và Ma Li [huyện Bắc Bình, Bình Thuận].

 

Chú thich:

1.Đường hộ: hộ trồng mía sản xuất đường.

2. Phong hỏa đài : đài đốt lửa, để báo tin trong trường hợp nguy cấp.

Qua việc Tổng đốc Phúc Kiến tâu trình đã bắt được bọn cướp biển, trong đó có Tổng binh An Nam; Tổng đốc Lưỡng Quảng lại tâu bắt được thuyền với  bảng hiệu Bảo ngọc hầu do An Nam phong tước. Tiếp đến bọn cướp biển La Á khai rằng từ thời Quốc vương Nguyễn Quang Bình cho đến Nguyễn Quang Toản; An Nam phong tước cho 12 Tổng binh Tàu Ô, có hơn 100 hiệu thuyền, chuyên cướp phá vùng biển Trung Quốc. Sự việc nghiêm trọng như vậy, nhưng nói ra sợ mất mặt Vua cha Càn Long; một thời ham danh đã từng tuyên bố thu phục An Nam, rồi ghi trong Thập Toàn Võ Công (十全武功). Nay Vua Gia Khánh đành phải ngậm miệng, ngầm ra lệnh cho các tỉnh miền ven biển lẳng lặng đánh bắt: 

“Ngày 9 tháng giêng năm Gia Khánh thứ 2 [5/2/1797]. Dụ các Quân Cơ Đại thần:

Bọn Cát Khánh dâng tấu triệp về việc thẩm tra tù phạm cướp biển, nội dung: ‘Điều tra về vùng đất Giang Bình [Dongxing, Quảng Tây]; hiện nay có bọn giặc gốc Phúc Kiến, Quảng Đông, An Nam tụ tập tại đó. Nếu muốn báo cho An Nam biết, thì lúc này nên thông báo cho họ v.v..’

Suy nghĩ kỹ việc này rất khó. Nếu như viên Quốc vương không biết về vụ giặc cướp, thì nên thông báo để hợp đồng cùng bắt. Nay điều tra bọn giặc La Á, cả ba bọn chúng đều cung xưng Tổng binh Tàu Ô An Nam có 12 người, hơn 100 hiệu thuyền; lại căn cứ vào giấy tờ bắt được có ấn triện, thì bọn cướp Tàu Ô đều do viên Quốc vương phong tước, việc ra biển cướp bóc viên Quốc vương không thể không biết. Vậy nếu bảo phối hợp bắt giặc cướp, làm sao bọn họ chịu nghe lời! Vả lại dân nội địa [Trung Quốc] ra ngoài biển làm giặc, quan không cấm được, huống hồ là dân ngoại di! Nếu An Nam dùng lý do đó để bào chữa, thì lấy gì để biện luận? Hoặc đáng vì việc này mà gây hấn, rồi mang quân đánh nước họ ư!

Bọn Cát Khánh chỉ nên thông sức thuộc hạ tầm nã tại mặt biển 3 tỉnh Phúc Kiến, Quảng Đông, Chiết Giang; nếu tàu thuyền của di địch xâm phạm vào, thì không luận quan chức nào của An Nam cũng đều nghiêm trị.

 Tái bút: Từ nay trở về sau bắt được giặc cướp An Nam, thẩm tra minh bạch rồi lập tức cho chính pháp [xử tử]; không cần phải giải về kinh, để bớt được sự phiền phức trạm dịch phải giải tống. Nay đem dụ truyền để hay biết.”(Nhân Tông Thực Lục, quyển 13, trang 6-7)

Phía An Nam, Quốc vương Nguyễn Quang Toản tiếp tục chơi trò hai mặt. Về mặt nổi sai người đánh bắt những bọn cướp biển,  không thống thuộc lực lượng Tàu Ô dưới quyền, rồi đem nạp cho nhà Thanh để kể công; nên Thượng hoàng Càn Long bèn sai con gửi thư khen thưởng:  

“Ngày mồng một Canh Tý tháng 5 năm Gia Khánh thứ 2 [26/5/1797]. Thiên tử phụng mệnh Thái thượng hoàng gửi sắc dụ Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản:

‘Gần đây trên mặt biển đôi lúc có bọn giặc phỉ cướp phá, các Tổng đốc Lưỡng Quảng, Phúc Kiến từng báo tin cho Quốc vương để cùng hiệp lực đánh bắt. Nay cứ viên Tổng đốc Lưỡng Quảng tâu rằng Quốc vương đã sai phái bọn quan  Ðinh Công Tuyết mang binh thuyền đến biển Di tuần tra đánh dẹp, bắt được bọn Hoàng Trụ, Trần Lạc hơn 60 tên, đem phạm nhân, thuyền, khí giới, giải đến nội địa biện lý; cùng tại nơi giặc phỉ tụ tập, sai thuộc viên đắc lực  đồn binh trấn giữ. Thái thượng hoàng đế rất khen  Quốc vương cẩn thận  kính cẩn, cung thuận với lòng thành, nên đặc biệt ban ơn ưu thưởng thêm ngọc như ý, các kiện gấm mãng bào; sai Ủy viên mang đến ban, để làm rạng sự ưu thưởng. Viên Quốc vương ngưỡng thừa ân sủng, càng đáng ra lệnh cho các thuộc hạ  viên biền ra sức tuần phòng, kịp thời đánh bắt. Nếu như bọn cướp vẫn còn tại biển quấy nhiễu, lập tức truy bắt, giải đến nội địa truy xét. Nếu có thể bắt được đầu sỏ bọn cướp, sự phấn đấu càng đáng khen, sẽ tảo thanh được gian phỉ, gốc rễ nhổ tận, khiến người đi buôn được yên ỗn, mà hải dương cũng được yên tĩnh. Viên Quốc vương hãy  cung kính gắng sức, để có ngày được ban ân gấp bội. Khâm Thử! Ðặc dụ.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 17, trang 1-2)

Tiếp đến Tuần phủ Quảng Đông Trần Đại Văn tâu rằng có một số cướp biển từ An Nam trở về đầu thuận. Vua Gia Khánh ra lệnh ban mũ Đỉnh Đái một số người, cho gia nhập vào quân Thanh để đi đánh giặc biển; số còn lại đưa về quê an sáp:

“Ngày 23 Nhâm Thìn tháng 6 năm Gia Khánh thứ 2 [17/7/1797].  Dụ các Quân cơ đại thần:

“ Trần Ðại Văn tâu rằng có bọn Ngô Ðại Tướng, Trang Ðắc Lợi, Lý Ðại An từ An Nam trở về đầu thuận; đem đồng bọn, gia thuộc hơn 100 người, cùng nạp thuyền và khí giới, tình nguyện cùng quân lính đi đánh bắt cướp biển. Ðã thưởng mũ đỉnh đái cho  bọn Ngô Ðại Tướng, gồm 3 người đứng đầu xướng xuất. Một khi được thưởng mũ đỉnh đái, thì coi như quân lính trong doanh không khác, hà tất trong lòng còn có kỳ thị, chỉ cần tùy lúc lưu tâm tra xét. Những người không theo quan quân đi đánh bắt cướp, thì phải chế ngự ỗn thỏa, ân uy đều dùng. Tức sau khi trở về quê quán an sáp, thì không thể không đề phòng, để biến hóa kẻ gian ngoan thành lương thiện. Ðem dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 18, trang 14-16)

Tại miền Nam, vào tháng mười một năm ngoái [29/11-28/12/1796], Tù trưởng đất Ba Phủ [Hàm Thuận, Bình Thuận] là Toàn Phù tụ họp người Chiêm, từ núi Đàn Linh [huyện Tánh Linh, Bình Thuận] ngầm xuống miền xuôi cướp bóc; vẫn chưa dẹp xong. Vào tháng giêng năm nay [28/1-26/2/1797], Nguyễn Vương sai Đô đốc hiệu úy Tiền chi Trung quân là Nguyễn Công Thái điều bát quân các đạo quân từ Ma Li [huyện Bắc Bình, Bình Thuận] đến Phố Châm [Bình Thuận] đánh dẹp. Khâm sai đô đốc quản chi Hùng võ là Nguyễn Kế Nhuận làm phó ; Quản đạo Phố Hài [đông thị xã Phan Thiết, Bình Thuận] Nguyễn Huệ, Chưởng cơ trấn Thuận Thành Nguyễn Văn Hào, Chánh phó trấn Nguyễn Văn Chấn và Nguyễn Văn Điển tiến từ Đàn Linh [huyện Tánh Linh, Bình Thuận] lên, Chánh vệ vệ Nhuệ phong Ngô Văn Sở, Quản đạo Đông Môn Cao Văn Cửu đi đường tắt ra sau lưng giặc, đều theo lệnh Công Thái điều khiển.

Chở 3.000 phương gạo lương ở Gia Định đến Ma Li để cấp lương cho quân. Lại đặt ngựa trạm tại các trạm dọc đường từ Xích Lam [Hàm Tân, Bình Thuận] đến Ma Li, để tin tức ngoài biên nhận được nhanh.

Tháng hai [27/2-27/3/1797] Đô đốc Nguyễn Công Thái tiến đến Phố Châm [Bình Thuận], đánh úp phá quân Ba Phủ. Tù trưởng  là Toàn Phù vượt núi trốn chạy. Quân chúa Nguyễn đốt trại kho vựa, bắt sống hơn 100 người Ba Phủ đem về trú ở bảo Đăng Trại. Được tin thắng trận, Vương dụ rằng :

“Tội phản trắc của Ba Phủ vốn không đáng khoan dung, nhưng nghĩ bọn man mọi ngu dại, chưa thấm nhuần phong hóa, vì Toàn Phù lừa dối đến nỗi bị tội, sao nỡ khép vào pháp luật ! Vậy tha cho hết. Và nay tù trưởng nghịch còn chạy trốn xa, sợ khi bèo tan lại hợp, ngươi nên chọn đất hiểm yếu ở hai bên sông Dã Dương [nhánh bắc sông La Ngà] mà đặt ba sở bảo để bọn Nguyễn Văn Hào ở lại, chia nhau đóng giữ và dỗ bảo các sách dân Đê khiến họ hàng phục, còn thì cho triệt về”.

Sau Hào ốm, sai Khâm sai cai cơ Trung quân là Lê Văn Niệm thay giữ; Niệm tuyên bố hảo ý của Nguyễn Vương; dân Ba Phủ dần dần trở về hơn 480 người.

Tống Viết Phước dâng biểu nói bọn  dân thiểu số ở Đồng Môn ngang ngạnh chưa phục, xin đem quân đánh dẹp, Vương dụ rằng :

“Nó chưa phục, vì chưa nghe tin đảng nó ở Ba Phủ đã vỡ, chẳng mấy ngày nữa cũng sẽ tự tan vỡ, cần gì phiền đến quân nữa !”

Liền sai Quốc thúc là Tôn Thất Thăng đến bảo Đồng Môn, Cai cơ hành Lưu thủ Trấn Định là Trần Văn Búa quản ba vệ Thiết kỵ, Cường uy, Tín uy theo đi. Thăng đến nơi, không đầy một tuần mà quân dân tộc thiểu số tan rã; ra lệnh vỗ về ở yên như cũ.

Trong tháng này, nước Chà Và [Java] lại sai sứ đến cống.

Tháng ba [28/3-26/4/1797], sai Phó tướng tiền quân là Phan Tiến Hoàng tạm quản dinh Bình Thuận [Phan Rí, Bình Thuận], Phó Hậu chi dinh Trung thủy  Lưu Tiến Hòa coi giữ đạo Phan Rang. Lấy Chánh trưởng chi Trung chi Phạm Tiến Tuấn quản đạo Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận], kiêm hai thủ Phan Thiết và Vị Nê [Mũi Né, thị xã Phan Thiết, Bình Thuận].

Tháng tư [27/4-25/5/1797], Nguyễn Vương đích thân đem binh thuyền đi đánh Quy Nhơn, Đông cung Cảnh đi theo. Sai chưởng Tiền quân Tôn Thất Hội  trấn Gia Định; có Cai cơ Nguyễn Văn Nhân, Hộ bộ Phan Thiên Phước, Trương Đức Khoan, Lễ bộ Ngô Tòng Chu, phụ tá. Tham tri bộ Hộ Nguyễn Kỳ Kế và Nguyễn Văn Phú đốc suất thuyền lương theo quân; chở 12.700 phương gạo, 500 phương muối.

Binh thuyền tiến đóng ở cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa], Vương triệu  Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức đem quân theo đi đánh, để Phó tướng Nguyễn Văn Tính, Nguyễn Văn Lợi ở lại giữ thành Diên Khánh. Trên đường tiến quân, Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương đem binh thuyền tiến đánh đô đốc Tây Sơn là Thiêm  ở Tiên Châu [thuộc tỉnh Phú Yên], Thiêm thua chạy. Lại phá được đô đốc  Tính  ở Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định], bắt được 6 chiếc thuyền.

Về đường bộ, Chưởng Hậu quân Võ Tánh và Tiên phong Nguyễn Văn Thành đánh ở chợ Hội An [Phú Yên] phá được đồn; Đô đốc Tây Sơn Hiếu lùi chạy về La Thai [Phú Yên].

Thuyền Vương tiến thẳng đến cửa biển Thị Nại [Qui Nhơn], đánh phá quân Tư lệ  Lê Trung, tịch thu thuyền ghe, súng ống, khí giới; Trung lui quân  chống giữ.

Tháng năm [26/5-24/6/1797] Vương cho rằng thành Quy Nhơn quân Tây Sơn đóng nhiều, thế chưa đánh được; bèn đích thân đem hơn 100 chiếc chiến thuyền tiến ra cửa biển Đà Nẵng và Quảng Nam. Thống lĩnh quân Tây Sơn là Nguyễn Văn Chân đem hết tàu thuyền lùi đậu vào trong cảng Đà Nẵng; Thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn đóng quân ở hai bên bờ, quân thủy quân bộ tiếp nhau chống giữ.

Vương sai các quân dàn thuyền bao vây ở ngoài cảng; điều quân lên bộ đến sát lũy địch mà đánh, hai lần giao chiến. Lại sai Nguyễn Văn Trương cùng với Vệ úy Nguyễn Văn Thịnh, Chánh vệ Trần Văn Tứ và Cai cơ Trần Văn Búa, chia nhau đến Cu Đê [Đà Nẵng], và cửa ải Hải Vân, chọn chỗ hiểm mà đặt đồn giữ. Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản nghe tin , sai Thiếu phó Trần Quang Diệu giữ cửa Eo và Đô đốc Lê Văn An đem quân Thuận Hóa vào cứu.

Sai Đông cung Cảnh đem tướng sĩ dinh Tả quân vào cửa biển Đại Chiêm để đánh lấy Chiêm Dinh [ dinh Quảng Nam, Hội An]; lại triệu Võ Tánh ở Phú Yên đem quân đến tăng viện. Vua dụ Võ Tánh rằng :

“Giặc nay đem hết quân ra giữ Đà Nẵng, Chiêm Dinh không có phòng bị. Khanh nên kíp tiến cùng Đông cung chiếm đoạt đất ấy, rồi sau đem quân ra mặt sau Đà Nẵng, như thế thì quân giặc sau lưng trước bụng đều bị đánh, lấy dễ như trở bàn tay”.

Vương  ra lệnh đặc biệt tưởng thưởng kẻ giết được tượng binh địch:

 “Quân mạnh ở đánh giết. Ngày này quân giặc chỉ đánh bộ, cậy có nhiều voi. Từ nay gặp giặc ai đâm giết  được người ngồi đầu voi và trong bành voi, giết mỗi người thưởng 50 quan tiền, lại thăng một cấp; như cai đội thì thăng lên cai cơ, phó đội thì thăng lên cai đội, đội trưởng thì thăng lên phó chánh đội trưởng, binh đinh thì thăng đội trưởng".

Đông cung Cảnh tiến quân lấy chợ Đông An ở Hội An, Quảng Nam, thẳng tới Chiêm Dinh, chia đặt đồn để phòng địch. Võ Tánh dẫn quân ra Đại Chiêm, gặp Đô đốc Tây Sơn Nguyễn Văn Ngũ và thuyền của bọn giặc biển Tề Ngôi ở ngoài khơi, đánh tan, bắt được tù binh, thu được thuyền chiến và Tàu Ô hơn 30 chiếc.

Tư lệ Lê Trung đem thêm quân đánh bảo Hội An [Phú Yên]; Vương nghe tin, dụ Nguyễn Văn Thành triệt quân về Bình Khang [Ninh Hòa, Khánh Hòa], phòng giữ nơi trọng yếu.

Lấy Khâm sai tham mưu Võ Tiến Trung làm Khâm sai thống binh quản đạo Trung Chấn. Tiến Trung trước đây vâng mật lệnh đến Quảng Nam ngầm tổ chức được hơn 300 nghĩa quân; nay đến hành tại bái yết, xin lập làm 6 hiệu đạo Trung Chấn; Vương chuẩn y, cho lệ thuộc Võ Tánh đánh giặc.

Tháng sáu [25/6-23/7/1797], Vương sai Võ Tánh chở quân sang Mỹ Khê [quận Sơn Trà, Đà Nẵng] đánh Tiết độ Tây Sơn Nguyễn Văn Giáp. Lại thấy Tham tri bộ Binh Hồ Văn Định là người Mỹ Khê biết việc binh, bèn sai đi bàn thảo việc quân với Tánh.

Đông cung Cảnh điều  quân đi đánh giặc ở La Qua, giết được voi giặc, giặc vỡ chạy; báo tin thắng trận, Vương thưởng cho 1.000 quan tiền. Mật dụ Phạm Văn Nhân quản lý chiến thuyền giữ cửa biển Đại Chiêm [Hội An, Quảng Nam], Võ Bá Diên theo Đông cung đóng đồn ở Phú Chiêm, Nguyễn Công Thái đóng đồn ở Tam Thai [quận Ngũ Hành sơn, Đà Nẵng], chờ chỉ thị thì đánh úp sau lưng địch.

Sai Phó vệ úy vệ Túc trực Nguyễn Văn Khiêm và Thuộc nội vệ úy Ô Li Vi [Olivier de Puymanel, ông Tín]  đóng thuyền tam bản đánh hỏa công, kén quân chiến tâm cưỡi thuyền ấy, đêm phóng lửa đốt được mấy chiếc thuyền ; quân Tây Sơn tử thủ xin quân viện từ Quy Nhơn. Tư lệ Lê Trung sai bọn Đại đô đốc Lê Chất và Đoàn Văn Cát, Đô đốc Nguyễn Văn Xuân, Đô đốc Hàn đem 2.000 quân cùng 40 thớt voi đến cứu viện; quân Nguyễn đánh  mấy trận, giết được nhiều voi, bắn Đô đốc Hàn chết ngay tại trận.

Sai quan Lưu trấn Gia Định chở tiền gạo đến đậu ở cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa] gồm 12.000 quan tiền, 12.800 phương gạo; rồi sai Trương Phước Luật hộ vệ chở đến quân thứ Quảng Nam để kế tiếp cấp phát cho quân.

Người thiểu số Ba Phủ [Hàm Thuận, Bình Thuận] là Toàn Phù lại họp đảng hơn nghìn người đến đánh bảo Ma Đế. Thủ binh Thuận Thành [ Ninh Thuận] chống không được, phải bỏ bảo chạy. Phó tướng quản dinh Bình Thuận là Phan Tiến Hoàng nghe tin báo đem quân thẳng tới, gặp địch ở Cà Tán, bắn chết mười mấy người. Gặp trời mưa dầm, Hoàng bèn chia quân đóng đồn giữ các đường trọng yếu để phòng bị.

Tháng bảy [24/7-21/8/1797] Nguyễn Vương sai Phó tướng Hậu quân Nguyễn Văn Biện và Binh bộ Nguyễn Đức Thiện đem quân vào cửa biển Hiệp Hòa [vũng An Hòa,huyện Núi Thành, Quảng Nam] đóng đồn ở Bản Tân [ huyện Núi Thành, Quảng Nam] để ngăn đường cứu viện của Tây Sơn từ Quy Nhơn đến. Vương mật dụ Khâm sai thống binh cai cơ Hoàng Công Khanh và Khâm sai cai đội Tôn Thất Lịch đem quân ứng nghĩa tại Quảng Nam lệ thuộc theo. Bọn Cai cơ Nguyễn Văn Soạn và Cai đội Lê Văn Nhị cũng xin về Quảng Ngãi chiêu lập nghĩa binh , Vương ưng cho.

Sai Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường tiến lấy Phú Yên. Bọn Thành dâng biểu nói rằng không có quân tiếp ứng, sợ không có công mà bị tội. Vương dụ rằng :

“Quân và voi ở Quy Nhơn đã họp hết ở Đà Nẵng, mà Phú Yên chỉ còn một tên giặc Hiếu, quân cũng không nhiều, hễ đánh là được, còn có tội gì ? Nên sắp quân tiến ngay, chớ ngần ngại nữa”.

Nguyễn Văn Biện và Nguyễn Đức Thiện đánh tan quân đô đốc Tây Sơn là Gia ở Thạch Đậu [huyện Núi Thành, Quảng Nam], đặt đồn đóng giữ; rồi dâng biểu báo tin và xin tiến lấy kho tàng ở Trà Khúc [Quảng Ngãi], nhắm dùng lương của địch.

Vương dụ rằng :

“Ở Trà Khúc  giặc còn nhiều quân, đánh chưa chắc lấy được, hãy ở yên đợi, bất nhật quân bộ ta tiến đến Phú Yên, tướng giặc Lê Trung tất phải lấy binh ở Trà Khúc, bấy giờ có thể thừa cơ hội đó lấy cũng chưa muộn”.

Bèn sai Nguyễn Công Thái đem bốn vệ quân đến họp với Văn Biện.

Vua sai người mật bảo Tham tán giặc là Từ Văn Tú khuyên Tiểu triều Nguyễn Văn Bảo [con Nguyễn Nhạc] rằng :

 “Nay quân ta tiến lấy Quảng Nam, sau tới Quy Nhơn, ngươi muốn rửa thù cho cha thì nên chiêu tập quân cũ, chờ quân ta tới dưới thành thì giết Lê Trung để đón quân vua, mang tội lập công. Làm được việc ấy thì không nên ngờ tội cha sẽ lây tới con. Ta quyết không giết kẻ đầu hàng. Nên liệu đi”.

Trương Phước Luật hộ vệ thuyền lương bị ngược gió, lâu không đến được, nhiều lần bị giặc biển ngăn chặn; trong quân chỉ còn có 5 ngày lương. Vương cho rằng đại binh vào sâu trong đất địch, mà quân nhu không tiếp tế được; bèn sai các tướng đem quân về.

Bấy giờ Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường đánh Phú Yên, phá được luôn các bảo Hội An và La Thai của địch. Tin báo đến, Vương dụ rằng:

 “Quân ta đánh Đà Nẵng, đảng giặc gần nguy, mà tin thuyền lương lâu không thấy, nay đem quân về. Đất Phú Yên kia có thể đánh mà không có thể giữ, nên rút quân về”.

Tháng bảy nhuần [22/8-19/9/1797] , thuyền Nguyễn Vương về đến cửa biển Hiệp Hòa [vũng An Hòa, huyện Núi Thành, Quảng Nam]; nghe tin thuyền lương đã đến Vũng Quýt [Dung Quất, huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi], bèn bảo các tướng rằng :

“Thế mới biết mưu người không bằng ý trời”.

 Bèn rút về đóng ở Diên Khánh [tỉnh lỵ Khánh Hòa]; thấy quân sĩ đi chinh chiến lâu ngày, nhiều người đau ốm, sai chở 1.500 cân thuốc ở Gia Định đến để chữa.

Tháng tám [20/9-19/10/1797] đặt đàn tế tướng sĩ trận vong tại Diên Khánh, sau đó Vương đem quân trở về Gia Định. Giao cho Khâm sai tổng nhung Nguyễn Văn Thành trấn thủ thành Diên Khánh, Tán lý Đặng Trần Thường hiệp đồng trù biện việc quân, Phó tướng Tiên phong Nguyễn Văn Lợi và Nguyễn Văn Tánh, Hiệu úy Hoàng Văn Khánh, Phó hiệu úy Nguyễn Tiến Nghị, Chánh vệ Phạm Văn Tự đều dưới quyền.

Cho Khâm sai cai cơ đạo Phú Yên là Nguyễn Văn Nguyện các thứ sa đoạn để chia cấp cho thuộc hạ; Vương có lời dụ:

 “Từ khi khanh đóng giữ đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], giữ vững bờ cõi, không phụ ủy thác của triều đình, ta khen ngợi. Vả lại gần nước biết cá, gần núi biết chim, nay nên kén người tâm phúc làm thám tử để đi dò xét tình hình giặc ở Phú Yên, Quy Nhơn và chiêu dụ những sách Man ở các đầu nguồn khiến họ quy thuận. Còn việc phòng bị ngoài biên thì nên lưu ý canh giữ. Người ta nói một người giữ ải muôn kẻ khó địch, khanh nên suy nghĩ đấy.”

Vương sai Khâm sai cai cơ Trần Phước Chất mang quốc thư sang Xiêm để báo việc binh, và nói nghe tin Diến Điện mượn thủy binh Hồng Mao để đánh Xiêm, nếu họ đánh thực, sẽ đem thủy quân đón đánh. Người Xiêm viết thư cảm tạ, hiến 10 vạn cân diêm tiêu; trong thư hứa giúp đánh Tây Sơn:

“Ngày nào quân ta đánh Tây Sơn, nếu thiếu quân dụng sẽ xin giúp. Lại xin chọn người giỏi họp với bộ binh Xiêm theo đường thượng đạo thẳng tới Vạn Tượng để đánh úp lấy Nghệ An, một là để chặn đường viện binh từ Bắc Hà, một là để đánh sau lưng Thuận Hóa, đến đâu thì quân nhu sẽ có người Man Lào cung ứng, không phải lo.”

Vương nhận được thư, rất mừng.

Tháng chín [20/10-17/11/1797], chuẩn định thuyền buôn Xiêm La từ nay về sau sang buôn, hạng thuyền lớn phải chở 30.000 cân sắt, hạng trung 20.000 cân, hạng nhỏ 10.000 trở lên ; còn diêm tiêu thì không kỳ nhiều ít, đều nộp vào quan, tính theo giá trả tiền; thì mới được mua các thứ thổ sản, nếu không thì cấm không cho vào.

Giặc Ba Phủ là Toàn Phù đem quân vây bảo Tà Lạp, lại ủy cho người trong bọn giữ núi La A để ngăn quân viện. Phó tướng Phan Tiến Hoàng thống quản quân sở bộ và quan binh Thuận Thành, chia đường tiến đến La A. Hoàng cùng Quản đạo Phố Hài là Phạm Tiến Tuấn đánh mặt trước, Cai cơ Lê Văn Niệm đánh mặt sau, quân địch thua to. Hoàng thấy vùng thượng đạo đường núi hiểm trở, chuyển vận rất khó, lại thêm mưa lụt lam chướng, quân nhiều người ốm, bèn rút quân về; để quân Thuận Thành [Ninh Thuận] đóng giữ các đồn Đăng Trại, Cà Tán. Dâng sớ xin đợi đến mùa đông tạnh ráo sẽ cất quân đánh dẹp, Vương chấp nhận.

Tháng mười [18/11-17/12/1797], định lệnh cứu hỏa. Phàm quan quân ở trong thành ban ngày thấy trên cột cờ treo cờ cứu hỏa, ban đêm thấy treo đèn lồng, nghe một hồi thanh la và ba hồi trống lệnh của Trung quân; thì đều phải theo vị trí của mình, đem quân cầm khí giới, hoặc ở trên thành, hoặc ở ngoài quách, dàn hàng nghiêm chỉnh lo cứu hỏa; đợi khi thôi mới lui về trại. Quan quân ở ngoài thành thì ngày đêm nghe  nơi nào bị cháy, tức thì đánh ba tiếng trống lệnh, đến nơi cứu chữa, lửa tắt mới về.

Giặc Chân Lạp họp đảng cướp đạo Tuyên Uy [Đồng Tháp]; sai Thống binh cai cơ đạo Tiền du Lê Văn Tự, Thống binh cai cơ Hữu quân Phạm Đắc Chất đốc suất binh thuyền dẹp yên.

Tháng mười một [18/12/1797-16/1/1798] ,Vua nước Chân Lạp là Nặc Ấn chết, con là Nặc Chăn nối ngôi. Vương sai Chưởng cơ Tống Viết Phước và Tham tri bộ Lễ Trần Hưng Đạt sang phúng và biếu 100 cân sáp ong, 500 cân đường cát.

Sai các quân đóng thêm 50 chiếc thuyền đi biển, 100 chiếc thuyền sai và 200 chiếc thuyền chiến.

Tháng chạp [17/1-15/2/1798], lập đền Tinh Trung ở núi Hà La phủ Diên Khánh, tại phía bắc cửa biển Cù Huân. Trong chiến dịch Diên Khánh năm Ất Mão [1795], tướng sĩ có nhiều người chết trận và ốm. Vương nhớ đến, sai lập đền ở núi Hà La để thờ cúng, gọi là đền Tinh Trung, hằng năm mùa xuân, mùa thu cúng tế; đặt 20 người phu và một người Tự thừa trông coi. Chính giữa đền thờ 10 Chưởng cơ; tả hửu đền thờ 141 người chết trận, 99 người chết bệnh; tổng cộng 250 người.

Ngoài biển Bình Khang [Ninh Hòa, Khánh Hòa] có một chiếc thuyền của bọn giặc biển Tề Ngôi đậu ở Hòn Tre, Lưu trấn Diên Khánh Nguyễn Văn Thành sai Cai cơ Lê Quang Tường đem binh đội Thắng Thủy đánh bắt được. Việc tâu lên; Vương thưởng 3 tấm sa đoạn và 100 quan tiền.

Tháng giêng năm Mậu Ngọ [16/2-16/3/1798], Nguyễn Vương sai Cai phủ Dư Hải Quan đi Hạ Châu [Singapore] tìm mua vũ khí.

Tháng hai [17/3-15/4/1798] Xiêm La bị Diến Điện đánh, sai Sứ xin nhà Nguyễn giúp quân. Vương sai Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức và Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương đem hơn  7.000 thủy binh, 100 chiến thuyền viện trợ. Khi quân đến đảo Côn Lôn, hay tin người Xiêm đã phá được quân Diến Điện, lại sang báo tin thắng trận. Nhân đó Vương sai Nguyễn Huỳnh Đức cùng với Bảo hộ Nguyễn Văn Nhàn sang Xiêm bàn về việc quân; số còn lại thì rút về.

Sai các đội xuồng gỗ ở Chính dinh đi Quang Hóa [Tây Ninh] tìm chở ván gỗ để đóng chiến thuyền lớn và thuyền kiểu Tây dương.

Hai chiếc thuyền giặc biển Tề Ngôi vào vụng biển dinh Trấn Biên [Bà Rịa, Vũng Tàu] xin hàng; hạ lệnh đưa về Gia Định.

Tháng ba [16/4-15/5/1798] Đông cung Cảnh xin làm sách Hiển trung chư thần liệt truyện để khích lệ lòng người; Vương cho là phải.

Người Hồng Mao [Âu Tây] đến hiến phương vật.

Giặc biển Tề Ngôi đóng ở phần biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa], Lưu trấn Diên Khánh Nguyễn Văn Thành nghe báo, sai bọn Cai cơ Lê Quang Tường đem quân đuổi theo bắt, tới Diên áo [Khánh Hòa] bắt được hai chiếc thuyền, số còn lại chạy thẳng về đông. Vương thưởng cho bọn Tường các thứ nhiễu 2 tấm, sa mát 4 tấm và tiền 100 quan.

Tháng tư [16/5-13/6/1798], định lệ đúc tiền. Cứ 100 cân kẽm thì đúc thành 35 quan tiền, mỗi quan tiền cân nặng 1 cân 14 lạng làm hạn. Sai Tri đồ gia Cáp Văn Hiếu và Nguyễn Thành Chẩn mộ người Hoa Kiều để đúc.

Sai Lễ bộ Ngô Tòng Chu hiệp cùng nguyên Lễ bộ kiêm Đốc học Nguyễn Thái Nguyên phụ giáo Đông cung. Tòng Chu là người Tân Bình, dinh Phiên Trấn, tính thanh liêm, học hạnh thuần chính, Vương đặc biệt để ý, nên có mệnh này. Tòng Chu từ tạ nói rằng :

 “Thần tài sơ đức mỏng, lạm dự văn ban còn sợ chưa được xứng chức, trách nhiệm phụ đạo, thần sợ làm không nổi”.

Vương nói :

“Đông cung là ngôi trừ nhị (1) của nhà nước, kén người Sư phó, không phải khanh thì không được, đừng nên chối nữa”.

Tòng Chu vâng mệnh, hết lòng uốn nắn, nói thẳng không giấu giếm; Đông cung rất kính trọng.

Tháng năm [14/6-12/7/1798] Lưu trấn Diên Khánh Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường nhận định rằng giữa Tây Sơn và nhà Thanh có nhiều mối mâu thuẫn. Nhân bắt được giặc Tàu Ô, xin sai Sứ giải giao cho nhà Thanh, rồi tùy cơ tranh thủ ngoại giao, cùng tìm cách liên lạc với Cựu hoàng Lê Chiêu Thống. Sớ dâng lên Nguyễn Vương như sau :

 “Hiện nay ta với Tây Sơn chính là nước nọ địch với nước kia, thế không thể không đánh về ngoại giao để cầu viện, khiến cho thế giặc ngày càng cô, thế mới là mưu hay vạn toàn. Vả người Thanh từ khi có chuyện với Bắc Hà, bị Tây Sơn đánh bại, sao lại không đau lòng nhức óc, chứa thẹn ngậm hờn, tạm để đó chờ cơ hội tốt. Nay vua Gia Khánh nhà Thanh nối ngôi, buổi đầu hăng hái, tưởng không phải khí tượng đời Càn Long. Vả lại người Thanh lo giặc biển chưa có cách khống chế đã từng thông hịch cho Tây Sơn tìm bắt, nhưng nó lơ đi thì mối căm giận của người Thanh không những là ở giặc biển mà cũng lan đến Tây Sơn. Duy vì non sông hiểm trở, phong tục và tiếng nói khác nhau, nếu lại dùng binh, sợ khó thắng được. Vả Nam Bắc đường xa dặm cách, sự thế khó hiểu, họ cũng cho Tây Sơn đã chiếm cả bờ cõi Nam Việt, không ai đối địch nổi, sự thực hư mạnh yếu chỉ nghe bọn khách buôn truyền tin, chưa lấy gì làm chắc, nên vẫn bồi hồi ngóng trông, chưa định ngày xuất quân hoặc giả đó cũng là một cớ. Ngày nay từ khi quân ta thắng trận ở Đà Nẵng, bọn giặc biển Tàu Ô bắt được nhiều, bọn thần muốn nhân việc làm việc, soạn một bài biểu, lấy mấy chiếc thuyền giặc đem dâng để làm mối lái, tất vua Thanh phải khen nhận, không nỡ cho ta là tầm thường mà lơ. Nếu được đến chầu tận nơi, thì tùy nghi mở đóng, biện bạch phải trái. Một là nói rõ Tây Sơn xưng thần ở Trung Quốc mà xưng Đế ở ngoài, đập vào chỗ kỵ của họ để gây sự hiềm khích. Hai là ta thăm hỏi vua Lê, ngầm thông tin tức, để cùng nài xin. Nếu họ còn giữ được cái thói lễ nghĩa liêm sỉ thì sao nỡ bỏ đấy mà không hỏi ! Làm được thế thì lợi có nhỏ đâu ? Ví họ lại lần chần, lấy nghĩa nói khích mà không đồng lòng, thì cũng tỏ rõ được danh tiết của ta, làm nổi tiếng văn hiến, đủ làm cho người ta kính sợ, đối với việc cũng không hại gì. Nhưng nghĩ việc đi sứ không phải là nhẹ, chỉ nhờ một lời nói mà làm hay cho nước, thực không phải người rộng học suốt lý thì không thể làm nổi. Bọn thần xin cử hai người, một là Đông cung thị học họ Ngô tên Tĩnh, hai là Vĩnh Trấn ký lục họ Phạm tên Thận, dẫu không phải là tài lương sứ đời xưa, nhưng lòng trì thủ khá chắc, học vấn khá rộng, cũng không đến nỗi nhục quân mệnh đâu”.

Vương cho là phải, bèn dùng Hàn lâm viện Ngô Nhân Tĩnh làm Tham tri Binh bộ, đem quốc thư theo thuyền buôn người Thanh sang Quảng Đông. Nhân Tĩnh đến, nghe tin Cựu hoàng Lê Chiêu Thống  đã mất, nhà Thanh vẫn chưa chịu chính thức liên lạc ngoại giao với Nguyễn vương, nên đành trở về.

Tháng sáu [13/7-11/8/1798], bắt đầu đặt năm đồn quân Thần sách; gồm:Trung đồn, Tiền đồn, Tả đồn, Hữu đồn, Hậu đồn. Mỗi đồn đặt một Chánh thống và một Phó thống; lấy Khâm sai Tả quân là Phạm Văn Nhân làm Chưởng cơ giám quân quân Thần sách, cai quản tướng sĩ năm đồn.

Sai Chánh thống Tả đồn Thần sách là Lê Văn Duyệt đốc suất chở thóc gạo và thuốc men từ Gia Định đem chứa ở Diên Khánh; gồm: 22.100 phương gạo, 53.500 phương thóc, vị thuốc 300 cân.

Tháng bảy [12/8-9/9/1798], triệu Lưu trấn Diên Khánh Nguyễn Văn Thành về Gia Định để thương nghị việc binh. Sai Lê Văn Duyệt quản tướng sĩ dinh Tiên phong, cùng Đặng Trần Thường tạm trấn Diên Khánh; hơn một tháng sau Thành trở lại trấn, bèn gọi Duyệt về.

Dân Chân Lạp ở miền Hậu Giang dinh Vĩnh Trấn  nhiều người bị dân Việt xâm chiếm vườn đất, kiện lên quan. Sai Khâm sai chưởng cơ Hồ Văn Lân hội đồng với Cai bạ Phạm Ngọc Uẩn đi khám, hễ nơi nào dân Chân Lạp có trồng cây rồi thì trả lại; còn đất hoang thì cho dân Việt lập vườn tược, chia vạch giới hạn, để dứt mối tranh chấp.

Tháng tám [10/9-8/10/1798], tục dân Gia Định hay thờ Phật. Có nhà sư tên là Cao phạm tội, Vương muốn giết ngay; có kẻ nói sư là bậc chân tu, Vương nói : “Có chân tu nữa thì ích gì cho nước ?”. Nhân dịp sai các quan xét hết những chùa trong hạt, từ Hòa thượng cho đến Đạo đồng phải ghi hết số người vào sổ để dâng, rồi sai bộ Lại truyền bảo rằng : Phàm tăng đồ tuổi từ 50 trở lên thì vẫn miễn dao dịch, chưa đến 50 thì phải chịu dao dịch như dân, kẻ nào dám trốn tránh thì bắt tội. Bầy tôi bàn ra nói vào nhiều, nên Vương còn chưa quyết. Lễ bộ Ngô Tòng Chu nói với Đông cung Cảnh rằng :

“Nhà vua bài trừ đạo Phật làm việc rất hay, bầy tôi không biết tán thành lại còn rườm lời. Tôi sợ việc này mà nửa chừng bỏ thì kẻ kia lại ngông cuồng hơn trước. Tôi không ghét riêng gì nhà sư. Nhưng mối hại của Phật Lão (2) còn quá hơn Dương Mặc (3), không thể không nói được”.

Đông cung nói :

 “Phải đấy”.

Tòng Chu bèn dâng sớ chỉ trích; Vương quyết ý theo.

Sai Phó tướng Hữu quân Nguyễn Đức Thành và Tham tri Hình bộ Nguyễn Hoài Quỳnh đi sứ sang Xiêm.

Tháng mười [8/11-6/12/1798] , triệu Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường về; sai Đông cung  Cảnh trấn giữ Diên Khánh, Giám mục Bá Đa Lộc đi theo, Phó tướng Tống Viết Phước và Nguyễn Công Thái đều lệ theo.

Đặt đài phong hỏa (4) ở các cửa biển thuộc Bình Thuận và Bình Khang.

Lấy Cựu Hàn lâm Đặng Đức Siêu làm Tham mưu Trung dinh. Siêu người huyện Bồng sơn, bình định. Đậu Cử Nhân,  là người văn học súc tích, gặp loạn đi ở ẩn. Giặc Tây Sơn thấy là danh sĩ, vời ra nhưng không đến. Năm Tân Hợi [1791], Vương thấy Siêu là cựu thần mật sai người đến triệu. Sau đó Siêu lẻn vào Gia Định, hiến phương lược đánh Tây Sơn; Vương khen, bèn trao cho chức này. Từ đó Siêu thường theo Vương ở chốn binh nhung, dự mưu cơ mật, càng ngày càng được yêu.

Tháng mười một [7/12/1798-5/1/1799] Sai Chưởng dinh Tiên phong Nguyễn Văn Thành và Tán lý Đặng Trần Thường đem quân đóng ở sông Đà Diễn thuộc Phú Yên. Trước đó phe Tây Sơn Tiểu triều Nguyễn Văn Bảo đánh úp thành Quy Nhơn, bọn Thái úy Nguyễn Văn Hưng thua chạy, Bảo sai thuộc hạ là Đại đô đốc Đoàn Văn Cát và Đô đốc Nguyễn Văn Thiệu giữ chợ Hội An [Phú Yên]; rồi sai người dâng biểu xin hàng Nguyễn Vương, nội dung :

“Xưa Vi Tử (5) về nhà Chu, Trương Lương (6) theo nhà Hán, thực vì mệnh trời đã cho nhà Chu nhà Hán. Xin quân nhà vua cứ đến, nguyện làm quân đi trước.”

Vương sai bọn Thành đến tiếp ứng. Nhưng chưa đến kịp; thì Nguyễn Quang Toản đã đem quân vây thành, bắt Bảo giết đi, rồi sai đại tổng quản Lê Văn Thanh làm Lưu thủ. Cát và Thiệu đến Diên Khánh  xin theo; bọn Thành dẫn quân về.

Giặc Nguyễn Quang Toản tính hay nghi kỵ, nghe lời gièm pha. Trong việc biến Tiểu triều, Toản ngờ Tư lệ Lê Trung ở Trà Khúc có dự mưu, gọi Trung về Thuận Hóa, rồi hỏi Phụng chính là Trần Văn Kỷ rằng : “Tội Trung có đáng không ?” Kỷ nói : “Đáng”. Toản bèn giết Trung. Lại nghe lời nói vu của Thượng thư Hồ Công Diện mà giết Thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn. Từ đó các tướng Tây Sơn lòng đâm ly tán, nhiều người có chí bỏ theo Nguyễn Vương.

Chưởng Tiền quân điều bát chư đạo bộ binh bình Tây đại tướng quân quận công Tôn Thất Hội chết. Hội là con thứ ba của Cai đội Tôn Thất Thăng, theo cha cùng Nguyễn vương vào Gia Định; từng hai lần hộ giá sang thành Vọng Các, khi trở về Gia Định cầm quân đánh giặc, công trạng rực rỡ, tính nghiêm trang, giữ gìn lễ độ, các tướng đều kính mà sợ. Lê Văn Duyệt từng bình luận mặt mạnh và mặt yếu của các tướng như sau:

“Tống Viết Phước hăng mạnh mà không có mưu; Nguyễn Văn Thành có mưu mà ít hăng mạnh; duy Hội trí dũng gồm đủ, thật là bậc danh tướng,”

Đến bấy giờ chết, Vương rất thương tiếc truy tặng Nguyên phụ công thần đặc tiến thượng trụ quốc Chưởng dinh. 

Lấy Chưởng dinh Tiên phong Nguyễn Văn Thành làm Chưởng dinh Tiền quân, Phó tướng Tiên phong Nguyễn Văn Tánh quản dinh Tiên phong. Sai chánh thống Tiền đồn quân Thần sách là Phan Văn Triệu quản Tàu vụ.

Nước Nhu Phật [Nước Johore ở đầu phía nam bán đảo Mã Lai] sai sứ là A Băng Cà Trạc đến dâng phẩm vật địa phương; Vương tặng rất hậu.

Tháng chạp [6/1-4/2/1799], Vương sai Khâm sai thuộc nội vệ úy Ô Li Vi [Olivier de Puymanel, ông Tín]  đi thuyền đến Hạ Châu [Singapore] tìm mua binh khí.

 

 

Chú thích:

1.Trừ nhị: nhân vật số hai, chuẩn bị lên làm Vua.

2.Phật Lão: Phật tức Phật giáo; Lão tức Lão Tử, triết gia xuất thế đời Chu.

3.Dương Mặc: Dương tức Dương Chu, Mặc tức Mặc Địch là hai triết gia thời Chiến Quốc. Dương chủ trương vị ngã, Mặc chủ tương kiêm ái.

4.Đài phong hỏa: đài đốt lửa báo động.

5.Vi Tử : anh vua Trụ nhà Thương, thấy Trụ bạo ngược, tất mất nước, bèn đem đồ tế khí  theo nhà Chu.

6.Trương Lương: Người nước Hàn, biết trước Hán Cao Tổ có thể nên nghiệp Đế nên theo  giúp để đánh Tần, trả thù cho Hàn.

 

 

Vua Càn Long mất vào tháng giêng năm Nhâm Tuất [7/2/1799], Quốc vương Nguyễn Quang Toản hay tin xin sai Sứ đến dâng hương; nhưng Vua Gia Khánh từ chối, lấy cớ Sứ thần không thể đến kịp để dự lễ di chuyển linh cửu an táng tại sơn lăng:

“Ngày 29 tháng 5 năm Gia Khánh thứ 4 [1/7/1799]; dụ các Quân cơ đại thần:

......Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản sau khi được phong tước, mấy lần đội ơn ban; nay nhận được di cáo (1), muốn sai Sứ thần đến kinh đô dâng hương, ý phát xuất từ tấm lòng thành. Nhưng nghĩ rằng Cao Tông Thuần hoàng đế liệm vào quan, trong tháng 9 chuyển đến Sơn Lăng. Nếu viên Quốc vương sai Sứ đến dâng hương, lúc đến kinh đô, thì đã sau ngày vĩnh viễn an táng, lại phải mệt nhọc bạt thiệp. Nay ra lệnh Thai Bố [Tuần phủ Quảng Tây] gửi văn thư cho viên Quốc vương, bảo không cần đến kinh đô dâng hương. Ðến kỳ dự định tiến cống vào năm Canh Thân [1800], nếu lệnh Sứ thần nước này đến kinh đô, thì nằm trong kỳ tang 27 tháng, theo [nghi lễ] không nhận chúc mừng tại triều và đình chỉ yến tiệc, nên không tiện đến kinh đô. Vậy đem kỳ tiến cống lần này vào năm Canh Thân [1800] ,và lần cống trước; cho gộp vào kỳ tiến cống năm Nhâm Tuất [1802] lúc đó cống chung một lượt, để tỏ lòng thể tuất nước Phiên xa xôi.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 45, trang 17-18)

Khi Sứ thần An Nam đến tỉnh Quảng Tây, viên Tuần phủ Thai Bố bảo Sứ thần trở về nước, chỉ nhận biểu văn để tâu lên; Vua Gia Khánh khen Tuần phủ liệu biện đúng:

“Ngày 17 Quí Dậu tháng 7 năm Gia Khánh thứ 4 [17/8/1799].                                                                                                                                 Dụ các Quân cơ đại thần:

“ Thai Bố tâu ‘ Quốc vương An Nam sai Sứ  dâng biểu tiến hương, tuân chỉ sai Cống sứ mang phẩm vật lễ nghi trở về, riêng mang 2 phong biểu văn tiến trình.’

Sự liệu biện đúng, Trẫm duyệt biểu văn của viên Quốc vương này thấy lời lẽ và nội dung thành thực phát xuất từ trong đáy lòng. Nay phát cho Quốc vương An Nam một đạo sắc, lệnh viên Tuần phủ sai người đưa đến trấn Nam Quan, giao cho viên Trấn mục chuyển cho viên Quốc vương kính cẩn nhận lãnh. Ðem dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 49, trang 4-5)

Bấy giờ bọn cướp biển Tàu Ô trước đó theo An Nam, trở về nước đầu thuận; Vua Gia Khánh ban lệnh tưởng thưởng, nhưng cho định cư xa biên giới để tranh gây rắc rối:

“Ngày 15 Tân Sửu tháng 8 năm Gia Khánh thứ 4 [14/9/1799]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Cát Khánh [Tổng đốc Lưỡng Quảng] tâu‘ Người dân Diên tên là Phương Duy Phú đem đồng bọn cướp là bọn Lương Văn Khoa 18 người đến đầu thuận. Cứ theo lời cung khai rằng đầu đảng cướp là Trần Thiêm Bảo, hiện tại An Nam, cũng muốn thừa lúc sơ hở, đem đồng bọn về đầu thú.’

Bọn Lương Văn Khoa hối tội đầu thú, đáng được tưởng thưởng thêm. Nay chiếu theo lời xin của viên Tổng đốc, thưởng cho mũ đỉnh đái. Bọn Chu Á Nhị 17 người, và bọn dân Diên, Phương Duy Phú cần phải phân loại mà an sáp, không thể cho tụ tập một chỗ để rồi sinh sự. Còn bọn đầu đảng giặc tại An Nam, nghe tin kẻ đầu thú được vinh hiển thưởng mũ đỉnh đái, sẽ lấy làm hâm mộ. Nếu đến Quảng Ðông đầu thú, không thể lưu giữ tại đó, rồi nước này cho rằng Thiên triều dung nạp người trốn tránh, bèn sai quan tại biên giới hỏi han, thì không thành thể chế. Ðem dụ này truyền ra để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 50, trang 9-10)

Tại miền Nam vào tháng giêng năm Kỷ Mùi [5/2-5/3/1799] dân thiểu số Bàn Hàn ở thượng đạo Phú Yên về theo; Nguyễn Vương sai Cai cơ Nguyễn Văn Nguyện đem áo chiến cho các tù trưởng và ban chiếu chỉ vỗ về. Vương nêu rõ lệnh cấm giết trâu với lời dụ như sau :

“Nhân dân cày bừa ruộng nương, nhà nước chứa cất kho tàng, đều nhờ sức trâu. Trước đã có lệnh nghiêm cấm mà thói quen vẫn chưa trừ, cứ mượn tiếng cúng tế hát xướng để giết trâu cầu lợi, đó là điều người nhân giả rất thương. Nay lại nêu rõ lệnh cấm, phàm quan văn từ Lục bộ đến công đường các dinh, quan võ từ chánh phó dinh đến thống đồn, chánh vệ, trưởng chi, hễ có lễ lớn phải dùng thái lao [Thái lao : lễ tam sinh, có đủ trâu bò, dê, lợn] thì  phải bẩm trước, còn đều cấm hết, ai phạm cấm thì trị nặng. Đến như nơi chợ búa ở dân gian có phạm thì xử 70 trượng và thu tiền 10 quan thưởng cho người tố cáo. Quan sở tại không xét biết cũng bị tội lây”.

Tháng 2 [6/3-4/4/1799] sai Khâm sai thống binh cai cơ Nguyễn Văn Thụy và Khâm sai cai đội Lưu Phước Tường sung Chánh phó sứ đem quốc thư sang Xiêm, tặng Phật vương 1 chiếc thuyền đại hiệu, kèm theo 10 cỗ súng lớn bằng gang. Thư như sau :

 “Hiện nay giặc Tây Sơn đương cốt nhục hại nhau, lại thêm ngờ vực giết cả những quan cũ tướng cũ, đó là trời giục tới ngày tiêu diệt. Nước tôi đã chỉnh đốn binh giáp, định ngày tiến công, đó là cơ hội rất tốt. Nếu được đại tướng của Xiêm điều động những quân Chân Lạp và Vạn Tượng theo đường thượng đạo mà xuống Nghệ An để giúp thanh thế cho tôi, thì giặc trước bụng sau lưng đều bị đánh, không rảnh mà mưu tính được, tôi có thể nhân thắng đuổi dài, thu phục được đất cũ chỉ ở một trận này”.

Vua Xiêm bằng lòng, truyền hịch trước cho các dân tộc ở thượng đạo dự bị quân và voi để chờ đánh.

Tháng 3 [5/4-4/5/1799], chuẩn bị cho cuộc hành quân lớn tại Qui Nhơn, Vương ban 32 điều quân chính răn các tướng sĩ; giao hẹn 10 ngày một lần, các vệ, đạo phải đưa ra giảng dạy cho quân lính; trong đó có các điều quan trọng như sau:

-Khi hành quân không được mang theo đàn bà con gái và người thuật sĩ tán nhảm về điều tốt xấu làm rối loạn quân tình. Làm trái thì chém đầu để răn bảo mọi người.

-Thắng địch không được giết chóc thẳng tay. Như địch hàng phục, bắt giải nộp thì có quân công, tự tiện giết thì trị tội nặng.

-Khi thắng trận vào dinh lũy giặc không được tự tiện lìa khỏi hàng ngũ, tản ra các nơi để cướp bóc, làm trái thì chém đầu để răn bảo mọi người. Của cải bắt được thì đợi sau chia đều. Voi ngựa, khí giới, thuyền ghe, lương thực thì sung công để dùng vào việc quân việc nước.

-Quân giặc tan vỡ chạy trốn vào trong thôn xóm thì không được tìm bắt giết chóc, hại đến dân thường, làm trái thì trị tội nặng.

-Phàm đàn bà con gái và của cải của dân gian không được xâm lấn cướp bóc, làm trái thì chém đầu để răn bảo mọi người.

-Trong quân không được đánh bạc uống rượu. Như đánh bạc ở đồn sở thì không kể quan hay dân, đều trị 100 roi, tiền mặt bắt được trong sòng thì thưởng cho người tố cáo. Uống rượu thì quan bị xử nặng, lính cũng trị 100 roi và sung làm đầu bếp. Ra trận thì đều chém đầu để răn bảo mọi người.

-Thám tử ở đất địch về, tướng hiệu không được đón đường hỏi chuyện, thám tử cũng không được tiết lộ công việc. Làm trái đều chém. Như  việc có quan hệ cơ mật mà người ngoài biết được thì bắt tội thám tử.

-Binh đinh ra trận mà lùi thì cho ngũ trưởng chém ngay trước quân. Ngũ trưởng mà lùi thì cho đội trưởng chém ngay trước quân. Cai đội, Trưởng hiệu, Trưởng chi đều theo phép đó mà làm, ai dung tha thì bị đồng tội.

-Ra trận khi người nào bị tên đạn bắn bị thương, các quân đều không được hoảng chạy, phải đem người bị thương đi chữa thuốc. Làm trái cũng chém.

-Sĩ tốt tòng chinh, nếu ai tự tiện vào nhà dân, hãm hiếp đàn bà con gái và cướp lấy của cải, thì chém ngay, rao trong quân. Nếu vào đất giặc mà có người đem của cải biếu riêng, dám công nhiên nhận lấy, việc phát giác thì người chánh phạm bị xử chém ngay. Còn những viên tiếp nhận, từ trưởng chi trở xuống đều trị 50 roi và giáng một bậc.

-Ra trận đối địch, tướng sĩ có ai bắt được quân giặc, cứ mỗi một người thì thưởng tiền 5 quan, bắt được hộ quân, quán quân, đô ty, đô úy của giặc thì thưởng tiền 20 quan, bắt được đô đốc giặc thưởng tiền 100 quan, bắt được quận công giặc thưởng tiền 1.000 quan; như bắt được người có quan chức mà không có quản binh thì thưởng 1 phần 3. Ngoài ra bắt được thuộc tướng của giặc thì đều lấy đó mà suy ra. Chém được thủ cấp cũng y lệ mà thưởng, lại thêm cho tước trật theo thứ bậc khác nhau. Nếu giặc bị thương vì tên đạn mà nhận làm công mình và nó tự đến đầu hàng thì không được thưởng. Nếu bắt được khí vật mà tự tiện quẳng đi thì trị 100 roi, truất làm quân đầu bếp. Nếu không phải lúc ra trận mà tự tiện bắt người giết người thì chiếu theo quân chính trước mà trị tội.

-Những người thể sát và tham quân, như thấy sĩ tốt thật có tội lỗi mà che giấu riêng cho nhau, không đem tố ra, thì đều đồng tội với kẻ phạm.

Vương cử đại quân đi đánh Quy Nhơn, lưu Khâm sai cai đội hoàng tử thứ hai là Hy trấn thủ Gia Định. Cho Khâm sai thuộc nội cai cơ quản Trường đà kiêm Hộ bộ là Nguyễn Văn Nhân làm Khâm sai thuộc nội chưởng cơ, hiệp cùng Hình bộ Nguyễn Tử Châu và nguyên Lễ bộ kiêm Đốc học Nguyễn Thái Nguyên cùng giúp mọi việc binh dân. Sai Công bộ Trần Văn Thái đốc thúc đóng chiến thuyền để sẵn chuyên chở, Hộ bộ Trần Đức Khoan trông nom tiền thóc thuế lệ, Giám thành sứ Tô Văn Đoài hộ vệ cung thành, Hiệu úy Tiền chi Trung quân là Hoàng Văn Khánh và Vệ úy vệ Hùng uy làm Trần Đại Luật phòng giữ nội ngoại kinh thành.

Sai Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành điều bát bộ binh các đạo đi trước ra Diên Khánh; sắc cho Đông cung Cảnh nghiêm sức cho các đồn tại ba đèo Đại Lãnh [huyện Tuy Hòa, Tuy Hòa], Sầm Dương và Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa],  cẩn thận việc quan phòng, cấm việc đi lại, không được để lộ tình hình.

Vương đích thân đôn đốc binh thuyền ra cửa biển Cần Giờ. Sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương đem binh thuyền tiến trước, Cai cơ Nguyễn Văn Thịnh và Tham tri Hộ bộ Trịnh Hoài Đức chở quân lương đi theo.

Tháng 4 [5/5-2/6/1799] thuyền vua đến vũng Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa], dừng ở thành Diên Khánh, sai đội Tiểu sai dâng biểu về Gia Định để thăm sức khỏe mẹ là Từ cung; từ đó đại binh tới đâu thẳng đó, bèn dâng thư trình bày cho Từ cung biết.

Sai Nguyễn Văn Thành thống quản tướng sĩ Tiền quân kiêm dinh Tiên phong và năm cơ voi thuộc vệ Hùng võ quân Thần sách, cùng cả quân Xiêm, tiến lấy Phú Yên, Nguyễn Văn Tánh, Đặng Trần Thường và Nguyễn Đức Xuyên đều theo điều bát.

Lấy Phó thống Trung đồn quân Thần sách là Nguyễn Đình Đắc làm Phó tướng Tả quân, hiệp cùng phó tướng Nguyễn Công Thái quản suất tướng sĩ dinh Tả quân, cho theo Đông cung Cảnh điều bát để đi đánh giặc; lưu tướng quân thượng đạo Nguyễn Long ở trấn giữ Diên Khánh, Lưu thủ Bình Khang là Nguyễn Xuyền giữ kho tạm Cù Huân, trưng gọi hương binh hai phủ Bình Khang và Diên Khánh chia nhau phòng thủ.

Thuyền Vương tiến đến Thị Nại [Qui Nhơn], thẳng vào cửa biển. Sai Chưởng Hậu quân Võ Tánh và Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức đem quân đóng ở Phú Trung. Lại sai quân các vệ Hữu đồn quân Thần sách qua đò Càn Dương [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], đánh quân Tây Sơn ở Cựu Phụ [Gò cũ] hai trận đều thắng. Quân Nguyễn thừa thắng tiến đóng ở Trúc Khê; Thái phủ Lê Văn Ứng giữ quân ở Thốc Lộc không dám đánh. Trước đó Thiếu phó Trần Quang Diệu và Tư đồ Võ Văn Dũng thấy Ứng là người bề tôi yêu của Nguyễn Quang Toản, cậy thế kiêu ngạo lộng quyền, mưu muốn giết đi. Bấy giờ Quang Toản sai Ứng cùng Đại tổng quản Lê Văn Thanh lưu giữ Quy Nhơn, Diệu mưu với Dũng rằng:

“Thanh là người của đảng ta, Ứng là thù của ta. Nay Thanh giữ Quy Nhơn, nếu lại sai Ứng đến thì Ứng tất làm không lợi cho Thanh. Bọn ta theo đấy đem quân vào cửa biển Thị Nại, mật hẹn với Thanh, hễ nghe hiệu súng ở cửa biển thì nói dối Ứng đó là quân Gia Định, khiến Úng đi ra một mình, nhân đó đánh úp, thì sẽ giết ngay được Ứng”.

Chợt quân Nguyễn đến cửa Thị Nại nổ ba tiếng súng. Thanh ngờ là quân của Diệu, Dũng, nên không phòng bị, xin Ứng đi cự chiến. Ứng ra khỏi thành ngần ngừ; do đó quân Nguyễn tiến, không bị ngăn cản. Kịp khi Thanh biết thì trở tay không kịp nữa, bèn cùng Ứng đem đồ đảng chia đóng ở Thốc Lộc và Đê Phụ để cùng chống giữ. [ các vùng Phú Trung, Càn Dương, Cựu Phụ, Trúc Khê, Thốc Lộc, Đê Phụ đều là tên đất, gần thành Qui Nhơn].

Vương nghe tin quân của Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng đã đến Quảng Nam, bảo các tướng rằng :

“Muốn lấy được thành, trước phải đánh quân cứu viện”.

Bèn sai Chánh thống tả đồn Hậu quân Lê Văn Duyệt và Binh bộ Nguyễn Đức Thiện đem tướng sĩ Tả đồn và Hậu đồn thẳng tới Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], đóng giữ các đường hiểm yếu đèo Cung Quăng [chỗ tiếp giáp Quảng Ngãi và Quy Nhơn] và Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi] để chặn viện binh của địch, Đại đô đốc quản chi Hiển võ là Đoàn Văn Cát đem quân sở thuộc giữ hai đồn Thái An và Vĩnh Thuận để làm thanh thế xa, Nguyễn Văn Trương đem thủy binh chia cho các thuyền sai đi tuần ở phần biển tỉnh Quảng Ngãi.

Võ Tánh và Nguyễn Huỳnh Đức đánh quân Tây Sơn ở Thị Dã, Thiếu úy Trương Tiến Thúy thua chạy, tịch thu 13 thớt voi; quân địch chết và bị thương rất nhiều. Đuổi đến cầu Tân An [huyện Tuy Phước, Bình Định], chém được Đô đốc Nguyễn Thực.  Phía quân Nguyễn, Vệ úy vệ Ban trực hữu quân Thần sách là Tôn Thất Nông chết trận. 

Đại đô đốc Tây Sơn là Lê Chất hàng. Chất người huyện Phù Ly [huyện Phù Mỹ, Phú Cát] Bình Định, là thuộc tướng của Tư lệ Lê Trung, từ khi Trung bị giết, Chất sợ vạ tới mình, ngầm vào Quy Nhơn theo Đại tổng quản Lê Văn Thanh. Thanh vốn trọng tài của Chất, giữ ở dưới màn. Đến bấy giờ đem 200 người bộ thuộc đến quân Võ Tánh đầu hàng. Trước kia vào mùa xuân năm Đinh Tỵ [1797], Phó tướng Tiên phong Nguyễn Văn Tánh đóng giữ Diên Khánh, Chất sai người đưa thư cho Tánh xin làm nội ứng, rồi việc không thành, tới nay thế cùng xin hàng. Chất là người rất thiện chiến,  Vương đã từng nghe tiếng, đặc biệt vỗ về để dùng, sai theo Võ Tánh điều khiển. Từ đó tướng Tây Sơn là bọn đại Đô đốc Võ Đình Giai, Nguyễn Văn Điểm, đô đốc Lê Văn Niệm, Hồ Văn Viện, Trần Văn Lân, đô úy Mai Gia Cương, Nguyễn Văn Trí, nối nhau xin hàng; Vương đều sai chiêu tập quân cũ, để theo đi đánh.

Quân Lê Văn Duyệt đến Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định] đánh đốt kho lương của giặc, chém được tướng là Đại đoàn luyện Giảng (không rõ họ), gửi thủ cấp đến thành tại báo thắng trận. Vua thưởng cho 1.000 quan tiền. Duyệt lại tiến binh đến Bến Đá [chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], chia đặt các đồn.

Sai Khâm sai thống binh cai cơ chi ứng nghĩa là Nguyễn Tiến Huyên và Tham mưu Nguyễn Tử Chính đến bảo Bến Đá theo Lê Văn Duyệt để giữ hai xứ là Hôn Cốc [Hang tối] và Sa Lung [gần biên giới Quảng Ngãi, Bình Định], phủ dụ những sách người Đê để nghiêm phòng quân tiếp viện của Tây Sơn.

Nguyễn Văn Thành đánh bảo Hội An [huyện Đồng Xuân cũ, bắc Phú Yên]  phá được, Tham đốc địch là Phạm Văn Điềm đầu hàng. Thu phục được dinh Phú Yên. Tin báo đến, vua dụ giục Thành tiến quân để tiếp nhau với các đạo quân của Võ Tánh.

Lấy hàng tướng là Đô đốc Nguyễn Văn Thiệu làm Chánh trưởng chi Tiền chi Tiền quân, Khâm sai tổng nhung cai cơ Phan Tiến Bảo làm Phó trưởng chi, Phó trưởng chi Tả chi Phan Tiến Quý làm Chánh trưởng chi, Trưởng hiệu Trần Văn Hòa làm Phó trưởng chi, Phó trưởng chi Tiền chi Hoàng Văn Long làm Chánh trưởng chi Hữu chi, Khâm sai thống binh cai cơ Phan Tiến Sơn làm Phó vệ vệ Lương võ.

Cho Cai cơ Nguyễn Văn Thụy làm Khâm sai thượng đạo tướng quân, Cai đội Lưu Phước Tường làm Khâm sai điển quân, hiệp cùng Tham mưu Nguyễn Hoài Châu và Tham quân Lê Văn Xuân đem quân sở thuộc 150 người mang quốc thư và phẩm vật gồm các thứ nhiễu sa gấm đoạn theo đường thượng đạo sang chiêu dụ nước Vạn Tượng. Bọn Thụy mới đến nước Xiêm, vua Xiêm sắp sai tướng để cùng đi với Thụy, chợt xảy việc với Diến Điện, bèn hiến 5 vạn cân diêm tiêu để giúp quân dụng, lại cấp cho giấy thông hành qua thượng đạo và nói:

“Giấy thông hành này rất đắc lực, ta sai người cầm giấy đi, đến đâu cũng có người cung ứng hộ tống không trở ngại gì”.

Bọn Thụy về đến hành tại, đem việc tâu lên. Vương sai đi ngay, dụ rằng :

“Việc quân không nề dối trá, chính có thể nhân cơ mà làm. Bọn ngươi đến nước Vạn Tượng nên phao tiếng là quân Xiêm cùng với quân ta do đường thượng đạo đánh Nghệ An, khiến cho quân giặc kinh sợ ngờ vực, không dám vét hết quân ra Bắc Hà vào cứu viện, như thế thì thành Quy Nhơn bị cô lập, sớm chiều hẳn vỡ. Đó là cái kế của Hán Cao tổ lưu Hạng Vũ vài tháng để được vạn toàn”.

Bèn cho bọn Thụy áo mũ đều một bộ, 400 quan tiền, 1.000 đồng bạc Phiên [Tây Dương]. Bọn Thụy từ tạ ra đi, dùng người Chân Lạp là ốc Nha Bô Dịch Lạch làm hướng đạo, bắt đầu đi từ bến Tầm Bông Me [địa đầu nước Chân Lạp], qua Khu Khảng đến U Bôn [địa đầu Vạn Tượng]. Bọn Tù trưởng đều hưởng ứng; Tù trưởng Khu Khảng lại sai sứ là Khôn Thiêm Man Tôn đến cống 2 thớt voi đực, 6 tòa tê giác.

Tháng 5 [3/6-2/7/1799] quân Nguyễn tiến sát thành Quy Nhơn, chia quân làm 2 cánh đóng đồn phía đông bắc và đông nam; đều theo Võ Tánh điều dộng tùy cơ đánh dẹp. Vương đích thân cầm quân tiến đóng ở Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], phái thêm Phó tướng Tả quân là Nguyễn Công Thái và Nguyễn Đình Đắc, Chánh phó thống Hậu đồn quân Thần sách là Tống Viết Phước và Phan Văn Kỳ đóng đồn từ Cung Quăng [chỗ tiếp giáp Quảng Ngãi và Quy Nhơn] đến Sa Lung [gần biên giới Quảng Ngãi Bình Định], để phòng quân địch vào tiếp viện.

Quân Tây Sơn đánh vào bảo Sa Yển; Nguyễn Văn Thành sai Nguyễn Đức Xuyên đem quân và voi xông vào trận địch, đạn bay trúng trán Xuyên, Xuyên liền bọc vết thương rồi lại đánh. Quân địch thua chạy; bắt được hơn 20 thớt voi; tin thắng trận báo lên. Vương thưởng cho Xuyên 600 quan tiền, tướng sĩ dưới quyền 4.000 quan.

Lấy Thư ký Phạm Xuân Quang làm Tham mưu dinh Hậu quân, Thư ký điển quân Trần Quang Thái và Tham luận Bùi Văn Định theo lệ cũ thu thuế ruộng ở các huyện Tuy Viễn, Phù Ly [huyện Phù Mỹ, Phú Cát] và Bồng Sơn, tỉnh Bình Định.

Đặt quan công đường dinh Phú Yên, lấy Hiệu úy Tả chi Trung quân là Hồ Đức Vạn làm Lưu thủ, Trần Minh Đức làm Cai bạ, Võ Đức Thông làm Ký lục [Đức Thông là người Phú Yên].

Tháng 6 [3/7-31/7/1799] Nguyễn Văn Thành đem quân qua sông Đào Lô tại Phú Yên, đánh chiếm bảo Ưu Đàm.

Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đến Quảng Ngãi, nghe tin quân Nguyễn đã giữ Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], liền bỏ thuyền lên bộ mà tiến, binh lực hùng hậu, có đến mấy vạn. Vương lo số quân ta ít, mật sai lui một đoạn. Lê Văn Duyệt và Tống Viết Phước đều nói:

 “Hai người chúng tôi ở đây, giặc không đủ phải lo!”.

 Rồi Diệu đóng ở phía ngoài núi Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi] giả làm thanh thế; Dũng thì đem đồ đảng từ đồn Chông Hàm đi tắt mà xuống, toan đánh úp quân ta. Ban đêm lội qua khe nhỏ, trong rừng có một con nai chạy ra, người đi trước trông thấy kêu to lên rằng :

 “Nai!”

Những người sau hoảng hốt kêu chuyền rằng :

 “Quân Đồng Nai” [Quân Tây sơn thường gọi quân Nguyễn là Đồng Nai].

Quân Tây Sơn đều sợ chạy cả, rơi vào hang hố rất nhiều. Viết Phước biết giặc sợ đêm, tự đem  vài trăm quân đánh đuổi. Quân địch tan vỡ, dày đạp lẫn nhau mà chết; bắt được quân lính và khí giới không xiết kể. Tin thắng trận báo lên. Vua khen rằng:

“Làm tướng phải nên như thế”.

Thưởng cho Phước 3.000 quan tiền.

Vương thấy những quân địch bị bắt có người đội mũ mo cau thì hỏi. Họ đều trả lời rằng đó là nón của người đi đường, Vũ Văn Dũng bắt chước dùng làm nón cho quân. Bèn sai đưa tù binh đến chỗ Võ Tánh để cho địch biết; trong thành trông thấy đều mất vía.

Sai Phó vệ úy vệ Túc trực là Nguyễn Văn Khiêm đem binh thuyền 20 chiếc tiến đánh thủy binh của giặc ở cửa biển Mỹ ý [Đức Phổ, Quảng Ngãi], phá được, đuổi đến Sa Kỳ [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi] rồi trở về.

Vương đến Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi]. Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng lui quân đến đất Thanh Hảo; bọn Kiểm điểm Trần Viết Kết lại từ Thuận Hóa đem chiến thuyền đến họp. Vua bảo các tướng rằng :

“ Võ Văn Dũng của giặc ra trấn Bắc Hà vốn đã nổi tiếng, nay bị quân ta đánh thua, không khỏi căm thẹn, thế nào cũng mưu đồ cách khác. Nhưng hắn dùng thủy quân hay đi đường thượng đạo cũng chưa biết được. Phải nên phòng bị nghiêm cẩn để chờ”.

Bèn sai Phan Văn Kỳ quản hai vệ Tuyển phong hữu và Dương võ đóng đồn Chông Hàm, Tống Viết Phước quản mười một vệ Hữu đồn và Tiền đồn, chia đi chiến thuyền đậu ở ngoài biển Mân Khê [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi] để ngăn thủy binh của địch.

Quản vệ Phấn dực là Tống Phước Lương đánh phá được Thống binh giặc biển Tề Ngôi là Phàn Văn Tài ở cửa biển Kim Bồng rồi đuổi đến Phú Yên, lại đánh được. Trước đây Tây Sơn chiêu nạp bọn đầu sỏ giặc biển, trao cho chức Thống binh, muốn lợi dụng cái nghề thủy chiến của họ để chống quân Nguyễn, đến đây bị đánh thua, thế địch thêm nhụt.

Võ Tánh đánh phá được Thái phủ giặc là Lê Văn ứng. Trước là Ứng nghe tin viện binh đến, liền đem 6.000 quân tinh nhuệ và hơn 50 thớt voi, mưu đến ấp Tây Sơn [huyện Tây Sơn, Bình Định] thu chở quân lương để làm thế dựa nhau. Tánh biết tin, truyền hịch cho Nguyễn Văn Thành kéo quân và voi, ủy cho Nguyễn Đức Xuyên làm Tả đạo, Phó tướng Nguyễn Công Điền và Đô đốc Lê Chất làm hữu đạo, mình tự cầm trung đạo, định hẹn đều tiến, đón đánh Ứng ở Cà Đáo, bắt được hết quân và voi; Ứng chỉ thoát được thân trốn. Tin thắng trận báo lên; Vương thưởng 1 vạn quan tiền.

Quân Nguyễn lấy lại được thành Quy Nhơn. Thái phủ giặc là Lê Văn Ứng đã thua, trong thành quân ít lương cạn; Đại tổng quản giặc Lê Văn Thanh, Thượng thư binh bộ Nguyễn Đại Phác và Thiếu úy Trương Tiến Thúy dâng biểu xin đem thành đầu hàng. Vương sai Tham tri Lại bộ Nguyễn Bảo Tiến và Tham mưu Trần Quang Thái đưa chỉ dụ rằng :

“Bọn ngươi đã biết quy thuận, ta cũng lấy lòng thành tiếp đãi, ngày trước là cừu địch, ngày nay là Vua tôi, đều không nên ngờ sợ gì nữa”.

Vương vào thành; bọn Thanh cùng tướng tốt 1 vạn 3 trăm người đều tự trói cổ lạy phục; Vương sai tuyên chỉ yên ủi, cho 5.000 quan tiền để chia nhau, đổi tên thành là Bình Định. Sắc ban những người bị Tây Sơn bắt tòng quân đều tha về hết; nhà dân ở ngoài thành bị thiêu hủy thì cho miễn sưu dịch một năm.

Sai Võ Tánh biên hết các tướng sĩ mới hàng và voi ngựa, súng ống, khí giới, cho rõ thực số.

Vương đến Châu Dã, các tướng tề tập ở hành tại lạy mừng. Bèn sai Nguyễn Huỳnh Đức đóng ở Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], Nguyễn Văn Thành đóng ở Hôn Cốc, [Hang tối], Nguyễn Văn Tánh đóng ở Sa Lung [gần biên giới Quảng Ngãi Bình Định], Nguyễn Đức Xuyên đem quân và voi theo Đông cung Cảnh đi giữ Châu Dã.

Tháng 7 [1/8-30/8/1799], mùa thu, Vương trú ở thành Bình Định . Trước đây đắp đồn Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], bắt 3000 dân Phú Yên ứng dịch, đến bây giờ việc đã hơi dãn nên cho về làm ruộng.

Sai Tham tri Hộ bộ Nguyễn Kỳ Kế và Trịnh Hoài Đức chở gạo lương ở kho Đại La ở Nước Mặn về chứa ở kho Cự Tích [ở trong thành Bình Định]; Khâm sai thuộc nội cai cơ Nguyễn Văn Thịnh, Tham tri  Công bộ Nguyễn Tử Trinh, Tham mưu Trần Long Hựu  coi thuyền ghe chở gạo lương từ Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa] đến Thị Nại.

Vương bàn đánh thuế thân dân Bình Định; Tham mưu Đặng Đức Siêu dâng mật sớ nói:

“Tôi nghe binh pháp nói: Cùng với dân chúng một lòng yêu thì không việc gì không thành, cùng với dân chúng một lòng ghét thì không việc gì không đổ. Kế ngày nay xin trước hãy kén quân mà miễn thuế thân một năm, để thu phục lòng người một hạt cho dân bốn phương trông vào”. Vương khen phải và nghe lời.

Nguyễn Văn Trương đánh Kiểm điểm Trần Viết Kết ở ngoài biển Mỹ ý [Đức Phổ, Quảng Ngãi], quân Tây Sơn chết và bị thương nhiều, Kết đem binh thuyền rút lui.

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản cử đại binh từ Thuận Hóa vào cứu viện, đóng ở Trà Khúc [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi], sai Nội hầu Lê Văn Lợi đem một nghìn quân và 20 thớt voi đánh thành Mân Khê [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi]. Phó tướng Hữu quân Nguyễn Văn Lợi đóng chặt thành chống giữ. Quân Tây Sơn đánh luôn 3 ngày, quân Nguyễn ở trong thành dùng đại bác hỏa xa bắn giết quân giặc rất nhiều. Kiểm điểm Trần Viết Kết đem hơn trăm chiến thuyền vào Sa Huỳnh [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi], mưu đánh úp sau lưng thành. Đêm hôm ấy bão to nổi lên, thuyền địch chìm đắm nhiều; Kết lui về Cổ Lũy [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi], Lợi cũng lui về Trà Câu, không dám xâm phạm nữa. Vương nghe tin, thưởng cho tướng sĩ 1.000 quan tiền. 

Tháng 8 [31/8-28/9/1799] Nguyễn Huỳnh Đức ốm, sai Nguyễn Văn Thành thay giữ Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], tướng sĩ hai dinh Hữu quân và Tiên phong đều theo điều bát.

Phó tướng Hậu quân là Nguyễn Công Điền có tội bị giết. Trước đây trong trận Cà Đáo, Điện tự tiện vào nhà dân ấp Tây Sơn cướp lấy con gái và của cải, đến bấy giờ việc phát, sai chém bêu đầu để răn, và trả lại con gái và của cải cho dân; truyền dụ cho nhân dân sở tại đều biết.

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản nhiều lần giục các tướng tiến đánh; Trần Viết Kết nói:

“Trời đương gió ngược, đánh thủy không tiện”.

Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng đều khuyên Quang Toản về Thuận Hóa để cho bọn họ tùy cơ đánh giữ; Quang Toản bèn về. Rồi Diệu, Dũng cũng đem quân lui về Quảng Nam, Lưu tiết độ Nguyễn Văn Giáp đóng giữ Trà Khúc [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi].

Vương thấy quân Tây Sơn đã lui, sai Nguyễn Văn Thành liệu để quân các đạo ở lại theo Thành đóng đồn giữ, còn thì rút hết về hành tại. Thành dâng biểu xin tiến quân lấy Thuận Hóa, nhưng Võ Tánh cố sức ngăn; Vương cũng nghĩ quân đi lâu ngày, không nỡ bắt khó nhọc quá, bèn thôi.

Sai Khâm sai thống binh cai cơ chi ứng nghĩa là Hoàng Công Khánh và Nguyễn Tiến Huyên cùng Tham hiệp Nguyễn Văn Dương đem quân  đi giữ hai đồn Đốc Me và Mân Khê [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi], theo Nguyễn Văn Thành sai khiến.

Bọn tướng quân thượng đạo Nguyễn Văn Thụy và Điển quân Lưu Phước Tường tới thành Viên Chăn quốc đô nước Vạn Tượng. Trước kia Nguyễn Vương ở thành Vọng Các, vua nước Vạn Tượng là Chiêu Ấn sang chầu nước Xiêm, nhân đến yết kiến Vương, lòng rất kính mến. Khi trở về nước, nghe tin Vương lấy lại được Gia Định, từng muốn sai sứ xưng thần, nhưng bị đường nghẽn không đi được. Đến bấy giờ được tin rất mừng, đích thân đem thuộc hạ lạy rước quốc thư, tiếp đón quan và quân ta rất hậu, nói với bọn Thụy rằng:

“Tây Sơn là cừu địch của nước Vạn Tượng. Ngày nọ nghe tin quân Thanh Hóa và Nghệ An giặc đã đem hết về Thuận Hóa, nay nhân sơ hở mà ập đánh tưởng cũng không khó. Nhưng mùa gió nam muộn rồi, chưa biết quân nhà vua tiến thoái thế nào? Nếu lấy được chưa chắc đã giữ được. Chi bằng sai một người trở về tâu kín việc binh, đợi đến sang năm định hẹn, hễ quân nhà vua tiến đánh Thuận Hóa, thì Ấn  sẽ xin đem hết quân trong nước thẳng xuống Nghệ An quyết đánh một trận để giết hết Tây Sơn, bắt lấy đảng nó làm nô để rửa nhục cho người trước, đó là lòng mong mỏi của Ấn”.

 Bọn Thụy bèn ủy cho Tham quân Lê Văn Xuân trở về, lại sai Tham mưu Nguyễn Hoài Châu, Cai đội Nguyễn Văn Uẩn đi hiểu dụ các sách dân thiểu số ở Trấn Ninh và Thanh Nghệ.

Tháng 9 [29/9-28/10/1799] trấn Biên [Biên Hòa] có lụt lớn, lúa ruộng ngập hết, nhà dân trôi mất hơn nghìn nóc, có người bị chết đuối. Các quan báo lên, Vương sai phát gạo kho để chẩn cấp.

Vương sắp khải hoàn, sai chưởng Hậu quân Võ Tánh thống lãnh quân trong  dinh và các tướng sĩ vệ Võ lương Trung chi Hữu quân, đội Thuộc viên Trung chi Tiền quân, Tả chi Túc uy dinh Tiên phong, năm đồn quân Ngự lâm, hai vệ Thiên trường và Tín trực, cùng một vạn quân Xiêm, hiệp cùng Lễ bộ Ngô Tòng Chu lưu trấn thành Bình Định, bọn Tham tri Hộ bộ Trịnh Hoài Đức, Tham tri Lễ bộ Nguyễn Cửu Hành, Tham tri Binh bộ Hồ Văn Định, Tham tri Hình bộ Nguyễn Hoài Quỳnh đều theo lưu trấn, trông coi các việc binh dân, tiền thóc và kiện tụng.

Sai các dinh Phú Yên, Bình Khang và Bình Thuận xét những nơi nhà trạm dọc đường mà dựng nhà công, sửa cầu đường, dự bị dân phu lương thực mỗi trạm 200 người, gạo lương 500 phương, để Vương cùng quân binh hộ tòng dừng nghỉ khi đi qua.

Triệu Nguyễn Văn Thành về hành tại, sai Phó tướng Hậu quân Nguyễn Văn Biện đem quân giữ thay đồn Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], lấy Tham mưu Trần Long Hựu làm Tham tri Hộ bộ, theo làm các việc về tiền lương.

Sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương quản quân sở thuộc và thuyền sai để giữ biển Thị Nại chống ngăn giặc biển ; Khâm sai thống binh cai cơ thượng đạo Bình Khang quản chi Kiên nghĩa là Nguyễn Văn Quế và Khâm sai đốc chiến cai cơ Mai Tiến Vạn đều đem quân sở thuộc giữ ba đèo Đại Lãnh [huyện Tuy Hòa, Tuy Hòa], Sầm Dương và Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], để tuần xét kẻ gian.

Giám mục Bá Đa Lộc chết. Đa Lộc trước theo giúp việc quân, tham dự bàn bạc, khi đem Đông cung Cảnh sang Pháp, hết lòng gìn giữ trông nom; Vương bảo Đông cung đãi theo lễ Sư phó. Đến bấy giờ chết, tặng Thái tử thái phó Bi Nhu quận công, thụy là Trung ý, dùng hậu lễ để chôn cất.

Vương về đến Gia Định; khi qua Phú Yên  giảm hoãn cho dân số gạo thị nạp còn thiếu.

Mấy tháng trước xãy ra giao tranh ác liệt giữa quân Nguyễn Vương và Tây Sơn. Sau đó chiến thuyền của Cai đội Nguyễn Hữu Định thuộc phe Nguyễn bị gió bão trôi dạt đến Quảng Đông; Nguyễn Hữu Định xưng tên là Nguyễn Tiến Định xin giúp đỡ. Bấy giờ nhà Thanh vẫn nhận triều cống của Tây sơn, nên Vua Gia Khánh không ra mặt giúp, lệnh Tổng đốc Lưỡng Quảng ngầm thu xếp cho bọn Định trở về nước:

“Ngày 29 tháng 9 năm Gia Khánh thứ 4 [27/10/1799]. Dụ các Quân Cơ Đại thần: Cát Khánh tấu rằng:

 ‘Người Di tại Nông Nại [Đồng Nai] là bọn Nguyễn Tiến Định giao tranh với quân An Nam [nhà Tây Sơn], bị gió bão trôi dạt vào vùng biển Quảng Đông, khẩn xin cấp lương gạo và trả về nước cũ v.v..’

Nên trợ cấp sơ sài; nhưng hiện nay Nguyễn Quang Toản đang phụng nhận lịch Chính Sóc (2); nước này và bọn Di kia là hai phe cừu địch, nếu đối xử trọng đãi thêm, trong trường hợp Nguyễn Quang Toản sai người đến hỏi, thì bọn ngươi biết lấy lời gì để đáp lại? Huống Trẫm vừa mới đảm đang việc quốc chính, bọn người Di kia không khỏi có ý cầu mong, với ý đồ xin xét lại. Việc họ Lê, họ Nguyễn ai sai ai đúng lúc này không cần bàn luận; chỉ biết rằng họ Nguyễn qui phục Thiên triều đã mấy năm; còn vùng đất Nông Nại thì nghe rằng bọn cướp biển thường trốn tránh tại đó, vậy chúng không phải là kẻ tốt. Nếu các ngươi không nghiêm lệnh bắt chúng đáp thuyền trở về, rồi người của Nông Nại lại đến xin trợ giúp, sự việc trở nên phiền phức nảy sinh ra cành lá. Nhưng cũng không thể trói chúng giải giao cho An Nam, chỉ nên trợ cấp sơ sài, rồi cho đi. Cát Khánh lại định gửi những người này theo thương thuyền trở về, nếu An Nam trinh sát biết được, mang tiếng là giúp cho kẻ địch của họ; việc làm này không đúng với đạo phủ ngự các Phiên bang xa xôi. Cát Khánh và Lục Hữu Nhân hãy xét kỹ! Các viên Đốc Phủ tuân chỉ liệu biện ổn thỏa, đừng khinh suất để đến nỗi gây hấn tại biên giới. Hãy cẩn thận! Mang dụ này truyền đi để hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 52 trang 674)

Đại Nam Thực Lục chép vào tháng 11 [27/11-25/12/1799] bọn Cai đội Nguyễn Hữu Định từ Trung Quốc trở về.

Tháng 10 [29/10-26/11/1799] , người Xiêm đưa dòng dõi họ Mạc là Mạc Tử Thiêm, Mạc Công Du về trấn Hà Tiên, Tử Thiêm đến Gia Định bái chầu; Vương trao cho chức Khâm sai thống lĩnh cai cơ.

Tháng 11 [27/11-25/12/1799], thu thuế sai dư tại hai dinh Bình Định và Phú Yên; thuế này mỗi người đều đóng 3 quan.

Khảo hạch học trò ở Bình Định; dự trúng được hơn 400 người, cho miễn binh dịch theo thứ bực khác nhau.

Nước Xiêm La sai sứ là Khôn Sĩ Thi Na đến mừng; Vua ban tặng rất hậu. Sai bọn Khâm sai thuộc nội cai cơ Tống Phước Chân và Tham tri Binh bộ Trần Phước Tri phụng mệnh sang sứ nước Xiêm để đáp lễ.

Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng lại mưu đánh chiếm Bình Định. Diệu, Dũng đều là tướng giỏi, trước đều gây phe đảng, quyền thế ngang nhau, bề ngoài tuy hòa thuận nhưng thực ra ghét nhau.  Đến trận Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], quân của Dũng chưa đánh đã tan; Dũng sợ xin Diệu giấu việc ấy đi, từ bấy giờ hai người kết ước làm bạn sống chết với nhau. Bọn Kiểm điểm Trần Viết Kết, Phụng chính là Trần Văn Kỷ, Thượng thư là Hồ Công Diêu, vốn ghét Diệu, muốn giết đi, mà không biết Dũng với Diệu đã kết đảng với nhau; vừa khi Diệu với Dũng lui giữ Quảng Nam, bọn Kết giả làm thư của Nguyễn Quang Toản, lấy cớ thành Quy Nhơn thất thủ vì Diệu đóng quân không đánh, mật bảo Dũng bắt Diệu giết đi. Dũng được thư bảo Diệu, Diệu giận lắm, lập tức cùng Dũng đem quân về Phú Xuân , đóng đồn ở bờ phía nam sông Hương, chia quân vây chung quanh thành, nói rõ cái lỗi của Quang Toản tin lời gièm mà giết công thần, muốn đem quân để can. Quang Toản tìm nhiều cách uý lạo và giảng giải. Kỷ đổ tội cho Trần Viết Kết và Hồ Công Diêu, rồi giao cho Diệu, Dũng trị tội; Diệu, Dũng mới chịu rút quân. Bây giờ nghe tin Võ Tánh giữ thành Bình Định, Diệu cùng Dũng bàn rằng:

“Ta nghe tiếng Tánh đã lâu, các tướng không ai địch nổi, nay giữ cô thành, tiến lui đều không có quân viện trợ. Ta dùng bộ binh tiến đánh ở trên, dùng thủy binh chẹn ở cửa Thị Nại, viện binh Gia Định bị ngăn trở, chắc hẳn lấy được”.

 Bèn xin với Quang Toản cho Diệu đem quân bộ, Dũng đem quân thủy, định tháng 12 chia đường cùng tiến. Thám tử đem tin báo lên; Vương mật dụ Lưu trấn Bình Định là Võ Tánh rằng:

“Trong ngày xa giá trở về, ta đã cùng khanh căn dặn, nếu sau quân giặc có vào thì hai đồn Tả Hữu quân Ngự lâm nên trước sai qua núi đóng để cho gần với thành Diên Khánh. Giặc nay quả đã đến chỗ đó, khanh nên y theo kế ấy mà xử trí. Nếu không làm thế thì chớ để hở khía cạnh; cần phải nhũn nhặn ưu đãi, làm thế nào để thu phục được lòng quân, đó là chước giữ thành hay nhất”.

     Rồi triệu Lê Chất và quân hai đồn Tả Hữu sở thuộc đóng giữ dinh Trấn Biên.

Sai các dinh Bình Thuận, Bình Khang, Phú Yên đo đường sá xa gần tâu lên rằng: Bình Thuận từ trạm Du Quân [huyện Cam Ranh, Khánh Hòa] đến trạm Xích Lam [Hàm Tân, Bình Thuận] dài 79.680 trượng [ 319 km]; Bình Khang từ mốc giới đỉnh đèo Đại Lãnh [huyện Vạn Ninh, Khánh Hòa] đến trạm Du Quân dài hơn 39.317 trượng [157 km]; Phú Yên từ đỉnh núi Cù Mông [huyện Sông Cầu, Phú Yên] đến mốc giới đỉnh đèo Đại Lãnh dài hơn 20.737 trượng [86 km].

Tháng chạp [26/12/1799-24/1/1800] tướng Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đem đại binh thủy bộ mấy vạn người đến đầu cõi Bình Định. Lưu trấn Võ Tánh chạy thư báo tin. Vương bảo các tướng rằng:

 “Lương thực trong thành Bình Định đủ chi dùng một năm, đợi xuân sang năm thuận gió sẽ đem quân cứu, cũng chưa muộn”.

 

Chú thích

1.Di cáo: tờ chế cáo về vị mới vua mất.

2. Thời xưa hàng năm Trung Quốc ban lịch Chính Sóc cho các lân bang qui phục. Vậy nhận lịch Chính Sóc có nghĩa là qui phục.

Tháng giêng năm Canh Thân [25/1-24/2/1800] bộ binh của Thiếu phó Tây Sơn Trần Quang Diệu đánh chiếm Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], thủy binh của Tư đồ Võ Văn Dũng vào cửa Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], thế quân rất mạnh. Phó tướng Hậu quân Nguyễn Văn Biện từ đồn Thạch Tân phải rút quân vào thành Bình Định. Quân Tây Sơn tiến sát dưới thành; Lưu trấn Võ Tánh chia quân giữ chặt, tuy bên địch nhiều lần khiêu chiến, Tánh vẫn đóng chặt cửa thành không động quân. Diệu bảo Dũng rằng:

“Tánh không ra đánh là muốn làm mỏi mệt quân ta”.

 Bèn đắp lũy dài vây bọc cả bốn mặt ngoài thành, làm kế đóng giữ lâu dài.

Bấy giờ hàng tướng là Phó trưởng chi chi Tiền du Trung quân Phạm Văn Điềm làm phản, chiếm giữ Phú Yên. Khi quân Tây Sơn đến Bình Định, Võ Tánh truyền hịch triệu hết quan quân ở Phú Yên về thành. Trưởng chi Nguyễn Văn Nguyện đã chở tiền lương đi trước. Lưu thủ Hồ Đức Vạn bèn sai Điềm cùng Trưởng chi Thái Văn Long đem quân chi Tiền du tiến theo, còn tự mình mang thuộc hạ đi sau, ban đêm vượt đèo Cù Mông [thành phố Qui Nhơn, giáp Phú Yên]. Điềm cùng với bè đảng là bọn Đô úy Đỗ Văn Nguyệt, Ngô Văn Huyền, Đô ty Nguyễn Văn Súy, Hoàng Văn Trang mưu phản, nhân lúc Vạn không ngờ đánh úp; Long chạy về Bình Định, còn Vạn không biết số phận ra sao. Cai bạ Trần Minh Đức, Ký lục Võ Đức Thông và Trưởng chi Hữu chi Phan Văn Tự đều ở sau, nghe có biến bèn lui chạy về thành Diên Khánh. Điềm bèn giữ Phú Yên; Diệu, Dũng sai làm án ngự, bắt dân làm binh, chia đặt đồn sở để chống viện binh của quân Nguyễn.

Lưu trấn Diên Khánh là Nguyễn Văn Trương, Nguyễn Văn Tánh và Đặng Trần Thường đem tình hình địch báo lên, Vương phán:

“Phú Yên là chỗ thế nào giặc cũng đánh, được không mừng, mất cũng không lo. Nếu đem trọng binh đến đánh, thì sự phòng bị Diên Khánh ắt đến sơ hở, sợ có sự lo ở đằng sau. Đã sai Phó trưởng chi chi Tiền du Thắng võ là Trần Văn Duyên hiệp cùng bọn Mai Tiến Vạn, Nguyễn Văn Quế đóng giữ cẩn thận ba đèo [Đại Lãnh, Sầm Dương và Gian Nan đều tại ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], dặn chớ khinh động”.

Nguyễn Văn Trương lại xin tự đem quân dưới quyền đến đóng ở cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa] để phòng thủy binh Tây Sơn vào đánh; Nguyễn Vương y cho. Nhân bảo các tướng rằng:

“Thành Bình Định là nơi căn bản của giặc, bị ta lấy được, thế tất giặc phải tranh lại. Nếu nó không đến thì ta cũng đánh trước để thu toàn cõi. Nay trong thành quân tinh lương đủ, có Võ Tánh ở đó, có thể giữ được không lo. Duy đương mùa gió bấc thổi mạnh, hoặc thủy binh của nó nhân thuận gió vào cướp cũng chưa biết chừng, không thể không phòng bị”.

 Bèn sai Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành kiêm quản Tả đồn quân Ngự lâm đóng giữ Trấn Biên [Biên Hòa], Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức kiêm quản Hữu đồn quân Ngự lâm đóng giữ Mỹ Tho, Phó thống Tả đồn quân Thần sách Hoàng Viết Toàn đem binh thuyền giữ cửa biển Cần Giờ, tuần xét nghiêm. Lại thấy số quân Bình Thuận ít, sắc cho quan chuyển vận hết lương tiền về chứa ở Gia Định, không để cho quân địch xông đến cướp.

Lấy Khâm sai thống binh cai cơ Mạc Tử Thiêm làm Trấn thủ Hà Tiên.

Tháng 2 [24/2-24/3/1800], sai Hoàng tử thứ hai là Hy quản suất Tiền chi và vệ Cung võ dinh Trung quân, Hiệu úy Hoàng Văn Khánh làm phó, đi thuyền tới Vũng Tàu chia phái quân đi tuần biển. Nếu có giặc đến, phải đốt lửa ở trên đài báo hiệu trước và tức khắc chạy báo tin.

Vương cho là người Hồng Mao quen thủy chiến, sắc cho thuyền trưởng là Khâm sai cai đội Ba La Di tập họp các thuyền buôn lại, khiến dự bị quân nhu và chiến cụ để đợi điều khiển. Sai Khâm sai thuộc nội cai đội Nguyễn Văn Chấn [Vannier]  quản tàu đại hiệu Phương phi, Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau] quản tàu đại hiệu Long phi, Lê Văn Lăng quản tàu đại hiệu Bằng phi, theo Trung quân sai phái đánh giặc; bọn Chấn đều là người Pháp.

Bấy giờ có nhiều giặc biển từ nước ta đến đầu thuận nhà Thanh, Vua Gia Khánh chủ trương nếu là người Trung Quốc thì giao cho Tổng đốc Lưỡng Quảng Cát Khánh lo việc định cư; nếu là người nước ta thì cho trả về nguyên quán:

“Ngày 26 tháng giêng năm Gia Khánh thứ 5 [19/2/1800]. Dụ các Quân cơ đại thần:

Cát Khánh dâng tấu triệp về việc giặc cướp hối tội, xin đầu thú. Ðầu sỏ đảng cướp Phùng Thắng nghe rằng các giặc cướp ra đầu thú đều được tha tội; nhân mang người nhà cùng đồng bọn 41 người xin đầu thuận. Bọn Cát Khánh phân loại an sáp, và nghiêm cách ước thúc, việc liệu biện rất tốt. Lại thông sức các Ủy viên cùng quan lại địa phương, chiêu phủ một cách ỗn thỏa trong vùng biển nội địa; không được tự tiện vào đất Di hoặc biển Di. Việc làm này cũng đúng. Bọn cướp này cướp bóc trên biển đã lâu ngày, tất có tích trử được tài sản, nay lệnh địa phương an sáp; sợ bọn lại dịch thấy được bọn này từng là giặc cướp, nên tìm cách hạch sách, rồi sinh nên chuyện, không thể không tìm cách nghiêm cấm. Còn bọn cướp An Nam gốc Nông Nại [Ðồng Nai]  nếu nghe tin đến xin đầu thuận, thì nên đưa về bản xứ. Không riêng người Nông Nại cần phải cự tuyệt, người An Nam [phe Tây Sơn] cũng không thể thu lưu. Lần này bọn cướp ra đầu thú nhiều, lệnh viên Tổng đốc lưu tâm tra xét, nếu trong đó có người An Nam, Nông Nại, thì ước lượng cấp phí tổn cho trở về. Ðem dụ này truyền để hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 58, trang 14-15)

Tổng đốc Lưỡng Quảng lại tâu số giặc biển trở về đầu thú càng nhiều, Vua Gia Khánh căn dặn viên Tổng đốc tìm các nơi xa biển cho định cư và không cho đăng lính tại quận huyện:

“Ngày 27 Canh Tuất tháng 2 năm Gia Khánh thứ 5 [22/3/1800]. Lại dụ:

Bọn Cát Khánh dâng tấu triệp về việc cướp biển nối gót đầu thú. Bọn cướp biển nối gót đầu thú, vốn do nhất thời cải hối; nhưng bọn này trải qua nhiều năm làm giặc cướp, ương ngạnh khó thuần; gần đây ra đầu thú quá nhiều, khó mà chắc vĩnh viễn giữ pháp luật. Viên Tổng đốc nên lưu tâm phòng bị; bọn phỉ đã chuẩn cho đổi mới, đáng phải thông qua phủ, châu, huyện an trí. Nhưng dân số quá nhiều, làm sao có thể cách ly từng người; nếu cho chúng tụ tập tại gần biển, thì tập quán cũ nỗi lên , thực là quan hệ. Viên Tổng đốc tâu rằng, hiện tại tra rõ, cho vào đất Sa Ðiền (1)  [沙田] ước lượng phân cấp, như vậy cũng có thể thi hành. Nếu ra lệnh  quan địa phương cho sung vào dân tráng, thì quyết không được; bọn cướp biển này cho sung vào dân tráng, thân cận với quan địa phương thì ngược ngạo thành tính, rồi ỷ thị phục dịch quan, tàn ngược nhân dân, rất có hại cho địa phương. Nay lệnh cho Cát Khánh đưa các phạm nhân đã ra đầu thú, phân tán bố trí, đến các châu huyện tương đối xa biển để an sáp. Trù tính cách yên ỗn, lệnh cho mỗi người tự mưu sinh, dần dần trở thành người lương thiện. Các khi giới, khẩu pháo cần kiểm nghiệm thu trử; các tàu thuyền giao nạp, tức cho sung công, để làm phương tiện bắt cướp. Còn các bọn cướp người An Nam, nếu tự nguyện đầu thuận, nhất định không được thu nạp, nên tùy lúc [thuận tiện]  gửi về nguyên xứ, để miễn gây chuyện.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 60, trang 28-29)

Tháng 3 [25/3/23/4/1800] người thiểu số tại các sách Băng Lỗ và Nha Dạ đánh đốt đồn Phố Châm ở Thuận Thành [Ninh Thuận]; Chánh trấn  Nguyễn Văn Chấn cho quân tuần tiễu, bắt được hơn 10 người đem giết.

Tướng quân thượng đạo Nguyễn Văn Thụy từ nước Vạn Tượng trở về, mật bày việc binh; Vương sai sang hội với Quốc trưởng nước Vạn Tượng để đánh lấy Nghệ An. Thụy xin phái thêm Khâm sai cai cơ Phan Văn Ký đem 150 người lính theo để sai sử và Tham luận Trần Thái Tín theo đi làm việc giấy tờ; Vương y cho.

Đại duyệt các quân tại đồng Tập Trận [Gia Định], Vương dụ các tướng sĩ:

“Binh cách không phải việc thánh nhân muốn đâu, chỉ là để cứu dân khỏi vòng nước lửa mà thôi. Từ thuở Tây Sơn nổi loạn, vận nước suy vi, ta ngày đêm nhọc mệt, chỉ lo trả thù và yên dân. Kinh dinh trăm trận đã 13 năm nay, căm giận xông pha đều nhờ sức của tướng sĩ cả. Mới đây ta lấy lại được Bình Định, cũng muốn xếp giáp nghỉ quân. Nhưng vì giặc lại đến vây thành không thể không đánh tan ngay đi. Ta sắp thân đem sáu quân, tiễu trừ đảng giặc, tướng sĩ đều nên cùng lòng gắng sức, đánh giặc lập công, để trên thì thỏa hồn tổ tiên, dưới thì hả giận dân chúng. Sau khi công việc yên rồi, sẽ định công phong thưởng, đã có lệ thường. Nếu lòng còn do dự, nhát sợ không dám tiến thì có quân pháp ở đó”.

Tháng 4 [24/4-23/5/1800], bọn hàng tướng ở thành Bình Định là Trưởng chi Trung chi Võ Văn Sự và Trưởng chi Hữu chi Nguyễn Bá Phong đem đồ đảng làm phản, giết quân Nguyễn, mở cửa thành phía bắc. Võ Tánh sai  Vệ úy vệ Nhuệ Phong là Ngô Văn Sở chiếm giữ cửa, bọn quân phản đã ra trước ngoài thành hơn 400 người, số còn lại thì không dám ra; Tánh liền xét bọn đồng mưu đem giết hết, phòng giữ nghiêm mật hơn. Lưu trấn thần Diên Khánh được tin thám tử báo, cáo cấp trình lên. Vương bèn cử đại binh cứu viện, lưu Đông cung Cảnh trấn giữ Gia Định, lấy Chưởng cơ quản Trường đà Nguyễn Văn Nhân và Hình bộ Nguyễn Tử Châu giúp việc.

Đảng giặc là giặc biển Tề Ngôi đem 12 chiếc thuyền lấn vào vũng Hòn Khói [vịnh Vân Phong, Khánh Hòa]. Phó trưởng chi Trần Văn Duyên đem quân đón đánh, giặc không lên bờ được, lại đem thuyền ra biển.

Vương thấy đại quân đi đánh nên quân giữ Gia Định còn ít, bèn ra lệnh cho các dinh sở tại đặt thêm điếm canh để phòng kẻ gian. Lại thấy quân lính đi đánh giặc có nhiều người trốn, sai đạo Hưng Phước [Bà Rịa] chia đi tuần các đường trọng yếu để xét hỏi. Vương thân đem thủy quân ra Vũng Tàu, cho Hoàng tử thứ tư đi theo; sai Nguyễn Đức Xuyên quản binh và voi tiến theo đường bộ.

Tháng 4 nhuần [24/5-21/6/1800] quân Nguyễn Đức Xuyên đến Diên Khánh, nghe tin thám tử báo quân địch từ Phú Yên trở ra đắp đồn hơn chín chục nơi, thế quân rất lớn. Xuyên thấy quân giặc nhiều chưa thể vội tiến, bèn đóng quân ở đất Màn Màn và dâng sớ xin lui về Phan Rí để chờ thủy quân đến. Vương truyền dụ cho lưu quân ở Diên Khánh chờ lệnh.

Thuyền Vương tiến đến cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa]; sai Hoàng tử thứ hai là Hy, lưu trấn Diên Khánh, có Tả tham tri Hộ bộ Nguyễn Kỳ Kế phụ tá; sai Nguyễn Đức Xuyên cùng Nguyễn Văn Tánh, Đặng Trần Thường đem quân và voi thẳng đến lấy Phú Yên, Nguyễn Văn Trương đem thủy quân tiến trước.

Lại dụ tướng sĩ các dinh thủy bộ rằng:

“Trong khi ra trận, thành bại quyết định trong giây phút, được thua phân nhau trong chốt lát, điều ấy quan hệ không phải nhỏ. Ta nay thân cầm sáu quân, tiễu trừ nghịch tặc là ở một trận này. Các người phải nên cố gắng. Ai có thể bắt hay chém được chủ tướng giặc là Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng, thì chánh quản được phong tước công, phó quản trở xuống gia cho một hàm và thưởng tiền một vạn quan; còn bắt hay chém được thuộc tướng thì thưởng theo như lệ”.

Tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu nghe tin đại binh đến Diên Khánh, sai bọn Đại đô đốc Đào Công Giản và Đô đốc Tuấn  đem quân vào Phú Yên, hợp với Phạm Văn Điểm đóng giữ các đồn Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên] và La Thai [La Hai, huyện Đồng Xuân].

Thuyền vua tiến đến Tích áo [Vũng Tích, thuộc tỉnh Phú Yên], sai Chưởng Tiền quân Nguyễn Văn Thành điều bát quân bản bộ và tướng sĩ vệ Ngũ thần và Tả đồn đến cửa biển Xuân Đài [huyện Sông Cầu, Phú Yên] theo đường bộ đánh giặc, bộ binh của bọn Nguyễn Đức Xuyên đều theo Thành tiết chế, Hộ bộ Trần Đức Khoan thì theo làm việc quân lương.

Dưới thời Vua Càn Long, bọn Lê Quýnh di thần nhà Lê tại Trung Quốc, không chịu cạo đầu dóc tóc theo phong tục Mãn Thanh nên bị giam cấm; nay Vua Gia Khánh ra lệnh tha, nhưng bị quản chế tại doanh Hỏa Khí:

“Ngày 4 tháng 4 Nhuần năm Gia Khánh thứ 5 [27/5/1800], dụ:

Tha những người An Nam bị giam cấm tại bộ Hình, gồm: Lê Quýnh, Trịnh Hiến, Lê Trị, Lý Bỉnh Đạo; an trí tại doanh Hỏa Khí; thưởng tiền lương như quân lính Bát Kỳ.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 84 trang 869)

Tháng 5 [22/6-21/7/1800], viên quan nước Chân Lạp là Cao La Hâm Sâm đem 5.000 quân và hơn 10 thớt voi đến Gia Định; Đông cung Cảnh ủy cho Lưu thủ Phiên Trấn  Tống Phước Ngoạn đưa đến quân thứ.

Nguyễn Văn Thành điều quân đến Xuân Đài [huyện Sông Cầu, Phú Yên], sai Đô thống chế Lê Chất, Phó tướng Nguyễn Đình Đắc và Trương Tiến Bảo, ba đạo đều tiến, cùng quân Tây Sơn đánh nhau ở Xích Thổ và Thanh Kỳ đều thắng to, lấy được đồn Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên]. Đô đốc Tây Sơn là Tuấn và Phạm Văn Điềm chạy ra gò Ái Thạch, dựa thế núi để giữ. Thành lại thân đốc các quân tiến đánh; Đức Xuyên giục quân và voi tiếp ứng, các quân thừa thế đánh theo; quân địch thua to, lùi về đồn La Thai [La Hai, huyện Đồng Xuân, Phú Yên]. Thành bèn để viên quản dinh Tiên phong Nguyễn Văn Tánh ở lại đóng đồn ở Chi Phụ, rồi chia quân làm hai đạo, theo đường tắt vượt đèo mà tiến, đánh úp sau lưng. Quân Tây Sơn sợ hãi tan vỡ, Đại đô đốc là Đào Công Giản bỏ đồn chạy, Tánh đón đánh bắt sống được, còn Tuấn và Điềm thì chạy thoát. Quân Nguyễn bắt sống và thu được cờ trống súng ống khí giới địch không xiết kể. Tin thắng trận báo lên, thưởng cho tướng sĩ 3.000 quan tiền. Tù binh là tướng Đào Công Giản thì giam ở trong quân nhưng không giết; rồi Giản bị bệnh chết, sai đem xác gửi cho địch.

Vương sai truyền dụ Nguyễn Văn Thành rằng:

 “Quân ta cùng giặc đánh nhau, đánh ba trận thắng ba trận, bọn giặc chạy tan, ta lấy được La Thai. Tuy chưa bắt được hết bọn hung đồ, nhưng cũng là toàn thắng. Đó thực là do đại tướng giỏi cầm quân và các quân vui theo mệnh lệnh. Ta rất khen. Nhưng phàm thắng trận luôn, trước phải dè sự tướng sinh kiêu, quân sinh lười. Nay quân giặc bị ta đánh thua, thế tất phải thêm quân tinh nhuệ để báo thù. Khanh nên cùng các tướng cùng lòng cùng đức, cẩn thận giữ gìn, tùy cơ mà chế biến để lập công to, đó là lòng ta mong mỏi”.

Cho Nguyễn Văn Thành năm thẻ ngự bài, hễ có sai người báo việc quân thì cấm thẻ này làm tin; tình trạng trong quân cứ ba ngày một lần báo, việc khẩn cấp thì báo lập tức.

Thuyền vua tiến đến vũng Phủ áo [Vũng Đuối], sai Chánh đội trưởng đội Nội hầu Trương Phước Đặng chia người đi các đạo bộ binh xem việc tác chiến thế nào, thì ghi chép chuyển đệ về.

Sai Thống chế Hữu đồn quân Ngự lâm là Từ Văn Chiêu và Phó thống chế Nguyễn Văn Điểm đem quân vượt núi Cù Mông [Qui Nhơn, giáp Phú Yên]  đánh địch. 

Cho thuyền trưởng người Hồng Mao [Âu Tây]  là Ba La Di về nước, cấp cho một chiếc chiến thuyền.

Võ Tánh thân đem tướng sĩ trong thành mở cửa Nam, đánh lớn ở núi Tam Tháp, đốt phá lũy địch, đến chiều tối lại thu quân vào thành; quân Tây Sơn từ đó vây giữ càng chắc.

Sai Chưởng Hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức đem quân đến Cù Mông kiêm quản tướng sĩ quân Ngự lâm, chia phái đánh địch. Sai Hữu tham tri Hộ bộ Trịnh Hoài Đức đốc chở thuyền lương ở Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa] đến cửa biển Xuân Đài [huyện Sông Cầu, Phú Yên] để tiếp tế cho quân.

Nguyễn Văn Thành tiến quân đến Hà Nha [huyện Vân Canh, Bình Định]; quân địch giữ núi Lão Hương chống cự. Thành sai Nguyễn Đình Đắc và Lê Chất chia làm hai cánh tả hữu ; Trương Tiến Bảo làm trung quân, Thành và Nguyễn Đức Xuyên đem quân và voi tiếp ứng. Bảo thúc quân đánh trước mặt giặc, hai cánh tả hữu đánh giáp hai bên, quân địch thua chạy đến đồn Chủ Sơn, rồi tăng thêm quân đóng giữ. Thành đóng ở Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định], bày trận đối lũy với địch, các quân do sáu đường cùng tiến. Trong đồn bắn ra, tiếng súng không ngớt, quân Nguyễn hết sức đánh, nhưng không phá được. Vệ úy vệ Thần võ là Nguyễn Văn Sử chết trận, quân lính bị thương và chết cũng nhiều; Phó trưởng chi Hữu chi Tả đồn là Lương Văn Cương và Trưởng hiệu Nguyễn Văn Vân đem hơn 200 quân chạy sang hàng địch. Thành thấy binh cơ đã tiết lộ mà sức quân cũng mỏi mệt, bèn kéo quân về Thị Dã, đặt thêm đồn bảo ở Lão Hương, Hà Nha để chống giữ.

Triệu Hoàng tử thứ hai là Hy đem quân dưới quyền đóng đồn Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên]; ủy cho quan công đường dinh Bình Khang là bọn Lưu Tiến Hòa giữ thành Diên Khánh.

Tháng 6 [22/7-19/8/1800] Tướng quân thượng đạo Nguyễn Văn Thụy và Điển quân Lưu Phước Tường đem quân dưới quyền và quân Vạn Tượng theo đường núi đánh quân Tây Sơn ở Nghệ An, đánh bại Đô đốc Nguyễn Doanh Nhạc ở Bố Đồn, lại đánh Phò mã Nguyễn Văn Trị ở Lam Đồn; Trị thua chạy. Bấy giờ phiên thần Thanh Hóa Hà Công Thái, thổ ty Hưng Hóa là Phan Bá Phụng đều nổi nghĩa binh hưởng ứng; tại Bắc Hà khắp nơi đều náo động.

Tướng quân thượng đạo Nguyễn Long khỏi bệnh, sai quản quân chi An Võ giữ đồn La Thai [huyện Đồng Xuân, Phú Yên], chiêu dụ người Đê ở Hà Di; tù trưởng các sách đem nhau đến hàng phục. Long sai đem cho cồng, thau và rượu thịt, muối gạo; rồi sai phòng giữ những đường xung yếu ở thượng đạo.

Sai Đô thống chế Lê Văn Duyệt đem quân theo đường Cù Mông [Qui Nhơn, giáp Phú Yên], kiêm quản phó tướng Hữu quân là Mạc Văn Tô và Nguyễn Đức Thành cùng tướng sĩ  Hữu đồn quân Ngự lâm, thẳng tiến đến Phú Trung đánh địch. Sai Đô thống chế Tôn Thất Chương đem quân dưới quyền theo Lê Văn Duyệt.

Thuyền Vương tiến đóng ở cửa biển Cù Mông. Quân của Cao La Hâm Sâm nước Chân Lạp đến bảo Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên]; Vương sai Nguyễn Huỳnh Đức tuyên dụ ủy lạo, ban cho quần áo và tiền, giục tiến đến Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định] theo Nguyễn Văn Thành điều khiển.

Thuyền chiến của Phó giám thành sứ Nguyễn Văn Yên chở thuốc đạn và vật tư từ Cù Huân ra, trên đường gặp bọn giặc biển Tề Ngôi cướp; thuyền sai Bình Thuận chở cá mắm cũng phần nhiều bị đón cướp.  Nghe tin báo, Vương sai Nguyễn Văn Trương đem 50 chiếc thuyền ra đảo Thổ Dữ [Hòn Đất] dò bắt.

Nguyễn Văn Thành lại tiến công đồn Chủ Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định]. Trước sai đào hầm cạnh đồn đặt ngầm thuốc súng làm kế đánh địa lôi, khi hai quân dàn trận đối nhau thì phóng lửa. Tiếng nổ vang như sấm, đồn bị đổ hơn hai trượng. Địch đem hết quân  liều giữ; quân Nguyễn đánh mãi không hạ được, Vệ úy Nguyễn Công Trọng bị súng địch bắn chết tại trận.

Sai Nguyễn Huỳnh Đức, Phạm Văn Nhân cùng với Đô thống chế Tống Viết Phước, Đô thống chế Mai  Đức Nghị quản các hạng thuyền ghe giữ cảng Cù Mông, sai Quản dinh Ngũ thủy là Võ Di Nguy đóng giữ đồn Thước Áo, Quản dinh Tiền thủy Nguyễn Hữu Chính, giữ đồn hữu ngạn Cù Mông.

Sai Lê Văn Duyệt đốc suất các quân đánh Tư khấu địch là Định ở các vùng núi Hoa An [huyện Tuy Phước, Bình Định], Hoa Lộc [huyện Tuy Phước, Bình Định], đại phá, quân Nguyễn bèn chia đặt đồn trại đối lũy với địch.

Tháng 7 [20/8-18/9/1800] hàng tướng là Thống chế Hữu đồn Từ Văn Chiêu làm phản. Chiêu trước là tướng của Tây Sơn, nhân tư thông với vợ lẽ của Nguyễn Nhạc, sợ tội trốn đi, lẻn vào Gia Định theo nhà Nguyễn. Đến đây cùng với Phó thống chế Nguyễn Văn Điểm đem 500 quân trở về với Tây Sơn. Vương mật dụ bọn Nguyễn Văn Thành rằng:

“Bọn tiểu nhân giở giói, dù có hay không cũng chẳng đủ gì. Duy nghĩ binh cơ của ta bị chúng tiết lộ, nếu ta không đề phòng trước tất khó chống chế. Bọn khanh nên cẩn thận”.

Vương trở về Cù Mông, triệu Hoàng tử thứ hai là Hy đến hành tại, sai cùng quan công đường Phú Yên giữ đồn Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên].

Thu tô ruộng ở Phú Yên, sai quan công đường cứ số ruộng năm Mậu Ngọ [1798] theo lệ mà thu, đem chứa ở kho tại các đồn La Thai, Hội An.

Phó trưởng chi Trung chi Tả đồn quân Ngự lâm là Đỗ Văn Pháp cùng với hơn 150 người lính ốm thuộc đồn ở lại bảo Hội An, nhân ban đêm trốn đi. Vương nghe tin, hạ lệnh hết thảy những lính ốm thuộc Tả đồn, Hữu đồn đều thả cho về thăm nhà và dụ rằng:

“Thương nhớ quê hương, ai không như thế. Bọn các ngươi từ năm ngoái về thành Gia Định, năm nay lại theo đại binh đi đánh giặc, trải từ Hội An đến Thị Dã, từ Lữ Quán đến Hoa Lộc, gian khổ chẳng từ, hoặc vì tên đạn mà bị thương, hoặc nhiễm gió sương mà mắc bệnh, thiếu người nuôi nấng, lòng về lại càng thiết tha, cho nên triều đình nghĩ thương, đặc biệt thả cho về. Nên về nói chuyện với những người đã trốn trước, cũng vì nóng về, trên đã soi xét, nên bảo ban nhau, chớ nên ngờ sợ, sớm muộn ta cũng lấy lại được Quy Nhơn, không bắt tội đâu”.

Phó thống lãnh Tây Sơn là Thụy đem 150 thuyền lương từ Thuận Hóa, Quảng Nam đến đóng ở cửa biển Đề Di [huyện Phù Cát, Bình Định]. Quân đi tuần dò biết, Vương sai Nguyễn Văn Trương đem binh thuyền chặn đánh. Thụy bỏ thuyền lên bờ chạy; bắt được quân địch hơn 40 người, thu 30.000 phương gạo; lương và thuốc đạn khí giới không kể xiết. Trương bèn chọn lấy 70 chiếc thuyền tốt để dùng, số còn lại đều đốt hết.

Hà Tiên đói, Mạc Tử Thiêm sai dân đong  thóc ở Kiên Giang [Rạch Giá], viên quan địa phương không cho, Tử Thiêm bèn xin ở Gia Định. Đông cung Cảnh nói:

“Buôn thóc ra ngoài biển thì có lệnh cấm. Nhưng dân ở Hà Tiên cũng là con đỏ của triều đình, sao nỡ thấy đói kém mà không cứu?”.

Bèn hạ lệnh cho đạo Long Xuyên bán cho 10 xe thóc; Vương nghe tin, khen là phải.

Tháng 8 [19/9-17/10/1800], Quốc trưởng nước Vạn Tượng cùng với Nguyễn Văn Thụy đem tình hình đánh Tây Sơn ở Nghệ An, sai người dâng biểu đến hành tại để báo, Vương gửi thư khen ngợi.

Sai Cai cơ quân Thần sách Nguyễn Văn Yển đi chở 16.000 quan tiền từ Diên Khánh đến quân thứ Cù Mông.

Sai Lưu thủ Lưu Tiến Hòa đem quân dưới quyền đến Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định], theo sự điều động của Nguyễn Văn Thành.

Gia Định được mùa, trong cõi yên ổn. Đông cung Cảnh dâng sớ tâu và nói: “Nhân nay mùa rỗi, xin bắt 10.000 dân phu và số người đồn điền lấy ba phần mười, ủy cho Công bộ Trần Văn Thái đem đi Quang Hóa [Tây Ninh] lấy gỗ ván chở về, đóng thêm 50 chiếc thuyền đi biển, để sẵn cho quân dùng”. Vương cho là phải.

Tháng 9 [18/10-16/11/1800], giặc biển Tề Ngôi đem 11 chiếc thuyền đậu ở cửa biển Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], gặp bão, cột buồm gẫy hết, lênh đênh ngoài biển, có một chiếc dạt vào Phủ áo [Vũng Đuối], quân tuần biển của bắt được. Vương sắc cho các nơi trấn giữ cửa biển đều sửa soạn binh thuyền để đón bắt.

Vương nghĩ đến các tướng sĩ ở Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định] nhọc mệt lâu ngày, sai Tham tri Binh bộ Ngô Nhân Tĩnh đem các thức chè Tàu, thuốc lá Xiêm, cá khô tôm khô chia cấp cho. Lại phát 2 tấm nhiễu đỏ, 10 cái áo gấm, gửi cho Nguyễn Văn Thành xét cho những tướng hiệu có công.

Thủy sư của Tây Sơn đậu trong cửa biển Thị Nại, nghiêm cách phòng giữ. Vương thường đi thuyền ngoài biển, sai kỳ binh nhử ra để đánh, nhưng chúng không dám ra. Đến bấy giờ được tin thám tử báo rằng địch lấy một nửa thủy binh hợp với bộ binh. Vương bèn đem thủy binh định ban đêm đánh úp. Mới đến nửa đường, bị ngược gió, lại phải trở về; hàng tướng là Đại tổng quản Lê Văn Thanh lợi dụng sơ hở, bèn lên một chiếc thuyền trốn đi.

Nguyễn Văn Thành đánh vây bảo Chủ Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định]; Phó vệ úy vệ Phấn uy là Hồ Văn Huệ bị súng bắn chết tại trận.

Tháng 10 [17/11-15/12/1800] Võ Tánh mật sai người thân tín mang tờ biểu từ thành Bình Định đến hành tại; Vương lại sai thám từ lẻn vào trong thành thăm hỏi tướng sĩ; mọi người đều cảm động phấn khởi, nguyện xin ra sức liều chết.

Bình Thuận bị bão. Phó tướng Hữu quân Nguyễn Văn Lợi chở tiền gạo từ Gia Định đi qua thì thuyền bị úp đắm hết, mất hơn 1 vạn quan tiền và hơn 4 vạn phương gạo. Quân binh chết đuối hơn 100 người; Lợi dâng sớ xin chịu tội, Vương cho là sức người không thể ngăn nổi, nên đặc cách tha cho.

Vương thấy quân ta cầm cự với địch, quân nhu khẩn cấp, bèn sai Lưu thủ Lưu Tiến Hòa đến dinh Bình Thuận thu thuế và gạo chở nộp. Dụ rằng làm thế nào cho có thêm lương thì cứ tiện nghi mà làm, không bó buộc theo lệ. Hòa đến Bình Thuận, dâng sớ xin quyền thu gạo thị nạp ở các nhà giàu và dân biệt nạp, dinh thần Bình Khang cũng xin như thế. Vương đều y cho, số gạo thị nạp ở Bình Thuận hơn 6.700 phương, ở Bình Khang hơn 6.500 phương.

Tháng 11 [16/12/1800-14/1/1801], Nguyễn Văn Thành đánh đồn Chủ Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định], mãi không phá được, sai người thiểu số dẫn đường, dò được đường tắt ở phía tây nam có thể đánh úp vào lưng địch, bèn vẽ địa hình rồi dâng biểu xin thêm quân để họp đánh. Vua xem biểu, mừng nói:

 “Quân giặc ở trong mắt ta rồi”.

Tức thì sai Tống Viết Phước và Lê Văn Duyệt đều đem quân tiến đến Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định] theo tiết chế của Thành; dụ cho Nguyễn Huỳnh Đức và Mai Đức Nghị ở đạo Cù Mông sắp quân để chờ. Lại sai Lê Chất, Nguyễn Văn Tánh đem quân dưới quyền đến quân thứ Thị Dã đánh giặc.

Quân bọn Tống Viết Phước và Lê Văn Duyệt đến Thị Dã. Nguyễn Văn Thành sai Duyệt giữ bảo làm chính binh, tự mình đem các đạo quân làm kỳ binh đêm theo đường tắt vượt núi Bọt Khê, nhân mưa dầm xuyên qua Đăng Trại [Trại Đèn], quanh ra phía sau đồn, phóng lửa đốt trại sách. Địch thảng thốt quay đánh, Duyệt huy động quân tiến sát trước đồn. Đầu và đuôi giáp đánh, địch vỡ chạy. Các quân thừa thắng đều tiến, đánh chém được đô đốc là Hoan, đuổi đến Tuần Dã [Đồng Tuần]. Quân Nguyễn thu bắt được voi ngựa súng ống khí giới, giết và đánh bị thương nhiều không xiết kể. Tin thắng trận báo lên. Vương rất khen ngợi, tuyên dụ để ủy lạo, thưởng cho các quân 5.000 quan tiền, 200 đồng bạc tây, thưởng người thiểu số dẫn đường 5 cái áo gấm, 3 tấm nhiễu, 5 tấm vải màu, và mắm muối các vật. Trong trận này Thành và Duyệt đều cắm cờ tướng trên bành voi mà chỉ huy các quân. Thành vốn thích rượu, sắp ra trận thì đem bầu ra tự rót uống, rót một chén đưa cho Duyệt. Duyệt không chịu uống, Thành cố ép nói:

“Nay trời lạnh, uống một chén cho mạnh thêm lên!”.

Duyệt nói:

“Ai yếu nhát mới phải mượn rượu. Còn tôi thì trước mắt không thấy có giặc nào mạnh, cần gì đến rượu”.

 Thành có vẻ xấu hổ, do đó căm giận Duyệt.

Nguyễn Văn Thành tiến quân đến Trường Dã, sai Tống Viết Phước đánh địch ở núi Yên Tượng [huyện Vân Canh, Bình Định]                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         , lấy luôn được bốn đồn. Do đó từ núi Lệ Thạch đến Hoa An [huyện Tuy Phước, Bình Định], Hoa Lộc  [huyện Tuy Phước, Bình Định], quân địch đều bỏ đồn, ban đêm trốn đi. Bộ binh phe Nguyễn hai đường liên lạc với nhau, bèn chia đặt đồn trại ở Lạp Quán và Vân Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định].

Vương thấy bọn hàng tướng nhiều người trốn làm phản, duy Lê Chất bền lòng quy thuận, không như bọn kia, bèn sai quan đến quân thứ để thăm hỏi ; mẹ già và vợ con Chất ở Gia Định thì dụ cho quan lưu trấn đến thăm và cấp tiền lương nuôi nấng.

Ra lệnh cấm các quân không được tự tiện giết người, dụ các tướng rằng :

“Phép binh cốt ở uy nghiêm, trị nước cốt ở nhân thứ, cho nên vương giả dụng binh chỉ cần dẹp yên giặc cho dân yên nghiệp làm ăn, ra trận phải chém giết là bất đắc dĩ. Nay quân và dân trong hạt Quy Nhơn không biết lẽ thuận nghịch mà chống cự quân ta, chẳng qua chỉ vì một hai đứa đầu sỏ làm mê hoặc mà đến thế thôi. Bọn khanh nên thể lòng ta, nghiêm răn tướng sĩ, phàm đối trận đánh nhau mới được chém giết, còn sau trận bắt được thì không được giết bậy một người nào. Còn như quân đến đâu hoặc phóng lửa hiệu để cho trong thành ứng theo thì cũng đốt ở nơi rừng rú vắng người, không được đốt phá nhà dân, để cho quan dân đều được yên lành. Làm trái thì lấy quân pháp trừng trị.”

Tháng 12 [ 15/1-12/2/1801], Vương cho rằng thuyền đánh cá đi biển nhanh và tiện, bèn ra lệnh cho Gia Định và Bình Thuận phàm những thuyền đánh cá trong hạt chở được 70 phương gạo trở lên, thì cho xếp gạo lương đợi khi tiện gió thì chở đến quân thứ; thuyền nào đến trước thì được thưởng công, từ đó lương quân không thiếu.

Bấy giờ thành Bình Định bị vây lâu chưa giải tỏa được, mà cửa biển Thị Nại thì địch đóng giữ thêm vững. Vua thường buồn bực không vui, than rằng :

 “Trời chưa muốn diệt giặc Tây Sơn chăng! Sao để cho tướng giỏi của ta bị khốn mãi ở đây!”.

Bàn định dùng kế hỏa công: Sai các quân lấy nhựa trám rưới vào củi và chứa vào hơn 20 chiếc thuyền con, đầu thuyền đều đóng đinh sắt, để chờ tiến đánh ; trước tiên đi thuyền vào giữa giặc, lấy móc câu móc thuyền của chúng rồi phóng lửa đốt. Hỏi các tướng, ai có thể làm việc này, Tống Viết Phước xin đi. Vương sắp y cho, nhưng bấy giờ Vệ úy Nguyễn Đức Xuyên bị ốm, viên quản đội Tiểu sai là Nguyễn Cửu Kỷ đem cho nhân sâm Vương ban cho, Xuyên bảo Kỷ rằng:

“Ta nghe chúa thượng muốn dùng hỏa công, Tống Viết Phước xin đi. Theo ý kiến của Xuyên, thì Phước dẫu dũng nhưng phải cái vội tiến, Lê Văn Duyệt thì dũng mà có mưu, nếu sai Duyệt đi thì việc chắc thành công”.

Kỷ về tâu, Vương bèn triệu Duyệt đến hành tại giao trọng trách.

 

Chú thích:

1.Sa điền: nằm trong lãnh thổ Hương Cảng hiện nay.

 

 

Tháng giêng năm Tân Dậu [13/2-13/3/1801], Nguyễn Vương sai Chưởng tiền quân Nguyễn Văn thành tổng chỉ huy các đạo bộ binh và ban lệnh rằng:

“Mới đây đại binh từ Thị Dã [huyện Vân Canh, Bình Định] tiến đánh trèo non vượt biển, đường sá cách trở, sợ khó quản cố được hết, nên đặc biệt hạ chỉ cho Tống Viết Phước và Lê Văn Duyệt kiêm lĩnh hai dinh Tiền và Hữu để cho có thống thuộc. Nay lũy giặc đã san bằng, các đạo đã liên lạc được, nếu quyền chỉ huy không có chuyên trách, hiệu lệnh không thống nhất, thì các quân vâng lệnh ở đâu? Từ nay về sau bốn dinh Trung Tiền Hữu Hậu đến đem quân sở bộ theo quyền tiết chế của khanh, Tống Viết Phước không được kiêm lĩnh như trước nữa. Lại như quân đạo Cù Mông trước là ủy cho Nguyễn Huỳnh Đức một mình cáng đáng một mặt, nay địa thế đã nối liền, cũng cho khanh điều độ cả. Còn như việc phân phái đánh giữ thì nên điều bát tướng sĩ toàn dinh, chớ nên lẻ tẻ. Kẻ nào trái mệnh lệnh thì xử ngay theo quân pháp”.

Lại dụ Nguyễn Huỳnh Đức rằng:

 “Khanh là cựu tướng lão thành, triều đình vốn trông cậy. Nhưng nay quyền tiết chế bộ binh đã chuyên ủy cho Nguyễn Văn Thành, vậy từ sau có sự điều khiển thì khanh nên lấy xã tắc làm trọng mà nghe theo, chớ nên để ý đến chỗ kẻ cao người thấp”.

Quân Tây Sơn vây thành Bình Định mấy vòng. Võ Tánh thừa ban đêm mở cửa đông ra ập đánh, đốt trại cháy liên tiếp chừng một dặm. Quân địch sợ lùi, sáng sớm lại họp thêm quân vây thành; thám tử báo tin, Vương dụ Nguyễn Văn Thành rằng :

“Đại binh tiến đánh đã lâu năm, tướng quân đánh luôn được luôn, nhưng sau đó lại dừng quân thì nó có thể được dịp mà đắp thành cao đào hào sâu để tự vệ. Lấy đó mà nghiệm, thì ta không sợ không thắng, chỉ sợ không chịu đánh thôi. Nay trong thành dám xông vây ra đánh là trông cậy có quân ta ngoại viện. Nếu ta cứ dừng quân mãi thì trong ngoài cách hẳn, nhân tâm tất là chờ ngóng. Tướng quân nên nhắm cơ hội mà tiến đánh để giải khổ cho tướng sĩ trong thành, thỏa tấm lòng gần xa quy phụ. Cái công bình định trông cả vào tướng quân. Ta lại chỉnh bị thủy binh để đợi. Nên sớm liệu đi”.

Thủy quân Nguyễn cả phá quân Tây Sơn ở cửa Thị Nại. Trước đó Tư đồ Võ Văn Dũng dùng hai chiếc thuyền đại hiệu Định quốc và hơn trăm chiếc thuyền chiến chặn đóng ngang cửa biển, lại dựng hai đồn ở bãi Nhạn Châu [cửa Thị Nại, Bình Định] bên tả và ở núi Tam Tòa [cửa Thị Nại, Bình Định] bên hữu, đặt nhiều súng lớn, dựa thế cao chẹn chỗ hiểm để phòng ngự. Đến đây các quân làm xong chiến cụ hỏa công, Nguyễn vương mật lệnh đêm 16 [28/2/1801] cất quân đánh úp. Sai Tiền chi Hoàng Văn Khánh đem bộ binh lẻn xuống Vũng Dừa, chờ khi lửa hiệu ở Tiêu Cơ phát ra, thì đánh hãm lũy, đặt mai phục ở sau núi để ngăn địch, lưu Phạm Văn Nhân giữ Cù Mông; Vương bèn thân đem thủy quân tiến phát. Trống canh ba qua Tiêu Cơ bắt được lính đi tuần của địch, biết được mật khẩu, tức thì sai Nguyễn Văn Trương và Tống Phước Lương dùng thuyền nhỏ lẻn trước vào Hổ Cơ đốt đồn thủy của giặc. Lại sai Võ Di Nguy đi thuyền theo lệnh thẳng tiến, Lê Văn Duyệt đốc quân tiếp theo. Giặc giữ đồn cự chiến, từ giờ dần [4 giờ] đến giờ ngọ [12 giờ], tiếng súng vang trời, đạn bay như mưa, Di Nguy bị bắn chết. Duyệt cứ mặc kệ, càng thúc đánh hăng. Vua thấy sĩ tốt nhiều người tử thương, cho tiểu sai đến ban lệnh tạm lui. Duyệt thề chết, vẫy quân xông lên, đến giờ thân [4 giờ chiều] vào được cửa biển, dùng đuốc hỏa chiến thừa chiều gió phóng đánh thuyền đại hiệu của giặc. Quân Tây Sơn cả vỡ, chết rất nhiều. Dũng thua chạy, thuyền Tây Sơn bị đốt cháy gần hết; quân Nguyễn bèn giữ cửa Thị Nại; người ta khen trận này là võ công lớn nhất.

Nguyễn Văn Thành nghe tin thắng trận, sai bộ binh các đạo chia đánh các đồn ở Vân Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định] và Phú Trung; Nguyễn Đức Xuyên chém Đô đốc địch Nguyễn Hạch, bắt được 2 thớt voi và súng ống khí giới nhiều vô kể.

Vương đóng ở cửa Thị Nại, phi báo tin thắng trận đến các nơi; lại sai Lưu trấn Gia Định viết thư báo tin cho các nước Xiêm La và Chân Lạp.

Nhân dân Bình Định nghe tin Thị Nại đã vỡ, sợ hãi chạy trốn; Vương ban dụ rằng:

“Một năm nay bọn giặc tàn ngược, dân bị lầm than. Ta sở dĩ dấy quân là vì trăm họ, không phải là thích dụng binh mà cốt là để yên dân. Các ngươi cứ yên đừng sợ. Nếu quan quân có quấy nhiễu cướp bóc, cho các ngươi đến tố cáo, sẽ theo quân pháp trị tội ngay”.

Tướng Võ Văn Dũng đã thua, thu nhặt tàn quân hợp lại với Trần Quang Diệu, rồi sai Tư khấu Định giữ Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi], đô đốc Nguyễn Văn Ngũ giữ Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định], đô đốc Võ Văn Sự giữ Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], để đề phòng quân Nguyễn đánh tập hậu, lại dương ngôn thề họp quân hết sức đánh thành.

Vương được tin, sai người lẻn vào trong thành bảo Võ Tánh và Ngô Tòng Chu rằng:

“Quân ta đánh úp được Thị Nại, bao nhiêu thuyền ghe của giặc đã thành tro tàn. Nay thế nó đã cùng, tất sẽ cắn lại. Bọn khanh nên khuyến khích quân lính, phòng bị nghiêm nhặt thêm, chớ vì thắng mà kiêu, chớ thấy lâu mà nản, chờ ta thừa cơ tính liệu, quyết một trận để thông với thành. Nên cố gắng lên”.

Ghi công và cấp tuất các tướng sĩ trận vong ở Thị Nại; tặng gia đình Võ Di Nguy 2 cây gấm Tống, 2 trăm quan tiền, đưa tang về Gia Định; cho phát tiền công để lo hậu táng.

Nguyễn Văn Thành sai Tống Viết Phước đóng đồn ở Càn Dương [huyện Phù Cát, Bình Định]; địch chia đường đánh úp. Vệ úy vệ Trung võ là Trần Văn Xung đánh nhau với địch, chết ở chợ Chính Lộc [huyện Phù Cát, Bình Định]. Phước thúc quân tiếp ứng, địch hơi lùi, đuổi đến Thạch Cốc, gặp quân mai phục của tướng Từ Văn Chiêu nổi dậy, quân Nguyễn vỡ chạy. Phó đô thống chế Phan Văn Kỳ và Vệ úy vệ Tín uy Nguyễn Văn Trí bị địch bắt; Vệ úy Hoàng Phước Bảo và Vệ úy Hoàng Văn Tứ đều chết trận. Phước bèn bỏ bảo Càn Dương, đến hành tại xin chịu tội; Vương tha cho, sai đem quân giữ đồn Hàm Thủy.

Tháng hai [14/3-12/4/1801], dân thiểu số Bàn Hàn ở Phú Yên tụ tập đánh đồn La Thai [huyện Đồng Xuân, Phú Yên], Lưu thủ Phạm Tiến Tuấn đánh đuổi; việc tâu lên Vương sai tướng quân thượng đạo  Nguyễn Long đến phủ dụ.

Nước Vạn Tượng sai sứ sang cống chiêng đồng, sừng tê trắng, dâng địa đồ Nghệ An và Phú Xuân và dâng biểu xin định kỳ hội quân đánh giặc. Sứ giả tới Gia Định, đưa đến hành tại bái yết; Vương sai viết thư trả lời, hậu đãi sứ giả rồi cho về, tặng quốc trưởng 4 lạng kỳ nam, 2 cây súng tay, chì và thiếc mỗi thứ 100 cân.

Sai Nguyễn Văn Trương điều bát thủy quân tiến ra Quảng Ngãi, Quảng Nam; Vệ úy vệ Tuyển phong hữu Tả dinh quân Thần sách là Phan Văn Đức, Vệ úy vệ Phấn dực Trung quân là Tống Phước Lương, Chánh vệ vệ Thuận võ là Vương Văn Học và các chúa tàu hiệu Long phi, Phượng phi, Bằng phi là bọn Nguyễn Văn Chấn, Nguyễn Văn Thắng, Lê Văn Lăng, đều thuộc quyền. Vương ban lệnh rằng:

“Hai xứ ấy chịu khổ dưới ngọn lửa tàn bạo của giặc Tây Sơn đã lâu, dân không sống được. Khanh phụng mệnh đi đánh phải nêu rõ quân chính, cấm ngăn cướp bóc, để thu phục lòng dân. Nếu tướng lệnh không nghiêm, thì trách nhiệm điều bát sẽ có công nghị của triều đình”.

Ngày Quý sửu [20/3/1801], Đông cung nguyên súy quận công Cảnh mất. Trước kia Đông cung từ Tây Dương về, từng theo đánh giặc, đến nay làm Lưu trấn Gia Định, bị bệnh đậu mùa mất lúc 22 tuổi. Vương nghe tin rất thương xót; sai Nguyễn Văn Nhân và Nguyễn Tử Châu hiệp cùng bộ Lễ lo việc tang.

Triệu chú ruột Vương Chưởng cơ Tôn Thất Thăng đến hành tại và mật dụ Lưu trấn Gia Định Nguyễn Văn Nhân rằng:

“Tránh chỗ thực đánh chỗ hư, đó là mưu cao của binh gia. Nay giặc đem hết quân vây thành Bình Định, Phú Xuân đơn nhược, mà lương thực trong thành Bình Định thì còn đủ chi dùng 5,6 tháng nữa, tướng sĩ đồng lòng cố giữ, có thể không lo. Ta chính đương sắp thừa cơ tiến đánh để khôi phục đất cũ, nên đặc mệnh vời quốc thúc [chú ruột] tới quân thứ để nghe lệnh. Bọn khanh nên thôi thúc kén thêm quân cho cùng đi với thuyền lương lại điều thêm 800 người cục tượng [thợ] 300 người ở các đội Hùng Diêm, An Công, đến tháng 3 thì tề tập ở quân thứ. Nếu Bình Định chưa giải được vây, ta cũng thẳng tới Phú Xuân để diệt trừ bọn nghịch. Giả sử mấy vạn quân bại tàn các Diệu, Dũng có được cái thành không ấy cũng chả làm gì. ý ta đã định, nên cho khanh biết”.

Tham đốc Tây Sơn Phạm Văn Điềm đem 500 quân xâm phạm Phú Yên. Trước đó bộ binh phía Nguyễn tiến đóng tại Vân Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định], từ Phú Yên trở vào nam đồn trại bỏ không. Điềm nhân sơ hở đột kích đồn Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên]; Lưu thủ Phạm Tiến Tuấn, lui giữ cửa biển Xuân Đài. Vương hạ lệnh cho Nguyễn Đức Xuyên và Tống Viết Phước đem quân thủy bộ chia đường tiến đánh, quân Tây Sơn rút lui.

Nguyễn Văn Trương đem thủy binh tiến vào cửa biển Cổ Lũy ở Quảng Ngãi, đánh phá kho Trà Khúc, đốt hết tài vặt, đô đốc Tây Sơn là Tuấn bỏ đồn tháo chạy.

Tháng 3 [13/4-12/5/1801], quân Nguyễn lấy lại Quảng Nam. Sau khi Nguyễn Văn Trương đánh được Trà Khúc, bèn thừa thắng tiến vào cửa biển Đại Chiêm [Hội An, Quảng Nam], đánh  các xứ Hội An và Phú Triêm [huyện Điện Bàn, Quảng Nam], phá được cả. Đô đốc Hoàng Văn Tự đem binh ứng nghĩa đuổi bắt được 24 thớt voi; Đại đô đốc Tây Sơn là Nguyễn Văn Xuân cùng với Trấn thủ thiếu úy Văn Tiến Thể giữ ải La Qua [huyện Điện Bàn, Quảng Nam]; Văn Trương đốc quân đánh úp, bọn Xuân thua chạy, thu được hơn 80 cỗ đại bác và khí giới lương tiền vô kể; bèn đóng đồn án giữ đất này.

Tin thắng trận báo lên, Vương ban chỉ khen ngợi. Tức thì sai Tống Viết Phước đưa hơn 30 chiếc thuyền và hơn 1.000 quân đến giúp; sai Phạm Văn Nhân chỉ huy 3 chiếc hiệu thuyền [tàu lớn] tiến vào Đà Nẵng và kiêm quản tướng sĩ các hiệu thuyền Long phi, Phượng phi, Bằng phi để cùng sách ứng. Lại cho rằng tham quân Tượng dinh Lê Nguyễn quê ở Quảng Nam, biết rõ dân tình địa thế đất ấy, nên sai đem binh dưới quyền theo Nguyễn Văn Trương điều khiển, cùng dụ Trương rằng:

“Người giỏi dùng quân, phải trước hết lập thế không ai thắng được để đối phó với thế có thể thắng của địch. Nay Quảng Nam mới thu phục, tất tự ta phải phòng bị, mới khỏi người ta nhòm ngó. Khanh nên chọn nơi hiểm yếu, đặt ba đồn theo hình chữ phẩm  [品], sau đồn lại có Trường Giang [huyện Điện Bàn, Quảng Nam] khiến cho thủy bộ tiếp nhau. Hình thế bố trí, ta đã dặn bảo Lê Nguyễn rồi. Hoặc có thừa cơ chiếm đất thì cứ hào sâu lũy cao mà giữ cho vững là hơn. Phải cẩn thận. Từ nay, trong quân bất luận có việc hay không, cứ năm ngày phải báo một lần, nếu có chuyện gấp thì báo lập tức.”

Lưu thủ Phú Yên là Phạm Tiến Tuấn ốm; sai Lưu thủ Bình Khang là Lưu Tiến Hòa  đem quân bản dinh đến giữ bảo Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên], kiêm quản công việc binh dân ở Phú Yên.

Tướng quân thượng đạo Nguyễn Văn Thụy từ nước Vạn Tượng về Gia Định. Vương cho là không đợi lệnh triệu mà về, nghiêm trách và giao cho quan lưu trấn nghị tội, rồi sai Tham quân Lê Văn Xuân thay lĩnh quân dưới quyền hơn 200 người, hội với Vạn Tượng để đánh Tây Sơn. Thụy bị giáng làm Cai đội quản đạo Thanh Châu.

Tướng Trần Quang Diệu là Võ Văn Dũng sai  thuộc hạ đặt đồn liên tiếp ở Phú Hòa, cầu Đông Giang, cầu Tân Hội [huyện Tuy Phước, Bình Định] để chống cự. Vương sai Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Khiêm đem quân đánh, một ngày đánh bốn đợt đều thắng, quân địch tán loạn, bắt được Đô đốc là Nguyễn Bá Phong và nhiều binh sĩ.

Vương đến cầu Tân Hội thị sát, hạ lệnh cho các quân chia đắp đồn bảo, đối lũy với địch; hễ có báo động, nếu ban ngày thì treo cờ hiệu ở trên núi, ban đêm thì đốt đài lửa hiệu, để biết mà tiếp ứng nhau.

Địch nhiều lần phạm đồn Vân Sơn [huyện Vân Canh, Bình Định], Nguyễn Văn Thành sai Lê Chất đón đánh, đuổi chạy.

Tham đốc  Phạm Văn Điềm lại đánh Phú Yên. Sai Nguyễn Long làm Chánh thống suất, Lưu Tiến Hòa làm Phó thống suất, quản lĩnh 2 chi Chấn võ, An võ và quân hai dinh Bình Thuận, Phú Yên, chia đóng đồn để giữ. Nguyễn Long tiến đóng đồn ở La Thai [La Hai, huyện Đồng Xuân], lưu Lưu Tiến Hòa giữ bảo Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên]. Quân địch lẻn xuống Vũng Lấm [huyện Sông Cầu, Phú Yên] đốt phá đài lửa hiệu. Hòa ngày đêm đem quân chống đánh, gặp mai phục nên thua, bị  giết. Long nghe tin báo, đem quân trở về Hội An. Quân địch ập đến, Long chống không nổi, lui chạy về sông Đà Diễn, khí giới lương thực bị  lấy hết. Việc báo lên, Vương sai thu thập các quân, rút về đóng giữ 3 đèo Đại Lãnh [huyện Tuy Hòa, Tuy Hòa], Sầm Dương và Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa] để đợi lệnh. Rồi sai Hoàng Văn Khánh thay giữ  quân, đóng gông Long đưa về hành tại trị tội; bọn Nguyễn Văn Thành, Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Tánh đều xin, bèn tha.

Vương sai Lưu thủ Vĩnh Trấn Nguyễn Văn Thiện và Tham tri bộ Công Nguyễn Khắc Thiệu sang Xiêm báo tin thắng trận. Tặng Phật vương 2 cây hoa vàng hoa bạc, 10 lạng kỳ nam, sáp ong, đường cát mỗi thứ 500 cân, tặng Vua thứ hai 2 cây hoa vàng hoa bạc, sáp ong, đường cát, mỗi thứ 500 cân.

Sai Tham tri bộ Hình Trần Văn Trạc cùng Thiêm sự Nguyễn Văn Phương đến Quảng Nam hiệp cùng Nguyễn Văn Trương để trông coi công việc quân dân và lương tiền; dặn rằng:

 “Xứ này lòng dân mới quy phụ, cần vỗ về trước hết. Phàm các sở đồn điền, quan trại, công điền biệt thự được miễn thuế của giặc, đều phải theo lệ mà đánh thuế; còn như sai dư thuế ruộng, thuế nguồn, thuế đầm, nhất thiết lệ thuế thì hãy tạm để đó. Bọn quan quân của giặc nếu có vợ con họ mạc ở đấy thì cũng mặc không hỏi đến. Răn cấm quân lính không được lấn cướp hung bạo, làm trái thì xử theo quân pháp, như thế để yên lòng kẻ phản trắc”.

Thế rồi có viên Cai đội mật sai quấy cướp nhân dân, Nguyễn Văn Trương đã bắt rồi lại tha; Vương được tin nói rằng:

 “Lệnh không thi hành thì lấy gì mà răn người”.

Bèn sai chém bêu đầu tên Cai đội ấy, để làm gương cho kẻ khác.

Đại đô đốc Tây Sơn là Nguyễn Văn Xuân và Thiếu úy Văn Tiến Thể đem đồ đảng phạm bảo La Qua [huyện Điện Bàn, Quảng Nam]. Nguyễn Văn Trương và Tống Viết Phước tung quân ập đánh, đuổi đến Thi Hồ và La Đới đều phá được. Xuân chạy đến Phố Hoa [thị xã Hội An, Quảng Nam], Thể chạy đến Phường Tráng [thị xã Hội An, Quảng Nam]. Bọn Trương bèn đóng quân ở Phú Triêm [huyện Điện Bàn, Quảng Nam], Kim Bồng, dựa Trường Giang làm thế hiểm, rồi phi báo cho Phạm Văn Nhân phái quân thăm dò Hải Vân Quan và chặn đường về của địch.

Tin thắng trận báo lên. Vua sai truyền dụ rằng:

“Bọn người đánh luôn được luôn, triều đình nghe tin xiết bao khen ngợi vui mừng. Duy Quảng Nam là đường quân giặc đi lại, thế tất nó phải tranh, mà quân ta vào sâu trọng địa lại không có sách ứng. Nay nên giữ nơi hiểm mà chứa nhiều lương thực làm thế giữ lâu, lại chiêu an nhân dân và chiêu nạp hàng binh. Nếu chúng đem trọng binh đến thì ra sức giữ vững, cốt sao được vạn toàn, đó là lấy giữ được làm thắng”.

Sai Phó trưởng chi  Tượng dinh là Nguyễn Văn Dương đến Quảng Nam, quản lĩnh số voi trận bắt được để theo quân đánh địch.

Tham đốc Tây Sơn là Phạm Văn Điềm giữ đồn Hội An [huyện Đồng Xuân, Phú Yên]. Sai Lê Chất đem quân đến đánh; lại giục Hoàng Văn Khánh tiến lên hội tiễu. Chất đến, đánh nhau với địch ở Mễ Tân, bắt được Đô ty Nguyễn Nhiễu; Điềm thua chạy, Chất bèn đóng quân ở Hội An.

Tháng tư [13/5-10/6/1801], bọn Nguyễn Văn Trương, Tống Viết Phước, Trần Văn Trạc dâng sớ xin tạm thu ruộng ở Quảng Nam mỗi mẫu 5 thăng gạo để sung lương quân. Vương y cho, lại ban lệnh rằng:

 “Việc trị nước chính cần phải mở rộng đường tìm kiếm nhân tài để thoả lòng nguyện vọng mọi người. Vả Quảng Nam là đất cựu đô, nhân tài đông đúc, đặc biệt ban cho 100 tờ sắc lưu thông, hễ có ai quy thuận đầu hàng mà tài năng có thể dùng được thì điền viết quan hàm vào mà cấp cho”.

Nước Hồng Mao sai người đem thư đến dâng phương vật mà xin miễn thuế cảng cho thuyền buôn; Vương hạ lệnh cho Lưu trấn Gia Định viết thư trả lời, đánh thuế theo như thể lệ thuyền buôn Quảng Đông.

Thuyền thuộc phe Tây Sơn là bọn giặc biển Tề Ngôi bị gió dạt đến ngoài biển Thị Nại. Sai hai vệ Nội trực và Túc trực đuổi theo, bắt được Đông Hải vương  Mạc Quan Phù, Thống binh là Lương Văn Canh và Phan Văn Tài cùng thuộc hạ rất nhiều.

Hoàng tử thứ hai là Hy mất. Hy trước được bổ chức Cai đội, năm Kỷ Mùi [1799] làm Lưu trấn Gia Định, đến nay theo đánh giặc, bị bệnh mất ở trong quân, 20 tuổi, tặng Thiếu úy, thuỵ là Đôn Mẫn. Sai đưa tang về táng ở Gia Định.

Triệu Lê Chất và Hoàng Văn Khánh đến hành tại; sai Nguyễn Văn Tánh thay thế, quản lĩnh quân thuỷ bộ các chi, dưới quyền tiết chế của Nguyễn Văn Thành.

Hoãn khoa thi và việc duyệt  tuyển năm nay ở Gia Định; Vương thấy liền năm đánh dẹp, những việc ấy chưa rỗi để làm.

Thành Bình Định lương thực gần hết; nhưng Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng bao vây càng chặt. Vương liệu thế chưa có thể giải vây ngay được, bảo các tướng rằng: “Thà mất thành chứ không để mất tướng giỏi của ta”.

Bèn sai người mang thư lặn nước lẻn vào trong thành, bảo Võ Tánh bỏ thành tìm đường ra hội với đại quân. Nhưng Tánh dâng biểu trả lời xin liều chết giữ tới cùng, mà khuyên Vương nhân sơ hở đánh úp Phú Xuân, Tánh nói:

“Lấy thành Phú Xuân thay một mạng thần, thần thỏa nguyện rồi”.

Vua xem biểu, than thở hồi lâu, gọi bày tôi tới bàn rồi dụ rằng:

“Giặc sợ Võ Tánh cho nên dốc lực lượng cả nước đến vây thành Bình Định, vững như thùng sắt. Nay muốn đánh gấp cũng chưa dễ đâu. Chi bằng đánh thẳng vào Phú Xuân, chỗ xót xa của chúng, thế tất chúng phải triệt vây về cứu căn bản. Đó là cái kế đánh Ngụy để cứu Hàn (1); tuy không giải mà hóa giải vây vậy”.

Bèn định ngày khởi quân; lưu Nguyễn Văn Thành ở lại điều bát bộ binh các đạo cầm cự với Diệu, Dũng; Nguyễn Huỳnh Đức quản lĩnh binh thuyền đóng giữ Thị Nại. Sai chạy báo việc ấy cho Gia Định, lại triệu Nguyễn Đức Xuyên đến hành tại bảo rằng:

 “Nguyễn Văn Thành mưu việc cẩn thận kín đáo, có thể đương được một mặt. Nhưng hay kiêu ngạo, phần nhiều làm mất lòng tỳ tướng, nên lưu khanh ở đây để uốn nắn chỗ sai mà giúp việc nước”.

Bèn đưa cho uống một chén rượu ngự, lại cho một chiếc quân phục ngự dụng, Đức Xuyên rập  đầu tạ.

Ngày Canh Ngọ [5/6/1801], Vương thân đốc thủy quân ra cửa biển Thị Nại. Đêm ấy cho đốt lửa hiệu tại núi Hưng Thịnh [huyện Tuy Phước, Bình Định] cho quân thứ Vân Sơn của Nguyễn Văn Thành và trong thành Bình Định biết. Ngày Nhâm Thân [7/6/1801], thuyền Vương tới Chiêm Dữ [Cù Lao Chàm, Quảng Nam]. Lệnh cho Nguyễn Văn Trương quản lĩnh các chi vệ và hơn 1.000 binh mới tuyển ở Quảng Nam tới Đà Nẵng chờ lệnh, Tống Viết Phước và Trần Văn Trạc thì lưu thủ Quảng Nam. Ngày Qúy Dậu [8/6/1801], Vương dừng ở Đà Nẵng, vời các tướng đến bàn bạc. Đô đốc Hoàng Văn Tự vào bái yết, nhân bàn đến trận đánh tại Đại Chiêm mới đây, bèn thưởng cho 2 tấm nhiễu, 1 cái áo chiến và 200 quan tiền. Ngày Giáp Tuất [9/6/1801] phân công các tướng, trước hết sai Nguyễn Văn Trương và Phạm Văn Nhân đem binh thuyền tiến ra cửa Eo [cửa Thuận An, huyện Phú Vang, Thừa Thiên], Hoàng Văn Tự cùng Chánh Tả  chi Tả quân Bạch Văn Đoài đem binh và voi tiến theo đường bộ Cu Đê [Đà Nẵng], thuyền Vương tiến đóng tại vụng Chu Mãi [huyện Phú Lộc, Thừa Thiên]. Trong trận đánh này có các các người Âu như Basisy, Nguyễn Văn Thắng [Chaigneau], Nguyễn Văn Chấn [Vannier], Lê Văn Lăng [Forcant] tham gia.  

Ngày Bính Tý mồng 1 tháng 5 [11/6/1801], đại binh vào cửa biển Tư Dung [cửa Tư Hiền, Thừa Thiên]. Trước đó Nguyễn Quang Toản sai Phò mã Nguyễn Văn Trị và Đại đô đốc Trần Văn Tạ giữ núi Linh Thái [huyện Phú Lộc, Thừa Thiên], cho đóng cọc gỗ ở đường lạch để ngăn quân Nguyễn. Vương sai Lê Văn Duyệt và Lê Chất đốc suất binh thuyền đến đánh; quân Tây Sơn dựa thế cao bắn đại bác xuống, quân ta nhiều người chết và bị thương, đánh suốt ngày không được. Đến đêm bèn ngầm khiêng mấy chục chiếc thuyền chiến vượt bãi cát vào phá Hà Trung phía sau lưng, lại chia quân theo đường lạch nhổ cọc gỗ mà tiến; quân địch sợ bỏ chạy.

Ngày Đinh Sửu [12/6/1801], Vương thân đốc các quân tiến đến bến đò Trừng Hà, Lê Văn Duyệt bắt được Nguyễn Văn Trị và Đô đốc Phan Văn Sách. Tây Sơn hàng hơn 500 người, quân Nguyễn bèn tiến đến cửa Eo [cửa Thuận An].

Ngày Mậu Dần [12/6/1801], lấy lại được kinh đô cũ. Trước đó Nguyễn Quang Toản nghe tin đại binh kéo đến, liền đem hết quân ra cửa Eo chống giữ. Quân Nguyễn thừa thắng tiến lên, hai quân chưa giao chiến, Quang Toản và bè đảng nghe tin tan hàng bỏ chạy, một số quay giáo xin hàng. Quân Nguyễn lấy hết cả thuyền ghe súng ống khí giới, đại binh thẳng tới Phú Xuân. Quang Toản đã mang đồ báu bỏ thành chạy trước ra Bắc. Nguyễn vương mang quân vào thành, lục khắp các nơi cung điện, thu được 13 quả ấn  và 33 bản sách; bèn niêm phong kho tàng, tịch biên của cải, cấm cướp bóc quấy nhiễu, cho dân cư được yên.

Sai Lê Chất đem bộ binh đuổi Nguyễn Quang Toản. Nguyễn Văn Trương đem thủy binh tiến đến sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình] chặn đường chạy của giặc, Phạm Văn Nhân giữ cửa Eo, Phan Văn Triệu và Tống Phước Châu giữ Tả Trạch Nguyên [huyện Nam Đông, Thừa Thiên] và ba cửa ải.

Vương trú tại Long Các; thần dân xa gần tiếp nhau đến lạy mừng, ai dâng biếu gì đều trả lại cả.

Ra lệnh cho hai phủ Triệu Phong [Quảng Trị] và Quảng Bình rằng phàm bọn giặc có lẩn trốn trong dân gian, ai bắt được đem nộp thì trọng thưởng, nếu che giấu bị xử tử. Quan dân liền bắt được em trai Nguyễn Quang Toản là Quang Cương, Quang Tự, Quang Điện và hơn 30 người đàn bà con gái của Tây Sơn đem nộp, chiếu theo lệ thưởng cấp tiền bạc theo thứ bực khác nhau.

Cho đội Tiểu sai mang biểu về Gia Định tâu lên thân mẫu Vương và truyền dụ cho các quân thứ  Quảng Nam, Bình Định biết.

Thiếu phó Trần Quang Diệu, sai thuộc hạ đem hơn 7.000 quân và 40 thớt voi  xâm phạm Quảng Nam. Tống Viết Phước dâng biểu xin thêm quân và nói rằng quân địch hiện nay đóng giữ vùng thượng du, thế sắp lấn cướp huyện Điện Bàn để cản đường tiếp ứng của ta, nếu không kịp thêm quân tiến đánh, thì Quảng Nam lại sẽ là nơi chúng tranh dành. Vương bảo rằng:

“Quân ta sau khi đã lấy lại được Phú Xuân phải chia phái đi nhiều ngả, chính đương chiêu tập những quân tàn để bổ vào đội ngũ cho đủ điều khiển. Khanh nên vững thành bền giữ, chớ nên đánh. Nếu chúng tiến đến Điện Bàn, thì khanh cứ theo phía sau, trong tuần nhật ta sẽ phái quân đến, trong ngoài giáp đánh thì giặc tất phải vỡ”.

Triệu Lê Chất về, trước đò Lê Chất được lệnh đem quân đuổi Nguyễn Quang Toản, khua trống mà đi thong thả; khi quân đến châu Nam Bố Chính [nam Quảng Bình] thì Quang Toản đã qua sông đi rồi. Đến đây bị gọi về, đem dâng hai quả ấn ngụy. Các quan bàn về việc đánh Tây Sơn, có ý ngờ Lê Chất cố ý thả địch, nên nói rằng: 

“Quang Toản được thoát là tự người, chứ không phải tự trời”.

Thủy binh của Nguyễn Văn Trương đến Linh Giang [sông Gianh] thu được lương thực thuyền ghe súng đạn địch bỏ lại rất nhiều; tàn quân quy hàng hơn 2.000 người. Vương sai Trương về giữ đồn Động Hải [Đồng Hới, Quảng Bình], hiệp cùng Tham tri bộ Lại Phạm Như Đăng trông coi công việc binh dân lương tiền phủ Quảng Bình, lưu Phó trưởng chi Hoàng Văn Điểm quản binh thuyền giữ Linh Giang [sông Gianh], mật sai Thuộc nội cai đội Nguyễn Khả Bằng đóng giữ chợ Ròn [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình], Cựu đô ty Lê Văn Hợp giữ Hoành Sơn [biên giới Hà Tĩnh, Quảng Bình], đặt đồn để ngăn chặn, mộ thêm dân làm lính.

Ghi chiến công ở Tư Dung [cửa Tư Hiền, Thừa Thiên]; thưởng cho tướng sĩ Tả dinh 1.000 lạng bạc, sai Lê Văn Duyệt chia cấp.

Đổng lý Tây Sơn Nguyễn Văn Thận trấn giữ Nghệ An, đưa thư chiêu dụ người Lào tại Trấn Ninh [Xiêng Khoáng, Lào]. Quốc trưởng Vạn Tượng là Chiêu Ấn bắt được thư, sai Cai đội thượng đạo Tống Phước Uyển đem về dâng.

Vương sai Điển quân Lưu Phước Tường đem quân bản bộ theo đường Cam Lộ [Quảng Trị] đưa thư cho Vạn Tượng, yêu cầu chẹn giữ những đường hiểm yếu, ngăn phòng quân địch chạy trốn. Tường đến, gặp lúc Tham quân Lê Văn Xuân vừa ốm chết, bèn kiêm lĩnh quân của Xuân, đặt làm sáu chi, cùng với Chiêu Ấn định kỳ thẳng xuống Nghệ An đánh giặc.

Thống lĩnh thượng đạo Thanh Hoa là Hà Công Thái sai người dâng mật biểu về việc quân. Vua dụ rằng:

“Ta nay đã thu phục kinh đô cũ, giặc Nguyễn Quang Toản đã chạy về Bắc. Đã ủy cho Điển quân thượng đạo Lưu Phước Tường hội với nước Vạn Tượng đánh Nghệ An. Ngươi nên đem quân bản bộ đánh Thanh Hoa, đợi ta xếp đặt tạm xong sẽ tiến đánh Bắc Hà để nhất thống đất nước. Ngươi nên cố gắng”.

Sai người Bắc Hà là Trương Công Vỹ đem mật chỉ đi chiêu dụ hào kiệt; Phó vệ Nguyễn Đình Hoằng cũng xin đi Thanh  Hoa, Nghệ An để chiêu tập nghĩa binh, Vương y cho.

Nội hầu Tây Sơn là Lê Văn Lợi, Thiếu úy Văn Tiến Thể, Trung thư Trần Văn Kỷ, Thượng thư Lại bộ Hồ Công Diệu đem  nhau đến quy thuận. Vương thấy đại thể mới định, sử dụng còn thiếu người, bèn dùng để sai phái. Tại quân thứ Bình Định, bọn Nguyễn Văn Thành, Tôn Thất Chương, Nguyễn Đức Xuyên, Hoàng Viết Toản, Trương Tiến Bảo, Nguyễn Công Thái, Đặng Trần Thường nghe tin, bèn mật dâng biểu rằng:

“Ngày nay Thần kinh mới khôi phục, nhân dân mừng được sống lại, vương thượng mở lượng rộng như biển, nhuần như xuân, đối với người một lòng nhân, bực anh quân đời xưa cũng chẳng hơn được. Duy bọn hàng tướng đô đốc quận công, từ khi Tây Sơn khởi loạn giữ vị trí phú quý mà những người trung nghĩa ở Thuận Hóa, Bắc Hà phần nhiều phải khuất mình nơi quân ngũ, bị chúng sai khiến, hằng ngày ngóng trông quân nhà vua đến để thay vết xe cũ, thế mà nay lại cho chúng được cầm quân như cũ, nghệu nghễn ở trên người, chúng tôi e rất phụ lòng mong mỏi của mọi người, dù người ta có muốn tỏ lòng trung tiết cũng không tỏ vào đâu được. Huống chi bọn kia đối với Tây Sơn, rễ sâu gốc chặt không phải một ngày, nay đường cùng mới chạy về ta, có phải thực lòng đâu. Nếu cho dư đảng của chúng còn nhiều, vội khép vào pháp luật sẽ khiến lòng người ngờ sợ thì cho họ khỏi chết là được rồi, chứ không nên giao cho binh quyền. Việc cũ Cù Mông là một tấm gương lớn đó”.

Vương đáp rằng:

 “Bọn khanh trình bày, cố nhiên là có ý phòng ngừa từ trước. Nhưng từ khi ta lấy lại Phú Xuân, bọn tướng giặc đầu hàng có, bắt được cũng có, ta đã tuỳ nghi xếp đặt, quân của chúng cho xen lẫn với quân ta, dưới quyền quan ta cai quản. Bọn chúng bất quá cai quản năm ba tên thuộc binh mà lệ theo súy phủ, phỏng có mang lòng phản trắc cũng không thi hành vào đâu. Bọn khanh ở quân thứ xa, chưa rõ sự cơ, nên đặc dụ  cho biết”.

Thả xử sĩ (2) ở Nghệ An là Nguyễn Thiếp về. Thiếp là người xã Nguyệt Áo, huyện La Sơn [huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh], đậu Hương tiến đời Lê, làm quan huyện Thanh Chương [Nghệ An], bỏ quan về nhà. Khi nhà Lê mất, theo lời mời của Nguyễn Quang Toản ở lại Phú Xuân. Tới nay vào yết kiến, xin trở về làng. Vua dụ rằng:

“Khanh là người tuổi tác đạo đức, rất được người ta trông cậy. Sau khi trở về núi nên khéo đào tạo lấy nhiều học trò để ra sức phò giúp thịnh triều, khỏi phụ tấm lòng rất mực mến lão kính hiền của ta”.

Bèn sai quan quân đưa về.

Sai Lê Văn Duyệt thống lĩnh bộ binh vào Quảng Nam cùng Tống Viết Phước thống lĩnh thủy binh, chia đường tiến đánh để cứu thành Bình Định; cho Lê Chất đem quân theo, dưới quyền Duyệt tiết chế. Duyệt trước vốn thân với Nguyễn Văn Thành. Thành hơn tuổi và làm tướng sớm, mỗi khi ra trận, tính trì trọng không vội tiến. Duyệt xuất thân là tỳ tướng dũng cảm  đánh giỏi, hằng lập công lớn, từng nói khích Thành, Thành không chịu nổi, hai người do đó sinh bất hòa. Vua hiểu rõ chuyện ấy nên khi Duyệt đi thì dụ rằng :

 “ Quân mà thắng trận là do ở hòa thuận chứ không phải do nhiều người. Ngươi đi lần này nên bình tâm với Nguyễn Văn Thành. Gặp việc phải báo trước cho nhau, trong ngoài cùng ứng để sớm trừ đảng giặc mà mau thành công lớn. Ta ngày đêm không lúc nào không lo nghĩ đến Bình Định. Ngươi nên lưu tâm”.

 Duyệt lạy vâng mệnh. Quân đi rồi, vua sai truyền dụ cho Nguyễn Văn Thành chỉnh bị binh mã để chờ.

Lê Văn Duyệt và Lê Chất đánh thắng viện binh Tây Sơn ở Cao Đôi [huyện Phú Lộc, Thừa Thiên]. Trước đó tướng Trần Quang Diệu sợ đại binh tiến thẳng đến Phú Xuân, sai Đại đô đốc Trương Phước Phượng đem 1.000 quân, Tư khấu Định, Đại đô đốc Lê Văn An, Đô đốc Lê Quốc Cầu, Lê Văn Từ, Tham lĩnh Ngoạn, Tham lĩnh Tuân  đem 4.000 tinh binh Quy Nhơn và 1.000 binh Thuận Hóa và Bắc Hà, đều theo đường núi về cứu viện. Chúng bị người thiểu số dẫn đường đánh lừa, đi quanh co hết lương. Phượng đến Tả Trạch Nguyên [huyện Nam Đông, Thừa Thiên], quân đã mệt, bèn đến chỗ Phan Văn Triệu đầu hàng. Bọn Định theo đường núi xuống Cao Đôi [huyện Phú Lộc, Thừa Thiên], chợt gặp quân của Duyệt và Chất. Định đánh thua, chạy vào chết ở trong rừng, bọn Lê Văn An bị quân Nguyễn bắt hết, số còn lại đều hàng. Tin thắng trận báo lên, Vương ban thư khen ngợi, thưởng cho các quân 2.000 lạng bạc. Sai đưa các tướng sĩ bị bắt về kinh; duy những binh Thuận Hóa và Bắc Hà đầu hàng thì cho phân lệ vào quân ngũ, thẳng tiến đi Quảng Nam đánh địch.

Sai Phó vệ úy Lê Văn Cư đem binh thuyền đóng cũi Nguyễn Quang Cương, Tham lĩnh Ngoạn, Tham lĩnh Tuân, giải về quân thứ Bình Định để cho Tây Sơn biết; Nguyễn Quang Tự, Nguyễn Quang Điện, Phò mã Nguyễn Văn Trị thì giải về Gia Định để cho thần dân trong hạt biết, rồi sai giết đi.

Vương nghe tin ở các dinh quân nhiều người hống hách, làm cho dân không được ở yên, bèn ban sắc rằng:

 “Phàm quan quân giặc đã quy thuận, hoặc còn ở Quy Nhơn hay Bắc Thành, thì nhà cửa vườn tược của họ phải để cho vợ con họ hàng họ ở, không được lấn cướp. Ruộng vườn cây cối của dân thì không được đẵn chặt. Làm trái thì xử theo quân pháp”.

Tạm đặt tri phủ tri huyện cho hai phủ Triệu Phong, Quảng Bình gồm 8 huyện 1 châu. Phủ Triệu Phong 5 huyện: Hương Trà, Quảng Điền, Phú Vang, Đăng Xương và Hải Lăng; phủ Quảng Bình 3 huyện: Minh Linh, Lệ Thủy, Phong Lộc và châu Nam Bố Chính.

Ngoài kinh thành thường xảy ra hỏa tai; sắc cho ấp trưởng sở tại khiến các nhà phải làm bếp riêng, trên dưới trát bùn; lại để sẵn đồ cứu hỏa ở điếm canh, khi thấy có phát hỏa phải đem dân đến cứu.

Thành Bình Định bị vây lâu hết lương, Đại tướng quân quận công Võ Tánh và Lễ bộ Ngô Tòng Chu đều chết. Trước là quân giặc vây thành, Tánh tùy phương chống đỡ, quân lệnh nghiêm minh, xếp đặt chỉnh đốn, được tướng sĩ liều chết để đánh, lớn nhỏ hơn chục trận, chưa từng bị nhụt. Có người khuyên Tánh phá vòng vây mà ra; Tánh không nghe, nói rằng :

“Ta vâng mệnh giữ thành, phải cùng còn mất với thành, nay bỏ thành mà cầu lấy sống thì còn mặt mũi nào nhìn thấy Chúa thượng nữa !”.

 Đến đây lương hết, phải giết voi ngựa để ăn mà người ta vẫn không có lòng phản. Tánh lo thành bị hãm quân lính không khỏi tổn thương nhiều. Bèn sai các quân lấy củi khô chất quanh dưới lầu bát giác; một buổi sớm Tòng Chu đến hỏi kế thì Tánh trỏ vào lầu bát giác mà nói rằng :

“Đây là kế của tôi !”.

 Nhân bảo Tòng Chu rằng :

“Tôi làm chủ tướng, nghĩa không thể cùng sống với giặc. Ông là văn thần, quân địch tất không hại đâu, nên tính cách tự toàn”.

Tòng Chu cười nói rằng :

“Cứ gì văn hay võ, lòng trung cũng là một thôi. Tướng quân biết chết theo nạn nước, Chu này không biết làm tôi chết trung sao ?”.

Thế rồi trở về mặc mũ áo, hướng về cửa khuyết bái vọng rồi uống thuốc độc mà chết. Tánh ngậm ngùi than rằng :

“Ngô quân đã hơn ta một nước rồi !”.

Tức thì tới thăm và khâm liệm tống táng. Xong rồi kíp gửi thư cho Diệu nói :

 “Tướng quân nghĩa phải chết là việc của ta, quân sĩ không có tội gì, không nên giết hại”.

Bèn lấy thuốc súng bỏ vào lầu bát giác, mặc triều phục lên trên lầu, gọi các tướng bảo rằng :

“Ta từ khi phụng mệnh giữ thành này, giặc Tây Sơn đem lực lượng cả nước vây đánh bốn mặt, đã hai năm nay, thực nhờ tướng sĩ đồng tâm nên giữ vững được thành mà chống giặc. Nay lương hết sức kiệt, giữ không thể được nữa mà đánh cũng vô ích, nên ta chết, kẻo để tướng sĩ khổ mãi”.

Các tướng và quân lính đều rạp xuống đất kêu khóc. Tánh vẫy lùi ra, rồi phóng lửa tự đốt. Cai cơ quản đạo ứng nghĩa là Nguyễn Tiến Huyên cũng gieo mình vào lửa để chết. Sau khi Tánh và Tòng Chu đã tử tiết, Diệu đem quân vào thành, dùng lễ chôn cất. Nền cũ lầu bát giác ở trong thành, sau khi bình định bèn lập đền thờ ở đó.

Bộ binh của Lê Văn Duyệt và Lê Chất đến Quảng Nam; Quân Tây Sơn là bọn Nguyễn Văn Giáp đã lui chạy trước rồi. Tống Viết Phước bèn đem thủy binh  tiến đến Bản Tân [huyện Núi Thành, Quảng Nam] đánh giặc, lưu Trần Văn Trạc ở lại đóng giữ các đồn Kim Bồng và Phú Triêm [huyện Điện Bàn, Quảng Nam].

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản chạy ra Bắc, đổi niên hiệu là Bảo Hưng, Đại Nam Thực Lục chép rằng Quang Toản sai người sang nhà Thanh xin quân, nhưng Vua Gia Khánh không cho; riêng Thanh Thực Lục không chép việc này.

 

Chú thích:

1.Đánh Ngụy để cứu Hàn: Ngụy sai Bàng Quyên đánh Hàn; Hàn cầu cứu nước Tề. Tề sai Tôn Tẫn đi cứu Hàn. Tôn Tẫn đem quân đến đánh thẳng vào kinh đô Ngụy, làm cho Bàng Quyên phải rút quân ở Hàn về cứu Ngụy; Quyên về giữa đường bị phục binh của Tôn Tẫn giết chết.

2.Xử sĩ: Học giả ở ẩn không ra làm quan.

 

Tháng sáu năm Tân Dậu [11/7-8/8/1801], phía Nguyễn sau khi chiếm Quảng Bình, bèn đặt nhà trạm dọc đường cái quan từ cửa Hải Vân [Đà Nẵng] đến sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], lấy Cai đội đội trưởng cũ của Tây Sơn coi phu  chạy trạm.

Nguyễn Vương nghe tin Võ Tánh và Ngô Tòng Chu chết, đau buồn thương tiếc, khóc mãi không thôi, bảo bầy tôi rằng:

“Bọn Tánh chết như thế là vẹn tiết, tuy bực trung liệt đời xưa như Trương Tuần, Hứa Viễn (1) cũng không hơn được.”

 Bèn sắc cho Lưu trấn Gia Định hậu đãi chu cấp gia đình hai người.

Lại thấy Nguyễn Tiến Huyên cùng tuẫn tiết, bèn sai dinh thần Quảng Ngãi thăm hỏi mẹ và vợ con và hậu cấp tiền gạo.

Tướng Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đã chiếm thành Bình Định, mưu đắp một cái lũy ngang Vân Thê để ngăn đường vận lương từ Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định] . Nguyễn Văn Thành biết tin, liền sai Đô thống chế Hoàng Viết Toản đốc quân chặn đánh, địch bèn rút lui. Tây Sơn lại sai Tham đốc Phạm Văn Điềm giữ Phú Yên để ngăn cắt quân Nguyễn; Thành lấy làm lo, dâng sớ xin phái ủy Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Đức Xuyên đem quân và voi đánh phá Phú Yên để thông với ba đèo Đại Lãnh [huyện Tuy Hòa, Tuy Hòa], Sầm Dương và Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], chọn chỗ hiểm đóng giữ, rồi rút hết bộ binh do đường thủy về tập hợp ở kinh đô Phú Xuân. Vương ra lệnh rằng:

“Sự tình thế ấy là lúc thế rất nguy cấp, vạn bất đắc dĩ mới phải làm. Nay số quân của Dũng Diệu không hơn 2 vạn mà quân thủy bộ của ta đã sắp sát địa đầu, chúng tất thế chia lực kém, làm sao chuyên đánh được một mặt mà mình phải làm kế rút lui như thế. Khanh nên khuyến khích tướng sĩ, bền giữ đồn lũy, đợi một hai ngày sẽ giáp công trong ngoài để thu toàn thắng. Còn như bọn giặc ở Phú Yên, ta sẽ phái quân hội tiễu, không đáng phải lo”.

 Bèn sai Tống Phước Lương quản suất vệ Phấn Dực , đáp thuyền chiến vượt biển vào Ba Đèo hội với Tiên phong Nguyễn Văn Tánh đánh địch.

Quân bọn Tống Viết Phước, Lê Văn Duyệt và Lê Chất đến Quảng Ngãi, đánh bắt được bọn Nguyễn Văn Khôn, Hồ Văn Tự ở đồn Trà Khúc,cùng quân địch hơn 3.000 người, thu được lương tiền khí giới rất nhiều. Tin thắng trận báo lên, Vương sai mang cho 200 chiếc áo chiến bằng sa đoạn để chia cấp cho các tướng tá, cho giải bọn tướng giặc là Khôn và Tự về Kinh; còn binh lính bị bắt thì chia cho lệ vào các vệ để thêm quân số; bảo rằng:

“Gần đây quân ta đánh luôn thắng luôn, những tướng hùng quân mạnh của giặc đều bị ta bắt. Nay chúng chỉ còn trông cậy vào bọn Chiêu Điểm mà thôi. Vả chúng như con thú cùng còn hăng, tất cầu đánh lấy chết, mà ta thì địa thế đã rộng, lợi ở giữ bền. Bọn khanh nên tiến đến Thanh Hảo trở về trong, nhằm những nơi hiểm yếu mà đóng đồn liên tiếp để làm thế không thể lay chuyển được, nhiên hậu sẽ thừa cơ chiến thắng. Thủy binh thì tiến đến Sa Huỳnh [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi], Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], cũng đóng đồn trại cho vững để xem tình thế, chớ có thấy thắng mà kiêu. Nếu chúng kéo hết quân đến thì quân ta đã có phòng trước. Lại phi báo cho Nguyễn Văn Thành đánh úp phía sau, để chúng tiến thì không có chỗ đánh,  lui thì không có chỗ giữ, thì có chậm chừng tuần nhật, nhưng chước ấy có thể vạn toàn được. Bọn khanh là những người lão luyện việc quân, nên tính cho kỹ”.

 Rồi lại sắc rằng từ nay phàm tình hình công việc trong quân cứ ba ngày phi báo một lần.

Thiếu phó giặc Trần Quang Diệu nghe tin Trà Khúc thất thủ, thân mang đồ đảng là bọn Lê Danh Phong, Từ Văn Chiêu lùa quân và voi ra Tam Quan, đặt đồn trại dọc núi để chống quân ta. Bộ binh của Lê Văn Duyệt tiến đóng đồn ở Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi], dưới từ cửa biển Mỹ Ý [Đức Phổ, Quảng Ngãi], trên đến đầu nguồn, đắp lũy dài để phòng bị nghiêm cẩn. Thủy binh của Tống Viết Phước vào Sa Huỳnh [huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi] đánh địch ở núi My Sơn và đèo Cung Quăng [chỗ tiếp giới Quảng Ngãi và Quy Nhơn] đều thắng cả. Lại tiến đến Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định], đánh đồn; quân địch phải lùi, hơn 700 quân ra hàng. Phước khinh địch tiến lên trước, vừa đến Bức Cốc [Hang Dơi] gặp phục binh Tây Sơn; Phước bị bắt rồi giết. Sau khi Phước bị thua, binh thuyền của Tiền dinh Trần Công Lại mới đến Tam Quan, bèn đặt thêm đồn trại chống giữ. Nguyễn Văn Thành do thám biết giặc không có phòng bị, liền kén quân tinh nhuệ đánh úp, bảo giặc tự Úc Sơn [thành phố Qui Nhơn, Bình Định] đến sông Dinh phá luôn được. Bọn Phó vệ úy Phạm Văn Lý, Chánh trưởng chi Nguyễn Văn Hiếu, quản Xiêm binh là Nguyễn Văn Tồn tự trong quân giặc đem bộ hạ hơn 800 người trở về với ta. Tin thắng trận báo lên, Vương xuống chỉ khen ngợi, sai mang cho 16 bộ áo chiến bằng gấm, 3.000 đồng bạc Tây và 1.000 lạng bạc để thưởng cho tướng sĩ.

Triệu các chi vệ Hậu quân về kinh, lưu Nguyễn Văn Tồn ở quân thứ theo đánh giặc. Trước kia thành Bình Định bị hãm, Tồn bị giặc bắt. Gặp khi quân ta đánh với quân giặc, Tồn giả  cách vì giặc liều chết, quân ta gọi, Tồn làm ngơ, giặc lấy làm tin. Đến đây Tồn thừa cơ quay về. Có người hỏi Tồn rằng:

“Trước kia ở với giặc, tại sao đánh cho giặc dữ thế?”

Tồn nói:

 “Lúc đó không đánh giết quân ta, thì giặc không tin, giặc đã không tin, thì làm thế nào mà đem toàn quân trở về được?”

 Mọi người đều cho là có mưu trí.                                                                                                         

Đặt quan công đường dinh Quảng Ngãi, lấy Cựu đại đô đốc Nguyễn Văn Toản làm Lưu thủ, Cai bạ Chính dinh là Trần Tiến Bửu làm Cai bạ, Tri bạ Chính dinh là Lê Xuân Tàn làm Ký lục.

Thu các thuế điền tô, sai dư và biệt nạp ở các phủ huyện Thuận Hóa, theo ngạch thuế cũ năm Canh Thân [1800]. Các đội biệt nạp mỗi người nộp 2 tấm vải trắng, hạng lão, hạng cùng đinh và hạng vị cập [chưa đến tuổi] mỗi người 1 tấm. Duy sắt, than, dầu, chiếu và lĩnh thâm thì theo lệ cũ. Vương ban sắc rằng:

“Trăm họ ở Thuận Hóa đều là dân cũ của tiên vương, được nhờ ơn trạch thấm thía từ lâu. Từ khi gặp giặc Tây Sơn nổi loạn, thuế má nhiều, sai dịch nặng, mười nhà thì chín nhà nghèo túng. Nay đất cũ mới khôi phục, chính nên lấy khoan hồng thay bạo ngược cho dân sống lại. Nhưng vì dư đảng giặc chưa trừ hết, binh cách chưa yên, mỗi ngày tiêu phí kể có nghìn vàng, cho nên bất đắc dĩ phải tạm theo ngạch cũ mà thu thuế để dùng vào việc binh. Đợi sau khi thanh bình sẽ một phen bàn định để làm lệ thường mãi mãi”.

Lưu trấn thần Gia Định dâng sớ nói:

“Nay quân nhà vua đã khôi phục toàn cõi Phú Xuân, chính là cơ hội tiến đánh Bắc Hà. Trộm thấy có viên đốc học người Bắc Hà là Nguyễn Gia Cát văn học vốn giỏi, ngôn hạnh đáng dùng, xin cho cùng với bọn Hàn lâm viện Mai Huy Đường về kinh chờ lệnh điều dụng”. Vương y cho.

Vương sai Trần Công Lại làm Đô thống chế Trung dinh, Đô thống chế Phan Văn Triệu quản tướng sĩ Tiền dinh chia chiến thuyền thẳng vào Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định] xem xét địa thế để đặt đồn. Rồi ban sắc dụ Lê Văn Duyệt và Lê Chất rằng:

“Bộ binh của bọn khanh đã đóng giữ từ Thanh Hảo trở ra thì thủy binh ở Tân Quan là vô dụng. Cho nên đặc sai Trung dinh và Tiền dinh đóng ở Đạm Thủy [huyện Phù Mỹ, Bình Định], để xuyên vào bụng giặc. Trong thì có Tiền quần chẹn đằng đuôi, ngoài thì có bọn khanh chống đằng đầu, bọn Diệu Dũng ở một chỗ đất nhỏ bằng viên đạn, đường lương đã nghẽn, ta có thể hẹn ngày mà bắt được.” 

Rồi thấy ở Đạm Thủy quân địch có phòng bị, bèn sắc cho Phan Văn Triệu về Cổ Lũy [huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi], Trần Công Lại về Thanh Hảo, đều theo Lê Văn Duyệt điều động.

Cho Khâm sai chưởng cơ giám quân Trung quân là Nguyễn Văn Trương làm Khâm sai chưởng Trung  quân bình Tây đại tướng quân quận công. Trương là người tính trọng hậu, không ưa giết người. Trước kia quân Nguyễn đánh nhau với Tây Sơn, bị thua lội qua sông chạy. Trương bấy giờ là tướng Tây Sơn, thấy quân dưới quyền xúm lại đâm, liền ngăn lại rằng:

“Thừa lúc người ta nguy mà hại là bất nhân!”.

Nhờ đó quân Nguyễn thoát chết. Vương từng khen rằng:

 “Làm tướng mà có lòng nhân như Trương, thiệt là ít có”.

Sau quy thuận nhiều lần lập công lớn; người ta khen là phước tướng.

Đổng lý Tây Sơn là Nguyễn Văn Thận đem quân đóng giữ dinh Hà Trung [huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh]. Nguyễn Văn Trương dùng do thám biết quân giặc dẫu nhiều nhưng lòng chiến đấu thì ít, bèn dâng sớ xin chỉnh bị thuyền ghe để thừa cơ tiến đánh. Vương sai đem tặng một thanh đao vàng và bảo rằng:

 “Tướng quân là bực lão thần cột tảng, nhà nước rất trông cậy. Ngày nào khởi quân, nên chia hai đường thủy bộ đều tiến vào Thanh Nghệ, hội với quân thượng đạo để quét hết bọn giặc kia. Sớm muộn Diệu Dũng sẽ bị bắt. Ta cũng chia sai các tướng tiến đánh Thăng Long để bình định đất Bắc Hà”.

Lại thấy chức Tham tán nhung vụ cần có quan văn, thông thuộc dân tình địa thế Bắc Hà; bèn cho người vời Tán lý quân thứ Bình Định là Đặng Trần Thường và Tham quân Hậu dinh là Nguyễn Trí Hòa đến kinh đô giao việc.

Đại đô đốc Tây Sơn là Nguyễn Văn Xuân đem quân đến quân thứ Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi] đầu hàng. Sai tập hợp quân theo Lê Văn Duyệt đánh giặc; riêng mật dụ Lê Văn Duyệt rằng:

 “Lòng người thật khó lường, khó hơn lường việc trời. Từ khi ta dấy quân khôi phục đến nay, những hàng tướng giặc ta đều suy lòng đặt dạ, lấy thành tín đãi họ, nhưng bọn họ ít người lấy thành thực để thờ. Nay Nguyễn Văn Xuân theo quân thứ của khanh, nên cẩn thận để phòng xem xét ý tứ. Phàm đối với bọn hàng tướng đều phải như thế, chẳng những một người này mà thôi. Nên cẩn thận”.

Nguyễn Văn Thành ở Bình Định chống nhau với Tây Sơn, địa thế đồn trại quá rộng, lại ở Phú Yên địch còn giành giữ, bèn đem tình hình phi báo và xin thêm quân.

Vương bèn sai hai vệ, cùng 12 đội quân ở Thuận Hóa và 4 vệ quân quân mới hàng ở Thanh Hảo đều đáp chiến thuyền đến ngay, lại tuyển lính khoẻ ở Gia Định tăng cường.

Nguyễn Văn Thành sai Hoàng Viết Toản đem quân đánh phá được quân Phạm Văn Điềm ở Mễ Tân [Bến Gạo]. Binh thuyền của Tống Phước Lương vừa tới, hợp cùng quân Nguyễn Văn Tánh tiến đánh các đồn địch, đuổi đến La Thai [La Hai, huyện Đồng Xuân, Phú Yên], thu được ấn đồng, cờ trống, khí giới rất nhiều. Điềm trốn chạy, Tánh đóng giữ nơi này.

Vương lại truyền lệnh cho Lưu trấn Gia Định rằng:

 “Bọn giặc Diệu Dũng nay đã cùng đường, đợi khi chúng quân mỏi lương hết, đánh một trận là bắt được, bất tất phải lo. Điều cần cấp phải lo là ở quân nhu. Quân ta từ Thạch Tân [Bến Đá, chỗ tiếp giáp huyện Hoài Nhơn và Quảng Ngãi] trở ra đến sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình]  không dưới 4 vạn người, lấy lương tiền ở Quảng Ngãi, Quảng Nam và Thuận Hóa cũng đủ chi cấp. Duy có Tiền quân, Hữu quân, Hậu dinh, Tượng dinh, Tiên phong ở Quy Nhơn, số quân tới hơn 3 vạn, lương thực tất phải trông ở Gia Định. Bọn khanh nên nghĩ thế nào cho quân đủ ăn thì cho tuỳ tiện mà làm”.

Sai Giám thành cai đội Nguyễn Văn Yên đến Động Hải [Đồng Hới, Quảng Bình] ngắm đo lũy Trấn Ninh tức trường lũy Đồng Hới, xem khắp hình thế, trên từ núi  Đâu Mâu, dưới tới cửa biển Nhật Lệ, vẽ thành đồ bản để dâng, lũy dài 5.120 trượng [1 trượng=4 mét].

Quân địch đánh vào  đồn Chợ Ròn [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình]. Tin báo đến Động Hải, Nguyễn Văn Trương sai Phó điều bát Nguyễn Kế Nhuận quản đem hơn 7.000 quân các vệ, chia hai đường thủy bộ đều tiến đánh, Trương dặn rằng:

“Hễ gặp giặc chớ vội đánh, nên đợi thủy bộ tiếp nhau rồi hãy tiến công”.

Nhuận đem quân bộ đến trước, Tây Sơn rút lui, tức thì đuổi theo. Đến núi Thần Đầu [nam huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh], Tây Sơn phục binh nơi hiểm đón đánh. Nhuận thua to chạy. Vệ úy Nhuệ phong là Tôn Thất Hoảng, Phó vệ úy Quang uy là Ngô Văn Sự đều chết trận, quân lính bị mất quá nửa. Trương nghe tin, bèn thân đem binh thuyền thẳng đến sông Gianh chia đồn đóng giữ. Việc tâu lên, Vương cho rằng Nhuận không theo tướng lệnh để bị thua, giết đi. Bảo Nguyễn Văn Trương lượng để  binh lại ủy cho Hoàng Văn Điểm giữ đồn Thanh Hà [phía nam sông Gianh], còn rút hết về Đồng Hới , sửa chữa trường lũy làm kế phòng giữ.

Quân và dân Thuận Hóa có nhiều người gửi thư tố cáo nhau, Vương bèn ban dụ rằng:

“Chính sách vương giả cốt lấy việc ngăn gian trừ tệ làm đầu. Duy lúc mới bình định, lệ nhà Tần nhà Hán  còn theo (2), chưa sửa đổi được. Những kẻ tiêm nhiễm thói cũ đã lâu, hoặc tạ sự nhiễu dân, hoặc nhân cơ báo oán, lòng người đều ghét, phép vua cũng chẳng dung. Tuy những kẻ bị giết theo phép thường đành là kẻ ác, nhưng những kẻ mưu mô thầm kín vốn chẳng phải là loài hay. Từ nay phàm thấy đích xác kẻ nào ngang trái, quấy nhiễu việc gì, nên chỉ rõ tên tuổi quê quán mà tố cáo quan trên xét trị, ai vu cáo thì bị phản tọa. Nếu vì những oán nhỏ nhặt mà đảo điên phải trái, nặc danh bỏ thư, thì thực là khinh nhờn lừa dối, việc phát giác cũng y luật trị tội. Lại như việc chuyển đệ văn thư là việc quan trọng, đơn kêu tờ kiện sao lại được giao bậy đệ bậy? Nhưng mới là sai lầm một lần, hãy tạm tha thứ. Nếu còn giữ mãi thói cũ, ắt phải chiếu phép nghiêm trị để chặn cửa tà vạy mà mở đường rộng bằng. Đó cũng là một điều lớn để giữ yên dân vậy. Phải kính tuân theo”.

Vua từng cùng các quan bàn tới phong tục, bảo rằng:

 “Từ lúc giặc Tây Sơn làm điều bạo ngược, phong tục đồi bại, ta rất lo buồn. Nay nên bảo cho dân biết đường yêu ghét, dạy lễ nghĩa, nhiên hậu dân phong mới chính lại được”.

Ban cho các hệ tôn thất 2.000 quan tiền và 2.000 phương gạo, khuyên dụ  rằng:

“Từ xưa các đế vương đều lấy hòa gia tộc hậu luân thường làm trọng. Nhưng cũng nên có lễ phép để ràng buộc mới có thể giữ vẹn được tình huyết mạch mà chung hưởng giàu sang. Từ khi vận nước sa sút, các thần tộc phải nếm đủ mùi cay đắng. Nay ta nhờ phước trạch tổ tiên lấy lại được non sông, thực muốn cho người thân tộc tuân theo phép tắc mà cùng hưởng phước chung. Gần đây nghe nói có kẻ chiếm đoạt nhà đất của dân, có kẻ say rượu dọa người, làm bậy những điều phi pháp, thực rất đáng ghét. Phàm trị quốc trước phải tề gia. Tức như họ hàng giặc Tây Sơn cậy thế lăng ngược, người đều ta oán, mà đến suy bại, gương ấy không xa. Nay nên tập họp mà dạy bảo từ nay không được kiêu ngạo ngang trái như trước mà mắc vào tội. Vả pháp luật thi hành phải tự gần trước. Phải coi chừng thận trọng”.

Ghi danh con cháu công thần ở Tống Sơn [huyện Hà Trung, Thanh Hóa], ban dụ rằng:

“Người Tống Sơn đều là chỗ thân thích quê hương, theo đức Thái tổ ta vào trấn phương Nam, lập nhiều công lao, con cháu đời đời cùng nước hưởng Phước. Nhưng vì vận nước suy sút, phải tản cư trong dân gian. Nay lấy lại đô cũ thì người ta ai cũng tìm người cũ. Vậy đặc dụ cho những người Tống Sơn hiện ở trong quân hay trong dân, đều trình bày về thế hệ và công lao của ông cha mà tâu lên, để lượng ghi dùng”.

 Rồi sai Tham tri bộ Binh là Ngô Nhân Tĩnh liệt kê những người thuộc họ nhà chúa, cùng con cháu các bề tôi gồm 469 người, đều cho quan chức tập ấm và cho miễn dao dịch.

Thu thuế ruộng đất và thuế biệt nạp ở Quảng Ngãi, thuế biệt nạp ở Quảng Nam, đều y theo lệ Thuận Hóa mà làm.

Sai Thiêm sự bộ Hộ là Hồ Thế Học trông coi việc chở thuyền lương từ Đà Nẵng mang số gạo hơn 31.000 phương, đến Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi], hiệp với Tham tri Trịnh Hoài Đức để chi cấp cho quân.

 

Tháng bảy [9/8-7/9/180], Nguyễn Văn Thành sai Nguyễn Đức Xuyên cùng Phó đô thống chế Hữu dinh là Trần Văn Tín đánh giặc ở các bảo Hoa An [huyện Tuy Phước, Bình Định] và Sơn Trà [huyện An Nhơn, Bình Định], đều thắng.

Lê Văn Duyệt và Lê Chất đánh địch ở xã Mân Trường, phá luôn được 8 đồn, bắt được tướng sĩ và khí giới voi ngựa rất nhiều; tin thắng trận báo lên, cho các quân 1.000 lạng bạc.

Vương đem việc Nguyễn Kế Nhuận bị phục kích thua trận tại núi Thần Đầu [nam huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh] cho bọn Duyệt biết, và dặn rằng:

“Hiện nay giặc mạnh ở trước mặt, quân ta lợi ở sự bền giữ. Bọn khanh nên thận trọng hơn lên, phải tính mười phần thắng thế, nhiên hậu mới hợp sức đánh úp, để được vạn toàn. Nếu còn một phần may rủi thì chớ nên khinh tiến”.

Đại tổng quản Tây Sơn Lê Văn Thanh lại trở về hàng; Lê Văn Duyệt cho đóng gông giải về Kinh. Vương cho gọi đến hỏi rằng: “Ngươi tự đem thành để hàng, ta đối đãi không bạc, cớ sao ngươi lại phản?”. Thanh lạy rạp xuống đất khóc kêu, Vương không nỡ giết, sai tha ra.

Sai Khâm sai thuộc nội cai đội Ba La Di [người Âu châu] đi Hạ Châu [Singapore] tìm mua súng đạn.

Cho Khâm sai chưởng Tiền quân bình Tây tiền tướng quân Nguyễn Văn Thành làm Khâm sai chưởng Tiền quân bình Tây đại tướng quân. Thành  dâng biểu xin từ, nói thân làm chủ tướng, vâng mệnh dẹp giặc, nay giặc chưa trừ, không dám vội nhận thưởng lớn, Vương đáp:

“Khanh nhũn nhặn như thế ta rất khen, song tước thưởng là để khuyên đời, khanh nên kính vâng mệnh đã định, mau lập võ công để xứng đáng sự ủy thác, chớ nên từ chối”.

Lại bảo các tướng rằng:

 “Một viên tướng giữ mệnh của quân, trách nhiệm không phải là nhẹ, nếu không phân biệt danh vị thì khi lâm sự khó sai khiến, cho nên đặc gia phong Nguyễn Văn Thành tước Quận công. Nhưng Thành khiêm tốn, dâng biểu cố từ, ý là không dám nhận công riêng mà muốn cùng với các khanh đều hưởng ơn chung. Ta xem bài biểu từng thấu tỏ. Nhưng một vùng Quy Nhơn chưa dẹp yên hết, các khanh nên hết lòng hết sức sớm lập công lớn, đợi bình định xong sẽ gia thăng tước trật, đều hưởng tôn vinh. Các khanh nên hiểu rõ ý ta”.

Thiếu phó Tây Sơn Trần Quang Diệu và Tư đồ Võ Văn Dũng loại ra hơn 600 tù binh ốm ở thành Bình Định, thả về quân thứ nhà Nguyễn. Nguyễn Văn Thành tâu lên, Vương sai lấy thuyền chở về an dưỡng ở Gia Định.

Vương nghe tin trong dân gian có nhiều côn đồ tụ tập cướp bóc, bèn sắc cho các phủ huyện thuộc Thuận Hóa phải xem xét sự động tĩnh trong hạt, cứ 15 ngày báo lên một lần.

Phạm Như Đăng dâng sớ nói rằng ở quân thứ Thanh Hà [huyện Bố Trạch, Quảng Bình] và Động Hải [Đồng Hới, Quảng Bình], số quân một ngày một thêm, lương dùng càng ngày càng rộng, xin lấy thuế sai dư và ruộng đất. Các châu huyện thì hạt Minh Linh [huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị] nộp ở kho An Trạch, các hạt Khang Lộc [huyện Quảng Ninh, Quảng Bình], Lệ Thủy [Quảng Bình] nộp ở kho Động Hải, Nam Bắc Bố Chính [bắc Quảng Bình] thì nộp ở kho Thanh Hà, để tiện việc chi phát; Vương y cho.

Vương lại nghĩ quân lương ở Bình Định không được tiếp tế đầy đủ, lệnh cho Nguyễn Văn Thành và Nguyễn Huỳnh Đức lưu tâm dè sẻn, rồi ủy cho Tham tri Hộ bộ Trần Hữu Thiện kiểm soát các nhà trong cửa biển Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định], ai có gạo riêng thì theo đúng giá công mà vét mua, một phương gạo trị giá 2 quan.

Đại đô đốc Tây Sơn là Lê Danh Phong đem hơn 300 quân đến quân thứ Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi] đầu hàng. Phong là thuộc tướng của Trần Quang Diệu, Diệu coi là tâm phúc, đóng giữ Tam Quan [huyện Hoài Nhơn, Bình Định]. Vương mật sai người lấy lẽ thuận nghịch khuyến dụ, Phong bèn đem quân  theo về; Vương sai dẫn về kinh bái yết. Lê Chất từng nói với Lê Văn Duyệt về tài năng của Phong; Duyệt tin, dâng sớ tiến cử Phong là người đáng dùng. Nguyễn Đức Xuyên được tin, mật dâng sớ nói:

 “Phong đối với giặc rất thân tín, cũng như thần cùng Nguyễn Văn Thành đối với nước vậy. Thành với thần không phản thì Phong về với ta chưa chắc đã thành thực. Duyệt không xét chỗ đó mà tiến cử Phong là tự Chất xui. Chất về ta đã lâu mà ngày nọ đuổi giặc không kịp người ngoài còn dị nghị, huống là Phong. Vương thượng bao năm khó nhọc mới khôi phục được nghiệp cũ, việc dùng người không phải là nhỏ, xin chú ý cho”.

 Vương trả lời rằng:

 “Lòng trung ái của ngươi, ta đã rõ rồi. Phong  không đủ tin, ta đã riêng có cách ngăn ngừa. Hãy tạm để đó. Còn như việc Chất đi đuổi giặc, sao lại có thể bàn một cách khinh suất? Khi quân ta đến, Quang Toản gấp đường chạy ra Bắc, chưa đầy hai ngày mà đã vượt qua sông Gianh. Thủy quân của Nguyễn Văn Trương được gió no buồm đuổi còn chẳng kịp, huống bộ binh của Chất ngày đêm mỏi mệt ư? Mọi người yêu cũng phải xét, mọi người ghét cũng phải xét, chớ lấy việc đó mà ngờ Chất”.

Mệnh cho Đô thống chế Tả dinh quân Thần sách là Lê Văn Duyệt làm Đô thống chế quận công chưởng Tả dinh quân Thần sách, Đô thống chế Tả đồn quân Ngự lâm là Lê Chất làm Đô thống chế Tả đồn. Vương dụ Chất rằng:

“Từ khi khanh cùng Duyệt cầm quân dẹp giặc, giữ trọng trách một phương, ta được thư lòng. Duy Duyệt tính vốn khắc khổ, không được hả lòng tướng sĩ, khanh nên lấy nghĩa giao du với nhau, lấy lòng thành mà cảm nhau, đứng lấy khí thế cao thấp tài danh hơn kém, phải đồng lòng lo toan để xuôi công việc, thế mới là bề tôi của xã tắc, vật báu của nước nhà. Khanh nên lưu tâm”.

Dùng Tham quân Tả dinh quân Thần sách là Ngô Đức Tuấn làm Bắc Hà chiêu phủ sứ. Tuấn cho rằng Bắc Hà có cơ đánh được, dâng sớ tâu bày, xin đi dụ hào mục các nơi đánh giặc lập công. Vương khen ngợi, trao  chức, sai đem quân dưới quyền cùng với Chánh vệ Nguyễn Đình Hiệu vượt biển cùng đi. Tuấn đến Biện Sơn [huyện Tĩnh Gia, thuộc tỉnh Thanh Hóa]. Phó vệ Nguyễn Đình Hoằng, Thống binh Hoàng Văn Quý và hào mục sở tại nhiều người hưởng ứng, bèn đóng  quân ở đó, tập hợp nghĩa binh, chiêu nạp đồ đảng Tề Ngôi, có hơn 400 quân và hơn 20 chiếc thuyền. Chợt gặp thuyền lương của Tây Sơn từ miền bắc đến, Tuấn đem quân đón đánh được; tịch thu 23 chiếc thuyền, 15.000 phương gạo, súng lớn 25 cỗ, thuốc súng 7.000 cân, đạn 5.000 viên, bắt được Tham đốc địch tên Tính và Lãnh  cùng hơn 300 quân. Tuấn đem tin thắng trận báo về, và xin phái thêm quân thủy bộ tiến lấy Thanh Nghệ. Vương gửi lời khen, sai giải tù binh về kinh và cứ vững đóng đồn trại để chờ đại quân.

Đổng lý giặc là Nguyễn Văn Thận lại sai đồ đảng 3.000 người xâm phạm đồn Chợ Ròn [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình] gần Hoành Sơn. Nguyễn Văn Trương được tin báo, tức thì sai Cai cơ Nguyễn Văn Đạo đem 20 thuyền chiến đến sông Gianh tiếp ứng; Tây Sơn thấy thủy binh đến bèn rút đi. Thận nhiều lần xin với Nguyễn Quang Toản thêm quân để đánh Động Hải, Quang Toản không cho, Thận bèn trở về Vĩnh Dinh [Vinh, Nghệ An].

Trần Quang Diệu thường sai người theo đường biển đi Bắc Thành truyền đệ thư tín; Vương sai Lê Văn Duyệt phái binh mai phục ở đảo Lý Sơn [ Quảng Ngãi] đón bắt.

Ngày Bính Thân [30/8/1801], Vương đi thị sát Quảng Bình, lưu Quốc thúc Tôn Thất Thăng ở lại giữ kinh thành. Thuyền ngự khởi hành từ sông Hương, ngày Mậu Tuất [1/9/1801] đến xã Hồ Xá [huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị], lên đường bộ, đi đến đò Cừ Hà rồi lại theo đường thủy đi. Ngày Kỷ Hợi [2/9/1801] đến Đồng Hới [Quảng Bình]. Xa giá đi đến đâu nhân dân đều vui mừng chiêm bái, tranh nhau đem trâu rượu đến dâng, Vương yên ủi cho về. Bèn xem khắp hình thế lũy Trấn Ninh, chia đồn đặt súng, cùng bầy tôi bàn định việc quân; ngày Quý Mão [6/9/1801] trở về kinh.

Đổi châu Nam Bố Chính làm châu Bố Chính nội, châu Bắc Bố Chính làm châu Bố Chính ngoại; hợp với Khang Lộc [huyện Quảng Ninh, Quảng Bình], Lệ Thủy thành dinh Quảng Bình.

Vương sai Triệu Đại Nhiệm [Đại Nam Thực Lục kỵ húy tên Tự Đức, nên chép là Sĩ] đi Quảng Đông. Đại Nhiệm là người Trung Quốc sang buôn, bị quân giặc biển Tề Ngôi cướp bắt, quân Nguyễn đánh phá giặc nên bắt được. Vua thấy kinh đô cũ đã khôi phục, bèn đem tình hình trong nước gửi thư cho Tổng đốc Lưỡng Quảng; nhân tiện cho Đại Nhiệm mang đi.

Mấy tháng sau, Đại Nhiệm đến Quảng Đông trình thư. Viên Tổng đốc Lưỡng Quảng tâu về triều, Vua Gia Khánh chủ trương không ủng hộ phe nào, nên bảo viên Tổng đốc viện cớ đừng can thiệp; lại nhân nhà Thanh nhận tin  sai rằng phe Tây Sơn đã chiếm lại được kinh thành Phú Xuân, nên càng tỏ ra chần chừ:

“Ngày 12 tháng 10 năm Gia Khánh thứ 6 [17/11/1801]. Dụ các Quân Cơ Đại thần:

Cát Khánh tâu:

‘ Một người dân tại huyện Thuận Đức, tên là Triệu Đại Nhiệm đi thuyền bị gió bão trôi dạt đến Nông Nại [Đồng Nai] Quốc trưởng nước này là Nguyễn Phúc Ánh sai người đưa tới Phú Xuân giúp sửa chữa lại thuyền, cấp lương thực; rồi mang tờ bẩm của viên Quốc trưởng về nước, nội dung:  Năm ngoái nước này có viên quan bị tai nạn gió bão (3), được Thiên triều chẩn cấp; nay dâng tờ bẩm để tỏ lòng cảm khích v.v..’

 Ý của viên Quốc trưởng Nguyễn Phúc Ánh đệ bẩm, chẳng qua muốn chứng tỏ thêm lòng cung thuận; hoặc có thể xin Thiên triều gia ân trợ giúp. Nhưng Nông Nại và An Nam [nhà Tây Sơn] hiện nay tranh đoạt chưa chấm dứt, Cát Khánh đã tâu rằng không thiên vị phe nào, ý đó rất đúng; lần này đáp lời viên Quốc trưởng chỉ nên dụ như sau:

‘ Năm ngoái chẩn cấp cho viên quan nước ngươi bị tai nạn, thuộc lệ thường của Thiên triều phủ tuất các nước ngoại Di, nên không dâng tấu triệp lên đại Hoàng đế duyệt. Nay người dân trong nước bị tai nạn trôi dạt đến nước ngươi, được giúp đỡ để trở về nước, lại mang theo tờ bẩm; Bản Bộ đường biết rõ tấm lòng cảm tạ của nước ngươi. Nhưng việc năm ngoái chẩn cấp cho viên quan nước ngươi, đã không tâu trình lên đại Hoàng đế; nên lời bẩm lần này cũng không tiện giúp tấu trình thay.’

Nếu như cứ tiếp tục gửi văn thư hoặc xin binh trợ giúp, thì hãy bác với lý do không thiên vị bên nào. Gần đây Cát Khánh căn cứ vào lời tâu của Khải Côn, trước sau đều xưng rằng sau khi thành Phú Xuân của An Nam bị Nông Nại chiếm [12/6/1801], rồi An Nam thu phục lại (4). Nay cung từ của Triệu Đại Nhiệm xưng vào tháng 7 ở trong thành Phú Xuân, diện kiến Quốc trưởng Nguyễn Phúc Ánh. Như vậy phải chăng tên dân từ Phú Xuân trở về Lưỡng Quảng trước khi An Nam lấy được thành Phú Xuân; hay sau khi An Nam thu phục xong lại bị Nông Nại chiếm lại? Cát Khánh hãy điều tra rõ, tiện dịp phúc tấu.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 88, trang168)

 

Chú thích:

1.Trương Tuần, Hứa Viễn: Hai người làm quan đời Vua Huyền tông và Túc tông nhà Đường, đi đánh An Lộc Sơn và Sử Tư Minh, hai người kết hợp với nhau, trước sau đánh 400 trận, giết giặc 12 vạn người. Sau hết lương, thành bị hãm, hai người đều bị giặc bắt, mắng giặc rồi bị giết.

2.Nhà Tần nhà Hán  còn theo: Ý nói nhà Hán mới dành chính quyền từ Tần; cũng như nhà Nguyễn mới dành quyền từ Tây Sơn,  tệ trạng của chế độ cũ chưa kịp thay đổi.

3. Cai đội Nguyễn Hữu Định thuộc phe Nguyễn bị gió bão trôi dạt đến Quảng Đông; Nguyễn Hữu Định xưng tên là Nguyễn Tiến Định xin  giúp đỡ. Ngày 29 tháng 9 năm Gia Khánh thứ 4 [27/10/1799], được nhà Thanh giải quyết cho trở về nước.

 4.Tin này không đúng; theo sử Việt, sau khi quân của Nguyễn Vương chiếm thành Phú Xuân vào tháng 5 năm Tân Dậu [12/6/1801], không có việc nhà Tây Sơn chiếm lại.

 

Tháng tám năm Tân Dậu [8/9-7/10/1801], Thiếu phó Tây Sơn Trần Quang Diệu và Tư đồ Võ Văn Dũng mưu cướp Hoa An [huyện Tuy Phước, Bình Định], Hoa Lộc [huyện Tuy Phước, Bình Định] để lấy đường tranh dành đất Phú Yên, bèn dàn nghi binh từ Sơn Trà [huyện An Nhơn, Bình Định] cho tới sông Dinh, giả làm thế đánh úp, rồi đem hết quân tinh nhuệ đến đánh các đồn tại Hoa An, Hoa Lộc. Nguyễn Văn Thành đích thân đôn đốc các quân đánh mạnh luôn mấy ngày, quân địch tử thương nhiều nên rút lui. Thành đắp thêm đồn lũy, phòng giữ nghiêm hơn. Tây Sơn lại đánh đồn Khôi Diêu [Lò vôi] bị Vệ úy vệ  Nguyễn Xuân đánh đuổi.

Điển quân thượng đạo Lưu Phước Tường đem sáu chi quân đánh Nghệ An; nước Vạn Tượng cũng sai tướng là Phá Nhã Khu Bô đem hơn 4.000 quân cùng tiến, từ  Cam Cớt [Lào, phía tây Hà Tĩnh] đi xuống. Quân đến Hương Sơn [Hà Tĩnh] và La Sơn [huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh], đánh ở cửa Tam Thoa [Hương Sơn], cả phá thu được thuyền ghe súng ống khí giới rất nhiều. Lại đánh nhau với Đô đốc Tây Sơn là Nguyễn Văn Hiện ở thành Lục Niên huyện Thanh Chương [Nghệ An], Hiện thua chết, quân địch đầu hàng rất nhiều, khiến Nghệ An chấn động.Tây Sơn bèn làm kế thanh dã [vườn không nhà trống], nên không đủ lương ăn, quân Vạn Tượng phải rút lui. Tường đem binh thuyền từ cửa Sót [huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh] về sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình].

Đặt quan công đường ở bốn dinh Quảng Đức, Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam. Vương cho đặt ba huyện Hương Trà, Quảng Điền, Phú Vang thuộc phủ Triệu Phong làm dinh Quảng Đức tức tỉnh Thừa Thiên ngày nay ; hai huyện Đăng Xương, Hải Lăng thuộc phủ Triệu Phong và huyện Minh Linh thuộc phủ Quảng Bình làm dinh Quảng Trị ; hai huyện Lệ Thủy, Phong Lộc thuộc phủ Quảng Bình và hai châu nội, ngoại Bố Chính làm dinh Quảng Bình ; ba huyện Duy Xuyên, Lễ Dương, Hà Đông thuộc phủ Thăng Hoa và hai huyện Diên Khánh, Hòa Vang thuộc phủ Điện Bàn vẫn lệ thuộc vào dinh Quảng Nam.

Sai Thị thư viện soạn các bộ Cương Mục Chính biên và Tiền biên dâng lên. Vương thích xem sách, dù ở trong quân cũng thường lấy sách vở làm vui, nhiều lần triệu các văn thần đến giảng bàn, đến đêm mới thôi. Vương bảo các quan rằng:

 “Học trò ở Thuận Hóa, gặp loạn Tây Sơn, nghiệp học bỏ trễ. Nay nên cho theo học tập đợi sau khi bình định sẽ mở khoa thi để thu lấy những người thực học”.

Tán lý Đặng Trần Thường đến kinh đô Huế; Vương vời vào cùng bàn việc quân, ban cho 1.000 quan tiền, sai đi Động Hải [Đồng Hới, Quảng Bình] hiệp cùng Nguyễn Văn Trương tham dự việc quân.

Vương sai  hỏi quân thứ Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi] về binh cơ và tình hình địch, Lê Văn Duyệt dâng sớ nói:

“Đảng giặc hiện bị khốn, tiến thoái đều khó, quân lương quân dụng đều chỉ lấy ở Quy Nhơn mà xứ này thì dân đói gạo kém, chúng lại đánh thuế và vơ vét nặng nề, nhân dân ta oán rất nhiều. Thần trộm nghĩ dù thành đồng hào nóng mà không thóc cũng không giữ nổi, huống vài ba huyện của Quy Nhơn đó của dùng có được bao nhiêu mà giữ được lâu. Liệu thế chúng, tất sớm muộn thế nào cũng quyết liều một trận để hòng cầu may chiếm đất Quảng Ngãi mà thôi. Vả bọn chúng đã đến bước cùng, quân sĩ hẳn có chí liều chết. Bằng ta lùa quân đánh dữ thì có thể thắng, nhưng quân chưa chắc đã toàn. Chi bằng cứ hào sâu lũy cao để đợi, chờ chúng động binh trước, nhiên hậu ta sẽ đặt phục binh chẹn chỗ hiểm để đánh, như thế mới giữ được sự thắng hoàn toàn. Thần lại còn áy náy không biết từ sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình] trở ra thế giặc động tĩnh ra sao. Xin sai Lê Chất đến cùng Nguyễn Văn Trương hiệp lực đánh giữ. Thần xin tự cáng đáng một mặt, buộc chân giặc không cho sang đất Thanh Hảo một bước”.

Vương trả lời:

“Xem khanh bàn nói việc binh, tấm lòng chăm lo sốt sắng rất là rõ ràng. Đến như việc bàn đến động tĩnh của dư đảng giặc ở Bắc Hà thì thực là biết lo xa vậy. Vả ta từ khi đi thăm Quảng Bình, một giải lũy dài kinh lý đã khắp. Nếu dư đảng giặc kéo ùa đến thì số quân sung sức ở Kinh còn nhiều, đủ để chống cự. Túng sử có cớ gì khác thì sẽ triệu cũng chưa muộn. Nay bọn Diệu, Dũng chưa trừ được, chính cần phải đóng trọng binh ở đấy để ép bọn giặc sắp tiêu diệt. Gần đây quân thứ Bình Định mỗi trận mỗi báo tin thắng, thế giặc đã cùng quẫn, nếu quân Thanh Hảo đóng yên chẳng động thì mặt ấy sợ khó toàn thắng. Ta đã dụ cho Nguyễn Văn Thành chỉnh đốn  quân đội để thừa cơ đánh lấy. Khanh nên cùng Lê Chất ngày ngày cả trương thanh thế, làm ra vẻ tiến công, khiến quân giặc phòng phía ngoài thì yếu phía trong, ngóng đằng trước thì hỏng đằng sau. Nếu nó hướng phía trong mà đánh thì hợp sức mà giáp công để quét sạch dư đảng giặc”.

Nguyễn Huỳnh Đức xin về kinh chầu hầu, Vương trả lời rằng:

“Ngươi là danh tướng lão thành của triều đình, một lòng trung ái, cùng nước vui buồn. Thị Nại [thành phố Qui Nhơn, Bình Định] là nơi chứa lương thực, ba quân đều trông vào; được ngươi ở đó ta đã yên lòng. Nếu ngươi nghiêm phòng được đường thủy đường bộ, giữ được vạn toàn, đó cũng là một việc lớn trong việc đánh giữ Quy Nhơn vậy. Nay tới kỳ mưa lụt, đường biển không tiện, nên gắng ở lại!”.

Tháng 9 ngày Ất Hợi [8/10/1801], cho sửa lại sơn lăng. Trước kia quân Tây Sơn cho đào lăng thân phụ Nguyễn Vương ở xã Cư Hóa, sai Đô đốc Nguyễn Văn Ngũ đào vứt hài cốt xuống vực ở trước lăng. Người xã Cư Hóa là Nguyễn Ngọc Huyên cùng với con ban đêm lặn xuống nước lấy vụng hài cốt ấy đem giấu một nơi; nay Huyên đem việc tâu lên. Vua thương xót vô cùng, thân đến xem chỗ ấy, thì vực đã bồi cát mấy chục trượng, tức thì sai chọn ngày lành làm lễ cáo và an táng lại; lăng  theo nền cũ mà xây cao lên. Ngày Kỷ Hợi [1/11/1801], Vương thân đến tế cáo, nghẹn ngào sa lệ, bầy tôi đều khóc cả. Sai đổi xã Cư Hóa thành xã Cư Chính [huyện Hương Thủy, Thừa Thiên], dân được miễn dao dịch, cho Ngọc Huyên làm Cai đội

Bọn Nguyễn Văn Trương, Đặng Trần Thường và Phạm Như Đăng dâng sớ rằng:

“Hiện nay từ sông Gianh đến Hoành Sơn, đảng giặc tuyệt không dòm ngó. Thám tử đều nói rằng ở Bắc Hà mọi nơi đều náo động, chờ ngóng quân vua, mà quân giặc ở Nghệ An thì không đầy 3 nghìn, ta có thể thừa cơ được. Xin phái thêm binh voi và thuyền ghe cùng với bọn thần thủy bộ đều tiến, một là để mở mang bờ cõi, hai là để ràng buộc lòng người, chính là cơ hội lớn cho nghiệp trung hưng. Vả đảng giặc ở Quy Nhơn lấy Nghệ An làm nơi trong ngoài cùng tựa, Nghệ An đã mất thì Diệu, Dũng phải nản lòng, Quy Nhơn có thể nhổ nước miếng vào bàn tay mà lấy được”.

Vương dụ rằng:

“Việc Bắc Hà tuy rằng có chỗ thừa cơ được, nhưng nay đương mùa mưa, tiến quân đường bộ rất khó vận chuyển lương thực. Bọn khanh nên điều bát binh thuyền để tiếp ứng với nghĩa binh ở Biện Sơn [huyện Tĩnh Gia, thuộc tỉnh Thanh Hóa] mà bộ binh thì giữ Hoành Sơn giả trương thanh thế để kìm hãm bọn giặc cho các đạo quân ứng nghĩa dễ dàng đánh chiếm. Ta cũng sắp phái quân dinh Phấn dực định ngày tiến ra”.

Bọn Nguyễn Văn Trương lại dâng sớ:

“Địa thế lũy Trấn Ninh rất rộng, tiền triều của ta đặt hiểm để chống quân Trịnh, nhờ có lòng người Thuận Hóa, liều chết cố giữ, mới được khỏi lo. Nay dùng  tù binh Bắc Hà đóng giữ, dù nhiều cũng có làm gì? Huống chi phòng bị nhiều ngả, ngó chỗ nọ hỏng chỗ kia, mà thân binh của bọn thần thì chả còn được mấy. Nếu đợi quân giặc vào sâu thì ngăn trong ngăn ngoài, hai đường lý thế đều khó, cho nên trước đây xin thêm quân để tiến đánh là muốn đi bước trước mà chế giữ người, chứ không phải dám coi thường địch mà khinh động. Nếu nay cho là chưa nên cử sự vội vàng thì cũng xin kíp phái binh thuyền Phấn dực để cùng với một viên trong bọn thần đến sông Gianh đóng giữ. Nếu địch đến xâm phạm thì đã có thủy bộ dựa nhau để giữ thì dù chúng có leo như vượn vượt như chim cũng không thể nào qua được, mà một giải Động Hải Trấn Ninh có thể giữ được vạn toàn”.

Vương bèn sai Tống Phước Lương đem quân dinh Phấn dực đi thuyền chiến tiến thẳng đến sông Gianh và Đặng Trần Thường đem quân sở bộ và hai vệ Đằng uy, Nghị uy theo đường bộ Động Hải tiến ra để hiệp lực với nhau chống giặc, nhất thiết quân cơ đều theo Nguyễn Văn Trương tiết chế. Lương đến cửa biển Tùng Luật [cửa Tùng, huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị], bị gió ngược ngăn cản, Vương lại cho triệu về và dụ cho Đặng Trần Thường đem bộ binh đi trước, đóng giữ bảo Thanh Hà [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], từ sông Gianh trở ra phàm việc quân quốc quan trọng đều ủy phó hết thảy.

Cựu thần nhà Lê tại trấn Yên Quảng là Phạm Công Tuấn phụng mật chỉ nhóm họp nghĩa binh, đánh phá thủy quân Tây Sơn ở Vân Đồn [Quảng Ninh]. Tây Sơn thêm quân tiếp chiến, Tuấn thế cô bèn đem hơn 170 người thuộc hạ đáp năm chiếc chiến thuyền vào cửa biển Nhật Lệ [Đồng Hới, Quảng Bình]. Nguyễn Văn Trương tâu lên, Vương triệu về Kinh yên ủi hỏi han. Tuấn tình nguyện tòng quân ra sức; bèn sai đến sông Gianh theo Đặng Trần Thường.

Thiếu phó Tây Sơn Trần Quang Diệu cùng bộ hạ Từ Văn Chiêu đem 18.000 quân tinh nhuệ đóng tại địa phận Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi], đối lũy với quân Nguyễn, lại sai hơn 2.000 quân  ngầm vượt thượng đạo mưu đánh úp sau lưng. Vương nghe tin, lệnh Lê Văn Duyệt và Lê Chất chia quân đóng giữ đường sau, nhắm nơi xung yếu dựng đồn để đề phòng bất trắc.

Tháng mười [6/11-5/12/1801], Nguyễn Văn Thành đánh địch ở đồn Chỉ Lô [Lò giấy], thừa thắng đuổi tràn, đến sông Tân An [sông Côn, huyện An Nhơn, Bình Định], phá luôn hơn 20 đồn. Tư đồ Võ Văn Dũng sai Vệ úy vệ Tín uy là Nguyễn Văn Trí đem 700 quân tiếp đánh. Trí đem hết quân theo phía Nguyễn; Thành bèn dựa sông Tân An làm lũy để đóng giữ.

Thiếu phó Trần Quang Diệu nghe tin quân Dũng bại, trở về bảo Lĩnh Vạn, ủy cho Từ Văn Chiêu chống giữ Thanh Hảo. Thấy số quân ngày một giảm, bèn vét hết dân Quy Nhơn từ 12 đến 60 tuổi làm lính; đàn bà và người già thì bắt khiêng vác, do đó ruộng nương bỏ hoang, giá gạo lên vọt, một phương giá 7 quan; dân có kẻ chết đói.

Lê Văn Duyệt và Lê Chất đánh nhau với địch ở núi Phong Yêu, thắng trận. Vương được tin ban lệnh rằng:

“Bọn giặc đường cùng sức quẫn, thường mong được đánh để tìm đường sống. Gần đây quân ta cố thủ, thực là đắc sách. Nay đương chầu mưa lụt, đường biển không tiện, quân thủy quân bộ chưa tiếp được nhau, nếu nay tiến công một đường, dù có thắng được những trận nhỏ thì cũng chưa phải đã là mưu kế hoàn toàn. Huống chi chúng là giặc cùng, càng cần phải đề phòng cẩn thận, chớ có coi thường. Đợi sau tiết đông chí sóng gió êm lặng, thủy bộ đều tiến, hợp sức giáp công thì một trận là có thể toàn thắng. Bọn khanh nên nghĩ kỹ”.

Vương lại lo các tướng sĩ lâm trận, chém giết bừa bãi, nên khuyên dụ:

“Trừ cỏ xấu, cốt để nuôi cho lúa tốt; giết kẻ ác, cốt để cứu giúp dân lành. Vả chăng một phủ Quy Nhơn đều là đất đai cũ, nhân dân cũ của ta, từ thuở Tây Sơn nổi loạn, dùng làm sào huyệt, nhân dân bị thế bắt buộc, không thể không theo. Mà phần nhiều người bản tính vẫn còn, lương tâm chưa mất, nên tới năm Quý Sửu [1393] ta diễn binh, năm Kỷ Mùi [1799] bị vây thành, thì họ đem lòng thành mà ra sức, cùng quân ta hợp lực giữ cô thành, trải hơn một năm, nếm đủ mọi mùi gian khổ, rốt cuộc lại đều mắc vào lồng lưới của giặc. Nay chúng nó lại thải bỏ người già yếu, chọn lấy người trai tráng, dồn những người  vô tội ấy vào chỗ mũi giáo đầu gươm, đó là cái thế không làm sao được, tình cũng đáng thương. Cho đến những kẻ a tòng cũng đều là con đỏ của triều đình cả, bực chí nhân không bỏ ai ở ngoài, sao lại đòi hỏi quá nghiệt! Vậy ra lệnh từ nay phàm khi đối trận chém giết thì không kể, còn bắt được người tại trận, không kể người ở Thuận Hóa, Bắc Hà, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quy Nhơn, đều được thưởng như nhau bất tất phân biệt; người từ Quảng Ngãi về Bắc thì cho lưu lại để thu dùng, người Quy Nhơn trở vào thì cấp cho tiền gạo rồi thả về. Đó thực là đánh bằng nghĩa mà dạy bằng nhân vậy. Ta đã đinh ninh dặn bảo, nếu cố ý trái lệnh giết càn thì tức là hạng quân kiêu căng giận dữ, do lòng tàn nhẫn, đều chiếu theo quân pháp trị tội”.

Tư đồ Võ Văn Dũng lại chiếm giữ bảo Khôi Diêu [Lò vôi] , đắp lũy đất từ Tháp Cải đến Sản Sơn, triệt phía sau lưng quân Nguyễn. Nguyễn Văn Thành sai các quân đánh úp, phá được bảo, thu được nhiều khí giới.

Bấy giờ Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản dâng biểu sang nhà Thanh xin cống gộp các năm Mậu Ngọ [1798], Canh Thân [1800], Nhâm Tuất [1802], Giáp Tý [1804]. Vua Gia Khánh cho rằng Quang Toản muốn biểu đạt sự cung thuận để mong được giúp đỡ, tuy nhiên vẫn chấp thuận cho cống gộp 4 năm:

“Ngày 17 tháng 10 năm Gia Khánh thứ 6 [22/11/1801], Lại dụ:

Tạ Khải Côn thay mặt dâng tờ biểu về lệ cống của Quốc vương An Nam. Trước đây đã có chỉ dụ lệnh đem cống phẩm năm Canh Thân [1800], cùng cống phẩm kỳ trước, gộp lại để cùng trình tiến vào năm vào năm Nhâm Tuất [1802]. Lúc này viên Quốc vương dâng biểu tâu rằng không chỉ xin cung tiến cho các năm Mậu Ngọ [1798], Canh Thân [1800], lại xin cống cho cả lần sau tức Giáp Tý [1804]; xin chuẩn cho vào năm Nhâm Tuất [1802] đến kinh đô. Viên Quốc vương nhân mấy năm gần đây chiến tranh với Nông Nại [Ðồng Nai]; nay dự bị triều cống, sai Sứ đến kinh đô, bất quá muốn biểu đạt sự cung thuận đặc biệt, để mong Trẫm soi xét thêm, hoặc có thể xin Thiên triều trợ giúp; nhưng ý này cũng không diễn đạt rõ ràng. Viên Quốc vương khẩn khoản xin lệ cống năm Giáp Tý [1804] cho cống gộp vào để năm Nhâm Tuất [1802] sai sứ đến trình tiến, nếu không chấp thuận thì không biểu thị sự thể tuất. Nay lệnh Tạ Khải Côn truyền dụ cho Nguyễn Quang Toản rằng nước này ở nơi góc biển xa xôi, hàng hải vạn dặm, cống kỳ năm Giáp Tý cách năm  Nhâm Tuất không xa, nếu chia ra để trình tiến thì không khỏi bạt thiệp đi về vất vả. Nay đã tâu rõ, đại Hoàng đế soi xét lòng thành, đặc gia ơn chấp nhận cho gộp 4 lần cống Mậu Ngọ [1798], Canh Thân [1800], Nhâm Tuất [1802], Giáp Tý [1804], đề năm sau [1802] sai Sứ đến kinh đô trình tiến, nhắm làm rõ chính sách nhu viễn. Ðem dụ này truyền lệnh hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 89, trang 2-3)

Cũng trong tháng này, tên đầu sỏ cướp biển Trần Thiêm Bảo, từng được Vua Quang Trung phong chức Tổng binh, mang cả gia đình trở về Trung Quốc đầu thuận; Vua Gia Khánh quyết định cho an sáp tại phủ Nam Hùng, Quảng Đông:        

“Ngày 18 tháng 10 năm Gia Khánh thứ 6 [23/11/1801]; dụ các Quân cơ đại thần:

Bọn Cát Khánh tâu:

 ‘ Tên cướp tại biển Di  Trần Thiêm Bảo mang quyến thuộc đến đầu thuận, có hay không nên tha tội?’

 Từ trước tới nay cướp ngoài biển mang đồng bọn đến đầu thuân, thường được thưởng cấp mũ đỉnh đái. Trần Thiêm Bào là tên cướp nỗi tiếng, từng được An Nam ngụy phong, tội lỗi quá lớn. Nay hối tội đầu thú, không tiện cấp cho y mũ đỉnh đái; tức theo lời xin của viên Tổng đốc, đem Trần Thiêm Bảo, con y, cùng gia thuộc an sáp tại phủ Nam Hùng, do quân doanh trong huyện quản thúc; cùng minh bạch hiểu dụ rằng y nhận ngụy chức của An Nam, tội đáng lăng trì, nghĩ đến việc tự ra đầu thú, miễn tội chết, hãy biết lo sợ, yên tĩnh giữ pháp luật, cố gắng làm dân lương thiện; nếu còn sinh sự thì đáng nghiêm trị, không tha……” (Nhân Tông Thực Lục quyển 89, trang 3-4)

Duyệt tờ sắc chiếu của Vua Quang Trung ban cho Trần Thiêm Bảo trong đó có câu “Thị thiên hạ như nhất gia, tứ hải như nhất nhân” (Coi thiên hạ như một nhà, bốn biển như một người), hàm ý muốn thống nhất các nước; khiến Vua Gia Khánh rất giận, bởi Vua cha Càn Long lỡ o bế một kẻ thù đứng sát nách mình:

 “Ngày 14 tháng 11 năm Gia Khánh thứ 6 [19/12/1801]; dụ các Quân Cơ Đại thần:

Bọn Cát Khánh tâu ‘Cướp biển Trần Thiêm Bảo mang cả gia quyến đầu thú, lại trình nạp sắc ấn của An Nam cấp cho.” Tấu triệp xưng “Trần Thiêm Bảo nhân đánh cá gặp bão, vào năm Càn Long thứ 48 [1783 ] bị Nguyễn Quang Bình bắt, phong chức Tổng binh v.v..’

Có thể thấy trong nhiều năm hải tặc quấy phá đều do An Nam chứa chấp gây ra. Lúc Nguyễn Quang Bình còn sống, bắt người của nội địa, gia phong ngụy tước hiệu, rồi tung ra biển cướp phá. Nguyễn Quang Bình đích thân chịu ơn nặng của Hoàng khảo [Vua cha], làm việc táng tận lương tâm, thực không đáng là con người. Nay duyệt lại tờ ngụy chiếu của viên Quốc vương này có câu ‘ Thị thiên hạ như nhất gia, tứ hải như nhất nhân’ (Coi thiên hạ như một nhà, bốn biển như một người); thật thuộc vào loại ếch ngồi đáy giếng, Dạ Lang tự đại (1). Nghĩ về sự cuồng vọng này, đáng mang quân hài tội thảo phạt; hiềm nước này hiện đang giao tranh với Nông Nại; nên không thừa lúc nguy cấp sát phạt thêm. Xét về thiên lý, nước này sẽ mất trong sớm tối; nên không cần dùng văn để bắt hối lỗi, cũng không cần thông báo cho biết; những ấn sắc của bọn chúng cấp lệnh cho thiêu hủy. Viên Tổng đốc nên nghiêm lệnh tướng biền,tuần tiễu ngoài biển, gặp bọn hải tặc An Nam, lập tức truy nã trừng trị.Bọn đầu thú Trần Thiêm Bảo, cùng quyến thuộc bọn giặc, y theo lời xin của viên Tổng đốc, an sáp tại phủ Nam Hùng nơi xa vùng biển. Thỉnh thoảng bất ngờ kiểm tra, không để chúng trở lại biển gây sự. Đem dụ này truyền đi để hay biết.” (Nhân Tông Thực Lục quyển 90, trang 31-33)

Tháng mười một [6/12/1801-3/1/1802] Nguyễn Văn Trương được tin thám tử báo  rằng quân Tây Sơn sắp vào đánh, bèn dâng sớ xin phái thêm quan quân đóng đồn ở Dinh Trạm [Quảng Trị] để phòng ngự, một là để giữ mặt trước kinh thành, hai là để làm sách ứng cho Động Hải [Đồng Hới]. Vương bèn sai Khâm sai chưởng cơ giám quân ngũ dinh Phạm Văn Nhân quản binh lính dưới quyền và kiêm lĩnh các vệ thuộc Hậu quân đến Dinh Trạm đóng đồn, phái đi tuần dò các nơi xung yếu miền thượng du.

Sai Phó dinh Trung thủy là Đào Văn Lương đến Hồ Xá [huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị] do đường kênh cũ từ Thượng Lập suốt đến Dinh Trạm, chỗ nào sâu nông rộng hẹp nhất nhất ghi rõ để tâu. Lại sai người đến nguồn An Đại [huyện Quảng Ninh, Quảng Bình] ngắm xem từ Mang Khê suốt đến đất Bố Chính, vẽ bản đồ chi tiết về đường sá dâng lên.

Quân thứ tại Thanh Hảo [huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi] có Phó đội vệ Chương võ tên là Thuần ban đêm đem lính đến vây nhà dân ở xã Bồ Đề, tra thu tài sản kẻ làm cho địch. Người trong ấp nghe tiếng kêu đến cứu, tên Thuần đánh nhau bị chết. Lê Văn Duyệt hạ lệnh bắt dân bồi thường số tiền là 1.236 quan nộp vào kho. Vương nghe tin nói:

“Trong luật nói ‘ban đêm đến nhà người, không là dâm thì là trộm’, đương trường giết chết [giết tại chỗ] không có tội. Thuần đương đêm tự tiện vào nhà người ta, lạ gì người ta không ngờ là trộm, đã không có lời tử tế, lại còn đánh nhau, chết là đáng rồi, còn đền gì nữa”.

Rồi hạ lệnh chỉ cho lấy tiền vàng hương 36 quan, còn thì trả hết cho dân.

Đại đô đốc Tây Sơn là Lê Đình Chính đem hơn 70 quân đến quân thứ Thanh Hảo đầu hàng. Lê Văn Duyệt sai đóng gông giải về kinh; Vương tha tội, Chính nhân đó đem dâng địa đồ 13 đạo thừa tuyên ở Bắc Hà.

Lại sai Tống Phước Lương quản suất binh thuyền đến cửa biển Tùng Luật [cửa Tùng, huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị], chờ thuận gió sẽ vượt biển tiến ra sông Gianh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình] hội với Đặng Trần Thường.

Sai Hữu tham tri bộ Công Nguyễn Khắc Thiệu đem hai cơ Kiên châu và Thiện châu cùng hơn 390 người ty Công bộ về Gia Định, đóng 200 chiếc thuyền ô, thuyền sai và thuyền chiến; sai Nội viên Tăng Quang Lư đi Hà Tiên chế diêm tiêu để sung quân dụng.

Phá hủy mộ Vua Tây Sơn Nguyễn Huệ, bửa hòm, phơi thây bêu đầu ở chợ. Bắt con trai, con gái, họ hàng và tướng hiệu 31 người xử lăng trì, cắt nát thây; rồi đem việc khôi phục kinh đô cũ và giết trừ kẻ địch bá cáo cho thiên hạ biết, lời cáo như sau:

“ Then máy trời đất không sai, đông qua rồi lại sang xuân. Khí hóa xưa nay vẫn thế, loạn hết thì đến trị. Xưa Thiếu Khang (2) nhà Hạ dấy một quân mà trả được thù của tổ phụ ; Quang Vũ nhà Hán có mấy nghìn binh mà rửa được hận của thần người. Ta nay đến vận trung hưng, gặp cơ tái tạo, tướng sĩ ùa tới, xa gần hưởng theo. Cơn giận bùng lên, quét sạch gió bụi Tây tặc; quân vua kéo tới, thu hết bờ cõi Nam Hà. Hiện nay từ Phú Yên, Quy Nhơn, đến Thuận Hóa thẳng tới Hoành Sơn, đều đã thuộc vào đồ bản. Bắt được con cái tướng tá của Nguyễn Văn Huệ nhiều không kể xiết. Thật là lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt, loạn thần tặc tử, pháp luật không dung. Nay đã phá hủy mồ của vợ chồng giặc Huệ, bêu đầu phơi xác. Đồ đảng của chúng bắt được cũng đều giết hết. Vậy đặc biệt bá cáo, để hả lòng người”.

Sai Sứ đem quốc thư và các thứ vàng bạc, đồ sứ và hương quế, sang nước Xiêm đáp lễ.

Quân Tây Sơn do Từ Văn Chiêu chỉ huy xâm phạm đồn Mỹ ý [Đức Phổ, Quảng Ngãi]. Lê Văn Duyệt giục Trưởng đồn Trịnh Ngọc Trí mang quân ra đánh và tự mình đem tinh binh giáp công, khiến quân địch tan vỡ.

Nguyễn Văn Thành kén quân cảm tử hơn 100 người, ban đêm sai đến đánh phá đồn Phủ Sơn; khiến Đô đốc Tây Sơn Nguyễn Thắng thua chạy.

Sai Trưởng tàu Phương phi là Nguyễn Văn Chấn [Vannier]  và Trưởng tàu Bằng phi là Lê Văn Lăng [Forcant] chở 15.000 phương gạo từ Quảng Nam đến quân thứ Thị Nại.

Ban cho Lê Chất 500 quan tiền, sai Lưu trấn Gia Định đến thăm hỏi mẹ và vợ con. Vương phủ dụ Chất rằng:

“Ta đối với khanh sau trước một lòng, trong ngoài không phân cách, người khác không bì được. Gần đây nghe tin trong lời nói năng Lê Văn Duyệt có chỗ hơi quá đáng, mà khanh cũng nín nhịn không lấy làm quan tâm, ta đã biết rõ rồi. Khanh nên hiểu rõ ý ta, lấy việc nước làm trọng, hà tất phải nói nhiều. Vả ở trong quân chi phí rất nhiều, đặc biệt ban cho số tiền này tiêu dùng vào việc khoản đãi tướng sĩ và tân khách”.

Vua Tây Sơn Nguyễn Quang Toản cử đại binh thủy bộ 30.000 người từ Bắc Thành vào đánh, nhắm làm thế thanh ứng cho Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng ở Quy Nhơn; vợ Diệu là Bùi Thị Xuân cũng đem thuộc hạ 5.000 người đi theo. Quang Toản đến dinh Hà Trung [huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh], khởi đầu sai Tư lệ  Đinh Công Tuyết đem 3.000 quân xâm phạm. Đặng Trần Thường mang 500 quân tuần tiễu tại Hoành Sơn [biên giới Hà Tĩnh, Quảng Bình] bắt gặp, quân của Thường chỉ có hơn 500 người, hai bên giao chiến suốt buổi sáng, quân Nguyễn nhiều người chết và bị thương, Thường rút  lui về đồn Thanh Hà [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], đem sự việc báo lên.

Tư lệ Đinh Công Tuyết tiến đóng đồn ở Bụt Sơn. Thiếu tể Nguyên đóng đồn ở Pháp Kệ [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình], Tổng quản Siêu đóng đồn ở Ba Đồn [huyện Quảng Trạch, Quảng Bình], binh thế rất thịnh. Đặng Trần Thường lui giữ Ngõa Dinh [xã Thổ Ngõa, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình], cho mang thư về báo.

Vương bàn việc thân chinh; ban dụ cho quân thứ Thị Nại Nguyễn Văn Thành, quân thứ Thanh Hảo Lê Văn Duyệt và Lê Chất rằng:

“Quân phẫn uất của Quang Toản đánh một trận có thể phá được, duy bọn Diệu, Dũng chiếm giữ Bình Định thì không thể để cho lan tràn. Nay quân chia hai đường thấy có thể được, hay biết là khó thì chỉ bọn khanh tự liệu. Đều phải hết lòng trù tính, tuỳ cơ hoặc đánh hoặc giữ, để cho ta được thư mối lo về phía nam”.

Sai Quốc thúc Tôn Thất Thăng Lưu thủ Kinh thành, Phó vệ úy Túc trực Nguyễn Văn Khiêm đem các quân Thần sách và Ngự lâm theo lệnh của Thăng, Quản dinh Hữu thủy Nguyễn Công Nga và Quản dinh Tiền thủy Nguyễn Hữu Chính đem binh thuyền đóng giữ cửa Eo [cửa Thuận An].

Ngày Ất Mùi tháng 11 [27/12/1801], xa giá Vương xuất phát tự Kinh sư. Ngày Nhâm Dần [3/1/1802] đến Động Hải [Đồng Hới, Quảng Bình], sai phái các tướng đóng giữ để  đề phòng quân địch.

Bấy giờ dân tộc Nùng tại châu Bảo Lạc [Cao Bằng] chống Tây Sơn, mang quân hướng về thành Hà Nội. Vua Thanh được Tổng đốc Lưỡng Quảng Cát Khánh tâu lên; tiên liệu nhà Tây Sơn sắp sụp đổ, nhưng quyết không can thiệp:

“Ngày 21 Giáp Ngọ tháng 11 năm Gia Khánh thứ 6 [26/12/1801]; dụ các Quân cơ đại thần:

 Cát Khánh tâu:

 ‘Người Di tại châu Bảo Lạc, An Nam là bọn Nông Phúc Liên trợ giúp Nông Nại đánh nhau với Nguyễn Quang Toản, hiện tiến công bằng 3 đường đến thành nhà Lê.’

 Ðất An Nam mấy lần bị Nông Nại đánh chiếm, nay lại bị tiến bức thành nhà Lê; xem ra Nguyễn Quang Toản chưa chắc giữ được lãnh thổ. Nhưng Di nước ngoài phe nọ phe kia gây binh, nội địa không can thiệp. Bọn Cát Khánh nên giữ trấn tĩnh, không cần hỏi nhiều; chỉ cần thông sức ra lệnh các quan ải dọc biên giới gia tăng đề phòng, cùng trinh thám mật; nếu như An Nam bị Nông Nại thôn tính, Nguyễn Quang Toản gõ cửa quan xin mệnh, hoặc Nông Nại sau khi chiếm cứ An Nam dâng biểu đến Lưỡng Quảng; đến lúc đó Cát Khánh đưa tình hình thực tại tâu lên, để đợi chiếu chỉ liệu biện. Ðưa dụ này lệnh hay biết.” ( Nhân Tông Thực Lục quyển 91, trang 11-12)

Tháng chạp [4/1-2/2/1802], quân Tây Sơn đánh vào Ngoã dinh [xã Thổ Ngõa, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình], Đặng Trần Thường lui về Động Hải [Đồng Hới, Quảng Bình] .

Nước Vạn Tượng sai sứ mang quốc thư đến hành tại Động Hải bái yết; Vương ban tặng hậu.

Binh thuyền của Tống Phước Lương đến cửa biển Nhật Lệ [Đồng Hới, Quảng Bình]; Vương rất mừng, bảo các tướng rằng:

“Đường biển thuận lợi là sức thần giúp”.

Quân Tây Sơn chiếm xã Trấn Ninh [huyện Bố Trạch, Quảng Bình], thiêu hủy nhà cửa của dân.

Vương thân hành đi tuần xét, khiến các quân dựng rào gỗ để đợi, ngày đêm phòng bị nghiêm ngặt; lại đặt nhiều thám tử, động tĩnh trong quân địch không việc gì là không biết.

Vương hỏi Nguyễn Văn Trương nên đánh hay giữ. Trương thưa rằng:

“Giặc nay vào sâu, quân ta đóng vững để giữ, chờ khi đường biển gió nước hơi tiện, thần xin đem đại đội thủy binh đánh úp thuyền giặc, thẳng tiến vào sông Gianh chặn lối về của bộ binh giặc thì chúng mảnh giáp cũng không còn nguyên”. Vua cho là phải.

Sai Tham quân Tượng dinh quân Thần sách là Lê Nguyễn đem quân vệ Hưng nghĩa đi Mang Khê và Trà Khê thuộc nguồn An Đại [huyện Quảng Ninh, Quảng Bình] xem thế đất mà đóng quân để phòng giặc.

Lê Văn Duyệt dâng sớ nói bọn Tri huyện thuộc ba huyện Bình Sơn, Chương Nghĩa, Mộ Hoa [huyện Mộ Đức] thuộc Quảng Ngãi đến quân thứ hàng, xin cho họ giữ chức như cũ; Vương chuẩn y.

Sai Gia Định đóng 10 chiến thuyền, đặt tên theo các loài chim: chiến thuyền Anh [ác], chiến thuyền Vũ [vẹt], chiến thuyền Thước [quạ], chiến thuyền Nga [ngỗng], chiến thuyền Quyên [chim cuốc], chiến thuyền Phu [vịt trời], chiến thuyền Lộ [cò], chiến thuyền Diên [diều hâu], chiến thuyền Chiên [chim cắt], chiến thuyền Ly [chim oanh] 

Nguyễn Văn Thành dâng sớ mật nói rằng bọn tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu mưu đồ liều chết giữ thành, chưa có thể đánh phá ngay được, mà lương quân ở Thị Nại thì chỉ chi được vài tháng nữa, sợ khó kế tiếp được. Vương sai chỉ huy dinh Tiền thủy là Nguyễn Hữu Chính chở 25.000 phương gạo ở kinh đô cấp cho.

Chú thích:

1. Dạ Lang tự đại: Đời nhà Hán có nước Dạ Lang nhỏ bé [tại vùng Quí Châu hiện nay] làm Vương một châu, không biết nhà Hán to lớn; Vương nước đó hỏi Sứ giả nhà Hán rằng “ Hán và nước ta ai lớn hơn”. Do câu nói đó, người đời gọi kẻ ngông cuồng không lượng sức là Dạ Lang tự đại.(Hán Thư, Tây Nam Di truyện)

2. Thiếu Khang: Vua trung hưng thời nhà Hạ Trung Quốc [1875-1855 trước Công Nguyên] , diệt Hàn Trác kẻ chiếm ngôi, rồi lên làm Vua.

25/3/2026

Hồ Bạch Thảo

Theo https://www.vanchuongviet.org/

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Dặm về nẻo thương

Dặm về nẻo thương Tháng bảy Nắng như nung. Nước mưa đọng trong những hố bom lớn cũng cạn khô trên khắp đồi Rạng. Gió Lào lùa hơi đất thố...