Khát khao vọng mấy trăm năm lẻ

Khát khao vọng mấy trăm năm lẻ

“Có thể coi Hồ Xuân Hương là ngòi bút đấu tranh cho nữ quyền lợi hại nhất, theo nghĩa là đã ngang nhiên hạ bệ toàn bộ giới đàn ông gia trưởng, từ “chú lái kia ơi biết chú rồi” cho đến hiền nhân, quân tử, anh hùng, cho đến cả vua chúa, kéo họ xuống ngang hàng, thậm chí dưới hàng phụ nữ, vạch cho họ thấy họ phụ thuộc vào phụ nữ, phụ nữ là không thể thiếu được cho họ có được niềm lạc thú và hạnh phúc ở đời”. Giáo sư Lê Đình Kỵ đã viết như thế về nữ sĩ Hồ Xuân Hương, nhân vật được xem là người đàn bà độc đáo nhất trên thi đàn dân tộc.
Ngày 23.11.2021, UNESCO và các nước thành viên đã thông qua Nghị quyết vào năm 2022 sẽ cùng kỷ niệm 200 năm ngày sinh của danh nhân Nguyễn Đình Chiểu (1822 – 2022) và 250 năm ngày sinh (1772 – 2022), 200 năm ngày mất của nữ sĩ Hồ Xuân Hương. Việc tôn vinh Hồ Xuân Hương, bên cạnh dựa trên giá trị nghệ thuật sự nghiệp thi ca của bà còn là một biểu hiện của tôn vinh bình đẳng giới, đề cao nữ quyền.
“Có thể coi Hồ Xuân Hương là ngòi bút đấu tranh cho nữ quyền lợi hại nhất, theo nghĩa là đã ngang nhiên hạ bệ toàn bộ giới đàn ông gia trưởng, từ “chú lái kia ơi biết chú rồi” cho đến hiền nhân, quân tử, anh hùng, cho đến cả vua chúa, kéo họ xuống ngang hàng, thậm chí dưới hàng phụ nữ, vạch cho họ thấy họ phụ thuộc vào phụ nữ, phụ nữ là không thể thiếu được cho họ có được niềm lạc thú và hạnh phúc ở đời”. Giáo sư Lê Đình Kỵ đã viết như thế về nữ sĩ Hồ Xuân Hương, nhân vật được xem là người đàn bà độc đáo nhất trên thi đàn dân tộc.
Người phụ nữ sống cách chúng ta ước chừng hơn 200 năm ấy là đối tượng khiến người ta phải tốn nhiều giấy mực để luận bàn về tài thơ của bà, về cuộc đời bà, mà tất cả như được phủ trong một màn sương huyền thoại.
Một ngòi bút nữ quyền
Hồ Xuân Hương sống trong thời đại mà người phụ nữ có rất ít quyền. Đó là thời đại của những người đàn ông gia trưởng, phụ nữ thì không được đi học, họ phải ăn cơm xó bếp, chấp nhận kiếp thê thiếp và hàng trăm thứ đọa đày, thua thiệt. Hồ Xuân Hương có vẻ là cây bút nữ đầu tiên không muốn cam chịu điều đó. Một mặt, bà cất tiếng đòi hạnh phúc cho người phụ nữ, nhưng nhiều hơn là bằng sự thông minh và tài thơ hiếm có. Bà kéo cái thế giới đàn ông “siêu việt” kia thấp xuống, ngang bằng, thậm chí dưới cả “những thứ” của chị em.
Bà có một số bài thơ như tiếng kêu buồn tủi cho thân phận người phụ nữ, đồng thời thể hiện khao khát sống và hạnh phúc tình duyên. Trong các bài thơ Tự tình 1 và 2, có những câu: “Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn/ Trơ cái hồng nhan với nước non/ Chén rượu hương đưa say lại tỉnh/ Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn” hay: “Trước nghe những tiếng thêm rầu rĩ/ Sau giận vì duyên để mõm mòm/ Tài tử văn nhân ai đó tá?/ Thân này đâu đã chịu già tom!”.
Những đầu sách viết về nữ sĩ Hồ Xuân Hương
Đặc biệt, Hồ Xuân Hương thể hiện cái khát khao sống và yêu, cũng là sự bi phẫn về thân phận người phụ nữ mạnh mẽ, dữ dội, đáo để đến mức nhà thơ Hoàng Trung Thông trong bài thơ dài “Hồ Xuân Hương, người ấy là ai?” viết: “Một người phụ nữ không ai có thể thờ ơ/ Một người phụ nữ đã từng xỉa xói/ Một người phụ nữ đã từng dám nói/ “Chém cha cái kiếp lấy chồng chung/ Kẻ đắp chăn bông, kẻ lạnh lùng…”/ Ôi, người thơ nữ ấy thật là đáo để”.
2 câu Hoàng Trung Thông trích vào thơ của mình nằm trong bài “Lấy chồng chung” (cũng có tên là Làm lẽ). Trong bài thơ này, Hồ Xuân Hương không ngại nói trắng ra cái ấm ức của người phụ nữ: “Năm thì mười hoạ chăng hay chớ/ Một tháng đôi lần có cũng không”. Và bà tung hê tất cả: “Thân này ví biết dường này nhỉ/ Thà trước thôi đành ở vậy xong”.
Hồ Xuân Hương đòi hạnh phúc cho người đàn bà, thậm chí là người đàn bà chết chồng ngay trong cái xã hội mà lễ giáo bắt buộc phải thủ tiết. Giáo sư Lê Đình Kỵ nhận xét rằng trong cái câu: “Hai bảy tháng trời đà mấy chốc” trong bài Khóc ông Phủ Vĩnh Tường có hàm ý “khó thì khóc nhưng vẫn nghĩ đến chuyện tái giá”.
Nhưng dừng lại đó thì chưa phải là Hồ Xuân Hương. Bà tiến xa hơn nhiều, giễu cợt, bóc mẽ cái thế giới đàn ông. Hãy xem bà mô tả “người quân tử”: “Bố cu lổm ngổm bò trên bụng” (Cái nợ chồng con). Bao nhiêu nhuệ khí của các đấng trượng phu cũng tiêu tan dưới cái khúc khích tai quái ấy của nữ sĩ. Và chết người chưa, sau khi tả cái quạt: “Chành ra ba góc da còn thiếu/ Khép lại đôi bên thịt vẫn thừa”, bà còn đáo để: “Mát mặt anh hùng khi tắt gió/ Che đầu quân tử lúc sa mưa” (Cái quạt 2).
Bà mắng mỏ lũ học trò óc ngắn nhưng hợm hĩnh: “Này khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ/ Lại đây chị dạy cho làm thơ” đã đành, đến cả viên tướng của Thiên triều Sầm Nghi Đống dưới mắt bà cũng chả lấy gì làm oách. Là đền đấy, biển treo cao đấy nhưng bà chỉ “ghé mắt” nhìn thôi chứ chẳng nhìn đàng hoàng: “Ghé mắt trông ngang thấy biển treo”. Và câu này mới thật thấy ước vọng vùng lên của tài nữ: “Ví đây đổi phận làm trai được/ Thì sự anh hùng há bấy nhiêu”.
Hồ Xuân Hương – Khát khao vọng mấy trăm năm lẻ
Cập nhật ngày: 6 Tháng bảy, 2022 lúc 16:48
Vanvn- Một thời người ta đã bàn nhiều về thơ của bà, “Khi thì nói nàng tục mà không dâm/ Khi thì bảo nàng dâm mà không tục” (Hoàng Trung Thông trong bài thơ đã nhắc ở trên). May mắn là ngay cả ở những thời điểm tồn tại kiểu phê bình văn học thô thiển thì quan điểm “kết án” thơ Hồ Xuân Hương cũng không thắng thế. Vẫn  Hoàng Trung Thông viết về thơ bà: “Đọc lên sang sảng/ Ai thẹn thì cúi đầu/ Ai thích thì nghĩ lâu/ Đó là nàng thơ của một thời một thuở/ Đó là thơ mà không ai không nhớ”.
Ngày 23.11.2021, UNESCO và các nước thành viên đã thông qua Nghị quyết vào năm 2022 sẽ cùng kỷ niệm 200 năm ngày sinh của danh nhân Nguyễn Đình Chiểu (1822 – 2022) và 250 năm ngày sinh (1772 – 2022), 200 năm ngày mất của nữ sĩ Hồ Xuân Hương. Việc tôn vinh Hồ Xuân Hương, bên cạnh dựa trên giá trị nghệ thuật sự nghiệp thi ca của bà còn là một biểu hiện của tôn vinh bình đẳng giới, đề cao nữ quyền.
Một khát vọng không giấu giếm
Nhà văn Nguyễn Tuân rõ là đã mê Hồ Xuân Hương nên ông mới viết cái bài “Băm sáu cái nõn nường Hồ Xuân Hương”. Nõn, nường là các từ chỉ bộ phận sinh dục, nõn là của nam, nường là của nữ. Nguyễn Tuân viết: “Thế giới quan, nhân sinh quan của Xuân Hương là một nhỡn quan nõn nường. Bất cứ cái gì, bất kể lúc nào và ở đâu, vẫn vang nên chỉ nõn và nường. Câu nào, chữ vần nào cũng chỉ có mỗi cái sự như thế của cái ấy và cái nọ”.
Quả đúng như bậc trưởng lão làng văn nhận xét, hầu như bài thơ Nôm nào, câu thơ Nôm nào của Hồ Xuân Hương cũng gợi cho người đọc nghĩ về những “cái ấy” và “chuyện ấy”: Cỏ gà lún phún leo quanh mép/ Cá giếc le te lội giữa dòng” (Giếng nước); “Bày đặt kìa ai khéo khéo phòm/ Nứt ra một lõ hõm hòm hom/ Người quen cõi Phật chen chân xọc/ Kẻ lạ bầu tiên mỏi mắt dòm” (Động Hương tích); “Mỏng dày chừng ấy chành ba góc/ Rộng hẹp dường nào, cắm một cây/ Càng nóng bao nhiêu thời càng mát/ Yêu đêm chưa phỉ lại yêu ngày” (Cái quạt 1); “Cửa con đỏ loét tùm hum nóc/ Hòn đá xanh rì lún phú rêu/ Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc/ Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo/ Hiền nhân quân tử ai là chẳng/ Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo” (Đèo Ba Dội); “Trai đu gối hạc lom khom cật/ Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng/ Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới/ Hai hàng chân ngọc duỗi song song” (Đánh đu)…
Tượng nữ sĩ Hồ Xuân Hương tại Quỳnh Đôi (Nghệ An). Ảnh: Bùi Duy Tâm
Một thời người ta đã bàn nhiều về thơ của bà, “Khi thì nói nàng tục mà không dâm/ Khi thì bảo nàng dâm mà không tục” (Hoàng Trung Thông trong bài thơ đã nhắc ở trên). May mắn là ngay cả ở những thời điểm tồn tại kiểu phê bình văn học thô thiển thì quan điểm “kết án” thơ Hồ Xuân Hương cũng không thắng thế. Vẫn  Hoàng Trung Thông viết về thơ bà: “Đọc lên sang sảng/ Ai thẹn thì cúi đầu/ Ai thích thì nghĩ lâu/ Đó là nàng thơ của một thời một thuở/ Đó là thơ mà không ai không nhớ”. Và có lẽ nhà phê bình Vương Trí Nhàn đã rất có lý khi ông thác lời nữ sĩ mà viết: “Tôi gần gũi với những khát khao không yên của con người hiện đại… Tôi là cái ham muốn muôn đời của con người, muốn được sống thật đầy tròn vẹn. Và cũng là cái ham muốn vượt lên trên mọi ràng buộc, không chịu khuất phục các quy phạm, muốn vứt bỏ hết mọi sự thiêng liêng đắp điếm giả tạo để tìm tới cái thiêng liêng chân chính của cuộc sống”.
Điều kỳ lạ là người thể hiện cái “ham muốn muôn đời” ấy lại là một phụ nữ (ở đây, lại bất chợt nhớ đến một nhân vật nữ trong chèo – Thị Màu, cũng là một ham muốn không giấu giếm, một sự vượt lên sự ràng buộc, phá bỏ quy phạm) và có thể nói công khai ở thời đại mà hầu hết các câu thơ của các tác giả viết ra làm cho người ta, nói như F. Engels, tưởng như “con người không có bộ phận sinh dục”. Đó là cái vĩ đại của Hồ Xuân Hương. Và điều đó đã khiến những nỗi khát khao của bà, của người phụ nữ dưới chế độ phong kiến, những khát khao của con người nói chung lồng trong những câu thơ độc đáo vang vọng tới chúng ta sau mấy trăm năm và sẽ còn ngân vang mãi.
30/6/2022
Lê Xuân Sơn
Nguồn: Báo Phụ nữ Việt Nam
Theo https://vanvn.vn/