Văn học miền Nam tự do 1954-1975
Mùa Hè năm 2019, nhà xuất bản Nhân Ảnh ở San Jose, CA,
Hoa Kỳ đã cho tái bản bộ Văn Học Miền Nam 1954-1975: Nhận định, biên khảo và
thư tịch của nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Vy Khanh ở Canada, và do hệ thống
amazon.com phát hành khắp toàn cầu. Đây là một công trình kéo dài từ nhiều năm
qua, năm 2016 đã xuất bản lần đầu như một đóng góp cho việc tìm hiểu và bảo tồn
một nền văn học đã bị Cộng sản Việt Nam cấm đoán từ sau biến cố 30-4-1975 cho đến
nay.
Lần tái bản 2019 bộ sách được cập nhật, hiệu đính và bổ sung
thành 2 tập:
- Quyển Thượng: Tổng quan. 802 trang;
- Quyển Hạ: 96 Tác-giả. 842 trang.
Nội dung Quyển Thượng tóm lược như sau:
Chương 1. Một thời văn học, trình bày Các giai đoạn
văn học, Các nhóm văn nghệ (Sáng Tạo - Chỉ Đạo - Quan Điểm - Đại Học - Tư Tưởng,
Vạn Hạnh - Bách Khoa - Nhân Loại - Tinh Việt Văn đoàn - Văn Hóa Ngày Nay - Các
nhóm “hiện đại” - Thái Độ - Hành Trình, Đất Nước - Trình Bày - Ý Thức, v.v...),
Những người viết trẻ, Sứ mạng văn nghệ, Văn nghệ “hôm nay” - hiện sinh - dấn
thân - viễn mơ, Văn học chiến tranh, Văn chương phản kháng, phản chiến, hiếu
chiến, mơ ước hòa bình và Mác xít, Ngôn ngữ và kỹ thuật văn chương, Một số hiện tượng
văn học, Miền Nam lục tỉnh (Hồ Biểu Chánh, Phạm Thái, Thẩm Thệ Hà, Ngọc Linh,
Vương Hồng Sển, Phạm Công Thiện, Thanh Việt Thanh, Phương Triều, Đông Hồ,...), Ấn
phẩm xám, và, Văn học và ảnh hưởng tôn giáo.
Chương 2- Văn xuôi/ Tiểu thuyết luận về Văn học chiến tranh,
Tiểu thuyết chiến tranh, Tiểu thuyết phản kháng, phản chiến, Cái Chết,
Tiểu thuyết hiện đại: văn chương và triết lý, Khuynh hướng dấn thân và thân phận
con người, Tiểu thuyết tâm lý, tình cảm, Khuynh hướng hiện thực xã hội: tiểu thuyết,
phóng sự, Tự truyện, Con đường cách tân tiểu thuyết, “Tiểu thuyết mới”, Ảnh hưởng
các trào lưu văn chương hiện đại, Dục tính trong tiểu thuyết, Tiểu thuyết nữ
quyền, Tiểu thuyết đăng từng kỳ, Kỹ thuật tiểu thuyết, và, Các thể loại ngắn.
Chương 3- Thi ca giới thiệu Một số thể thơ: Thơ tự do -
Thơ xuôi - Thơ lục bát, Nội dung: Thơ tình - Thương nhớ quê nhà, Thơ chiến tranh
- Thơ binh lửa, Thơ phản chiến, và, Thi ca triết lý, về phận người và vũ trụ.
Chương 4- Bộ môn Kịch nói đến Ngôn ngữ kịch và sân khấu,
và, Kịch bản hay kịch trường?.
Chương 5- Phê binh văn chương và Nghiên cứu văn học trình
bày Các phương pháp nghiên cứu và phê bình: Phê bình phân tâm học - xã hội học,
Phê bình hiện sinh, hiện tượng luận, Phê bình cơ cấu, Phê bình văn học, và
Biên khảo văn học. Phần tiếp giới thiệu Các nhà biên khảo, phê bình: Bằng Giang
- Bình Nguyên Lộc - Bùi Đức Tịnh - Bùi Xuân Bào - Cao Huy Khanh - Đặng Tiến - Đỗ
Long Vân - Huỳnh Phan Anh - Lê Huy Oanh - Lê Ngọc Trụ - Lê Tôn Nghiêm - Lê
Tuyên - Lê Văn Siêu - Nguyên Sa - Nguyễn Hiến Lê - Nguyễn Văn Sâm - Nguyễn Văn
Trung - Phạm Công Thiện - Phạm Thế Ngũ - Phạm Việt Tuyền - Tam Ích - LM Thanh
Lãng - Thế Phong - Trần Thái Đỉnh - Trần Văn Nam - Uyên Thao - Các công
trình khác - Các tuyển tập thơ văn.
Chương 6- Dịch thuật và văn học nước ngoài đồng thời giới
thiệu các Dịch giả: Nguyễn Hiến Lê - Trương Bảo Sơn - Trần Thiện Đạo - Trần
Phong Giao - Nguyễn Minh Hoàng - Vũ Đình Lưu - Phạm Công Thiện - Phùng Khánh
và Phùng Thăng - Hoài Khanh - Diễm Châu - Mặc Đỗ - Bùi Giáng - Đỗ Khánh Hoan
- Cung Tiến - Bửu Ý - Lê Thanh Hoàng Dân - Tam Ích - Hoàng Hải Thủy - Các nhà
xuất bản.
Chương 7- Báo chí miền Nam gồm Báo chí quân đội, cơ quan
chính phủ, Các tạp chí văn chương, văn-học, Tạp chí các nhóm trẻ, chuyên môn,
phổ thông đại chúng, Báo chính trị, đảng phái, Báo chí tôn giáo, Báo thiếu nhi,
tuổi trẻ, và các Nhật báo: 1954-1963, 1964-1975, nội dung, kiểm duyệt,...
Các nhà xuất bản: thương mại, chuyên nghiệp, giáo khoa,
của nhà văn, tạp chí và nhật báo.
Sau phần nhận định Sơ kết, là phần bổ túc Chương
8- Biên niên 21 năm lịch sử và văn học gồm Biên niên 21 năm, phụ thêm các
phần Hậu 1975, Các nhà văn bị “cải tạo”, tử trận, và cuối cùng là Các giải thưởng
văn chương.
Quyển Thượng kết thúc với Phụ lục “Văn học miền Nam
1954-1975: một thời tưởng tiếc” nhìn lại thảm cảnh của nền văn học miền Nam từ
ngày Cộng sản Bắc Việt cưỡng chiếm miền Nam qua các chiến dịch và mưu đồ, cho đến
gần đây vẫn còn tiếp diễn qua một bộ “văn học sử” về miền Nam (“Phê bình một bộ
“văn học sử” của trong nước”).
* Quyển Hạ trình bày sự nghiệp văn chương qua văn bản
của 96 nhà văn, nhà thơ của miền Nam - ngoài những vị khác đã được trình bày,
nhận định hay phê bình trong các chương sách của Quyển Thượng.
Danh sách 96 nhà văn: An Khê - Anh Hoa
- Bình-Nguyên Lộc - Bùi Giáng - Cao Thoại Châu - Châu Liêm
- Chu Trầm Nguyên Minh - Chu Tử - Cung Tích Biền - Diễm
Châu - Diên Nghị - Doãn Dân - Doãn Quốc Sỹ - Du Tử
Lê- Duyên Anh - Dương Nghiễm Mậu - Đinh Hùng - Đinh Tiến Luyện
- Đoàn Thạch Biền - Đoàn Văn Khánh - Hà Thúc Sinh - Hạc
Thành Hoa - Hoài Khanh - Hoàng Anh Tuấn - Hoàng Lộc - Hoàng
Ngọc Biên - Hoàng Ngọc Hiển - Hoàng Ngọc Tuấn - Hoàng Trúc Ly - Hồ Hữu
Tường - Hồ Minh Dũng - Joseph Huỳnh Văn - Kiên Giang - Kinh
Dương Vương - Lâm Chương - Lâm Hảo Dũng - Lê Văn Thiện -
Lê Xuyên - Luân Hoán - Lữ Kiều - Lữ Quỳnh - Mai Thảo
- Mai Trung Tĩnh - Mặc Đỗ - Minh - Đức Hoài Trinh - Ngô Thế Vinh -
Nguyên Minh - Nguyên Sa - Nguyễn Bắc Sơn - Nguyễn Đình Toàn
- Nguyễn Đức Bạt Ngàn - Nguyễn Đức Sơn - Nguyễn Lệ Uyên
- Nguyễn Minh Nữu - Nguyễn Mộng Giác - Nguyễn Nghiệp Nhượng
- Nguyễn Nho Sa Mạc - Nguyễn Tất Nhiên - Nguyễn Thị Hoàng
- Nguyễn Thị Thụy Vũ - Nguyễn Thụy Long - Nguyễn Tôn Nhan - Nguyễn
Xuân Hoàng - Nhã Ca - Nhật Tiến - Phạm Cao Hoàng - Phạm Ngọc Lư - Phạm Nhã Dự - Phan Nhật Nam - Phan Nhự Thức
- Phương Tấn - Quách Thoại - Song Hồ - Sơn Nam - Thái Tú Hạp
- Thanh Tâm Tuyền - Thành Tôn - Thảo Trường - Thế Nguyên
- Thế Uyên - Toàn Phong - Tô Thùy Yên - Trần Dzạ Lữ
- Trần Hoài Thư - Trần Thị Ng.H. - Trần Tuấn Kiệt - Trần
Yên Hòa - Trùng Dương - Tú Kếu Trần Đức Uyển - Túy Hồng
- Viên Linh - Võ Hồng - Võ Phiến - Vũ Hoàng Chương - Vương Đức
Lệ - Y Uyên.
16/4/2021
Văn học miền Nam tự do 1954-1975 (Phần 1)
Phần 1 - Một thời văn chương
1954-1975 là thời gian của một cuộc chiến tranh ý thức hệ quốc
gia/ cộng sản - đồng thời cũng là huynh đệ tương tàn với áp lực của các cường
quốc trong một cuộc đối đầu gọi là chiến tranh lạnh! Ngày 20-7-1954, nước Việt
Nam bị chia đôi ở vĩ tuyến XVII và cuộc di cư ngay sau đó đã thay đổi bộ mặt
văn học nghệ thuật miền Nam cho đến thời điểm ấy chủ động bởi người địa phương
mà những nơi hoạt động mạnh là Huế, Mỹ Tho và nhất là Sài Gòn. Sài Gòn, thủ đô
Quốc Gia Việt-Nam, đã là nơi sinh hoạt báo chí và văn học nghệ thuật chủ yếu và
nhiều nhà báo và văn nghệ sĩ gốc Trung và Bắc đã đến lập nghiệp hoặc cộng tác từ
đầu thế kỷ XX. Hơn 20 năm văn học này có sự đóng góp của nhiều nhóm văn nghệ,
văn hóa thường tập trung ở các tạp chí như Sáng Tạo, Quan Điểm, Văn Hóa Ngày
Nay, Nhân Loại, Hiện Đại, Văn Đàn, Bách Khoa, Văn Học, v.v....
Chúng tôi phân chia văn học miền Nam thành hai thời kỳ
chính 1954-1963 và 1964-1975. Vào giai đoạn đầu 1954-1963, một nền
văn nghệ tự do sinh hoạt trong một không khí văn hóa, tin tưởng, thì đến giai
đoạn sau 1964-1975, văn nghệ đa dạng hơn nhưng cũng đa tạp hơn với những người
làm văn nghệ phân hóa, cả bạo động, trong một xã hội thời chiến giá trị phong
hóa mất dần. Giai đoạn đầu có thể nhận ra hai thời, thời đầu 1954-1960 tự tạo
niềm tin và là thời tái dựng hậu chiến và thiết lập nền chính trị cộng hòa, dân
chủ, tự do; sinh hoạt văn hóa và văn học hồi sinh, lý thuyết cùng ảnh hưởng Ấu
Tây nhập dòng văn học Việt từ miền Bắc di cư vào và dòng văn học miền Nam. Chống
qua phân đất nước, chống Cộng bên cạnh những đề tài nhớ quê nhà nay đã phải xa
không thấy được ngày trở về và nền hòa bình tìm thấy sau những năm dài chiến
tranh. Thời sau, 1961-1963, báo chí và ấn phẩm phục vụ giai đoạn đầu dần tự chỉnh
đốn lại (kể cả đình bản như Sáng Tạo, Thế Kỷ Hai Mươi, Hiện Đại). Cuộc
đảo chánh ngày 1-11-1963 không những đóng lại nền Đệ nhất Cộng hòa, mà cả sinh
hoạt cùng nảo trạng văn hóa. Giai đoạn hai của nền văn-học miền Nam, 1964
(11-1963)-1975, đã tiến triển qua ba thời: 1964-1968, đa nguyên văn hóa và văn
chương nở rộ, văn-học chiến tranh dần rõ nét với các nhà văn thơ trẻ. Thời
1968-1972 hốt hoảng sau cuộc tổng tấn công Tết Mậu Thân 1968 và cuối cùng là
"Mùa Hè đổ lửa" 1972, văn-học chiến tranh "sung mãn" một
cách bi thảm theo cuộc chiến, khuynh hướng phản kháng và phản chiến ngày càng nặng
nề với nguồn gốc và động cơ khác nhau. Thời cuối 1973-1975 với hiệp định đình
chiến Paris 27-1-1973, sinh hoạt văn học phần nào trầm lắng hơn bên cạnh những
đấu tranh chính trị.
Trong bầu không khí chính trị mới, tự do và dân chủ của sau
hiệp định Genève 1954, văn chương của Đỗ Thúc Vịnh, Kỳ Văn Nguyên, Võ Phiến, Đỗ
Tấn, Mai Thảo, Nguyễn Mạnh Côn, Doãn Quốc Sỹ,… – những con người từng theo
kháng chiến, đã góp phần xây dựng chính trị và văn hóa cho miền đất mới trong
giai đoạn đắp nền của thời đệ nhất cộng hòa. Tác phẩm của họ đã đáp ứng những
chờ đợi của con người thời đó. Văn chương trở thành vũ khí đấu tranh chính trị
với cộng sản, dĩ độc trị độc, cũng như người cộng sản đã đặt văn nghệ thành
chính sách. Những chuyện xảy ra ở các liên khu kháng chiến; trong Người
Tù, Kỳ Hoa Tử, Khu Rừng Lau, Mùa Ảo Ảnh, v.v..., đấu tranh con người và chính trị
là một! Doãn Quốc Sỹ quyết tâm bảo vệ lý tưởng, ý nghĩa đã có, dứt khoát về vai
trò của người trí thức, phải bỏ chủ nghĩa cộng sản, đề cao dân tộc tính và tình
người khi còn có thể. Nguyễn Mạnh Côn nhiệt thành Đem Tâm Tình Viết Lịch Sử trình
bày cho đồng hao và thế hệ trẻ biết những thất vọng của ông về một chủ nghĩa, với
kinh nghiệm chính ông đã Lạc Đường Vào Lịch Sử (1965). Một cách phá đổ
huyền thoại kháng chiến đồng thời nhận chân giá trị thực sự của công cuộc vận động
kháng thực đó!
Vì an sinh của miền Nam Cộng hòa, nơi tập hợp mới của con người
không cộng sản, văn chương chống cộng, tố cộng, đề cao tự do, cảnh tỉnh người
dân về hiểm họa cộng sản là thiết yếu, là những viên gạch không thể thiếu trong
hoàn cảnh. Miền Nam đến cuối thập niên 1950 đã có được những cơ cấu chính trị
và xã hội nền tảng của một chế độ dân sự hiện đại. Nhưng từ năm 1960, đã bắt đầu
có những tiếng nói khác nhịp với chính quyền. Nhóm Caravelle (4-1960), rồi đảo
chính ngày 11-11-1960, rồi hai phi công Phạm Phú Quốc, Nguyễn Văn Cử thả bom
dinh Độc lập 2-1962, những nỗ lực chính trị của một số người của chế độ muốn cứu
nền đệ nhất cộng hòa không kết quả, bàn cờ domino khiến "đồng
minh" Hoa Kỳ thiếu kiên nhẫn muốn đi nước cờ theo ý mình, bèn cấu kết đưa
đến đảo chính 1-11-1963, rồi chỉnh lý, biểu dương chính trị, tôn giáo, v.v... Và
một thế hệ tuổi trẻ mới, năng động trong hành trình trí thức và tâm cảm, nhiều
khắc khoải, ưu tư, nhưng họ lại có thể không cùng kinh nghiệm kháng chiến hay
chống Cộng của lớp trước nên cũng dễ ngây thơ chính trị. Miền Nam bốc lửa, nếp
thanh bình tương đối của thời ngưng chiến sau 1954 dần mất. Nhà văn cũng như
bao người dân khác, bị thời cuộc xáo trộn, phải đối phó. Sinh hoạt văn hóa cũng
bị biến cố thời thế ảnh hưởng, và ảnh hưởng nặng nề. Những Sáng Tạo, Hiện
Đại, Thể Kỷ Hai Mươi, … đề xướng văn nghệ "hôm nay" thì từ 1964, những
tạp chí Văn, Văn Học, Nghệ Thuật, v.v... đã "hiện đại" mạnh mẽ
hơn! Rồi sự góp mặt của một thế hệ nhà văn trẻ hơn như Lê Tất Điều (Khởi Hành,
1961), Nguyễn Đình Toàn (Chị Em Hải, 1961), Dương Nghiễm Mậu (Cũng Đành, Gia
Tài Người Mẹ, xuất bản cùng năm 1963). Cái không khí Dostoievski nặng nề và bi
quan, cái không khí buồn tột cùng hay bất lực đó đã thấy trong các tác phẩm của
Võ Phiến, Dương Nghiễm Mậu, … cũng như cái phi lý dửng dưng trong tác phẩm
Thanh Tâm Tuyền, Dương Nghiễm Mậu, Nguyễn Đình Toàn. Thanh Tâm Tuyền và Nguyễn
Đình Toàn chẳng hạn đều đi tìm ý nghĩa của cuộc sống : trong khi Thanh Tâm Tuyền
hăm hở mà dửng dưng, tự kỷ, không cảm tính, thì Nguyễn Đình Toàn chậm chạp khám
phá theo cảm tính và tư duy. Sau họ là nhiều nhà văn thơ trẻ hơn nữa (Trần Hoài
Thư, Lữ Quỳnh, Hoàng Ngọc Tuấn, Hồ Minh Dũng, Nguyễn Lệ Uyên,…) nhưng chưa được
văn học sử ghi nhận đúng đắn.
Các nhóm văn nghệ : Sau những đấu tranh văn nghệ cho
chính trị ý thức hệ của hai năm đầu, người làm văn nghệ muốn làm nghệ thuật mới,
thuần túy nghệ thuật hơn, bên cạnh khuynh hướng nghệ thuật của hôm nay, thời
nay - sau sẽ rõ ra cũng là một công cụ của chính trị giai đoạn! Tạp chí Sáng
Tạo ra đời trong hoàn cảnh mới đó. Số 1 ra tháng 10-1956 và kéo dài được
31 số, ngưng từ tháng 9-1959, đến tháng 7-1960 tiếp tục bộ mới nhưng cũng chỉ
ra thêm được 7 số. Mai Thảo, trong số ra mắt tạp chí Sáng Tạo đã phần
nào chủ quan nói văn nghệ từ thủ đô Hà Nội đã chuyển vào thủ đô văn hóa Sài
Gòn! Nhưng khẳng định của Mai Thảo là một diễn dịch khác của một cơ cấu xã hội
và chính trị bị-động, phải đối phó tức thời với kẻ thù cộng sản. Đảng Cần Lao
được tổ chức như cơ cấu của kẻ thù, đòi hỏi hy sinh và một lòng, một mục đích.
Với những phương tiện tương đương. Sáng Tạo không đi ra ngoài quỹ đạo đó! Sáng-Tạo ra
đời với cái gọi là ý thức văn nghệ mới và làm mới văn học cho thời đó. Tạp
chí Sáng Tạo muốn làm đại diện cho nền nghệ thuật mới được gọi là
"nghệ thuật hôm nay". Nói đến nhóm "Sáng Tạo" người ta nghĩ
đến nhiều người: Mai Thảo "đầu đàn" với văn nói chung mới và tân cải
hình thức, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên và Quách Thoại với thơ tự do, Nguyên Sa
với thơ ca tụng tình yêu tân kỳ, Cung Trầm Tưởng, Sao Trên Rừng (Nguyễn Đức
Sơn) và Trần Tuấn Kiệt làm mới thơ lục bát, Trần Thanh Hiệp, Nguyên Sa và Nguyễn
Văn Trung (Hoàng Thái Linh), người lập thuyết, người giới thiệu triết lý thời
thượng của Âu châu. Ngoài ra còn có Doãn Quốc Sỹ, Thảo Trường, Viên Linh, Người
Sông Thương (Nguyễn Sỹ Tế), Thạch Chương (Cung Tiến), Vương Tân (Hồ Nam), Hoàng
Anh Tuấn, Mai Trung Tĩnh, Nguyễn Nghiệp Nhượng, Mặc Đỗ, Duy Thanh, Lữ Hồ, Trần
Lê Nguyễn,… Sáng Tạo không phải là một văn đàn hay bút nhóm với chủ trương và
hoạt động khắng khít như Tự Lực Văn Đoàn và nhóm Hàn Thuyên của thời tiền chiến.
Các văn nghệ sĩ hợp tác như Nguyên Sa, Viên Linh, Thanh Tâm Tuyền, Dương Nghiễm
Mậu, v.v... sau tách riêng làm văn nghệ hoặc không tiếp tục chủ trương của Sáng Tạo
nữa.
Sáng Tạo đã góp phần làm mới văn học về văn cũng như
thơ, về hình thức, thể cách cũng như nội dung. Thanh Tâm Tuyền cổ võ thơ Tự do,
không vần, bất ngờ về ý và chữ dùng, dùng ngôn ngữ để phá hủy ngôn ngữ, phó mặc
mạch thơ, nhạc điệu cũng như ngôn ngữ thơ, để ngôn từ tự do trôi chảy như sự vật
vô tri vô nghĩa từ nguyên thủy. Với Nguyên Sa, thơ tự do là thơ phá thể (1),
trong khi Thanh Tâm Tuyền đi xa hơn, "thơ hôm nay không dừng lại ở thơ phá
thể, thơ hôm nay là thơ tự do" mà cao điểm sẽ là thơ văn xuôi (2). Dù gì
thì Thanh Tâm Tuyền rồi Nguyên Sa đã khai pháo mở đường cho dòng thơ sẽ được gọi
là Thơ Tự Do, một vận động đã bắt nguồn từ thời kháng chiến nguyên thủy là phản
ứng lại Thơ Mới và thơ thời tiền chiến. Thơ lục bát đã được canh tân với một số
nhà thơ thời Thơ Mới, nay trên tạp chí Sáng Tạo, lục bát được tiếp tục hiện
đại hóa với ngôn ngữ tân kỳ, hình ảnh mới hơn, bất ngờ, cũng như trong cách
dùng chữ, ngắt câu; khởi xướng bởi Cung Trầm Tưởng, tiếp đó có Sao Trên Rừng,
Trần Tuấn Kiệt, Trần Đức Uyển, Hoài Khanh, Kim Tuấn, Hoàng Trúc Ly,…
Mai Thảo là người đã đóng góp cho một cách làm mới hành văn.
Những sáng tạo về ngôn từ, cách chấm câu, văn tùy bút, cảm giác. Cách dùng chữ
trang trọng, chấm câu theo tình cảm và diễn tiến câu chuyện. Mai Thảo cổ võ lối
viết văn như vẽ tranh. Chỗ chấm phá, chỗ chi tiết. Chỗ nâng cao chỗ xuống thấp.
Những chữ dùng nay đã quen nghe quen thấy, nhưng vào những năm 1956-61 là những
cái mới đã làm hơn một người chau mặt! Truyện Thanh Tâm Tuyền tiêu biểu
qua Bếp Lửa (1957) và Khuôn Mặt (1964), coi cuộc đời là một
vô nghĩa toàn diện. Con người "hôm nay" lên đường, lữ hành, tự vạch
đường, tự thoát khỏi tầm thường và khuôn sáo. Cô đơn trong trừu tượng sâu thẳm
của con người, nhưng cuối cùng cái phi lý vẫn bủa vây, đẩy con người lún sâu
thêm vào trong thực tại mà ý nghĩa nguyên thủy bất động của sự vật vẫn chưa tìm
thấy. Thảo Trường dùng những tra vấn khắt khe nhưng chân thành của con người
trí thức có đức tin, để nhìn con người và chiến tranh! Cả ba dụng văn nhưng nếu
Mai Thảo làm xiếc với chữ, Thanh Tâm Tuyền khiến con chữ sắc lạnh và Thảo Trường
nung lửa cho từng chữ dùng! Sáng Tạo đã mở đường cho những người làm văn nghệ mới
từ nay rủ nhau lên đường, đã có công gây hứng khởi, khai phá những cái mới.
Trong phỏng vấn của tạp chí Văn vào năm 1971, Mai Thảo đã nhìn nhận :
"Tờ Sáng Tạo là của những thí nghiệm và những mở đường (…) Tôi không nhìn
Sáng Tạo như nơi phát xuất và hình thành một dòng văn học nghệ thuật. Lớn chuyện
quá. Một tinh thần nào, một cách thế nào thì có" (3). Sau khi đã thử
"phóng cái lao ý thức về đằng trước" và chối bỏ đằng sau, những thành
quả của văn nghệ tiền chiến – Mai Thảo và nhóm của ông rất dị ứng với quá khứ!
Họ khẳng định:"Những khuynh hướng mới là những trở thành tất yếu và biện
chứng của một quá trình đổi thay và tiến hóa của nghệ thuật hiện đại Việt Nam"
(4). Nói chung, Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Tô Thùy Yên là những thành công, mới
mẻ – nhưng xét cho cùng Mai Thảo, Tô Thùy Yên vẫn chưa rời cái nền cũ, hồn xưa.
Quách Thoại, Doãn Quốc Sỹ, Nguyễn Sỹ Tế xưa, khuôn phép hơn nữa, còn Duy Thanh,
Thạch Chương đã sớm dừng lại ở những thử nghiệm hiện sinh buông thả như người
Âu-châu!
Nhóm "Bách Khoa" lúc đầu là nơi tụ tập những
người kháng chiến cũ như Huỳnh Văn Lang, Phạm Ngọc Thảo, Nguiễn Ngu Í, Lê Ngộ
Châu, Võ Phiến,,…, một số xuất thân, xuất hiện, nhưng không quần thành “nhóm
văn-học” theo đúng nghĩa hẹp, khởi hành từ mục-đích chính-trị với nhiều thể loại,
đề mục chứ không chỉ thuần sáng-tác. Với 18 năm hiện diện, Bách Khoa đã
có những đóng góp văn-học đáng ghi nhận: hai cuộc phỏng vấn của nhà báo Nguiễn
Ngu Í về truyện ngắn Việt và ngoại quốc hay nhất, bắt đầu từ ngày 15-11-1958,
và về quan niệm sáng-tác của các nhà văn, từ số 101 (11-3-1961), cùng nhiều bài
viết, nghiên cứu có giá trị. Bách Khoa còn là đất thử mùa của chủ
nghĩa hiện sinh, với những bài viết về trào lưu văn-học và triết học cũng như một
số tác giả, triết gia. Cũng là nơi để các những tác-giả xuất hiện lần đầu hoặc
những cây bút trẻ về thơ cũng như về văn.
Nhóm "Nhân Loại" của những người miền Nam, một
số tiếp tục … kháng chiến xoay ra chống chính quyền miền Nam, sau báo đình bản
và nhiều người vô bưng theo cộng sản như Lý Văn Sâm, Trang Thế Hy, Lê Vĩnh Hòa hoặc tiếp tục nằm vùng như Ngọc Linh, Sơn Nam,…
Nhóm Quan Điểm gồm Nguyễn Đức Quỳnh, Vũ Khắc Khoan, Mặc
Đỗ, Nhuệ Hồng,… với nhiều tham vọng chính trị, văn hóa. Đứng đầu nhóm là Nguyễn
Đức Quỳnh chuyển từ Đệ Tứ sang trí thức tiểu tư sản, lập thuyết, xây dựng một nền
nhân bản mới, với đồng chí mới cũ, nay đề cao vai trò của giới này trong một xã
hội tiến bộ, đề cao và chứng tỏ sự tự do của lý trí, Họ tin tưởng vai trò lãnh
đạo của những người nhận sự giáo dục Âu Tây, chống lại sự lãnh đạo của giai cấp
vô sản, cộng-sản, chống cả giới tư bản và thành phần nho sĩ. Đối với giới làm
văn nghệ từ đất văn vật vào, Nguyễn Đức Quỳnh đã một thời ảnh hưởng một số trí
thức, văn nghệ sĩ và "lý thuyết gia" văn nghệ trong số có những thành
viên của Sáng Tạo, Quan Điểm, qua những buổi gọi là "đàm trường viễn kiến".
Nhóm Đại Học: Đây không phải là nhóm văn-nghệ nhưng “xúc
tác” cho nền văn học hiện đại, gồm các giáo sư các môn ngành khác nhau (Văn,
Triết, Sư phạm, Sử địa, Nhân chủng, v.v...) đã cộng tác hoặc biên tập tờ tạp chí Đại
Học của Đại học Huế. Bài vở trên tạp chí này vượt ra ngoài khuôn khổ giáo
khoa cổ điển để đưa độc giả (và sinh viên) đến những chân trời mới, khác, hiện đại
hơn, khai mở hơn! Nhà xuất-bản Đại Học từ 1958 in các tác phẩm triết
học, giáo khoa, sử địa, v.v... Viện Đại học Huế đã đi tiên phong trong việc dùng
tiếng Việt giảng dạy ở bậc đại học, nhờ thể chế tân lập, đã là bằng chứng hùng
hồn cho thể chế tự trị đại học ở miền Nam.
Nhóm Chỉ Đạo chủ động ban đầu gồm một văn nghệ sĩ di cư từ
phía Bắc vào hợp với những sĩ quan trẻ của Quân đội Quốc Gia Việt Nam (do người
Pháp trao quyền lại ngày 25-4-1956). Nhóm muốn trực diện với chủ nghĩa Cộng
sản, đương đầu không lựa chọn đối mặt với chủ nghĩa CS và CS Hà Nội; việc làm
và thái độ được các biến cố dồn dập xác nhận là đúng đắn và thiết yếu (chính
CSVN chia đôi đất nước lúc đó là Quốc Gia Việt Nam đã được nhiều quốc gia thừa
nhận; rồi vụ Nhân Văn giai phẩm ở miền Bắc, Hà Nội thành lập MTGPMN,…). Chính
quyền cần có một chính sách văn hóa và cố dựng một chủ thuyết cho miền Nam
không cộng sản, nhóm đã góp phần đi tìm và gầy dựng căn bản cho một nền văn hóa
chính trị mới, đã phải ngưng sau biến cố 1-11-1963.
Nhóm Văn Hóa Ngày Nay do Nhất Linh chủ trì làm sống
lại không khỉ tiền chiến nhưng cập nhật để nhắm thành văn chương vượt
không gian vượt thời gian,… Ngoài ông ra, là những cây viết mới Nguyễn Thị
Vinh, Linh Bảo, Duy Lam, Tường Hùng, Nhật Tiến,… Nguyễn Thị Vinh và Nhật Tiến
là những cây bút vững vàng: người trước từ luận đề cách-mạng pha lãng-mạn đi đến
khai thác tâm lý, người sau đi sâu và những vấn-đề xã-hội và giáo dục. Nhất
Linh cũng như dư vang của Tự Lực văn-đoàn đã không được những người làm văn nghệ
mới đón nhận tích cực lắm; trở thành đề tài tranh luận chối bỏ của những người
làm văn nghệ "hôm nay" trên Sáng Tạo và cả trên Nghệ
Thuật khi nhóm này đã rã. Tác phẩm của Tự Lực văn đoàn được đưa vào chương
trình Việt văn, đã được chính yếu đọc bởi giới học sinh. Độc giả nói chung tìm
đến những tác giả và tác phẩm mới hơn, trong số có những tác giả mới của nhóm Tự
Lực văn-đoàn như đã nói ở trên. Nhất Linh thất bại đến với giới trẻ, hết sinh lực
và hợp thời đại, qua bộ Xóm Cầu Mới cũng như tạp chí Văn Hóa Ngày Nay,
nhưng tinh thần gọn sáng được tiếp nối với Nguyễn Thị Vinh, Nhật Tiến. Chính Thế
Uyên, một người cháu của Nhất Linh cũng là một nhà văn mới vô nghề cũng đã phủ
bác văn chương của Tự Lực văn đoàn (5). Từ năm 1960 trên các tạp chí văn nghệ
Sài Gòn đã có những bài luận công tội của Nhất Linh đối với văn học.
Nhóm Tinh Việt văn đoàn gồm Phạm Đình Khiêm, Phạm Đình
Tân, BS Nguyễn Văn Thọ, …. chủ trương đem Đạo vào Đời và Đời vào Đạo. Họ có cơ
quan Văn Đàn và từ năm 1958 lập hai giải thưởng văn học Trương Vĩnh
Ký và Lecomte de Nouy. Nhóm viết và dịch với mục đích phổ biến giới thiệu những
tư tưởng mới, nhất là của Thiên Chúa giáo! Văn Đàn đã chống văn
chương hiện sinh ngoại nhập với các giáo sư Nguyễn Văn Trung, Trần Bích Lan,
Nguyễn Khắc Hoạch và các nhà văn mới của Sáng Tạo, Hiện Đại và Thế
Kỷ Hai Mươi - như đặt vấn đề “luân lý và văn học” hay tính cách luân lý
trong văn học - tức lý luận theo Camus và Sartre của giáo sư Nguyễn Văn Trung
mà có người gọi lối viết đề cao tình dục và nghệ thuật đen “cũng là phiến loạn
văn-hóa” (6). Nhóm còn chống Trần Thanh Hiệp lý thuyết gia nhóm Sáng Tạo, diễn
thuyết "Về viễn tượng văn nghệ miền Nam" tại Câu Lạc Bộ Văn Hóa
(1-8-1960) đã đi quá xa khi xổ toẹt văn học miền Nam trước khi ông di cư vào.
Hai nhóm khác của Thiên Chúa giáo cũng đã đóng góp nhiều cho
nền văn học giai đoạn này: Văn Bút Trần Lục khi di cư vô Nam đã xuất bản hàng
trăm tài liệu và tác phẩm, phía các thành viên của Học-hội Ra Khơi thuộc địa phận
Bùi Chu như các linh mục Kim Định, Trần Văn Hiến Minh, Vũ Ngọc Trác, Trần Thái
Đỉnh, Lê Tôn Nghiêm, Hoàng Sỹ Quý, Đỗ Quang Chính, Nguyễn Hưng,… đã xuất bản
nhiều tác phẩm về triết học Đông Tây, Việt học và ngữ học rất đáng kể. Riêng
linh mục Kim Định đã có công đặt nền móng khoa học cho triết học Việt Nam.
Các “nhóm” khác có thể kể: nhóm có thể gọi là “hiện-đại” với
các tạp-chí ban đầu như Hiện Đại, Thế Kỷ Hai Mươi,… Nhóm Văn với
Trần Phong Giao, Mai Thảo, Trần Thiện Đạo, Nguyễn Xuân Hoàng, Hoàng Ngọc Tuấn,
và nhiều cây bút trẻ. Nhóm Văn Học lúc đầu Dương Kiền, Phan Kim Thịnh
tiếp nối và chủ động phần lớn nhà văn thơ miền Trung. Nhóm Ngàn Khơi (1963
tiếp với Tiếng Nói 1966) lạc lõng tách khỏi một số nhóm đã dẫn với Trần
Đức Uyển, Nguyễn Hữu Đông,Trần Dạ Từ, Nhã Ca, Đỗ Quí Toàn, Nguyễn Nghiệp Nhượng,…
Nhóm Thái Độ của Thế Uyên, Nguyễn Đông Ngạc và Nguyễn Tường Giang với
sự góp mặt của Duy Lam, Thái Lãng,… Nhóm Trình Bầy gồm nhiều giáo-sư,
trí thức và văn-nghệ sĩ `dấn thân` "tiến bộ", cổ xúy một loại
văn-chương phản chiến, chính trị nhập cuộc,… Nhóm Giữ Thơm Quê Mẹ chuyên
văn hóa dân tộc và Phật giáo. Các nhóm trẻ có Ý Thức, Trước Mặt, v.v... Vào những năm cuối trước 1975 có những nhóm khác muốn làm mới văn chương
như Chủ Đề, Văn Chương,…
Về báo chí, thời đầu bình lặng, thời sau biến cố
1-11-1963 đa dạng, trăm hoa cùng nở; nở theo chính trị và biến động của một miền
Nam hết an bình. Nhà báo làm chính trị, "chầu rìa" như một số đảng
phái bắt đầu hết hậu thuẫn của dân chúng. Khi chiến tranh và xáo trộn lên cao độ,
đã có những tờ báo chui của sinh viên và trí thức, "góp phần" gây xáo
trộn thêm miền Nam. Cũng là thời của nhiều nhóm tranh đấu chính trị tập trung
quanh các báo Thái Độ, Việt, Lập Trường, Hành Trình, Đối Diện, … với
những nhà văn dấn thân như Phan Nhật Nam, Ngô Thế Vinh, Nguyên Vũ, Thế Uyên,…
hay phản chiến như Kinh Dương Vương, Nguỵ Ngữ, Trần Hữu Lục, Thế Vũ, v.v... - những
phẫn nộ của họ không được chú tâm của người cùng chiến tuyến, vài người trong số
sẽ bị đối phương xử dụng, tác phẩm của họ trở nên vô dụng trong một xã hội quay
cuồng bởi những giá trị khác hơn.
Về tạp chí văn học, Sáng Tạo đã mở lối đi mới cho
văn chương “hôm nay”, tờ Văn (số 1, 1-1-1964), tương đối sống lâu nhất
và đã đóng góp nhiều cho việc hiện đại hóa văn nghệ miền Nam. Qua ba đời Trần
Phong Giao, Mai Thảo và Nguyễn Xuân Hoàng, nhưng thời họ Trần tạp chí phẩm chất
cao, có chiều hướng xây dựng một nền văn nghệ mới, hiện đại và đa dạng
đông tây; đã có công giới thiệu các tác giả, công bố nhiều văn liệu đặc biệt và
khám phá nhiều cây viết trẻ (như Y Uyên), có những số báo độc đáo về Triều Sơn,
Nhất Linh, Nguyễn Đức Quỳnh, Hàn Mặc Tử, Hồ Biểu Chánh, v.v... Văn Học của
Phan Kim Thịnh là tạp chí cũng đã góp nhiều công sức cổ võ một nền văn chương mới
và ghi dấu nhiều chủ đề văn học Việt Nam và thế giới. Báo-chí đã là đất dụng võ
và sinh kế của nhiều nhà văn, do đó báo chí đã vô tình hại đến sự nghiệp các
nhà văn nhà thơ đó. Nhưng nói chung, các tạp chí cũng như tuần báo, nhật báo nếu
không thiên về nghệ thuật, văn chương thì cũng chính trị đảng phái, phe nhóm, …
nhưng tất cả đã không tích cực chống Cộng (ngoại trừ báo của chính phủ và quân
đội)! Đó cũng là lý do người Việt sẽ bỏ nước ra đi và một nền báo-chí hải-ngoại
hình thành sau ngày 30-4-1975!
Về thi ca, nếu Thơ Mới dù tự do hơn, phóng túng hơn
thơ cũ nhưng thường ở trong khuôn tế nhị, thơ mộng, thì thơ Tự do đã “giải
thoát” thi tứ cho một số nhà thơ, và đến thời sau 1-11-1963 nhất là ở những năm
chiến tranh tăng cường độ, tâm tình con người giao động nhiều, mất mát thua thiệt
nhiều, như bất lực trước tàn bạo của chính trị và chiến tranh, đã có những giọng
thơ khinh bạc, như Nguyễn Bắc Sơn, cũng là thời thơ văn bốc lửa của miền Trung
địa đầu của miền Nam. Miền Trung đã xôi động với những biến cố Phật giáo 1963,
1965, đại học Huế, nhóm Lập Trường, rồi biến cố Tết Mậu Thân, cổ thành Quảng Trị,
v.v..., với những cây viết trẻ Trần Vàng Sao, Thái Luân, Nguyễn Nho Sa Mạc, Luân
Hoán, Mường Mán, Hoàng Lộc, Thành Tôn, Thái Tú Hạp,…Miền Trung đã chứng tỏ thiết
yếu cho văn học miền Nam; so với tỉ lệ dân số, người đọc ở đó đã nhiều mà người
viết cũng nhiều!
Thơ thời này còn có những khuynh hướng triết lý, về phận người
và vũ trụ như thơ Phổ Đức, thơ Thiền Bùi Giáng: một phương tiện giải thoát cuộc
sống khó khăn hoặc chính trị không lối thoát. Thơ ảnh hưởng Phật giáo có Phạm
Thiên Thư, Nhất Hạnh, Hoài Khanh, Phạm Công Thiện, Xuân Phụng,… Song hành có
thơ Vũ Hoàng Chương với Rừng Phong (1954) và nhiều thi tập sau đó lúc
đầu còn phong cách, dù vẫn cái buồn chán chường cuộc đời và tâm sự sống sót sau
cuộc chiến tranh, nhưng sau thành thù tạc và lạc lõng giữa thời đại hết còn là
của thi nhân. Đinh Hùng với Mê Hồn Ca đem đến cho văn học Việt Nam một
thế giới huyền sử hoang đường của thời huyền thoại, như cánh tay nối dài của
tuyên ngôn Dạ Đài thuở 1943, sẽ trong sáng gần cuộc đời hơn với Đường Vào
Tình Sử năm 1961. Thơ tình yêu có hiện tượng Nhất Tuấn với các tập Truyện
Chúng Mình, tình ngang trái vì hoàn cảnh phân ly của đất nước nhưng vẫn có chỗ
cho hy vọng, không bi thảm, của người thanh niên đã khoác áo lính. Nguyên Sa là
một hiện tượng đáng kể khác nhưng chỉ vào đầu giai đoạn. Trần Dạ Từ đã có Thuở
Làm Thơ Yêu Em, Phạm Thiên Thư với Động Hoa Vàng, v.v... Hoàng Trúc Ly, Cung
Trầm Tưởng, Kiên Giang, Trần Tuấn Kiệt, Lệ Khánh, Cao Mỵ Nhân,… đã để lại nhiều
bài thơ tình đẹp. Miền Đông có Nguyễn Tất Nhiên đã là hiện tượng với những vần
thơ học trò ca tụng tình yêu được phổ nhạc và phổ biến rộng rãi nhất là trong
giới học sinh, sinh viên!
Về kịch, Bão Thời Đại của Trần Lê Nguyễn, Thành
Cát Tư Hãn của Vũ Khắc Khoan đáng được ghi nhận, bên cạnh những đóng góp của
Thanh Tâm Tuyền, Doãn Quốc Sỹ, Ngô Xuân Phụng, Nghiêm Xuân Hồng, Phan Tùng Mai,
v.v...
Ngôn ngữ phong phú ra, nhiều ngành triết học, khoa học,
văn chương bành trướng với sự lớn mạnh của các phân khoa Văn và các viện đại-học
công cũng như tư. Triết lý, văn học Phật giáo phát triển với sự thành lập Viện
đại học Vạn hạnh, với những tạp chí Tư Tưởng, Vạn Hạnh, Giữ Thơm Quê Mẹ,
các nhà xuất bản Lá Bối, An Tiêm, Ca Dao… các tác giả Nhất Hạnh, Võ Hồng, Hoài
Khanh,… Phía Công giáo với các viện đại học Đà-Lạt, Minh Đức, Thụ Nhân,… góp
phần phát triển bộ môn triết học và ngôn ngữ học cũng như văn học với các công
trình của các giáo sư và linh mục Trần Thái Đỉnh, Lê Tôn Nghiêm, Lê Văn Lý, Cao
Văn Luận, Nguyễn Văn Thích, Hoàng Sỹ Quý, Nguyễn Khắc Xuyên, Kim Định, v.v... Về
văn học, Bùi Xuân Bào, Bùi Tuân, Võ Long Tê, Phạm Đình Tân, Nguyễn Văn Trung,
Thảo Trường, v.v... cũng như các nhóm Nhận Thức (Huế), Tinh-Việt văn-đoàn, Sống Đạo,
Phương Đông, Đối Diện, v.v... đã góp phần gây ý thức tôn giáo và góp phần nhận thức
trách nhiệm trần gian, bám sát thời sự của chiến tranh và xã hội nhiều giao động.
Ở miền Nam từ sau đệ nhị thế chiến, một luồng gió tự do cá
nhân đến từ Âu châu hiện sinh. Cá thể là chính, là khởi điểm đồng thời là trạm
tới của mọi giá trị. Ý nghĩa cuộc đời chỉ có thể có từ kinh nghiệm cá nhân mỗi
người, và tự do lựa chọn, như một số nhân vật của Thanh Tâm Tuyền, Dương Nghiễm
Mậu và Nguyễn Đình Toàn. Nay không còn khuôn mẫu văn hóa chung, phổ quát, trừu tượng;
nay chỉ có chủ thể mà không còn khách thể! Ngôn ngữ trở thành âu lo chính, trở
thành sống chết, quan trọng, chứ không phải không có cũng chẳng sao. Văn chương
với ngôn ngữ như hình với bóng; có văn chương, ngôn ngữ mới sống và trưởng
thành. Ngôn ngữ trong một hoàn cảnh nào đó, có thể đem đến tự tin, nói như
Jean-Paul Sartre, văn chương một thời đại vong thân khi tự nó không dứt khoát
làm chủ mà còn lệ thuộc những quyền lực đời hoặc một ý thức hệ, khi văn chương
tự xem như phương tiện, công cụ thay vì phải là mục đích vô điều kiện. Thành ra
văn chương khoác chiếc áo siêu hình, như từ chối hiện thực, đời thường. Đi xa đến
những tưởng là vô nghĩa, phi lý, trong thực tế là những tư duy thâm sâu, và
chính ngôn ngữ và sáng tạo trong ngôn ngữ đã đem lại tính cách văn
chương cho văn, thơ, và kịch.
Văn nghệ trở thành phương tiện hành động, phản kháng, trong một
cuộc đời phi lý, như chiến tranh, như những cái chết oan khiên của người thân
hay bạn hữu, của nạn nhân đời thường. Người tuổi trẻ nhận ra văn chương không
phải là chốn trốn tránh sự thực, thực tại, mà là phải đáp ứng nhu cầu hôm nay
và là để thuyết phục. Tiếng bom, những viên đạn lạc, những người bạn nằm xuống
vì lựa chọn chiến tuyến hoặc nạn nhân vô tình. Nhiều người làm văn nghệ trẻ thập
niên 1960-1970 đã đi đến dấn thân - hoặc tưởng là như vậy, để gạt bỏ những sợ
hãi bất tường của đời thường - cái hãi sợ mà Heidegger từng nói đến, đưa cá
nhân đến đối đầu với hư vô và sự phi lý trước cái phải lựa chọn! Cuộc kiếm tìm
cái nhân cách, một cái tính cách hiện đại hóa, thời thượng,… Khởi từ ý tưởng định
mệnh khó hiểu, cái số mệnh nghịch thường với con người, với tự do chân chính.
Con người luôn bị định mệnh đe dọa, vậy thì viết là để xác định tự do vì
hãi sợ không có thật!
Văn học miền Nam thời này (cũng như của thế kỷ XX nói chung)
cũng đã có cái thị kiến to lớn, loại viễn kiến, có tham vọng sâu xa, đụng đến
phần sâu thẳm: văn học này vì thế có hai đặc điểm trội bật là chính trị và siêu
hình, triết lý. Tình cảnh của một tập thể dù muốn hay không cũng tự chính trị
hóa, trong mọi sinh hoạt, kể cả văn chương đã ảnh hưởng chăng? Có thể nói công
việc nghị luận, nghiên cứu hay quan sát sinh hoạt văn học cũng là một cách làm
văn học, vì tập thể, vì tương lai, mà nội dung cũng có thể tải những tâm tình,
nguyện vọng của một thế hệ, của những người chứng. Đưa đến tính cách thời gian
của văn học, nhất là văn học ở ngoài nước, vì những công việc văn chương này
luôn hàm ý phê phán quá khứ và hiện tại, luôn như tìm cách rọi ánh sáng vào
bóng tối ám của bạo lực, của một tập thể chuyên quyền, như tìm cách nói lên tiếng
nói bị vùi dập, bị đẩy vào câm lặng tuyệt đối!
Nhiều phương pháp nghiên cứu và phê bình được thử
nghiệm và sử-dụng. Phương pháp phân tâm từ Freud đi tìm trong tiềm
thức, tuổi thơ của tác giả - bỏ ý thức để đi vào lãnh vực tiềm thức, trực giác,
những ấn tượng, cảm xúc, ám ảnh đau thương thời thơ ấu của nhà văn thơ chẳng hạn,
như Đỗ Long Vân khi viết về Chế Lan Viên. Phương pháp xã hội học thì
tìm trong bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội chung quanh tác giả để cắt nghĩa
tác phẩm. Đi xa và một chiều biến thành phương pháp phê bình duy vật của K.
Marx, dựa trên lập trường gọi là giai cấp, cách mạng và chủ nghĩa hiện thực xã
hội chủ nghĩa, dựa trên quá trình phát triển của xã hội và của lịch sử. Phê
bình hiện sinh, nói đến con người như một cái gì do con người tự tạo, một hiện
hữu tiên thiên trước yếu tính. Thuyết phê bình văn học "thi tứ không
gian" (La poétique de l’espace) của Gaston Bachelard được Lê Tuyên áp dụng
trong các giáo trình ở đại học văn khoa Huế vào thập niên 1960, về ca dao tục
ngữ, Kiều, Cung Oán ngâm khúc và đã xuất bản tập Chinh Phụ Ngâm Và Tâm Thức
Lãng Mạn Của Kẻ Lưu Đày năm 1961. Cấu trúc luận (Lévi-Strauss,
Michel Foucault, …) từ thập niên 1960 khai tử "tác giả", chỉ nhắm văn
bản, cấu trúc của tác phẩm là cái xuất hiện trí thức của tác giả, của con người.
Phương pháp chống nhân bản, có thể đưa đến phong trào sinh viên 1968, chống chiến
tranh Việt Nam và đưa đến phong trào "tiểu thuyết mới" chủ trì cái chết
của tác giả. Người viết mang mặt nạ, cũng là thời của tiểu thuyết thực nghiệm
(experimental novels), tiểu thuyết phá thể - gốc gác, dấu vết triết học Marx đặt
nặng vai trò sản xuất và vai trò của nó trong lịch sử. Huỳnh Phan Anh ít nhiều
xử dụng những phương pháp này. Đỗ Long Vân tìm "con đường tơ lụa"
trong Kiều và tìm dấu ấn ngôn ngữ giúp tìm dấu vết con người trong Nguồn
Nước Ẩn Trong Thơ Hồ Xuân Hương. Các phương pháp, lý thuyết đó có thể là những
phương tiện, những lăng kính, những cách thức để hiểu văn học Việt Nam, đã là
những đóng góp tốt đẹp và thiết yếu.
Một nền văn nghệ mới khai sinh từ kinh nghiệm thế chiến thứ
nhì với những Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Simone de Beauvoir, Françoise
Sagan,… là một nền văn nghệ có tính chất triết lý "gần" con người và
cuộc đời trần gian, xa thần quyền. Nhiều khuynh hướng văn nghệ mới được các
giáo sư trẻ du học từ Âu châu về phổ dương, các ông Nguyễn Nam Châu, Nguyễn Văn
Trung (Hoàng Thái Linh), Nguyên Sa Trần Bích Lan, Nguyễn Khắc Hoạch,… trên các
tạp chí Đại Học của viện đại học Huế và các tạp chí văn nghệ mới Sáng
Tạo, Thế Kỷ Hai Mươi, Hiện Đại, v.v. Nhiều cây viết khác cũng góp phần giới
thiệu những trào lưu văn nghệ mới, hiện tượng luận, Heidderger, và siêu hình học,
Nietzche,… như Bùi Giáng, Tam Ích, Phạm Công Thiện, Đặng Phùng Quân, Trần Đỗ
Dũng, Lê Huy Oanh, Trần Thiện Đạo, Trần Phong Giao, Nguyễn Nhật Duật, Huỳnh
Phan Anh, Cô Liêu Vũ Đình Lưu, Hoài Khanh, v.v... Những cây viết thiên Cộng ở miền
Nam như Vũ Hạnh, Lữ Phương, Thế Nguyên, Nguyễn Trọng Văn liên tục theo dõi và tấn
công những người làm văn nghệ khác, luôn nhân danh những "giá trị"
chính họ không áp dụng. Cô-Liêu Vũ Đình Lưu, Bùi Đức Uyên, Trần Văn Nam, … có
những đóng góp phê bình nghiêm chỉnh hơn!
Từ 1964, trong số những người làm văn nghệ xuất hiện một
khuynh hướng triệt để hơn. Họ không bằng lòng với thành quả đang đạt được. Một
trong những người đó là Nguyên Sa chủ trương nghệ thuật phải hay và không làm
văn nghệ theo phe nhóm hẹp hòi vẫn thường hay "múa gậy vườn hoang như ông
viết trong Một Bông Hồng Cho Văn Nghệ " (7). Ông đã nhìn lại
quãng đường văn nghệ thời vừa qua, và đã kết án đó là một "nền văn chương
trú ẩn" (8). Ông kết tội những người làm văn nghệ thời Sáng Tạo trong đó
có ông, đã phủ nhận văn học "lãng mạn" của tiền chiến "một cách
mù mờ". Ông cho rằng chủ trương văn nghệ mới của Sáng-Tạo đã "vội vã,
làm giản lược nhãn quan phán xét, làm phủ nhận thiếu vững chắc". Theo ông,
các nhà văn thời Sáng Tạo "chỉ chê văn chương lãng mạn. Tức là chúng tôi
có thể làm văn chương hiện sinh. Chúng tôi có thể làm văn nghệ dấn thân. Chúng
tôi có thể làm tiểu thuyết mới". Tuy nhiên "đó là sự buồn bã ghê gớm
của thế hệ năm mươi sáu mươi. Tiền chiến buồn bã bao nhiêu thì chúng ta buồn bã
bấy nhiêu. Bởi vì những động đá trú ẩn. Tiền chiến và năm mươi sáu mươi vẫn là
những nền văn nghệ trú ẩn trong những động đá kiên cố. Vẫn là những nền văn nghệ
bình an và kỹ lưỡng" vì "chúng ta chỉ yêu mến cái mới đã được chấp nhận.
Chúng ta chỉ sáng tạo trong khuôn khổ (…) làm mới trong kích thước của cái mới
đã được mang lại bởi những người làm văn học nghệ thuật không phải là chính
mình. (…) Ta chỉ là những người học trò tốt" bắt chước hiện sinh, hiện thực
xã hội. Nguyên Sa và một số trí thức của tờ Đất Nước đi đến quyết định
"Nhớn rồi,… phải rời bỏ những vùng trú ấn cũ,… những động đá cần thiết
cho mùa Đông nhưng tù hãm lắm, tê liệt lắm" để "dấn thân",
"dân tộc" "đi về trước mặt. Đi đâu? Chưa biết. Đó là cuộc phiêu
lưu". Có thể "sự khám phá thần thánh" mà "cũng có thể là sự
gục ngã. Gục ngã vì dại khờ. Gục ngã vì điên loạn. Nhưng trong văn nghệ, cũng
như trong tình ái, chẳng thà gục ngã trong dại khờ còn hơn sống mãi trong khôn
ngoan. Chết ở chân trời thử thách, chết trong cuộc phiêu lưu còn hơn sống mãi tầm
gửi trong động đá trú ẩn êm ấm". Khi Nguyên Sa viết những dòng trên là lúc
văn chương "chính trị" của những Nguyễn Mạnh Côn, Mai Thảo, Võ Phiến,
Doãn Quốc Sỹ, v.v... không còn đánh động được người đọc, làm như đã xong nhiệm vụ
những năm đầu xây đựng nền tảng của một miền Nam không cộng sản. Thời gian sau
đó cũng đã trả lời một cách oái oăm rằng văn chương hướng về dân tộc và tôn
giáo sẽ là một thất bại khác - ít ra đã không tạo ,được những cây bút nỗi tiếng
như vào thời cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960.
Trào lưu hiện sinh đã đến với các nhà văn thơ miền
Nam thuộc nhóm Sáng Tạo, tạp chí Văn, Văn Học, Nghệ Thuật,… Đời là
phi lý, là hố thẳm không thể vượt qua vì luôn hiện hữu giữa con người và thế giới,
giữa khát vọng con người và sự bất lực của thế giới bên ngoài thỏa mãn cá nhân!
Con người xa thần quyền, chỉ biết giá trị của hiện tại và thực tại, lo sống cho
cá nhân và hôm nay (Bếp Lửa, Tuổi Nước Độc,..), đời sống thì buồn tẻ mà cá nhân
thì xác thịt và cảm tính mạnh hơn (Bốn Mươi, Vòng Tay Học Trò, Tôi Nhìn Tôi
Trên Vách, Sám Hối,…). Từ những rã rời, tuyệt vọng do xã hội thời chiến đưa tới,
vài năm sau làn sóng hiện sinh thời thượng là mốt "tiểu thuyết mới" đến
từ Pháp với Huỳnh Phan Anh, Hoàng Ngọc Biên, Nguyễn Xuân Hoàng,… Một loại
"phản tiểu thuyết", nói như Jean-Paul Sartre, đối thoại và độc thoại
cùng tình cảm nội tâm trộn lẫn, thứ tự thời gian đảo lộn, không cần đến cốt
truyện, có khi không cả người kể. Nhân vật thường ở ngôi thứ ba (il, elle, on).
Một thế giới rất "khách quan", ở ngoài! Alain Robbe-Grillet, người từng
được R. Barthes gọi là "tiểu thuyết gia của cái nhìn khách quan", đề
nghị tiểu thuyết mới để đáp ứng với cuộc sống mới, nơi đó thế giới hết vững lặng,
hết còn ý nghĩa hiển nhiên, con người vừa chính diện vừa phản diện, đổi luôn và
đầy trục trặc. Hết cái thời tiểu thuyết với nhân vật có cá tính như những nhân
vật của Balzac chẳng hạn, vững vàng và rõ nét!
Khuynh hướng tiểu thuyết về dấn thân và thân
phận con người nổi từ thập niên 1930 ở Pháp, một thể loại không chấp nhận
giải trí suông, mà đánh động lý trí bằng cách đưa tới phạm trù bi đát của phận
người. Nhân vật thường tiêu biểu cho một giá trị. Tiểu thuyết từ nay là một dấn
thân, một nếp sống hoạt động. Céline, rồi Malraux xem tiểu thuyết hiện đại là
"một phương tiện thích hợp nhất để nói đến cái bi đát, chứ không chỉ là một
khám phá cá nhân". Khuynh hướng tiểu thuyết dấn thân đậm nét văn học miền
Nam từ giữa thập niên 1960 với những Thế Uyên, Phan Nhật Nam, Trần Hoài Thư,…
trước khi trở thành phản chiến. Dấn thân tự do trình bày, đem cái Tôi, cả trần
truồng, trong một thế giới suy đồi, dù tự do, bên cạnh những đòi hỏi giá trị
văn hóa hoặc lòng tin. Văn chương thật sự phản kháng khi có đe dọa, bủa vây :
Ngô Thế Vinh, Phan Nhật Nam, Nguyên Vũ,… Từ phản kháng, có những nhà văn đi đến
đối đầu đòi lật đổ chế độ, sau rõ ra do chỉ thị chứ chẳng lòng thành gì: Vũ Hạnh,
Thế Nguyên, Trần Hữu Lục, Nguỵ Ngữ, Trần Vàng Sao,…
Kỹ thuật viết thay đổi! Phải chăng có thể nói đến những
"thử nghiệm", "tiến bộ", "cải đổi" theo thời gian
sự nghiệp và kinh nghiệm? Nguyễn Đình Toàn là một thí dụ điển hình. Tiểu thuyết
đầu Chị Em Hải xuất bản năm 1961, cốt truyện, nhân vật rõ rệt và động
tác giản dị. Tác giả chi tiết ở những mô tả y phục và cử chỉ nhân vật. Ý tưởng
làm nền có thể đạo đức, triết lý, nhưng chỉ mới ở ngưỡng cửa những ý tưởng phi
lý, buồn nôn. Tình yêu như một "thú" đau thương. Hải ham đọc sách,
thông minh nhưng lãnh đạm đến với tình yêu, lần đầu là căn gác lỡ lầm đáng tiếc!
Những người tuổi trẻ này sống với "những khắc khổ đau đớn của cuộc đời vấy
lấy họ. Vì họ đọc sách và biết nhiều họ sống lý tưởng nhưng lại biết rõ mình viễn
vông và sự thất vọng tàn của họ (…) Họ thu mình trong chiếc vỏ cứng của cô đơn.
Đó là một sự kiêu ngạo vô lý. Nhưng chính đó cũng là cứu cánh của họ. Nếu đập vỡ
cái vỏ ấy, họ không còn là họ nữa, có thể họ sẽ tự tử vì không chịu nổi cái vô
lý của hiện hữu mình…". Đến Những Kẻ Đứng Bên Lề (1964), nhân vật
phức tạp hơn, có sinh khí hơn, trong một cuộc sống đày bất trắc của chiến
tranh. Thái, nhân vật chính, sống buông thả, sa đọa, nhưng cuối cùng bỏ Sài Gòn
để trở về với biển cả. "Tôi là một kẻ viễn vông, ưa suy nghĩ như một cái
cây tự mọc lá" (Bản Giao Điểm, 1964, tr. 25). Con Đường (1967)
đánh dấu một chặng đường mới trong việc tìm kiếm kỹ thuật và ngôn ngữ, trước
đó, ông "thường bận tâm về vấn đề của cuốn tiểu thuyết sẽ viết, kể từ cuốn Con
Đường tôi bận tâm về vấn đề viết chính cuốn tiểu thuyết đó nhiều hơn"
như lời ông xác nhận trong một phỏng vấn của tạp chí Văn (số 207, tr
101). Đến Áo Mơ Phai (1972), giải thưởng Văn-học Nghệ-thuật 1973, yếu
tố "truyện" nhường chỗ cho "truyện kể" để tác giả kể hồi ức,
kỷ niệm. Truyện là cuộc sống bình thường của những nhân vật vốn là bạn hữu và
gia đình trong chốn không gian đó! Mất mát và đợi chờ là nội dung của truyện, nếu
người đọc muốn ngừng lại ở một nội dung, một cốt truyện, một thảm kịch. Kỹ thuật
tiến đổi, như tác giả xác nhận: "Mỗi tác phẩm đã viết ra như que diêm đã
được đốt cháy, nhà văn có bổn phận phải sang tạo, dù rằng toàn bộ tác phẩm chỉ
là sự nối dài từ cuốn đầu tiên. Nhiều người đã nói tôi dùng lối viết quá dài, cả
trang không chấm trong Áo Mơ Phai này mới mang đủ sắc thái không khí của Hà Nội.
Nhân vật chính trong tác phẩm không phải là những nhân vật được nhắc tới trong
sách mà chính là thành phố Hà Nội. Ai sống ở nơi này thường có cái cảm tưởng
đang song trong một giấc mơ, có lẽ là giấc mơ không bao giờ phai nhạt với sương
mù cơn mưa sướt mướt hơi lạnh của mùa thu… Áo Mơ Phai thoát ra từ cơn mơ đó từ
khi tôi xa Hà Nội mới 17 tuổi…" (9).
Kỹ thuật của Dương Nghiễm Mậu trong Đêm Tóc Rối trộn
lẫn quá khứ hiện tại và chuyện ao ước hoặc chưa xảy ra; con người ở đây sống trong
bất toàn, trái ngang – sống bám, già bám trẻ, trẻ bám đĩ điếm . Với Gia
Tài Của Mẹ, Nhan Sắc, cốt truyện chỉ là cái cớ cho những tra vấn trí thức,
chính trị - những kỹ thuật từng bị phê phán chung với Thanh Tâm Tuyền là
"cố làm vẻ snob, trí thức một cách hợm hĩnh (…) đời sống nội tâm của họ
lúc nào cũng bị xâu xé, khích động vì sống trong sự mê sảng chuộng thời thức của
tác giả (…) chuyên đề cập tới thân phận con người trong một bộ đồng phục"
(10).
Kỹ thuật tiểu thuyết ở những thập niên 1960-1970 trở thành tư
tưởng và mỹ học của chính tác giả. Nhà văn triết lý khi miêu tả sự vật, sự việc,
khi tả tình và xâm nhập vào đời sống của nhân vật. Đặt nền trên mỹ học, siêu
hình của vô thể hay đang-hình-thành! Nguyễn Thị Hoàng nhiều năm sau Vòng
Tay Học Trò, tiểu thuyết gợi tò mò nơi người đọc tìm kiếm tiểu sử tác giả của
nó, tiểu thuyết làm dáng hiện sinh, đã trở lại gây bất ngờ với Cuộc Tình
Trong Ngục Thất (1974) viết về những bi hài của cuộc đời, những thăng trầm
của những con người trẻ ham sống, trong khi chiến tranh hoành hành. Địa ngục ở
ngay trước mặt, đời sống trở thành ngục thất cho mỗi cá nhân. "trước khi
dành đêm cho mình, vợ bảo chồng nhỏ nhẹ Anh hãy mặc quần áo tử tế và thắp nhang
lên bàn thờ Phật" (Tr. 152). Nói chung, đối với các tác giả mới này, có
hai khuynh hướng: hoặc tiểu thuyết trở thành cái khung, cảnh ít quan trọng và
nhân vật thứ yếu hoặc ngược lại, chỉ có nhân vật, thế giới tiểu thuyết chỉ là
cái khung vì đó là một không gian nội tâm hóa, cái cớ để suy tư, phân tích nội
tâm. Cuộc đời có đấy nhưng không quan trọng, ý nghĩa cuộc đời là do con người
gán cho; câu chuyện xoay quanh nhân vật, nhân vật trở thành tâm điểm! Có tác giả
như Thảo Trường đưa thêm yếu tố tinh thần, tâm linh, cho cái không gian vô
nghĩa đó! Như vậy, kỹ thuật tiểu thuyết trở nên quan trọng, là cái riêng của mỗi
tác giả, trong cách kể, cách viết, trong không khí mà tác phẩm tạo nên được!
20 năm sinh hoạt văn nghệ này còn có những hiện tượng như tiểu
thuyết đăng nhật báo từng kỳ với Bình Nguyên Lộc, Ngọc Linh, Trọng Nguyên, Thanh
Thủy, Văn Quang, Dương Hà, Tô Nguyệt Đình, Duyên Anh, Mai Thảo, Hoàng Hải Thủy,
… Duyên Anh đi vào thời sự của báo chí sau khi đã là hiện tượng với tiểu thuyết
viết về tuổi thơ và tuổi trẻ, để đời với tập truyện Hoa Thiên Lý và bộ
truyện Vẻ Buồn Tỉnh Lỵ. Nhật Tiến với lương tâm nhà giáo và trách nhiệm xã hội,
viết nhiều về những đứa trẻ bất hạnh hay những người nghèo khổ và nạn nhân của
chiến tranh. Cũng là thời của những nhà văn mà tác phẩm vẫn sống mạnh nơi người
đọc: Bình Nguyên Lộc, Võ Hồng, … Các tiểu thuyết Yêu, Sống, Loạn,
Ghen, … của Chu Tử một thời đã là hiện tượng bán chạy cũng như đề tài sống vội
sống cuồng theo F. Sagan và mốt hiện sinh! Bùi Giáng là một hiện tượng khác với
các tác phẩm triết lý và dịch thuật tài tình, ngoài những tập thơ đổi mới ngôn
ngữ và đầy ắp những ý tình khác người!
Đây cũng là thời giới cầm bút phái nữ đông đảo hiện
diện và nổi tiếng về nội dung: Nguyễn Thị Vinh, Đỗ Phương Khanh và Linh Bảo với
những khúc mắc của những mảnh đời tương đối an bình, Nguyễn Thị Hoàng với Vòng
Tay Học Trò từng làm chau mặt giới giáo dục, đề tài tình yêu "cấm kỵ"
ở chốn học đường, một vấn đề của thời đại mới, Túy Hồng tâm tình nóng bỏng phẫn
nộ thân phận phụ nữ mà khi xuất hiện đã gây hy vọng làm sống nền văn nghệ mới,
Minh Đức Hoài Trinh người nữ lữ hành gây sôi nổi với Sám Hối, Nhã Ca thời
thượng vẽ lại những cuộc đời bị chiến tranh giao động, gây nhiều đổ vỡ, Trùng
Dương náo động ngôn ngữ và tâm hồn người nữ, Lệ Hằng no đầy những mối tình sinh
viên lãng mạn vẫn khao khát tự do, tìm kiếm, Nguyễn Thị Thụy Vũ viết về hiện thực
của thời buổi chiến tranh, xã hội xáo trộn, Vân Trang, Minh Quân,… theo khuynh
hướng giáo dục, cuối giai đoạn có Trần Thị NgH văn chương quan sát hiện thực. Về
thơ có Trần Thị Tuệ Mai, Mộng Tuyết Thất Tiểu Muội, Hoàng Hương Trang, Trần Thy
Nhã Ca, …, đi từ những tình ý ngập ngừng kín đáo đến những nghi vấn khúc mắc,
táo bạo!
Trong Nam, có chính sách văn hóa, thông tin thì cũng vì chiến
tranh mà có chế độ kiểm duyệt, nhưng không có cưỡng bách hay cô lập kinh tế,
tinh thần như ở miền Bắc cộng-sản. Chính quyền còn trợ cấp tài chánh cho Bút Việt
(PEN Club VN) từ năm 1957 dù có những vị chủ tịch độc lập và cả đối lập với
chính quyền, như chủ tịch Thanh Lãng đã bênh vực nhà văn "nằm vùng"
Vũ Hạnh,… Thời 1954-1963, không khí văn nghệ lịch sự, nhẹ nhàng,… đến 1964-1975
đa dạng, có nạn bè phái nhưng cũng có đối thoại. Các Giải thưởng văn học được tổ
chức hàng năm để trả công và vinh danh một số người làm văn học nghệ thuật
nhưng có những năm gây tranh luận, nghi vấn về vai trò của các giám khảo cũng
như giá trị thật sự của những tác phẩm được giải.
Miền Nam lục tỉnh
Văn học thuần Nam lục tỉnh phát khởi từ 1865 đã tiếp tục vững
mạnh với sự nhập cuộc của các nhà văn miền Bắc thời 1925-1945, đã dần dà nhường
chủ động cho người làm văn nghệ cả nước từ nay tập trung ở phía Nam vĩ-tuyến
XVII. Mai Thảo trong số ra mắt tạp chí Sáng Tạo cho rằng văn nghệ từ
thủ đô Hà Nội đã chuyển vào thủ đô văn hóa Sài Gòn (11). Cao Huy Khanh trong loạt
bài biên khảo về 20 năm tiểu thuyết miền Nam (1954-1973, ông dùng thời điểm hiệp
định Paris) đăng nhiều kỳ trên tạp chí Thời Tập trước 1975 đã phân
tích nền văn học đó như sự lớn dậy của một con người từ mới sinh đến khi khôn lớn.
Họ Cao là người đầu tiên viết về giai đoạn văn học này (12)! Nhà văn Võ Phiến,
trong Hai Mươi Năm Văn Học Miền Nam (1986), đã có cái nhìn phần nào tổng
hợp hơn và dành cho miền Nam "lục tỉnh" một vai trò hình thành và xuất
phát cho nền văn học 1954-1975 (13). Tuy nhiên, Võ Phiến đã không đánh giá đúng
mức tác phẩm của các nhà văn miền Nam thời kháng Pháp ngay trước đó là thời
Sài Gòn rất sôi động về chính trị và cách mạng trong khi Hà Nội sôi nổi về quân
sự. Khuynh hướng văn nghệ đấu tranh này đã lớn mạnh và đa dạng ở Sài-Gòn trong
khi văn nghệ kháng chiến ở phía Bắc đã phải chịu sự chỉ đạo trực tiếp của đảng
cộng sản ngay từ những ngày đầu; một khuynh hướng nẩy mầm từ những Trương Duy
Toản, Lê Hoằng Mưu, Phạm Minh Kiên, Tân Dân Tử, … của những thập niên 20 và 30
là thời văn học miền Bắc đang lãng mạn đến đẫm lệ và tự tử với những Cành
Hoa Điểm Tuyết, Tuyết Hồng Lệ Sử, Tố Tâm, v.v...
Viết về 20 năm văn học này mà cứ nói đến các nhóm Sáng Tạo,
Quan Điểm, Văn Hóa Ngày Nay, v.v... mà quên các nhóm "bản địa" khác là
một thiếu sót lớn! Văn học miền Nam đã có từ 1865, vẫn tiếp tục phát triển song
hành hoặc hòa nhập nền văn học Việt Nam nói chung, hay từ năm 1954, miền Nam có
văn học khác, mới? Theo thiển ý nên phân biệt ba dòng văn học tại miền Nam từ
1954 đến 1975 mà nếu công bằng ta có thể ghi nhận : một thuần Nam, từ Petrus Ký
qua Hồ Biểu Chánh đến Phi Vân, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam, Vương Hồng Sển, Trang
Thế Hy, Lê Xuyên,… bình dân hoặc trưởng giả trí thức với những đòi hỏi thông
thường những giá trị dân chủ của Cách mạng Pháp 1789; một dòng giữa gồm miền
Nam cộng với Trung và một ít Bắc đã khởi từ trước 1954, thiên chính trị cách mạng
và công bằng xã hội; và dòng cuối là dòng nước mới từ miền Bắc di cư vào từ
1954, dòng trí thức tiểu tư sản và chính trị lý thuyết. Trong hơn 20 năm, ba
dòng văn học đó đã sống chung, đã nhập làm một dưới biểu tượng tự do, dân chủ
và cộng hòa.
Không khí tự do nói trên sẽ khiến một số nhà văn nghệ phải
xét lại những nền tảng văn nghệ theo đuổi như thuyết đệ tứ quốc tế, thuyết giải
phóng dân tộc, thuyết quốc dân và chống ngoại xâm, thực dân mới cũ. Dĩ nhiên có
nhiều người sẽ tiếp tục "công tác" như trước 1954, sẽ vào tù hoặc vô
bưng, tập kết, hay sẽ bị bắn chết khi vượt ngục như Dương Tử Giang. Những nhà đệ
tứ Thiên Giang, Thê Húc sẽ đi vào con đường thuần giáo dục, Tam Ích sẽ pha Phật
giáo nhưng vẫn bế tắc đến phải tự kết liễu cuộc đời, Hồ Hữu Tường xét lại thuyết
của mình sau khi bị tù vì làm quân sư cho tướng Bảy Viễn nhưng sẽ vẫn không
thuyết phục được nhiều người, Phú-Đức Nguyễn Đức Nhuận, Tô Nguyệt Đình Nguyễn Bảo
Hóa, Quốc Ấn, Phi Vân, Bình-Nguyên Lộc,… sẽ hoạt động báo chí, Thẩm Thệ Hà sẽ
chuyên hơn về giáo khoa, Sơn Khanh,... sẽ bỏ viết, làm luật sư và thủ tướng,
v.v... Vũ Anh Khanh sẽ tập kết và vượt tuyến trở lại và sẽ bị bắn chết nơi đất nước
bị qua phân. Lý Văn Sâm sẽ vô bưng khi đã lộ, riêng Thái Bạch, Sơn Nam, Trang
Thế Hy,… sẽ tiếp tục "nằm vùng" vững vàng trong một miền Nam quá tin
người và "quá" đề cao những giá trị dân chủ, tự do!
Trong bầu không khí đó, các nhà văn thuần lục tỉnh và Sài-Gòn
sẽ làm gì? Trước hết, họ tụ tập hoạt động báo chí và xuất bản. Các nhà xuất bản
Phạm Văn Tươi, Phù Sa, Bến Nghé, Nam Cường,…, các nhật báo Tiếng Chuông,
Sài Gòn Mới, Sài Gòn Mai, Tia Sáng,… và các tạp chí Vui Sống, Nhân Loại,
Đời Mới, Mới, Sinh Lực, Đông Phương, … sẽ là đất văn nghệ chính của các nhà văn
miền Nam này trước khi họ sẽ hội nhập vào dòng văn học "miền Nam cộng
hòa" với các tạp chí Phổ Thông, Văn Học, Văn, Bách Khoa, Nghệ Thuật,
vv. Tạp chí Nhân Loại ra đời năm 1956 (có thời do Đông Hồ làm giám đốc)
chuyên về văn nghệ và ít về nghị luận chính trị nhưng dần dà thiên Cộng. Đời
Mới của nhóm Trần Văn Ân, sẽ đóng cửa khi ông Ân bị bắt ở Rừng Sát, là tạp
chí có nhiều ảnh hưởng về chính trị cũng như văn học nghệ thuật trong khi tờ Đông
Phương của Hồ Hữu Tường chuyên về chính trị, cổ võ thuyết trung lập. Về
sau có thêm báo chí Phật giáo như Giữ Thơm Quê Mẹ, Hải Triều Âm, Vạn Hạnh.
Giai đoạn sau tiêu biểu có tờ Hòa Đồng do Hồ Hữu Tường chủ trương tổng
hợp văn minh mới và Cấp Tiến của nhóm Nguyễn Văn Bông với chủ trương
như một thay thế những thế lực chính trị cổ truyền đã "mỏi mệt"!
Một cách tổng quát, tạm có thể phân biệt một số khuynh hướng
chính: phong tục và đời sống nơi vùng đất mới khai hoang và phù sa: Bình Nguyên
Lộc, Sơn Nam, Phi Vân, Lê Xuyên, Vương Hồng Sển, Mộng Tuyết thất tiểu muội, …;
xã hội và đời sống thị tứ : Nguyễn Thị Thuỵ Vũ, Hoài Điệp Tử,…; chính trị, đấu
tranh: Phạm Thái, Thẩm Thệ Hà, Trang Thế Hy, Tô Nguyệt Đình, …; tình cảm, lãng
mạn, diễm tình bình dân: Ngọc Linh, Sĩ Trung, Dương Hà, Phú Đức, bà Tùng Long,
Phi Long, Dương Trữ La, Thanh Thủy, Trọng Nguyên… và luận đề, triết lý và tôn
giáo: Hồ Hữu Tường, Phạm Công Thiện, Tô Thùy Yên, …
Ấn phẩm xám và những người viết trẻ
Hai hiện tượng ấn phẩm xám và những người viết trẻ theo thiển
ý quan trọng và đáng kể nếu muốn có cái nhìn nghiêm chỉnh về giai đoạn văn học
này. Cả hai hiện tượng sống động ở những năm cuối của thập niên 1960 đầu thập
niên 70. Khi chiến tranh chính thức chấm dứt ngày 30-4-1975, các nhà văn thơ trẻ
chưa kịp phát triển, thi thố hết tài năng đã phải vứt bỏ hết vì ngay bản thân
đã còn phải tù tội, cải tạo, đi chui, cả chết chóc, thất tán. Tác phẩm, sách
báo của người trẻ cùng chung số phận của cả miền Nam bị kẻ cưỡng chiếm cấm
đoán, thủ tiêu.
Hiện tượng thứ nhất văn chương xám qua các tạp chí
phần lớn in ronéo và không giấy phép cũng như nạp bản: tờ Hành Trình của
nhóm giáo sư Nguyễn Văn Trung (10-1964 đến 12-1965, tức ra được 9 số thì đình bản
vì bị bộ Tâm lý chiến ra lệnh tịch thu), Thái Độ (7-1966, các số sau
cùng khá hơn được in ấn bản typo nhưng bị kiểm duyệt bôi đen hoặc loang lỗ những
đoạn trống) do Thế Uyên chủ động, Trình Bày (10-1966) của Thế Nguyên,
Diễm Châu. Cùng với ca nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn, mảng văn học này đã
gióng lên tiếng nói tiêu cực, phản diện, ngược dòng,… cho văn nghệ miền Nam thời
chiến tranh cao độ. Học sinh, sinh viên cũng đã có những ấn phẩm thơ truyện và
báo chí in ronéo, nhiều người về sau tiếp tục sinh hoạt văn nghệ chung, những
"tác phẩm" đầu tay này thường hực lửa hoặc tích cực năng nổ canh tân,
làm mới thơ văn cũng như lý luận. Một số "nhà xuất bản" như Đại Nam
Văn Hiến của Thế Phong cũng in sách bằng máy ronéo, từ thơ, truyện đến cả biên
khảo, dù cá nhân người chủ trương có "hiện tượng" nhưng dù gì thì nhờ
phương pháp "xuất bản" này mà Cao Mỵ Nhân có tập Thơ Mỵ đầu
tay (1960), Hoàng Khởi Phong có tập Mặt Trời Lên (1967), riêng Thế
Phong để lại nhiều tập biên khảo và bút ký văn học đáng kể! Nhưng tiền phong xuất-bản
roneo là nhà Sùng Chính Viện của Uyên Thao, từ năm 1960, đã in Mây Hà Nội của
Nhị Thu, Thiết Tha của Hoàng Nguyên (Bùi Khải Nguyên), Vô Cùng của
Đào Minh Lượng, Sai Biệt của Thế Phong,…
Trước 1968, sách báo in roneo được xem là văn-chương xám (có
người gọi là đen) chống sự kiểm duyệt của Nha Bộ Thông Tin hoặc phản đối
chính sách của nhà cầm quyền chung chung hoặc về chiến-tranh hòa bình. Nhưng
sau năm 1968, nói đến hòa bình không còn là cấm kỵ, bị kiểm duyệt nữa thì
hình-thức in roneo trở thành phương pháp xuất-bản của những nhà xuất-bản nhỏ hoặc
những nhóm thi văn đoàn trẻ.
Ở thủ đô Sài Gòn, nhà Trình Bày cho ra đời một số tác phẩm
"nóng" như truyện của Thế Nguyên (Hồi Chuông Tắt Lửa,..), truyện của
Trần Quang Long (Vực Thẳm Và Hy Vọng 1966, Bông Cúc Vàng 1967),
truyện dịch của Diễm Châu (Câu Chuyện Năm Mới, dịch A New Year’s Fairy Tale của
V. Dudintsev, 1966),… Ở Phan Rang, nhà Ý Thức in ba cuốn Nỗi Bơ Vơ Của Bầy
Ngựa Hoang, Ngọn Cỏ Ngậm Ngùi và Những Vì Sao Vĩnh Biệt của Trần
Hoài Thư, Cát Vàng của Lữ Quỳnh,.., những "nhà" xuất bản
Con Đuông, Sóng Việt ở Cần Thơ cũng in ronéo. Nhà Văn Mới ở Sài-Gòn in truyện,
biên khảo cũng như Thi Vũ ở Paris in thơ với chừng một trăm bản để tặng chứ
không bán; "ấn bản cho thân hữu" mở một khuynh hướng thụt lùi đáng ngại
ngay từ thời đó chứ không riêng gì sau này ở hải ngoại cũng như trong nước! Lữ
Quỳnh in xong tập thơ, nhắn tin trên tạp chí Văn "Thơ Lữ Quỳnh
đã in xong. Các thân hữu liên lạc với tác giả ở KBC 4781 để nhận sách" (Văn,
138, 1969). Nhóm Khai Phá ở Châu Đốc ra tạp chí và xuất bản tác phẩm của Ngô
Nguyên Nghiễm như Người Hành Giả Và Khúc Trường Ca Sinh Tử, Dấu Chân Gió
Ngược, Ngọn Gió Hơi Cuồng (chung với Lưu Nhữ Thụy), Lên Đồi Hùng Bát
Trăng Vàng của Nguyễn Thành Xuân, v.v.
Tạp chí Văn số 51 (1966) tuyển đăng một số nhà thơ
trẻ viết về tuổi trẻ, tình yêu và chiến tranh và giới thiệu rằng "Thơ buồn
nhưng không có giọng than van. Hình như tuổi trẻ Việt Nam đã tập chấp nhận, đứng
thẳng trước mọi hoàn cảnh…" (tr. 143). Trong số đó có thơ của Lâm Chương,
Thành Tôn, Chu Trầm Nguyên Minh, Nhữ Đình Toàn,… và một số khác mà về sau người
đọc không còn nghe nói đến. Cũng tạp chí Văn, số 187 (1-10-1971) với chủ đề
Khi Mùa Thu Tới làm một tuyển tập những cây bút trẻ, ban biên tập ghi là nỗ lực
giới thiệu sau cùng, trong số này có thơ của Hoàng Lộc, Yên Ngàn, Nguyễn Văn Ngọc,
Võ Chân Cửu, Khê Kinh-Kha,… và văn của Nguyễn Mộng Giác, Hồ Minh Dũng và Mường
Mán.
Về truyện ngắn, tạp chí Văn số 197 (1-3-1972) giới
thiệu sáu người viết trẻ là Trần Hoài Thư (Bệnh Xá Cuối Năm), Mang Viên Linh,
Mường Mán, Định Nguyên, Phan Cung Nghiệp, Phạm Quang Phước. Nhà văn đàn anh Mai
Thảo khi giới thiệu hiện tượng người viết trẻ truyện ngắn cho rằng họ "làm
sống lại thể truyện ngắn, đem lại cho truyện ngắn hơi thở, một kích thước và những
triển vọng mới sau một thời gian bị lu mờ trước ngọn triều tràn ngập của thơ tự
do và các tác phẩm truyện dài. (…) Chúng ta không chỉ nhìn thấy những nhà văn
trẻ sống và viết. Chúng ta còn nhìn thấy họ lên đường. Và mang theo thể truyện
ngắn vào một lên đường mới" (tr. 2). Thời Tập cũng làm một tuyển
tập nhà văn trẻ (số 7, 6-1974), giới thiệu Nguyễn Mộng Giác, Trần Hoài Thư, Phạm
Thiên Thư, Cung Tích Biền, Nguỵ Ngữ, Nguyễn Tôn Nhan, Nguyễn Đạt, Phù Hư, Nguyễn
Mai, Hoàng Ngọc Tuấn, Tạp chí Văn trở thành giai-phẩm với luật mới số
007 về kiểm duyệt, trong số áp chót (3-1975), Mai Thảo đã giới thiệu những triển
vọng mới, 13 cây viết trẻ nhất của giai đoạn lần đầu xuất hiện, về sau phần lớn
không thấy tiếp tục ngoại trừ Phạm Ngũ Yên với truyện ngắn Bóng Mát. Mai Thảo
là nhà văn lớp đàn anh có công giới thiệu và khám phá nhiều tài năng mới.
Họ lên đường, không những trên tạp chí Văn và Thời
Tập mà cả trên các tạp chí khác như Bách Khoa, Văn Học, Vấn Đề, Khởi
Hành, Chủ Đề, Văn Chương, Thời Tập,… nhưng chưa đủ thời gian để thẩm định
vai trò, giá trị, thì cả miền Nam chính trị cũng như văn học đã bị xóa bỏ.
Thi ca và văn xuôi trước tình cảnh cực đoan, cùng khốn vẫn lớn
dậy, vươn lên. Tình yêu, niềm tin và ngậm ngùi cay đắng, bất lực. Phân chia tả
hữu không cần thiết vì tiếng nói của họ là tiếng phản kháng, tiếng dân kêu, tiếng
nói tuổi trẻ không chỗ đứng, chỗ thở,… Người viết phần lớn không lập thuyết cao
siêu, nhưng họ tỏ ra sống những tấn nặng nề của oan khiên lịch sử. Họ đã đứng
thẳng trên trường văn thơ (cũng như xã hội), xác định cái tôi, như những người
trẻ, và cũng đã nằm xuống đổ máu cho tổ quốc hoặc phải lê lết thân tàn phế trên
khắp mọi vùng đất nước lo sống còn. Trẻ ở đây là nói đến hiện tượng xuất hiện,
và họ đã đem đến cho văn học lúc bấy giờ tinh thần làm mới, tinh thần trẻ cần
thiết cho một văn học và xã hội đang thoái hóa hoặc tự thỏa mãn với những thành
tựu của lớp văn nghệ đàn anh. Lớp đàn anh này trên các tạp chí như Tin
Sách, Bách Khoa, Văn Học,… đã nhìn những người viết trẻ như những người làm
văn nghệ rời rạc, lẻ loi, thiếu hợp tấu, mà ngay Nguyễn Mộng Giác, một cây viết
mới xuất hiện thời bấy giờ sớm nhập quỹ đạo Võ Phiến, cũng đã phê bình "lớp
người mới lâu lâu gióng lên một tiếng đàn chùng lẻ loi, không thành được một hợp
tấu khúc" (14). Bi quan chăng, nhưng chính Võ Phiến lúc bắt đầu cũng đã tự
lập nhà xuất bản Bình Minh ở Qui Nhơn để in hai tập truyện đầu tay, sau nhờ văn
phong chống Cộng hợp thời và công việc đúng ngành thông tin, kiểm duyệt, nên nhập
vào dòng chính ở thủ đô sớm!
Họ là những ai? Ở đây chúng tôi xin nhắc một số người viết đã
có tác phẩm xuất bản: Phạm Cao Hoàng (Đời Như Một Khúc Nhạc Buồn 1972, Tạ
Ơn Những Giọt Sương 1974 ), Lữ Quỳnh (Sông Sương Mù 1971, Cát Vàng 1972, Những
Cơn Mưa Mùa Đông 1974), Nguyễn Nho Nhượn (Tiếng Nói Giữa Hư Vô, 1972),
Phan Nhự Thức (Đốt Tuổi 1969), Nguyễn Bắc Sơn (Chiến Tranh Việt Nam Và Tôi 1972),
Đynh Hoàng Sa (Vùng Trú Ẩn Hoang Đường 1968), Trịnh Bửu Hoài (Thơ Tình 1974),
Nguyễn Thanh Trịnh (tức Đoàn Thạch Biền, Ví Dụ Ta Yêu Nhau 1974),
Hoàng Khởi Phong (thêm Phục Hồi Quyền Chức Làm Người 1972), Trần Vàng
Sao (Khoảng Tối Sau Lưng 1965), Đông Trình (Khi Mùa Mưa Bắt Đầu 1967, Lót
Ổ Cho Đại Bác 1968, Rừng Dậy Men Mùa 1972), Lê Văn Thiện (Một
Cách Buồn Phiền 1969, Sao Không Như Ngày Xưa 1971), Mang Viên
Long (Trên Đỉnh Sa Mù, Mùa Thu Trống Trải, Có Những Mùa Trăng 1972, Như
Giọt Sương, Nói Với Người Yêu, Một Đời Mơ Ước), Tô Đình Sự (Vùng Trú Ngụ 1967),
Hoàng Ngọc Tuấn (hàng chục cuốn tiểu thuyết trước 1975, phần lớn cho thanh thiếu
niên), Trần Hữu Lục (Cách Một Giòng Sông 1969), Cung Tích Biền (Ai Tỉnh Ai
Điên 1968, Hòa Bình Nàng Tình Rỗng, 1968, Nỗi Buồn Thắp Sáng 1969, v.v...). Mường Mán năm 1974 ra 2 cuốn truyện dài Lá Tương Tư và Một Chút
Mưa Thơm. Vũ Hữu Định (1942-1981) lúc bấy giờ chưa có tác phẩm xuất bản, chỉ
sau khi ông mất bạn hữu mới in được Còn Một Chút Gì Để Nhớ. Họ tập trung
nhiều nhất ở miền Trung nhưng cũng có ở miền Tây cũng như Đông Nam phần. Vùng
Quảng Đà tụ được nhiều nhất, như Luân Hoán, Hoàng Lộc, Đông Trình, Thái Tú Hạp,
trong đó Nguyễn Nho Sa Mạc mệnh yểu, mất khi mới 20 tuổi, thơ như oan trái vận
vào cuộc đời.
Cao Huy Khanh là cây viết nghiên cứu văn học sáng giá đầu
tiên của miền Nam xử dụng những phương pháp hiện đại, tác giả một loạt bài trên
tạp chí Thời Tập - bài đầu "20 Năm Tiểu Thuyết Việt Nam Từ 1954
đến 1973" (12) và trên tờ Khởi Hành, cùng một số bài về thi ca và các
tác giả miền Nam Bình Nguyên Lộc, Ngọc Linh, Sơn Nam, Lê Xuyên, v.v...
Nói đến địa phương để tạm phân biệt, tìm hiểu, nhưng khó xếp
vì các nhà văn thơ trẻ ngoại trừ "học sinh/ sinh viên" như Nguyễn Tất
Nhiên và Hoàng Ngọc Tuấn, phần lớn thuộc hai giới quân đội và giáo chức - cũng
như các nhà văn lớp trước, nên thường di chuyển công vụ hoặc theo bước quân
hành, đó là trường hợp của Luân Hoán, Y Uyên, Doãn Dân, Hoàng Khởi Phong, Trần
Hoài Thư,… bên lính tráng và Trần Hữu Lục, Nguyễn Trung Hối, v.v... bên "gõ
đầu trẻ". Nói chung, các nhà văn thơ đều xuất hiện trên các báo và tạp chí
ở thủ đô, và xuất bản tác phẩm cũng ở thủ đô ngoại trừ vài trường hợp đặc biệt
rất là ngoại lệ của một vài các nhóm kể trên. Y Uyên chết trận ở Phan Thiết khi
trong tay đã có sự vụ lệnh đổi vê Sài Gòn, Doãn Dân chết trận trong hầm chỉ huy ở
Quảng Trị là hai trong số những cây bút có nhiều triển vọng. Y Uyên tác giả các
tập truyện Tượng Đá Sườn Non 1966, Quê Nhà 1967 và truyện
dài Ngựa Tía 1967. Doãn Dân tác giả hai tập truyện dài Chỗ Của
Huệ 1968 và Tiếng Gọi Thầm 1972, nhưng văn tài của ông là ở truyện
ngắn đăng trên Chỉ Đạo, Tân Phong và Bách Khoa chưa được xuất
bản.
Nhìn chung, chỉ với một thời gian hiện diện hơn 20 năm, văn học
miền Nam đã chứng tỏ một sức sống mãnh liệt, đa dạng và có một số đặc điểm có
thể ghi nhận: - khai phóng, rộng tay và tâm hồn đón nhận những trào lưu và
hương hoa văn học thế giới đông tây; - nhân bản, có nỗ lực đào sâu tâm linh, đặt
những vấn đề căn bản, cấp thiết (phản kháng,…). Văn học đã gắn liền với vận mạng
dân tộc, được coi trọng và trở nên một phần quan trọng của học thuật quốc gia
và đã được đưa vào chương trình giáo dục! Về ngôn ngữ sử dụng, về hình thức
cũng như nội dung, trong mọi thể loại, các tác phẩm văn học đã tiến bước, sâu sắc,
xúc tích ra, chứng tỏ có sáng tạo, có mới. Đó là nhờ tiến bộ của khoa học nhân
văn và kiến thức thời đại và cũng nhờ ý thức và tài-năng, thiên bẩm của người
làm văn nghệ, trong một môi trường văn hóa xã hội tự do, dân chủ và nhân bản.
Nhưng, ngày 30 tháng Tư năm 1975, nền văn học đó, cũng như cả nước Việt Nam Cộng hòa,
đã bị bức tử!
Nếu miền Nam cộng hòa không bị Hiệp định Paris 1973 dẫn đến
thua trận, các tác giả, tác phẩm và tạp chí có thể sẽ tiếp tục xuất bản trong một
sinh hoạt văn nghệ bình thường của một quốc gia và hôm nay sẽ được một thế
hệ đã được chuẩn bị để tiếp nối sứ mạng văn hóa theo định luật trẻ già
măng mọc và cũng sẽ theo khuynh hướng toàn cầu hóa văn chương học thuật.
Nhưng biến cố ngày 30 tháng 4 năm 1975 đã xảy ra, một nền văn học đã bị cưỡng
ép “đình bản”, các thành viên từng làm sống nền văn học đó phần lớn đã phải tan
nhà nát cửa, nhân thân bị đày đọa, tử vong và lưu xứ. Toàn bộ của hơn 20
năm dù vẫn là gia tài văn hóa dân tộc, nhưng nay tiếc thay vẫn phải xem
là di sản văn hóa văn học của miền Nam và cả nước Việt Nam!.
Chú thích:
1. "Kinh nghiệm thi ca", Sáng Tạo, 21, 6-1958.
2. "Nỗi buồn trong thơ hôm nay". Sáng Tạo, 31,
9-1959.
3. Văn, 192, 15-12-1971, tr. 79-87.
4. "Con đường trở thành và tiến tới của nghệ thuật hôm
nay". Sáng Tạo, 6, 12-1960 và 1-1961, tr. 4.
5. Văn, 14, 15-7-1964.
6. X. Văn Đàn các số 24, 25, 27 (1960); Thế Kỷ Hai
Mươi, 4, 10-1960.
7. "Tình cảnh nhà văn VN những năm 50 và 60". Một
Bông Hồng Cho Văn Nghệ. (Irwine CA: Đời tb, 1991), tr. 18.
8. "Rời bỏ nền văn chương trú ẩn". Đất Nước,
2, 12-1967, tr.1-15.
9. Văn Học, 179, 3-1974, tr. 94-95.
10. Hồ Trường An phê bình cuốn Tuổi Nước Độc, Tin Sách,
4-1966, tr. 29 - 30.
11. "Sài gòn, thủ đô văn hóa". Sáng Tạo, 1,
10-1956, tr. 1-5.
12. "20 năm tiểu thuyết miền Nam từ chia cắt đến ngưng bắn". Thời
Tập, 14-12-1973, tr. 21-34.
Văn học miền Nam tự-do 1954-1975 (Phần 2)
Phần 2 - Một thời tưởng tiếc
Từ biến cố 30-4-1975 đến nay, miền Nam Cộng hòa đã bị bức tử
40 năm! Giới lãnh đạo cộng sản trong nước thay đổi diễn văn nhiều lần và cả
nhìn nhận một số sai lầm trong số có sai trái về "biệt kích văn nghệ",
đàn áp văn nghệ sĩ và trí thức của miền Nam, nhưng căn bản chế độ toàn trị và đảng
trị vẫn vậy! Chúng tôi thử ghi lại những thăng trầm về văn hóa văn học tự do đã
xảy ra trong bốn thập niên và từ đó thử nhìn về tương lai!
Một chiến dịch lên án và triệt hạ văn nghệ sĩ và trí thức miền
Nam Cộng-hòa đã bắt đầu ngay từ đầu tháng 5-1975. Việt Nam Cộng Hòa bị xóa
trong lịch sử kẻ thắng đã đành, văn học của kẻ chiến bại miền Nam Cộng Hòa cũng
bị xóa bỏ bằng những nghị định và chiến dịch. Ngày 1 tháng 5, Ủy ban Quân quản
ra chỉ thị cấm lưu hành và tàng trữ tất cả sách báo xuất-bản trước ngày
"giải phóng", và đã cho những toán cán bộ ô hợp (VC, nằm vùng,
"ông 30/4") đến từng nhà lục soát, tịch thu sách báo và nghệ-thuật phẩm.
Ngày 30-6 đài phát thanh cộng-sản cho biết "chỉ nội trong 1 quận đô thành
Sài-Gòn chưa đầy 1 tuần, mà dân chúng đã nộp (và bị tịch thu) 482.460 ấn bản
sách và 3.000 ký báo-chí xuất-bản thời ngụy", đồng thời cho biết ở Nha
Trang một hiệu sách đã "nộp 35.530 cuốn sách phản động", còn ở tỉnh lỵ
Bạc Liêu dân chúng đã "nộp cho chính phủ cách-mạng hơn 3.000 tập sách cải
lương, tân nhạc và hàng trăm cassette và dĩa hát nội-dung phản động và độc hại
cho tuổi trẻ". Những thứ mà sau này sẽ được dân chúng từ Nam chí Bắc ưu
chuộng công khai và trở thành … thời thượng … trễ, mà trước đó cũng đã xâm nhập
ngay hàng ngũ cán bộ và bộ đội cộng-sản.
17 và 18 tháng 6, hơn một tháng sau, đã diễn ra ở thủ đô miền
Nam một ‘Hội nghị lần thứ nhất các nhà văn giải phóng’ cố xác định ai là nhà
văn giải phóng và ai đứng ngoài và còn là kẻ thù. Hội Văn nghệ Thành phố HCM được
tổ chức, cầm đầu bởi 4 Vũ Hạnh, Thái Bạch, Thế Nguyên và Nguyễn Ngọc Lương. Đồng
thời, Ủy ban Quân quản giao cho một Ban thanh lọc văn nghệ phẩm do Trần Bạch Đằng
và Lữ Phương thứ trưởng văn hóa cầm đầu với các trưởng tổ Vũ Hạnh, Huỳnh Văn
Tòng, Châu Anh (về phía nhân viên có Minh Quân, Tường Linh, Thu Mai, Nguyễn Sỹ
Nguyên, Giang Tân, Hồ Trường An, v.v...). Họ đã xếp toàn bộ văn nghệ phẩm vào 6
loại. Lữ Phương đã trình bày hệ thống xếp loại này trên tờ nhật báo Sài-Gòn
Giải Phóng 2 ngày 21 và 22-1-1976. A và B bị cấm vì hại nhất cho cộng-sản,
C (trong số có nhạc vàng), D, E thì phải thanh lọc, còn F là … của ”cách-mạng”(nằm
vùng). Mãi đến ngày 26-10-1975, ban này mới xong đợt đầu, thanh lọc 56 tác-giả
và 489 tựa sách đã góp phần vào công tác chiến-tranh tâm lý chống Cộng.
Đến ngày 20-8-1975, khi Lưu Hữu Phước, bộ trưởng Thông
tin văn hóa của chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam, công bố Thông
tri 218/CT.75 cấm lưu hành sách báo xuất bản tại miền Nam, đồng thời công bố
danh sách các Cơ sở xuất bản, Các nhà xuất-bản sách thiếu nhi, Các tác-giả, dịch
giả bị cấm toàn bộ các sách đã xuất-bản và của Các tác-giả có sách bị cấm toàn
bộ - một danh sách 130 trong đó khoảng 120 tác giả miền Nam
với toàn bộ tác phẩm bị cấm lưu hành (10 tác-giả kia là Âu Mỹ Hoa có bản Việt dịch).
Sau đó là tù đày, cải tạo, và khi nghi bóng nghi gió lại tiếp tục càn quét thu
vén sách Việt Nam Cộng Hòa. Tất cả đều nằm trong sách lược của Đảng như nghị
quyết Đại hội Đảng lần thứ IV (1976) ghi rõ nhiệm vụ phải "quét sạch ảnh
hưởng của tư tưởng và văn hóa thực dân mới mà đế quốc Mỹ gieo rắc ở miền Nam’
(15). Xóa bỏ tác giả và tác phẩm bị gán nhãn/chụp mũ là ‘tàn dư văn-hóa nô dịch’,
‘phản cách mạng’,… Rồi đến những trình diện và những lớp học tập. Ngày 10 và
11-6-1975, Ủy Ban Quân quản Thành phố Sài Gòn Gia Định ra thông báo kêu gọi
quân nhân, công chức chế độ cũ trình diện, bị tập trung "học tập cải tạo"
hứa hẹn 3 tháng, trong số có nhiều văn nghệ sĩ của miền Nam. Văn nghệ sĩ của miền
Nam tiếp tục được chiếu cố tận tình nhiều năm sau đó.
Ngày 8-3-1976 thêm Thông tri số 15/TTVH/MCTH của Bộ
Thông tin Văn hóa cập nhật danh mục sách cấm lưu hành. Tiếp đến là những vụ
lùng bắt văn nghệ sĩ miền Nam vào cuối tháng 3 này [mà nhà văn nhà báo Thanh
Thương Hoàng gọi là chiến dịch X3, sau X1 ‘chiến dịch bắt học tập cải tạo’, X2
‘đánh tư sản mại bản’ (16)], từng đoàn từng đoàn ‘công an văn-hóa’ hợp cùng
‘công an khu vực’ hành… quân càn quét tịch thu hết sách báo xuất bản dưới thời
chế độ cũ, để đốt, "tẩy". Đây thuộc về là đợt hai kéo dài của chiến dịch
thanh toán "bọn văn nghệ sĩ phản động" và cũng để chuẩn bị bầu cử Quốc
hội ‘thống nhất’ 2 miền ngày 25-4 sau đó, chiến dịch khởi động sáng 3-4-1976, một
ngày sau vụ nổ Hồ Con Rùa ở bùng-binh đường Duy Tân và Trần Quý Cáp: khởi đầu
"vụ án Hồ Con Rùa" (về sau được cộng-sản quay thành phim và lên
sách), công an lùng bắt khoảng 200 người hầu hết là văn nghệ sĩ và
trí thức mà từ nay họ gọi là "những tên biệt kích cầm bút", ngày đầu
tiên người bị bắt là Nguyễn Mạnh Côn, hôm sau là những Nhã Ca, Trần Dạ Từ,
Hoàng Hải Thủy, Dương Nghiễm Mậu. "Những tên biệt kích cầm bút". Người
cầm đầu thi hành Vụ án Hồ Con Rùa là Huỳnh Bá Thành (1942-1993) bí danh Ba
Trung tức họa sĩ Ớt (nhật báo Điện Tín) nằm vùng trước đó ở Sài Gòn, sau
này năm 1981-82 y viết lại ”Vụ án Hồ Con Rùa” đăng từng kỳ trên tờ Tuổi Trẻ và
xuất-bản thành sách năm 1983. Tội danh gán cho họ khi là ”gián điệp” khi
là ”tuyên truyền phản cách-mạng”. Chiến dịch khủng bố này bắt bớ giam cầm các
nhà văn như Doãn Quốc Sỹ, Vũ Hoàng Chương, Nguyễn Mạnh Côn, Nguyễn Sĩ Tế, Duyên
Anh, Dương Nghiễm Mậu, Hồ Hữu Tường, Hồ Nam, Lê Xuyên, Nguyễn Hữu Hiệu, Mặc
Thu, Thái Thủy, Trần Dạ Từ, Nhã Ca, các họa sĩ Đằng Giao, Chóe Nguyễn Hải Chí,
các nhà báo Minh Vồ tờ Con Ong, Hồ Văn Đồng, Sơn Điền Nguyễn Viết
Khánh,… các nghệ sĩ, đạo diễn Minh Đăng Khánh, Hoàng Vĩnh Lộc, v.v...
Sau khi đã lùng bắt khoảng 30 văn-nghệ sĩ miền Nam, một “Khóa
bồi dưỡng chính trị cho Văn nghệ sĩ miền Nam” được Thành ủy và Hội văn nghệ
sĩ giải phóng thành phố HCM tổ chức đợt 1 vào mùa Hè năm 1976, khởi ngày
13-6 và kéo dài cả tháng, đợt 2 vào tháng Bảy; mục đích học tập chính trị cho
các văn nghệ sĩ có ‘tội’ không ủng hộ ‘cách mạng’, ‘không đích thực’ như những
tay văn nghệ thuộc Mặt Trận Giải Phóng miền Nam; nhưng thực ra cốt kiểm soát
cùng bài bản với những tập trung ‘học tập, cải tạo’ đối với các sĩ quan quân đội
và công chức Việt Nam Cộng Hòa, và quảng cáo, tuyên truyền đã cho các văn nghệ
sĩ miền Nam cơ hội - mà có người cứ tưởng sau đó sẽ được hành nghề trở lại. Phần
đầu là những huấn hổ, phô trương công trạng đối với cách-mạng của 1 số đã theo
cộng sản Hà Nội, phần sau là các văn nghệ sĩ của miền Nam phải làm tự phê tự kiểm,
và nhiều người bị đưa ra Tổ để bị mổ xẻ, bên Tổ Văn và Thơ do Vũ Hạnh phụ
trách, có Nguyễn Thị Hoàng, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Nhật Tiến, Phạm Thiên Thư, Lệ Hằng,
Tường Linh, An Khê, …. Khi Nguyễn Thị Hoàng bị phê phán, Mai Quốc Liên đã tuyên
bố “bởi vì miền Nam các anh, các chị làm gì có văn hóa” [hơn 37 năm sau, ông
MQL chối đã nói câu như thế mà nay ông cho đó là ”1 câu ngu ngốc mà không ai dại
gì nói” (17)].
Đến lượt Sở Thông tin Văn hóa Thành phố HCM ra Thông tri số
12030/STTVH/XB ngày 3-5-1977. Rồi ngày 14-17 tháng 1 năm 1978, Bộ Văn hóa và
Thông tin lại tổ chức tại Sài Gòn một hội nghị toàn quốc với danh xưng ”Hội nghị
đấu tranh xóa bỏ tàn dư văn hóa thực dân mới” với những huấn thị, báo cáo của đảng
viên cao cấp từ Hà Nội vào, xem như là một công tác cấp thiết và thường trực. Đồng
thời để quảng cáo món ”văn hóa ưu việt xã hội chủ nghĩa”, ”văn học cách mạng ở
miền Nam” (nhắm căm thù, lũng đoạn,…) cùng chủ trương viết lách của xã hội cộng sản
miền Bắc. ”Con người mới”, ”con người cách-mạng”, ”con người xã hội mới”,…
không chấp nhận văn học miền Nam bị gọi là ”văn học đô thị” của ”vùng tạm chiếm”
(21 năm!). Do đó phải đàn áp, phải dùng đến võ lực công an, …
Ngày 7-3-1978, nhật báo Tin Sáng cho đăng Nghị quyết
của Ủy Ban Nhân dân Thành phố HCM muốn tiến hành từ ngày này cho đến cuối năm
1978 một đợt tấn công và thanh toán dẹp hết những ‘dấu vết của văn-hóa tân thực
dân’, kêu gọi học sinh, sinh viên tập họp kiểm thảo và phê phán một cách triệt
để những ‘nọc độc’ của thứ văn hóa suy đồi và phản cách mạng này và kêu gọi các
thành phần trẻ lập ra những đoàn công tác văn hóa cho mục đích ‘truy
quét văn hóa đồi trụy phản động’.
Nhà Nước ra hẳn một cuốn danh mục sách và tác già cấm lưu
hành. Những gì không xuất phát từ văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa và chuyên
chính vô sản đều phải xóa bỏ, phủ định, vì "mảng" văn học này bị kết
án là "đồi trụy hóa con người", "phục vụ xã hội tiêu thụ miền
Nam" tức một thứ "văn học phục vụ chính trị phản động", phản
cách mạng - những cái nhãn hiệu có thể làm tiêu mạng con người! Từ 1975 đến
1997 có gần 20 cuốn sách chửi bới phê phán văn nghệ Việt Nam Cộng Hòa: văn học
tay sai nhưng đáng sợ như những trái bom! Vào tháng 3-1981, nhà cầm quyền
Hà-Nội ra hẳn một cuốn danh mục mới gồm 122 tác giả với toàn bộ tác phẩm bị cấm
lưu hành. Trong chiến dịch lên án và triệt hạ này, theo thống kê chính thức năm
1981, trong chiến dịch đợt 3 vào tháng 6 năm 1981 chính quyền cộng-sản
đã tịch thu trên toàn quốc 3 triệu đơn vị ấn phẩm trong đó 316,314 sách báo bị
cấm; riêng ở Sài-gòn 60 tấn sách (151,200 cuốn), 41,723 cuộn băng nhạc, 53,751
bức tranh, 631 cuộn phim. v.v... Đồng thời khám phá ra 205 nhà in bí mật (Theo
Trần Thọ, Tạp chí Cộng Sản 10-1981).
Sự kiện lịch sử đã xảy ra, đó là sau khi "chiến thắng",
các cán bộ và cả guồng máy liền gấp rút tấn công và thủ tiêu những thành tích
văn-hóa văn học ở miền Nam trước khi họ đến. Những khóa "bồi dưỡng
chính trị và văn nghệ" liên tiếp được mở ra ở Sài gòn, nơi có nhiều
"phản động" nhất! Sau đó tiếp tục tấn công về lý luận với những
"công trình tập thể" như cuốn Văn hóa, Văn nghệ Miền Nam dưới Chế
độ Mỹ Ngụy, tập 1 do Trà Linh, Trần Hữu Tá, v.v... soạn (Hà Nội: Văn Hóa, 1977);
hai năm sau ra tập 2, do Trần Độ chủ biên (Hà Nội: Văn Hóa, 1979). Trong cuốn
này, cán bộ cộng sản tỏ ra sợ chính sách văn-hóa thời đệ nhất cộng hòa, thời
sau đó họ coi nhẹ hơn vì lãnh đạo bất lực và giới văn nghệ phân hóa. Những nhân
danh dân tộc, nhân dân của các cây viết của miền Nam bị họ gọi là "văn-hóa
mạo hóa". Các tác-phẩm văn học có tính hiện thực xã-hội, nhất là vào những
năm cuối trước 1975, thì bị họ kết án là "độc dược" vì vừa "đồi
trụy" vừa "chống cách-mạng một cách có ý thức" (tr. 313) của những
Nguyễn Thụy Long, Hà Huyền Chi, Văn Quang, Thế Uyên, Phan Nhật Nam, Doãn Quốc Sỹ,
Duyên Anh,… Những tác giả khác bị mũi tên nặng có thể kể: Nguyễn Mạnh Côn, Nhất
Linh, Nguyễn Vỹ, Nguyễn Đức Quỳnh, Lê Văn Siêu, Lê Hữu Mục, Thanh Tâm Tuyền,
Văn Quang, Dương Nghiễm Mậu, Võ Phiến, Nguyễn Đình Toàn, Nhã Ca,… Xuân Vũ, Kim
Nhật và những cây viết "chiêu hồi" dĩ nhiên bị họ chĩa mũi dùi nặng
hơn!
Sau đó, Viện Văn-học (Phong Lê, Hoàng Trung Thông,…) ra cuốn Văn học
Việt Nam Chống Mỹ, Cứu Nước (Hà Nội: Khoa Học Xã Hội, 1979), trong đó đã gọi
Mỹ là "tên sen đầm quốc tế", là "tên đầu sỏ chủ nghĩa thực dân mới"!
Riêng Phạm Văn Sĩ trong Văn học Giải phóng Miền Nam 1954-1970 (Hà Nội:
ĐH&THCN, 1975) để lại nhận xét … bất hủ (thời đỏ) : "văn chương chống
Cộng là thứ văn chương xảo trá đê hèn nhất của Mỹ ngụy ở miền Nam" (tr.
377) cùng lúc lại đề cao những ấn phẩm tuyên truyền như Những Lá Thư Từ
Tuyến Đầu Tổ Quốc đầy cường điệu và cương bịa (lính Biệt kích của miền Nam
ăn thịt người) của những văn công gốc Bắc đưa vào. Ngoài ra còn có Phong Hiền với Chủ
nghĩa Thực dân mới Kiểu Mỹ ở Miền Nam Việt Nam: Khía cạnh tư tưởng và văn
hóa 1954 - 1975 (Hà Nội.: Thông tin lý luận, 1975, tb 1984); và viện Khoa học
giáo dục in Tìm hiểu chính sách giáo dục thực dân mới Mỹ ở Miền Nam Việt
Nam và những tác hại của nó (Tp.HCM: Tp. Hồ Chí Minh, 1980), v.v...
Nói chung là nhiều ý và lập luận trùng điệp, nhưng nhát đòn nặng
ký vẫn là cuốn của Lữ Phương, Cuộc Xâm Lăng Về Văn Hóa Và Tư Tưởng Của Đế
Quốc Mỹ Tại Miền Nam Việt Nam (Hà Nội: Văn Hóa, 1981, tái bản 1985). Lữ
Phương lúc đó là thứ trưởng thông tin văn hóa chính quyền quân quản tháng
5-1975 và là người có liên hệ đến nghị định 20-8-75 nói trên. Miền Nam Cộng hòa
theo chủ nghĩa dân chủ vừa pháp trị vừa nhân đạo, đo đó đã bị bá đạo cài khá
nhiều người nằm vùng, hoạt động cho kẻ thù, Lữ Phương là một. Ông ta dựa trên một
thứ đạo đức (giả hiệu) và dân tộc (tức tổ quốc thành đồng) để lý luận, phê bình
chống văn nghệ miền Nam. Tập sách của ông ta do đó khá chi tiết và có cơ sở lý
luận cộng sản. Ông ta đã chứng minh "thực dân mới Mỹ" và các chính
quyền miền Nam dùng "chiến-tranh và bạo lực văn-hóa tư tưởng" để
"xâm lược" và "bành trướng" cùng "chiến-tranh tâm lý
là đòn bẫy của mọi hoạt-động văn-hóa - tư tưởng" (tr. 31, 37), trong đó
các viện đại học cũng như nhóm văn hóa văn nghệ như Sáng Tạo, Hiện Đại,
Văn Hữu Á Châu, Quan Điểm,… được đưa lên bàn mổ. Ông gọi tập thể các nhà văn
hóa và văn nghệ sĩ miền Nam là "đội quân văn hóa phản động", là ‘tay
sai của đế quốc Mỹ’, trong đó có Nguyên Sa, Nguyễn Mạnh Côn, Lý Đại Nguyên,
Dương Nghiễm Mậu, Võ Phiến, Doãn Quốc Sỹ, LM Hoàng Sỹ Quý, v.v... Văn hóa dân tộc
chủ trì bởi những Kim Định, Nguyễn Đăng Thục, Lê Văn Siêu, Thái Văn Kiểm, Nguyễn
Sĩ Tế,… là những nhà lý thuyết theo ông là "bản địa" và lạc hậu, thần
bí,… không … khoa học như … Mác Lê cộng sản. Ông còn có âm mưu và triệt để hơn
khi bàn đến các khuynh hướng triết lý văn học hiện sinh, cấu trúc trong chương
về lối sống Mỹ hoặc văn chương đồi trụy, tình dục,…
Trong đợt đầu của chiến dịch bôi xóa văn học miền Nam, cuốn
được nói đến nhiều trở thành huyền thoại, là Những Tên Biệt Kích Của Chủ
Nghĩa Thực Dân Mới Trên Mặt Trận Văn Hóa Tư Tưởng do nhà xuất bản Văn hóa
in năm 1980 và tái bản nhiều lần. Tập này (chỉ ra Tập 1, chưa thấy Tập 2) gồm
11 chương, nêu đích danh 11 nhà văn miền Nam để xóa bỏ sự nghiệp văn hóa và
văn học của họ, những người theo họ là nguy hiểm nhất vì ảnh hưởng "di hại"
lâu dài. 11 "biệt kích" đó là Thanh Tâm Tuyền, Vũ Khắc Khoan, Doãn Quốc
Sỹ, Nhất Hạnh, Nguyễn Mạnh Côn, Duyên Anh, Dương Nghiễm Mậu, Mai Thảo, Võ Phiến,
Hồ Hữu Tường và Nhã Ca. Bốn trong số đã thoát ra ngoài nước hoặc đã ở ngoài từ
trước (NH), sáu còn lại bị bắt và cầm tù hai năm rồi có người bị bắt lại và tù
lâu hơn hoặc chết trong nhà tù (NMC) hoặc vừa ra khỏi tù (HHT). Các vị bị gán đủ
hình dung từ như "biệt kích, nguy hiểm, du đãng, bồi bút, v.v..."!
Để khích động thêm, năm 1982 tờ Tuổi Trẻ Sài gòn ra
thêm cuốn Vụ Án Hồ Con Rùa mà người viết nó, Huỳnh Bá Thành, nằm vùng
trước 1975, thêm thắt dựng chuyện tố cáo các nhà văn giật mìn sát hại dân và âm
mưu lật đổ cộng sản. Và để kết thúc đợt đầu, là tập Những Tên Biệt Kích Cầm
Bút (Công an nhân dân, 1986; TpHCM: Văn Nghệ TpHCM, 1994, bản in sau
tự kiểm duyệt những quá lố, bịa đặt), mang hình thức truyện vì tên các nhân vật
đã cắt ngắn hoặc đổi, do công an Minh Kiên và Nam Thi viết. 8 nhà văn, nhà báo
bị gán tội "gián điệp" - tất cả bị bắt tháng 5-1984 và vụ xử cuối
cùng xảy ra năm 1986: Hoàng Hải Thủy, Doãn Quốc Sỹ, Dương Hùng Cường, Lý Thụy
Ý, Nguyễn Thị Nhạn, Nguyễn Hoạt, Trần Ngọc Tự và ca sĩ Khuất Duy Trác. Thành thử
"biệt kích" cũng có hai loại: biệt kích cầm bút "gián điệp"
và biệt kích văn hóa tư tưởng; nhà văn Doãn Quốc Sỹ là vị được cộng-sản sợ nhất
nên ông được… chăm sóc kỹ cho đến ngày ra đi đoàn tụ gia-đình nhờ áp lực quốc
tế! Trong hoàn cảnh căng thẳng thường trực của đời sống thời toàn trị đỏ (cấm
đoán viết, di chuyển, liên lạc,…), Doãn Quốc Sỹ gửi Đi! in ở ngoài
(Lá Bối, 1982), ký bút hiệu mới Hồ Khanh, với ghi chú "sáng tác quốc nội",
cũng như Thanh Tâm Tuyền, Hoàng Hải Thủy và một số nhà văn nhà thơ khác.
Đợt đầu có tính cách tàn bạo, vừa chính trị vừa hình sự, vừa
văn-hóa, tâm lý vừa kinh tế, xã hội, với mục đích hoàn toàn quật ngã hình hài
và thân thế người văn nghệ sĩ sống ở miền Nam Cộng hòa. Sang đợt hai, lý trí được
dùng đến dù tính toàn trị, cả vú lấp miệng em vẫn thịnh trị!
Đợt hai, giới phê bình nhập cuộc như Lê Đình Kỵ với Nhìn
lại Tư-tưởng Văn nghệ thời Mỹ ngụy (TpHCM: NXB TpHCM, 1987), nhưng người
ta nói nhiều đến Trần Trọng Đăng Đàn vì bộ sách 2 tập của ông, thật ra là một
"luận án khoa học Matxcơva" "tiến sĩ 1 khoa học Ngữ văn"
(1987), sau được thêm bớt và tái bản nhiều lần và luận án có là nhờ khởi mớm
trước với tập Nọc độc Văn học Thực dân mới Mỹ (Tp.HCM : Tp.HCM,
1983). Bộ sách đó có tựa Văn-học Thực dân mới Mỹ ở miền Nam những năm
1954-1975 (Hà Nội: Sự Thật, t. 1-1988; t. 2-1991). Tái bản thêm trang đổi
tựa là Văn hóa Văn nghệ phục vụ Chủ nghĩa Thực dân mới Mỹ tại Nam Việt Nam
1954-1975 (TpHCM; Long An: Thông tin, 1990). Hai lần tái bản gần đây sửa
chửa thêm và đổi tựa thành Văn hóa Văn nghệ Nam Việt Nam, 1954-1975. (Hà Nội:
Thông tin, 1993; HN: NXB Văn hóa Thông tin, 2000).
Ông Trần Trọng Đăng Đàn dùng phương-pháp nghiên cứu lô-gích
và bác phương pháp lịch sử để nghiên cứu giai đoạn 1954-1975 văn học miền Nam
này, vì nếu dùng phương pháp lịch sử sẽ phải "bóp méo lịch sử" và dĩ
nhiên chấp nhận nền văn học đó như là kế tục của nền văn học Việt Nam truyền thống
(1, tr. 12). Ngược lại, ông ta đề cao và coi như chính thống mảng "văn-học
tự phát có chỉ huy" của những nằm vùng như Vũ Hạnh, Lữ Phương, Lê Vĩnh
Hòa,… thuộc Lực lượng bảo-vệ văn hóa dân tộc và các tờ Tin Văn, Nhân Loại,
Công Lý, v.v... tức thứ văn tuyên truyền, dụng văn cho chính trị. Với phương pháp
lô gích, ông phân biệt ba loại văn-học ở miền Nam trong đó loại "văn học
phản động về chính trị" được chiếu cố tận tình, một cách hằn học và phản…
văn học! Nhất Linh được TTĐĐ tả là "một tay cầm bút phản động trộn lẫn với
hoạt động chính trị phản động mà tên tuổi đã gắn liền với những đảng phái phản
động và võ biền, với những vụ tống tiền man rợ năm 1946 (…) lợi dụng danh nghĩa
là một thành viên của chính phủ lâm thời … đi dự hội nghị Đà Lạt đã đánh cắp mấy
triệu bạc quỹ công để trốn chạy theo quân Quốc dân đảng Tàu" (1, tr. 82).
Tấn công và loại bỏ cả những nghiên cứu văn học của miền Nam về các thời chữ
Hán và Nôm và về văn học cổ điển thế giới, ông cảnh cáo là "trận đồ bát
quái". TTĐĐ tức tối khi đề nghị trao đổi văn hóa của Hà Nội đầu năm 1960 bị
các nhà văn, giáo sư của miền Nam chống và hạ giá "văn hóa" của chế độ
cộng-sản miền Bắc, cũng như cố cãi là miền Nam đã "phóng đại" vụ
"Nhân Văn giai phẩm"!
Trần Trọng Đăng Đàn kết thúc với việc đề cao những khóa
"bồi dưỡng chính trị và văn nghệ" như là "ân huệ của cách mạng",
vì cho rằng văn nghệ miền Nam thời này "có tính chất phản động, tồi bại của
văn nghệ dưới chế độ thực dân mới - một thứ văn nghệ phục vụ cho chiến tranh
tâm lý, động viên thanh niên đi lính, đánh thuê cho Mỹ, xuyên tạc, bôi nhọ cách
mạng, đầu độc nhân dân, đẩy thanh niên vào con đường trụy lạc, du đãng, đĩ điếm,
lưu manh, làm băng hoại truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc, chạy theo thị
hiếu thấp hèn để mưu việc trục lợi…". Theo ông ta, văn nghệ miền Nam
bị ba khủng hoảng: "thiếu cơ sở triết lý xuyên suốt (trước học thuyết
Mác Lê), thiếu lý tưởng chính trị và thiếu hiện thực xã hội ổn định theo một mô
hình lý tưởng", vì cũng theo ông, văn nghệ sĩ miền Nam "ẩn náu trong
mặc cảm tội lỗi, trong chiêu bài tự do giả hiệu, trong ảo tưởng về tinh thần
nhân đạo dưới chiêu bài lên án chiến tranh, ẩn náu trong ngộ nhận có tham gia
phản ánh hiện thực xã hội, và cuối cùng, ngộ nhận rằng họ có đóng góp, có tìm
tòi, sáng tạo về mặt hình thức nghệ thuật cho văn học nước nhà" (1, tr.
102-112). Với ông, nội dung là yếu tố cơ bản, quan trọng nhất của tác-phẩm
văn học và cả hình thức nghệ thuật, "ta đòi hỏi hai mặt đó đều phải tốt một
trăm phần trăm". Dĩ nhiên, ông ta đã dùng cái phương pháp lô gích để đi đến
kết luận như thế và đồng thời tự hào về thành quả của "nền" văn học
minh họa và bạo động của họ! Tự hào và dạy dỗ này, sau 1987 sẽ bị chính người
văn nghệ sĩ trong nước quay mặt, chối bó! Vậy mà khi soạn tập 2 vào năm 1990,
ông ĐĐ này vẫn cường điệu chống vì sợ "xảo quyệt của bọn cầm đầu văn hóa
thực dân mới" hô hào "việc loại trừ những tàn tích ‘văn-hóa’,
‘văn-nghệ’ thực dân mới cũng là điều kiện quan trọng để tiếp sức cho những ai
thực tâm vươn tới cái thiện"(2, tr. 119) khi Hội Nhà Văn phải ra thông báo
cảnh giác hội viên trước "tình trạng hỗn loạn sách nguy hiểm làm ngã lòng
những người cầm bút chân chính". Hội Nhà Văn này cũng là hội được hội viên
Nguyễn Huy Thiệp chiếu cố vào đầu năm 2004 qua loạt bài "Trò chuyện với
hoa thủy tiên và những nhầm lẫn của nhà văn" trên báo Ngày Nay (Hà
Nội).
Đầu tháng 6-2008, một cuộc tranh luận và lời qua tiếng lại
trên diễn đàn Talawas từ khi ông Nguyễn Trọng Văn đưa lên bài viết "Một sĩ
nhục cho trí thức". Lữ Phương xông trận và kết thúc nhanh chóng với “Nói
thêm một lần để không nói nữa” (8-7-08) tự biện minh cho việc ông điều
hành Ban thanh lọc văn nghệ phẩm nằm trong ‘chính sách khủng bố’ văn hóa
miền Nam (Nghị định 20-8-1975) và việc biên soạn cuốn Cuộc Xâm Lăng Về Văn
Hóa Và Tư Tưởng Của Đế Quốc Mỹ Tại Miền Nam Việt Nam (1981). Hai ông LP và
NTV đều muốn chối bỏ vai trò của họ trong việc xóa bỏ văn nghệ tự do khai phóng
của miền Nam trước ngày 30-4-1975 cũng như bắt bớ giam cầm không xét xử các nhà
trí thức và văn nghệ miền Nam. Riêng Lê Đình Kỵ, soạn-giả cuốn Nhìn Lại
Tư Tưởng Văn Nghệ Thời Mỹ Ngụy (1987) nói ở trên, đã không nhắc lại công
trình này trong danh sách tác phẩm của ông. Đỗ Đức Hiểu cũng vậy đối với cuốn Phê
phán Văn học Hiện sinh Chủ nghĩa (Văn Học, 1978) của ông.
Ở trong nước, ‘chính sách khủng bố’ văn hóa miền Nam đó đã thật
sự chấm dứt 21 năm sau thời ‘đổi mới’ chưa? Câu trả lời là còn, còn ít hay nhiều
thì ‘chính sách khủng bố’ vẫn hiện diện, Ít hay Nhiều vẫn là Có chớ không phải
là Không! Sách báo miền Nam đã thật sự được in lại ở trong nước chưa? Câu trả lời
vẫn là một phủ-định tổng quát! Ngoài các sách dịch, kinh kệ, sách ‘học làm người’,
nghiên cứu lịch-sử xa xưa, các truyện tình vô thưởng vô phạt hay xã hội thời
Pháp thuộc,… thì các tác phẩm khác vẫn còn có vấn đề: Vũ Hạnh và một số quan chức
to tiếng gần đây khi nhà Phương Nam muốn in lại mấy tập truyện của Dương Nghiễm
Mậu và một của Lê Xuyên, v.v... Chưa bàn đến việc văn bản đã bị "biên tập"
lại!
Trong ‘học phần’ hiện nay về "văn học các đô thị miền
Nam (1954-1975)" thuộc khoa Ngữ Văn Đại học Đà Lạt, ở mục ‘Văn học thực
dân mới’, sinh viên hãy còn được… dạy về hai khuynh hướng chủ yếu là ‘khuynh
hướng văn học phản động’ với những tác giả Nguyễn Mạnh Côn, Doãn Quốc Sỹ, Vũ Khắc
Khoan, và ‘khuynh hướng văn học đồi trụy’ với những Duyên Anh, Nguyễn Thị
Hoàng, Nhã Ca, Túy Hồng, ‘văn học vừa phản động vừa đồi trụy’ với Nguyễn Thụy
Long, Mai Thảo, Chu Tử! Phần kết của ‘học phần’ nhắc qua về văn học Việt Nam hải-ngoại
như sau: "thời kỳ đầu lố bịch, trơ trẽn, thời kỳ sau nhớ quê hương, thân
phận di tản" (18)!
Thời gian xảy ra tranh luận trên Talawas, tờ Thanh Niên trong
nước số ra ngày 30-5-2008, đăng tin "Tác phẩm trước 1975 ở miền Nam: Không
cấm xuất bản, nhưng phải lựa chọn" - thứ trưởng Bộ Thông tin và Truyền
thông qua buổi trả lời trực tuyến với chủ đề “Hoạt động xuất bản, in, phát hành
sách Việt Nam góp phần nâng cao dân trí, đổi mới và xây dựng đất nước” được tổ
chức hôm 29-5 tại Hà Nội, khi trả lời câu hỏi về việc tái bản, xuất bản những
tác phẩm trước năm 1975 ở miền Nam Việt Nam không do Chính phủ Cách mạng lâm thời
Cộng hòa miền Nam Việt Nam cho phép, đã cho biết "đối với những tác phẩm
thuộc loại này, pháp luật Việt Nam (bao gồm cả Luật Xuất bản) không cấm xuất bản.
Tuy nhiên, khi khai thác các tác phẩm này để giới thiệu đến bạn đọc phải lựa chọn
những tác phẩm phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước. Khi công bố các tác
phẩm trên phải tuân theo các quy định của Luật Xuất bản". Như vậy, di sản
của các chính sách này hãy còn thời sự tính, vì vẫn còn đó dù không còn công
khai thừa nhận - lại ‘đổ tội’ cho "Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa
miền Nam Việt Nam", dù đã gần 30 năm ‘đổi mới’, đất nước và người dân Việt Nam
vẫn chưa thấy biết thế nào là ‘glasnost’ vốn là đứa con sinh đôi với
perestroika và của thật sự kinh tế thị trường! Phải chăng ở các chế độ
chuyên chính và độc đảng, Sự Thật chỉ có thể tìm thấy trong những phần hồi ký bị
kiểm duyệt cắt bỏ, như hồi ký của Đào Duy Anh (Nhớ Nghĩ Chiều Hôm), Nguyễn Hiến
Lê, Lý Quý Chung, v.v..., hay những thơ văn viết cuối đời hoặc chỉ công bố sau
khi mất, như của Chế Lan Viên (Di Cảo Thơ), Nguyễn Khải (Đi tìm cái Tôi đã mất),
v.v...?
Chuyện cấm đoán, đốt sách báo miền Nam mục-đích "đạp đổ"
văn-hóa miền Nam, để làm mất tinh thần, để ai còn lưu luyến phải sợ hãi, lo lắng
thường trực, còn để giảm thiểu những phản kháng, chống đối và gieo nghi ngờ, để
mọi người quên đi lịch sử, quên những thứ mà "văn hóa mác Lê" không
thể đem lại cho người dân. Nhưng mục-đích ấy có thành công không? Hay sự thật vẫn
và sẽ luôn là sự thật? Với những biến động xáo trộn đến căn bản cục diện thế giới
của thời hậu chiến tranh lạnh (perestroiska 1985, bức tường Berlin, Thiên An
Môn 1989), trong nước phải "đổi mới" dù dè dặt đổi có vẻ mới đến đổi
như cũ, phải "cởi trói" văn nghệ sĩ, dù cởi rồi trói nhưng dần dà
cũng có những thay đổi thật, khởi từ tâm trí, ý chí đưa đến hành động. Chỉ
trong một quốc gia toàn trị độc đảng mới có những ấn phẩm in ra bị thu hồi rồi
in lén, mới có hiện tượng in sách hoặc của tác giả từng bị cấm hoặc đang
"phản bội" lại Nhà Nước. Nhưng không gì ra ngoài vòng dịch lý của trời
đất, khi ra nghị định và chiến dịch hủy hoại, bôi xóa văn học "phản động,
thực dân mới Mỹ Ngụy" là đã gây mầm hồi sinh, tưởng tiếc cho nền văn học
và những con người làm văn học thời đó. Vào Nam, Dương Thu Hương và những
người làm văn nghệ của miền Bắc đã công khai hoặc gián tiếp nhìn thấy và cảm nhận
sự thật và những cái đẹp, cái hay của đời sống và con người nơi đây!
Nhưng người cộng-sản Việt Nam vẫn dùng Đảng như lá bùa để tiếp
tục bắt bớ, cầm tù dân chúng cũng như người làm văn-nghệ thời trước 1975. Dù đã
tuyên truyền Cởi Trói văn-nghệ từ cuối năm 1986, nhưng vào cuối năm 1990,
công an cộng-sản vẫn lại bắt bớ những nhà báo Như Phong Lê Văn Tiến, Hồ Nam, Phạm
Thái Thủy, các nhà thơ Vương Đức Lệ, Tô Thùy Yên, cùng Đoàn Viết Hoạt, dân biểu
Nguyễn Mậu, v.v...
Mặt khác, những người làm văn nghệ miền Nam bị định mệnh xếp
vào hàng "thua trận" đã không có ai viết để tự chối bỏ và trát tro bạn
bè cùng hoàn cảnh; trái lại có người như Nguyễn Hiến Lê trước có cảm tình với
"cách mạng" nay viết Hồi ký phê phán và tỏ hối hận. Sống
trong một chế độ như vậy, đánh giá các văn nghệ sĩ là một việc khó khăn và đầy
tế nhị! Từ 1988, đã có những nổ lực thẩm định lại những tác giả và tác phẩm từng
bị kết án là phản động (và có cả tác giả bị thủ tiêu!). Như tập tổng luận Văn-Học
Việt Nam Thế Kỷ XX: những vấn-đề lý luận và lịch sử do ông chủ biên được
nhà xuất bản Giáo dục in năm 2004 (971 tr.) trong đó các soạn giả đã "thừa
nhận" vài vị ở hải ngoại, thơ hải-ngoại và vài khuynh hướng mới cũng được
nhắc nhở tới! Về phần các nhà văn ở miền Nam trước 1975, họ được nói đến nhưng
chưa đủ tầm quan trọng đóng góp của họ! Dù sao, đã có khác với những tổng kết
trước đó như Nhìn Lại Một Chặng Đường Văn Học (Nxb TPHCM, 2000) của
Trần Hữu Tá. Theo tập này thì trong 21 năm (1954-1975), người cộng-sản và nằm
vùng thân Cộng vẫn độc diễn và đóng vai chính, người cầm bút quốc gia chân
chính vẫn bị phỉ báng, kết án, nhưng nhiều nhà văn thơ không làm chính trị đã
được Trần Hữu Tá đưa vào… sử, như các nhà văn Võ Hồng, Nguyễn Văn Xuân, Phan
Du, nhà thơ Kim Tuấn, v.v... hoặc "lôi kéo" rất phớt qua như Bình
Nguyên Lộc, Nhật Tiến (tr. 96)!
Nhưng cũng từ đó, một số giáo sư, nhà văn của miền Nam Cộng hòa
được tham khảo, lên tiếng hoặc nghiên cứu công khai trở lại, một số nhà văn thơ
miền Nam cũ bắt đầu cộng tác hoặc gửi đăng bài trên các báo và cuối cùng thì xuất bản
sách công khai như trước, của những Lê Phương Chi (Tâm Tình Văn nghệ Sĩ - những
phỏng vấn trên Bách Khoa và Tin Sách thập niên 1960, tiếc
là văn bản đã ‘hiệu đính’ lại), Thế Phong (ký Thế Nhật), Huỳnh Phan Anh (Không
Gian Và Khoảnh Khắc Văn Chương tuyển trích lại những bài từ hai tập trước
1975 và bài mới viết về các tác giả ngoại quốc), v.v... Về phần sáng tác, tái xuất
những Cao Thoại Châu (Bản Thảo Một Đời, 1991), Nguyễn Bắc Sơn (Đời Như Một Nhà
Thơ Đông Phương 1995), Huy Tưởng (Hỏi Đường Cùng Mây Trắng,..), Trần Dzạ Lữ
(Hát Dạo Bên Trời 1995 và Gọi Tình Bên Sông 1997), Ngy Hữu (Thị
Trấn Khô), v.v... Cả xuất bản và gửi tác phẩm ra ngoài nước một cách công khai
hơn trước đó. Ở đây chúng tôi không muốn nói đến "tác phẩm" của những
nhà văn thơ theo cộng hoặc nằm vùng vì dĩ nhiên được trả công, nhất là những
năm đầu sau 1975. Sau đó thì "chân dung" nhiều người trong số ấy đã
phải nhiều tang thương khác!.
Kế đó là hiện tượng sách và sách dịch của các nhà văn sống thời
Việt Nam Cộng hòa từng bị cấm, nay được in lại. Một số các tác giả của miền Nam
lần hồi được in lại, bắt đầu với Thế Uyên, Nguyễn Mộng Giác, thơ và sách Bùi
Giáng, truyện Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Thị Hoàng, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Phùng
Khánh, Phùng Thăng,… Các nghiên cứu văn hóa dĩ nhiên được dùng lại, cả trang trọng
giới thiệu, như của Kim Định, Nguyễn Duy Cần, Nguyễn Đăng Thục,… Gần đây, cuối
2014, là công trình biên khảo Hồ Sơ Lục Châu Học của GS Nguyễn Văn
Trung. Trong bất hạnh của nền văn-học miền Nam, may mà còn có các thư viện quốc-gia
và đại học Pháp, Hoa Kỳ, còn tàng trữ nhiều sách báo thời VNCH. Thử hỏi nếu
không có những "tên" thực dân mới (HK) cũ (Pháp) giữ hoặc tặng cho
các văn khố và thư viện thì gia tài văn hóa Việt Nam làm sao tìm lại được từ những
tro tàn "phần thư" thời đại mới đã gây ra?
Trong hoàn cảnh giao thời đó, ở Bắc Mỹ, Thư Quán Bản Thảo ra
mắt tháng 10-2001, Trần Hoài Thư phụ trách với sự hợp tác của thân hữu đã ra
các số đặc biệt về văn học miền Nam, về các nhà văn Y Uyên, Nguyễn Nghiệp Nhượng,
Nguyễn Bắc Sơn, Võ Hồng, Dương Nghiễm Mậu, Lâm Hảo Dũng, Lâm Vị Thủy, Trần Dzạ
Lữ, Doãn Dân, Nguyễn Nho Sa Mạc, Nguyễn Đức Sơn, Khoa Hữu, Nh. Tay Ngàn, dịch
giả Phùng Thăng, các nhà văn nữ,… và về các tạp chí/ nhóm Ý Thức, Bách
Khoa, Sáng Tạo, Khởi Hành, Vấn Đề, v.v... Cùng lúc, Thư Ấn Quán xuất bản
theo hình thức book-on-demand, nhiều tuyển tập thơ văn miền Nam, xuất và tái bản
các tác phẩm của nhà văn thơ trẻ thời cuối thập niên 1960 và đầu 1970 như Lữ Quỳnh,
Khuất Đẩu, Nguyễn Thanh Châu, Từ Thế Mộng, Phạm Cao Hoàng, Lê Văn Thiện, Linh
Phương, Nguyễn Lệ Uyên, Nguyễn Bắc Sơn, Hoài Khanh, Đặng Tiến, Đặng Kim Côn,
Nguyễn Thanh Châu, Hạc Thành Hoa, Hoàng Ziang Duy, v.v...; đặc biệt là tập tiểu thuyết
về chiến tranh thời kháng chiến của Nguyễn Thị Thanh Sâm (Cõi Đá Vàng, 2011).
Ở trong nước, lý luận thay đổi và ngôn ngữ sử dụng cũng đã
thay đổi theo thời. Những từ "Ngụy, Mỹ Ngụy, bù nhìn, thực dân mới,
v.v..." dần mất trong diễn văn chính thức, chỉ sử dụng khi cần cảnh cáo hay
lo sợ phản kháng. "Thực dân" Mỹ cũng trở thành bạn làm ăn, trao đổi
thương mại và gần đây, phao quân sự! Tựa sách của nhà lý luận cộng sản Trần Trọng
Đăng Đàn nói trong phần đầu bài này được đổi từ Văn học Thực dân mới Mỹ ở
Miền Nam ra Văn hóa Văn nghệ Nam Việt Nam, 1954-1975 khi tái bản
năm 1993 và 2000 một cách… "nhẹ nhàng"!
Có thể nói nếu không có chính sách Cởi trói văn nghệ và kinh
tế thì đã không có những công trình nghiên cứu mới mẻ về hai nền văn học Miền
Nam nửa cuối thế kỷ XIX cũng như miền Nam tự do trước 1975. Và đã có
"giao lưu, gặp gỡ"!. Tác phẩm và tác giả từng bị cấm đoán bằng nghị định
và chiến dịch như Thanh Tâm Tuyền, Nguyên Sa, Duyên Anh, Tô Thùy Yên,… được nhắc
đến. Nhưng những Vũ Hạnh, Trần Trọng Đăng Đàn,… vẫn còn ôm quá khứ! Trần Trọng
Đăng Đàn và các nhà "phê bình" của Viện Văn học Hà Nội có tấn công
thơ tự do mà họ gọi xiên xỏ là "bí hiểm", "tắc tị",
"quái thai", "hỗn tạp những rối rắm quái gở", "những
thứ ngôn ngữ ô uế tới mức thô bỉ" (19) và "dựng lại cái thây ma
mà mười lăm năm về trước những người trong nhóm Xuân Thu nhã tập đã nêu
lên". Đó là mặt nổi của tuyên truyền, vì mặt khác, ngay từ 1977 họ đã sợ
thứ văn học hư hỏng của miền Nam đó được người "chiến thắng" lén lút
tìm đọc thời còn bị cấm. Dù bị cấm. đe, nhưng họ thú nhận đã không thành công,
"không thể thỏa mãn với những công việc chúng ta (CSVN) đã làm (…) những
đoạn nhạc vàng vẫn truyền đi trên các băng ghi âm một cách bất hợp pháp, những
cuốn tiểu thuyết, những tập thơ mang nội dung phản động hoặc đồi trụy vẫn được
chuyền tay nhau, không những ở các tỉnh miền Nam mà ngay cả ở một số thành phố
miền Bắc (…) Chúng ta phải đề cao cảnh giác, không thể xem nhẹ những tác hại của
nó được" (20).
Thật ra giới nghiên cứu - giáo sư hay nhà phê bình,
lý luận, phần lớn vẫn là cán bộ hay đảng viên cộng sản, do đó nói chung họ vẫn
làm theo chỉ thị. Những nghiên cứu tự khoe là “khoa học” cũng chỉ là chiếu theo
chính sách và nghị định của Đảng và Nhà Nước. Một điều khác không thuyết phục
được người làm văn hóa miền Nam cũ là những người làm văn hóa theo chỉ thị này
từ thời chiến tranh Nam Bắc đến nay thường gọi văn học Việt Nam cộng hòa là “văn học
tại các đô thị miền Nam”. Đây là tuyên truyền đã cũ của thời chiến tranh trước
1975 vì Hà Nội làm như vùng nông thôn và núi rừng là đã thuộc về họ và miền Nam
Cộng hòa chỉ thu gọn lại ở các vùng đô thị mà thôi (Nhưng ngoài vòng đai “đô thị”
là các vùng nông thôn người CSVN cũng đâu thực sự kiểm soát được, vậy chỉ còn
“bưng biền“!). Cụm từ “đô thị bị tạm chiếm” từng được các nhà viết lịch sử
văn học trong nước sử dụng để chỉ các vùng “quốc gia” và cả “thực dân” trong thời
gian từ 1945 đến 1954 tại Hà Nội. Không lẽ ngàn năm nước ta bị người Hán xâm
chiếm, họ cũng phải gọi Việt Nam là vùng bị… tạm chiếm? Và các “đại thi hào” của
miền Bắc như Tố Hữu, Chế Lan Viên cũng từng ngự yên hàn ở “đô thị Hà Nội” mà
làm thơ như đang ở chiến trường với các đồng chí!.
Những năm gần đây, một số nghiên cứu của giáo-sư và luận án của
sinh viên trong nước, nội dung có vẻ thoáng (tức cởi mở hơn) đã dám bàn đến
những đề tài từng bị xem là cấm kỵ trước đó như thơ Nguyên Sa, thơ truyện Thanh
Tâm Tuyền, nhóm Sáng Tạo, các văn thơ hiện sinh, v.v... Như Trần Thị Mai Nhi đã sớm
có cái nhìn "khách quan" hơn khi viết về "nhóm Sáng Tạo" đã
nhìn nhận họ "muốn có một ‘đường hướng sáng tạo’, muốn là ‘kẻ sáng tạo
ngôn ngữ trong thơ ca'(…). Họ muốn đổi mới niêm luật, cú pháp, chấm câu, từ ngữ
trong thơ cả. Rồi việc họ chấp nhận thứ ‘tiếng của vỉa hè’ cũng không hoàn toàn
chỉ là một sự lập dị. (…) Đúng thôi, văn học Sài Gòn gặp văn học phương
Tây ở quan niệm thẩm mỹ..." (21). Bước đầu khó khăn đã có người đi, dĩ
nhiên còn cần nhiều nghiên cứu sâu xa và khách quan hơn nữa! Nhưng họ vẫn gọi
văn học đó là “văn học tại các đô thị miền Nam” hay ở “trong khu bị chiếm” -
như gần đây Trần Hoài Anh có luận án tiến sĩ được xuất-bản với tựa đề Lý
Luận Phê Bình Văn Học Ở Đô Thị Miền Nam 1954-1975 (Hội Nhà văn, 2009) rồi
cuốn Văn Học Nhìn Từ Văn Hóa (Thanh niên, 2012). Đó cũng là lý do khi
trong nước viết về văn học miền Nam thì chỉ nói đến những văn thơ và báo chí
tuyên truyền của cán bộ ở các vùng bưng biền và thứ đến là những văn nghệ sĩ nằm
vùng như Sơn Nam, Trang Thế Hy, Vũ Hạnh, Lữ Phương, v.v... mà gọi họ là những
“nhà văn yêu nước trong các thành thị miền Nam”!.
Đã nói chiến tranh thì phải có thắng thua, nhưng dân tộc thì
không bao giờ thua, có chăng là giàu thêm kinh nghiệm dù phải thêm xương máu!
Văn học thì lại càng không có chuyện thắng thua, nói thắng thua là trò con người
đoản kỳ bày ra, cưỡng ép, cường điệu, kể cả chuyện hợp lưu! Văn học cũng không
là chuyện kinh tế hay mạnh được yếu thua! Như vậy thiển nghĩ thế thời có thế
nào thì văn học vẫn là nguồn hy vọng vì trước mắt chúng tôi không tin người Việt
sẽ có đồng thuận về văn hóa - khó, vì làm văn hóa thì con người phải văn hóa
trước đã! Trong hoàn cảnh đó, văn học sẽ là bước đầu, nếu thật lòng lên đường!.
Chú thích:
13. "Vai trò của miền Nam". Hai Mươi Năm Văn Học
Miền Nam (Westminster, CA: Văn Nghệ. 1986), tr. 128-135.
14. "Nghĩ Về Thơ, Truyện 1974". Bách Khoa,
Xuân Ất Mão 1975, tr. 27.
15. Trích Văn Hóa Văn Nghệ Miền Nam Dưới Chế Độ Mỹ Ngụy.
Hà Nội: Văn Hóa, 1977, tr. 8.
16. X. Thanh Thương Hoàng. “Đêm sa địa ngục”. Nguồn CA,
52, 6-2011, tr. 43-52.
17. Hồn Việt CA, 20-11-2012.
18. http://www.dlu.edu.vn/
19. Văn học Thực dân mới Mỹ ở Miền Nam những năm
1954-1975. Tập 2 (Hà Nội: Sự Thật, 1991), tr. 68, 72.
20. Trích Lời Nói Đầu. Văn hóa, Văn nghệ miền Nam dưới
Chế độ Mỹ Ngụy).
21. Văn Học Hiện Đại Văn Học Việt Nam Giao Lưu Gặp Gỡ (Hà Nội:
Văn Học, 1994), tr. 135-136.
1/2/2017Nguyễn Vy KhanhTheo https://dotchuoinon.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét