VĂN THƠ NHẠC: Trường ca Biển của Hữu Thỉnh

Trường ca Biển của Hữu Thỉnh

HỮU THỈNH

- Họ và tên khai sinh: Nguyễn Hữu Thỉnh

- Sinh năm 1942

- Quê quán: Làng Phú Vinh, xã Duy Phiên, huyện Tam Dương,
tỉnh Vĩnh Phúc

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 1976)

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Âm vang chiến hào (Thơ in chung, 1976)

* Đường tới thành phố (Trường ca, 1979)

* Từ chiến hào tới thành phố (Thơ ngắn, trường ca, 1985)

* Khi bé Hoa ra đời (Thơ thiếu nhi, in chung, 1985)

* Thư mùa đông (Thơ, 1994)

* Trường ca biển (Trường ca, 1994)

* Thơ Hữu Thỉnh (Thơ tuyển, 1998)

* Sức bền của đất (Trường ca, 2004)

* Thương lượng với thời gian (Thơ, 2005)

* Mùa xuân trên tháp pháo (Bút ký, truyện ngắn, 2009)

* Lý do của hy vọng (Tiểu luận, phê bình, 2010)

Ngoài ra còn viết nhiều bút ký văn học, viết báo.

- Giải thưởng văn học:

* Giải A, cuộc thi thơ báo Văn nghệ 1975 - 1976 bài Chuyến đò đêm giáp ranh, Trường ca Sức bền của đất.

* Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1980 với Trường ca Đường tới thành phố.

* Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1995 với tập thơ Thư mùa đông.

* Giải thưởng Văn học ASEAN, 1999.

* Giải xuất sắc Bộ Quốc phòng năm 1994 với Trường ca Biển.

* Giải thưởng Nhà nước về Văn học đợt I, 2001.

- Suy nghĩ về nghề văn:

Tôi rất tin: Thơ là kinh nghiệm sống.

A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ:

MÔ TÍP THỜI GIAN, MÔ TÍP THIÊN NHIÊN TRONG THƠ HỮU THỈNH (Đọc Thương lượng với thời gian 1.)

Hoàng Ngọc Hiến

Tác giả không thể không suy ngẫm về thời gian, vì thời gian đầy những sự bất trắc, cả những sự tráo trở nữa: “Đem cho”… “Đòi lại” (Và “Đòi lại không hề thương tiếc”), “bày ra” “rồi xóa đi”, “ham chơi và bỏ cuộc… “Thời gian, ông là ai?” (xem II, tr.21). Với người viết, thời gian càng bất trắc:

Chú thích:

1. Hữu Thỉnh - Thương lượng với thời gian. Nxb Hội Nhà văn, 2005. Được dẫn từ của cuốn sách này, thì số trang đề là II, tr… Được dẫn từ cuốn Thơ Hữu Thỉnh, Nxb Hội Nhà văn, 1997, số trang đề là I, tr…

Chưa viết giấy đã cũ

Chưa viết sông đã đầy

Đám cưới đi qua có người đang khóc

Chưa viết chợ đã đông

Chưa viết đồng đã bạc

Người than thở vì mất mùa nhân nghĩa

Trước những sự bất trắc (bất trắc nào cũng ít nhiều thô bạo), câu thơ hầu như bất lực vì quá mong manh:

Câu thơ đứng giữa trời

Vó nhện cất sương rơi.

(I, tr.153)

Tác giả cảm nhận sâu sắc sự mong manh của đời người và muôn ngàn sự bất trắc, hiểm nguy rình rập khi con người ta lẽo đẽo đi vào ngõ thu cuộc đời: “muôn nỗi cánh diều mong manh”, ngày thì mau sập chiều, xoáy vực thì “chông chênh”, chỉ một cơn gió, bóng mẹ già bỗng thành thiên thu.

Tuy nhiên cũng có những sự bất chợt thú vị:

Bất chợt

được sưởi ấm

từ những ai không quen biết qua đường

Bất chợt

những cánh chim vụt hiện

vẽ đường đi vô định của con người

(xem II. tr.33)

Mô típ thời gian vĩnh cửu xuyên suốt bài thơ nổi tiếng của Hữu Thỉnh Phan Thiết có anh tôi:

Vuông đất là không gian hữu hạn, “Đồi”có rộng đến mấy thì cũng là hữu hạn. Đất và trời Phan Thiết là không gian bao la. Đất và trời là sự vĩnh cửu. Hình ảnh người anh hòa vào đất và trời vĩnh cửu.

Em chưa hay cánh đồi ấy tên gì

Nhưng em biết ngày ngày anh vẫn đứng.

(tr.164)

Anh không ngủ người đi câu không ngủ

Biển đêm đêm trò chuyện vời hai người.

(tr.165)

“Ngày ngày”, “đêm đêm”, “thăm thẳm” (trong câu thơ biển màu gì thăm thẳm lúc anh đi, “thăm thẳm” thuộc phạm trù thời gian) là những điệp ngữ của sự vĩnh cửu.

Vẫn không ngờ có một trưa Phan Thiết

Em một mình đứng khóc ở sau xe.

Khoảnh khắc thời gian hữu hạn này làm sống động dòng liên tục thời gian vô hạn.

Thương lượng với thời gian, tác giả ngổn ngang tâm trạng và đau đáu nỗi niềm. Đây là một tác phẩm trữ tình. Trong tác phẩm này nổi lên hình ảnh hoành tráng hai nhân vật “sử thi”: người lính gỡ mìn và người thợ lặn cầu Thăng Long. Hoành tráng mỗi nhân vật một vẻ. Trong chiến trường chật chội, đấu tay đôi của người lính gỡ mìn, tính hoành tráng là ở cái biên giới nhỏ nhoi, khắc nghiệt nằm dưới đầu kim hỏa mỏng như hơi và hiệu quả vô cùng to lớn của công việc ô cùng nguy hiểm này:

Đất mới thật là đất sau lưng anh

Cỏ mới thật là cỏ sau lưng anh

Anh dọn bữa tiệc xanh

Gọi đàn bê tung vó.

(II, 52)

Hình ảnh người thợ lặn cầu Thăng Long hoành tráng một cách khác: bộ đồ lặn tám mươi cân, xoáy lũ sông Hồng, đám bùn nhão dưới năm mươi thước, và:

cả dòng sông đè lên trái tim anh

(II, tr.64)

Sóng nặng trĩu thét gào trên mạch máu

(II, tr.65)

Hình ảnh của họ hoành tráng,con người của họ lớn, họ giống nhau ở một điểm: niềm vui của họ vô cùng giản dị, người lính gỡ mìn trong mấy phút chỉ ngắn ngủi ngước mắt nhìn “mây tê tê một dải vắt ngang trời/ ngón tay lấm nghỉ ngơi trên điếu thuốc”, còn người thợ cầu Thăng Long “giật mình sửng sốt, khi lên bờ bắt gặp lá tre non” (II, tr.66). Họ chỉ là những người lao động bình thường, những con người vô danh. Xã hội nhìn họ như vậy, không hơn không kém, có khi vợ con họ và bản thân họ cũng nghĩ vậy vậy thôi. Với chân dung người lính gỡ mìn và người thợ lặn cầu Thăng Long, Hữu Thỉnh đã đóng góp cho thơ ca hình ảnh trác việt nhưng anh hùng vô danh thời bình…

Khổ thơ thể hứng cổ điển được kết cấu bởi tương quan giữa mô-típ thiên nhiên và mô-típ nhân văn, mô-típ thiên nhiên được trình bày trong những câu đầu, tiếp theo là những câu được trình bày theo mô-típ nhân văn. Chẳng hạn, trong chương I bài Ẩn kỳ lôi (Tiếng sấm ầm ầm), bài thứ 19 trong Kinh thi, thì 2 câu đầu (Tiếng sấm ầm ầm/ ở phía nam núi nam) là mô-típ thiên nhiên, những câu còn lại là mô-típ nhân văn: tâm trạng chinh phụ cô quạnh, mong nhớ chồng trở về (Sao chàng một mình rời khỏi chốn này/Mà không dám được tí gì rảnh rang). Trong thơ Hữu Thỉnh có những đoạn (hoặc khổ) thơ được kết cấu theo thể hứng cổ điển.

Chim tha phương đậu xuống bụi chà là

Câu vọng cổ theo người đi mở đất

(II, tr.69)

Trong đoạn thơ này, câu 1 là mô-típ thiên nhiên, câu 2 là mô-típ nhân văn, giữa câu 1 và câu 2 có một liên hệ lô-gích nào đó, không xác định, chính tính không xác định này tạo ra sự khởi hứng ở người đọc.

Trong khổ thơ sau đây:

Mưa thanh xuân mưa trước cửa thiền

Sông chảy chậm đợi chiều đang bị ướt

Ta khoác chiều mưa

Buồn chẳng vơi thêm

Vui chẳng ngập

(II, tr. 56)

Hai câu đầu là mô-típ thiên nhiên, 3 câu sau là mô-típ nhân văn (trạng thái an nhiên của người đã hòa nhập vào thiên nhiên).

Nhưng tiêu biểu cho thi pháp Hữu Thỉnh là cách kết cấu ngược lại với thể hứng cổ điển: mô-típ nhân văn đi trước, tiếp theo là mô-típ thiên nhiên.

Có gì mới? Ngày đi hay cát đến?

Có gì vui? Gió thổi lấy lòng cây

Có gì bền? Nhân nghĩa có còn đây?…

Ta im lặng vì quá nhiều mây trắng.

(II, tr. 9)

Ba câu đầu là những câu hỏi có ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Chẳng hạn, câu thứ hai, trước câu hỏi Có gì vui?. Tác giả đón trước hàng trăm câu trả lời mà hầu hết chẳng qua chỉ là “Gió thổi lấy lòng cây”.

Câu 4 là một hình ảnh thiên nhiên (“quá nhiều mây trắng”) và một quan hệ lô-gích: trước những câu hỏi nhân văn hệ trọng ta im lặng vì quá nhiều mây trắng. Một quan hệ lô-gích khó hiểu, mỗi người sẽ hiểu một cách, hoặc chịu, không hiểu nổi. Chính sự không hiểu này tạo ra sự khởi hứng ở người đọc. Như vậy với một kết cấu ngược lại vẫn đạt được hiệu quả của thể hứng cổ điển. Ba câu đầu là trạng thái nhân thế và miệng thế. Câu thứ tư là sự im lặng được giải thích là vì quá nhiều mây trắng.Xem ra tác giả nghi ngờ miệng thế bao nhiêu thì tin ở mây trắng bấy nhiêu. Mây trắng là biểu tượng của thiên nhiên. Phép mầu nhiệm nào của thiên nhiên đã cuốn hút lòng tin của nhà thơ?

Trong bài Thấy (II, tr, 11, 12), 5 câu đầu là mô-típ nhân văn: những bộ mặt của sự gian ác, thế thái nhân tình ngày càng khó sống, một sự trì trệ vô vọng: hóa ra tất cả vẫn nguyên như cũ. Câu 6 chốt khổ thơ này là mô-típ thiên nhiên: Tháng ba đầu cành hoa bưởi còn kia. Tưởng như là một câu thơ vu vơ. Thực ra trước những điều trông thấy đau lòng cõi nhân sinh, với một tâm trạng ngao ngán đến tuyệt vọng, tác giả chẳng còn cách nào khác là níu lấy thiên nhiên, dù chỉ là níu lấy một cành hoa bưởi? Mô-típ thiên nhiên trong thơ Hữu Thỉnh rất khác mô-típ thiên nhiên trong những bài hứng cổ điển của Kinh Thi. Bức xúc, căm uất, có khi gần như tuyệt vọng trước những sự ngang trái và độc địa, những sự phản phúc và gian trá bày ra trước mắt, lại còn huênh hoang và nghênh ngang nữa, nhà thơ sống không nổi, anh tìm đến thiên nhiên, không phải để tìm những lời giải đáp, thiên nhiên không giải đáp, không giải quyết được bất cứ vấn đề gì. Anh níu lấy thiên nhiên, tựa vào thiên nhiên để lấy lại sự bình tâm, sự an nhiên, sự thanh thản. Không có sự bình tâm này, trước sau sẽ quay cuồng, điên loạn với đa đoan của thế sự và chìm nổi của dâu bể. Mà cũng chẳng có thơ nữa. Quan niệm của Lưu Hiệp: thơ ở lưng chừng giữa động (cảm xúc xao xuyến) và tĩnh (sự bình tâm, an nhiên). Trong mọi sự vật của thiên nhiên đếu có cái gì đó kỳ diệu (Aristote). Kinh tế thị trường man rợ cũng như công nhiệp hóa và hiện đại hóa mù đương tiêu diệt một cách tàn bạo và quy mô toàn cầu năng lực bẩm sinh của con người giao cảm với thiên nhiên kỳ diệu. Hữu Thỉnh dường như còn cảm nhận được cái kỳ diệu của “mây trắng và cành hoa bưởi”, của “tiếng gà trưa” và “nhành sim tươi”, của “trời xanh và mây thắm” của “mặt trăng buồn và những cánh chim vụt hiện”… Anh còn nghe được hoa trong vườn Nguyễn Huệ kẻ sự nghiệp người anh hùng bằng ngôn ngữ của “mùi hương thao thiết” và “mây thắm trên đầu” (xem II, tr.58). Không biết tác giả đã đạt đến minh triết của Walt Whitman chưa: “Sau khi anh đã nếm đủ mùi của kinh doanh, chính trị, tiệc tùng và vân vân, anh thấy được rằng cuối cùng chẳng có món nào làm anh thỏa mãn hoặc có giá trị lâu bền vậy thì còn lại cái gì? Còn lại thiên nhiên”.

Cây là biểu tượng của thiên nhiên mà tác giả yêu thích hơn cả. Hơn một lần anh thích làm cây.

Tôi như cây biết dấu lá vào đâu

Giữa gió bụi cõi người.

(II, tr. 18)

Dường như chỉ có cây là thanh cao, còn con người mãi mãi kiếp phong trần.

Trong bài thơ ngụ ngôn Một thoáng làm người (II, tr.35), cây muốn đổi bóng cho người để “được làm người trong chốc lát”, dè đâu “mới một thoáng làm người cây đã đòi bóng lại”.

Bão trời ta coi khinh

Bão người không chịu nổi

Hữu Thỉnh làm thơ triết lý mà không triết luận.

Không biết bài Thương lượng với thời gian (II, tr.36) có phải là bài chốt của tập thơ mang tên bài thơ.

Buổi sáng lo kiếm sống

Buổi chiều tìm công danh

Buổi tối đem trí khôn ra mài rũa.

Đây là thời gian biểu thảm hại của những con người thảm hại kiếp phong trần. Tuyệt đại đa số không biết số kiếp mình thảm hại:

Tỉnh thức

Những hàng cây bật khóc

Tác giả phải nhờ đến cây vốn thanh cao, vô tư, thẳng thắn để biểu lộ đau thương và xót xa cho những con người kiếp phong trần.

Với bài thơ này Hữu Thỉnh vừa quyết liệt, vừa xót xa trước sự xuống cấp của con người, trước những sự tha hóa và đốn mạt của con người.

Trong bài thơ Lời mẹ, người con mỗi lần lận đận trên đường đời lại quay về hỏi mẹ. Lời của bà mẹ:

Hãy yêu lấy con người

Dù trăm cay nghìn đắng

Đến với ai gặp nạn.

Bất cứ bà mẹ truyền thống nào cũng có thể đưa ra một lời khuyên như vậy.

Lời cuối cùng mới quan trọng:

Xong rồi, chơi với cây.

Đây là lời của một nhà hiền triết, một nghệ sĩ.

Xong rồi, chơi với cây là một tứ thơ quí trong thi phẩm của Hữu Thỉnh.

H.N.H

CHẤT DÂN GIAN THẤM ĐẪM TRONG "SỨC BỀN CỦA ĐẤT"

(Trường ca Biển của Hữu Thỉnh - Nxb Quân đội nhân dân, 2004)

Vĩnh Nguyên

Trước khi nói đến chất dân gian, dân ca thấm đẫm với những ưu điểm trong Sức bền của đất, ta hãy nghe nhà thơ Hữu Thỉnh có đôi lời phi lộ ở đầu sách. Lời tác giả: Trường ca này tôi viết từ sau phút đón giao thừa Tết Ất Mão 1975, tại một tiểu đoàn xe tăng, Lữ đoàn xe tăng 273 Anh hùng. Lúc đó, tiểu đoàn đang trong tư thế tấn công giải phóng thị xã Công Tum trong chiến dịch Tây Nguyên 1975.Tôi viết một mạch hết đêm giao thừa, cả ngày mồng một và đến quá nửa đêm hôm ấy thì xong. Tôi chép nó trong sổ tay và mãi đến khi kết thúc chiến tranh (30-4-1975) mới giở ra xem lại và gửi dự cuộc thi thơ 1975-1976 của Tuần báo Văn nghệ Hội Nhà văn Việt Nam. May mắn thay, Sức bền của đất và Chuyến đò đêm giáp ranh đã vinh dự được trao giải A của cuộc thi này.

Qua lời giải thích trên, ta thấy Sức bền của đất được viết rất nhanh. Với 5 chương (không có tựa đề ở mỗi chương), tất cả có 530 câu thơ, chương 2 dài nhất (251 câu) mà chỉ viết một ngày, một đêm, thêm nửa đêm nữa là xong (Tất nhiên sau này, trước khi in sách ông có sửa chữa và viết thêm), nhưng như thế cũng có thể nói rằng, thơ đã chưng cất sẵn trong ông như đập nước đang trữ nước và chỉ chờ khơi một cái là tuôn trào.

Thực vậy:

Anh nhớ em như cơn mưa tích nước

Cứ chực òa chỉ một cớ không đâu

Đất. Ở đâu cũng đất. Lữ đoàn xe tăng 273 trong tư thế tấn công là đi trên đất. Nhưng sức bền của nó còn tiềm ẩn vững chãi oai hùng là ở hướng khác nữa.

Mở đầu trường ca, tác giả viết:

Đom đóm bay ra hoa gạo đỏ

Mẹ ở nhà đã cất áo bông?

Mẹ có ra bờ sông

Qua bến đò tiễn con dạo trước?

Đường xuống bến có mười sáu bậc

Mẹ nhớ thương đã bạc mái đầu…

Và, chỉ cách đó 19 câu, theo mạch vỉa cảm xúc này, tác giả đã khắc họa rất rõ:

Mẹ là người chúng con thương nhớ nhất

Đất nước ngày có giặc

Mẹ vẫn đỏ miếng trầu

Ấm một vùng tin cậy phía sau.

Vùng tin cậy phía sau ấy chính là hậu phương hùng hậu! Là mẹ, là em, là ruộng nương châu thổ. Bởi vậy, trong chương một (66 câu), đã có 11 câu thơ nói về mẹ.

Ở trại sáng tác Tam Đảo năm 2010, Hữu Thỉnh lên thăm và tổng kết trại, ông nói vui: đây là vùng đất rừng quê tôi, lúc nhỏ tôi đã từng là “lâm tặc”. Ở vùng quê, ai mà chẳng thương mẹ đun nấu rạ rơm sáng, trưa, chiều khói bụi mù mịt. Phải vào rừng kiếm củi thôi. Nhưng củi khô thì hiếm. Củi tươi thì nặng gánh vác không được nhiều. Vậy phải chờ ngày nắng to, vào rừng chọn cây dẻ, cây ngạnh tươi mà đốn hạ một vạt. Ba ngày sau vào tuốt lá, bó hai bó củi khôn gánh về cho mẹ. Thế đấy. Từ “lâm tặc” là nói lũ cướp ngày tàn phá bây giờ còn ngày trước làm gì có từ đó?

Từ mẹ, từ cây đa bến nước sân đình, từ cái nôi của hát xoan, hát ghẹo. Bao kỷ niệm từ thuở nhỏ của ông với đồng đất quê hương, những tối sân đình hát vui chơi cùng bạn. Lại được người mẹ giỏi hát đã gieo vào lòng cậu con trai thông minh hoạt bát những lớp lang bài bản. Hát xoan, bước một: Giáo trống, bước hai: Xuân cách - Thu cách, bước ba: Bỏ bộ - xin huê - đố chữ. Hát ghẹo thì: Ví đặt trầu, Giọng sổng, Sang giọng, Ví tiễn chân. Và nhiều ngạn ngữ, thành ngữ, tục ngữ, ca dao trữ tình đã nhập vào ông để bây giờ ông khéo léo huy động hết vào trường ca Sức bền của đất.

Nhưng cái giỏi của người sáng tác là không hề bê nguyên xi một câu xoan, câu xẩm, bỏ bộ, xin huê, đố chữ nào. Mà có thể chỉ là một nét hư ảo thoán qua, một giai điệu, một bóng hình tưởng tượng thuở nào cho ông phát triển những câu thơ, những đoạn thơ theo mạch cảm xúc những giọng của hát ghẹo hay Bỏ bộ của hát xoan? v.v…

Cây vối đứng bờ ao, cặp thừng treo gác bếp

Bồ muối để dành vần cạnh bếp tro

Cái cối cái chày đếm nhịp nhỏ to

Bao truyền thuyết được kể ra từ đấy…

Hai chữ thủy chung đính ở góc khăn

Bớt chông chênh những ngày chờ đợi

Kim chỉ có đầu hoa thơm có cội

Bèo trôi lôi bến tiễn đưa nhau

Tre làm nhà ngâm ba năm mới vớt

Ớt cựa gà ba vụ mới cay

Trời có mưa có nắng

Giếng có cạn có đầy

Con gái ở bền không chê tấm vá

Con trai ở bền như đá muối dưa…

Con trai ở bền như đá muối dưa? Chỉ nghĩ về câu thơ này ở đoạn thơ này đã thấm thía lắm. Muối dưa phải có nghề. Phải có tay muối dưa. Chỉ thao tác sai một công đoạn thì dưa sẽ khú. Dưa khú là lo đi đổ ngay không thì nó khắm lắm!

Thuở nhỏ, tôi đã thấy vú (mẹ) tôi muối dưa cải. Cải Bắc, trong tôi gọi là cải bẹ, cành dày, lá to. Vú mua ở chợ Đồng Hới, đường xa, gánh về đến nhà đã héo. Vú lột ra từng cánh, rửa sạch, cắt ngắn bằng hai đốt lóng tay, để trên xảo thưa cho ráo nước. Vú nấu nước sôi, pha muối vừa phải. Vớt bọt, lắng cặn bã. Nước vừa hẩm mới cho cải vào vại hình tròn. Tay vú nén cho cải chặt xuống. Đặt lên tấm vỉ tre thưa đan lóng mốt. Và động tác cuối cùng là đằn lên nó một hòn đá mồ côi. Nước dần dẫy lên ngập nửa hòn đá. Chừng hai ngày, vắt dưa ăn đã giòn, đã ngon. Để thêm vài ngày nữa thì dưa vàng, chua và bốc mùi thơm dưa. Dưa cải vàng và chua là đúng dưa chín. Từ nó, có thể chế biến cùng với thịt, cá, tương đậu mà thành nhiều món ăn (cả chay và mặn) dân dã rất ngon, rất Việt Nam! Tôi còn nhớ, dưa cũ chưa hết, vú đã nén vại khác. Một phần ít dưa chua, vú dành nấu riêng cho thầy tôi thời chay. Còn hầu hết là nấu mặn cho cả nhà và thợ cày, thợ gặt. Nhà tôi xưa nhiều ruộng. Nhưng trong nhà không ai biết gì đến việc cày bừa nên vú tôi phải thuê tất. Thợ cày, thợ gặt họ rất thích ăn cá mè kho dưa và canh dưa chua nấu cá tràu (cá quả). Dưa cải, rồi còn dưa hành, dùng vào dịp lễ Tết truyền thống. Dưa cải bắp có thêm rau răm (hai thứ đều thái chỉ). Ở Nghệ - Tĩnh có muối cà (cà nghệ), còn muối xơ mít (gọi nhút) vv… Tất cả các loại muối và mắm đều phải có tấm vỉ đan thưa và hòn đá đằn lên trên. Ồ, hóa ra hòn đá mồ côi lại bền, lại chung thủy lắm ru? Và qua hòn đá muối dưa cho ta thấy tác giả trường ca này mới thật “đáo để” và sắc sảo đến ngần nào!

Hai câu thơ:

Con gái ở bền không chê tấm vá

Con trai ở bền như đá muối dưa.

Nếu bạn đọc nào cần biết, thì theo tôi nên hỏi ông Hữu Thỉnh lấy từ câu ca, tục ngữ hay từ câu xoan, câu xẩm nào ở quê ông mà giỏi đến vậy?

Một trường ca dài thấm đẫm chất văn học dân gian, nhưng ông chỉ lấy bốn câu cần thiết (có đóng dấu ngoặc) “Nàng về nuôi cái cùng con”, “Mẹ tham khúc cá thu/ Gả con về biển mịt mù tăm tăm”, “Chim bay về núi túi rồi” và mười câu hát đồng dao trẻ em: “Thả đỉa ba ba/ Chớ bắt đàn bà/ Phải tội đàn ông/ Cơm trắng như bông/ Gạo tiền như suối/ Bỏ mắm bỏ muối/ Bỏ chuối hạt tiêu/ Bỏ niêu cứt gà/ Bỏ cho bà nào/ Bỏ cho bà này”. Còn từ đầu chí cuối trường ca là ông tự tung tự tác mà nên chương.

Theo năm tháng sáng tác ghi trong văn bản của ba trường ca, thì bản thảo đầu tiên Sức bền của đất, viết trước Đường tới thành phố hai năm, và viết trước Trường ca biển sáu năm. Và bây giờ bạn đọc được đọc một lúc cả tập (ba trường ca) thì dễ dàng nhận định, đánh giá sức vóc trường ca Hữu Thỉnh. Riêng tôi, giá như tôi mới chỉ đọc Sức bền của đất thôi, thì cũng đã thấy đã đời lắm, tin cậy lắm. Bởi không đầy bản lĩnh, vốn sống dồi dào và tinh thông để công phá vào lĩnh vực văn học khó mà vẫn thành công. Nói ngắn: Hữu Thỉnh có tài viết trường ca.

Quải lưới đương ngàn, trong hát xoan, hát ghẹo đều có trò chơi bắt cá, thường tổ chức ở sân đình. Nam làm lưới, nữ làm cá. Khi bắt được cá, theo nghĩa bóng bẩy là họ đã trao tình cho nhau. Nhưng bởi tổ chức vui chơi nên dầu đã bắt được cá mà vẫn như là chưa có gì.

Một ví dụ (chương hai), tác giả còn hồn hậu hơn, trẻ trung hơn và vui không kém gì trò chơi quải lưới (Sang giọng - Hát ghẹo):

Ta sang xóm Chùa

Giếng đông người tắm

Con gái con trai đàn ông đàn bà

Họ chỉ mặc buổi chiều cho đỡ vướng

Anh và em cùng nhau đến tắm

Đứng như khoai như sắn giữa đông người

Anh ngó em

Em cũng ngó anh

Như bức vách nhìn vào bức vách

Em chưa chúm cau

Anh chưa thóc mách

Em và anh bong bóng sinh đôi

Rồi em lớn lên

Biết thử yếm đào

Anh cũng lớn lên

Biết đo quần lá tọa…

Sợi chỉ bền từ cây tre cây trúc

Sợi chỉ bền từ cây sui cây gai…

Sông ta quăng lưới giặc đến đằng sông…

Trăng mười bảy lại vá lành bến gãy…

Tôi trích thơ nhiều bởi tôi cố ý, để bạn đọc xem ra cách vận dụng câu chữ dân gian của người xưa có chỗ nào kháp ý, kháp chữ với người viết bây giờ? Ở đoạn thơ trên, phía người lớn, Họ chỉ mặc buổi chiều cho đỡ vướng, còn trẻ nhỏ thì, Em chưa chúm cau/ Anh chưa thóc mách, thì vui quá là vui. Cả làng đêm tối kéo nhau tới tắm giếg làng (theo tập quán không quần áo) mà chẳng ai để ý đến chuyện sex (như bây giờ) và bắt bẻ gì được ở người viết. Họ chỉ mặc buổi chiều cho đỡ vướng, là tài thơ và diễn quá khéo! Em chưa chúm cau/ Anh chưa thóc mách/Đứng như khoai như sắn giữa đông người/ Như bức vách nhìn vào bức vách… thì, tác giả là ông nhộn trẻ, ông hóm trẻ nên không có ai chê khuyết chỗ nào!

Tuổi thơ quê nhà - Tình yêu -Chiến trận đan xen quay cuồng trong người lính:

Mưa đựng hết trê tàu lá cọ

Trên trời có ông đùng bà đoàng

Làm sấm làm chớp

Dưới đất có anh và em

Lập một thiên đường không biết sợ

Chỗ ta đứng ngày xưa

Thành chỗ ngắm của pháo bầy bom chụp

Chúng nó chia ô bản đồ Tổ quốc

Tính suất bom cho mỗi con người…

Kẻ thù điên lên pháo chụp bom giờ

Trăng mười bảy lại vá lành bến gãy

Con gái lại lên rừng con trai xuống biển

Nghe tiếng súng biết nhau đang ở đâu…

Kẻ thù suốt ngày mong cho ta chết

Còn ta thì nhớ em và thương mẹ mòn đêm…

Và:

Có miếng cao nai không sao gửi được

Mẹ ta đã ngoài sáu mươi!

Truyền thuyết Thánh Gióng được tác giả chuyển sang sự tích ông Khổng Lồ cũng rất hợp lý:

Hiện ra bước chân ông Khổng Lồ

Cơm gạo xềnh xoàng tình yêu quá cỡ

Bước chân ông Khổng Lồ thành giếng

thành ao

Con trai rửa mặt đánh trận xa nhà

Con gái gội đầu thành dâu hiếu thảo…

Rồi, dần hiện lên những vị anh hùng giữ nước chống giặc ngoại xâm làm nên những trang sử ngời chói của dân tộc:

Sông ta quăng lưới giặc đến đằng sông

Núi ta lấy nâu giặc tràn qua núi

Ngô Quyền nhìn người dân binh

cuối cùng trước giáo gươm giặc tới

Người lệnh cho thủy triều đầu quân

Sai rừng gỗ lim trùng trùng làm cọc.

Trần Quốc Tuấn đại bản doanh trên nước

Kế đầu tiên là kế nhân hòa

Lệnh đầu tiên: người hiền không bỏ sót

Đại yến của Quang Trung chỉ cơm nắm

muối vừng

Ăn trên mình ngựa

Yêu sĩ phu Bắc Hà không phải là một kế

Mà là luật tồn vong

Những danh tướng tra gươm vào vỏ

Huyền Trân công chúa ra đi một mình…

Tiếp đến:

Sau này người ta sẽ bới tro lật cỏ đi tìm

Giải thích nhiều từ cổ

Trọng điểm là gì?

Chốt là gì?

Hủy diệt là gì?

Khi ấy

Anh và em chẳng còn ai nhớ nữa

Bởi:

Ta đi từ đầu sông Lô tới cuối sông Thương

Từ thung lũng Sa Thầy ra sông Trường

trắngcát

Ta để lại Quán Hàu, Phà Hianh, Đường 20,

Đắc Tô, Ban Mê Thuột…

Nơi đói ăn mơ mộng sống quên đời!...

Thì ra, trong những cuộc chiến tranh vệ quốc ở tất cả mọi thời, những người con của dân tộc Việt Nam ra trận đều coi cái chết nhẹ như lông hồng!

Trường ca Sức bền của đất, dù tác giả không đặt đề từng chương, chỉ là chữ số La mã I, II, III, IV, V, người đọc cũng có thể biết. Ví dụ (Xin lỗi tác giả trước) chương I có thể là “Lên đường”, bởi cuộc đưa tiễn của người mẹ xa con, con xa mẹ mới da diết làm sao:

Con không dám nhìn mẹ lâu

Mái chèo khua sóng đánh

Nước ngấn lưng đê sẫm lời mẹ dặn

Mùi trầu cay ấm hoài trên vai…

Để sang chương hai, Sức bền của đất là sự huy động Tổng lực của hậu phương với tiền tuyến, người đi xa với người ở lại, sự khốc liệt đạn bom ở chiến trường với lời xoan lời xẩm êm ả ở quê nhà. Tình mẹ con, tình bạn bè, tình yêu được tác giả dựng lên một thế trận đại cục của cuộc chiến tranh nhân dân (được trích nhiều thơ ở trên), thì đến chương ba là chương “Đối kháng và sự nham hiểm của kẻ thù”.

Kẻ thù không ưng ta gọi anh, em

Đừng chú bác ông bà gì ráo

Muốn phá vỡ quê hương bền dai trong máu

Chúng nhổ làng đi dồn vô ấp tân sinh.

Kẻ thù thật là “chu đáo” với ta

Bày trăm kế đầu hàng và phản bội

Duy có điều chúng không sao hiểu nổi

Người đến chiến hào mỗi sáng lại đông thêm

Con đường tấy lên như một lời thề

Đất gọi ta

Làng gọi ta

Nóng bỏng

Vịn vào cây ven đường nhẵn bóng

Ngỡ như đồng đội đỡ ta lên

Phục kích bất ngờ bắn giặc xóc xâu

Đánh bộc phá theo đội hình cuốn chiếu

Đột kích xe tăng đập rắn trúng đầu

Mọi cách đánh đều lấy lời chỉ vẽ

Từ công việc ăn làm mộc mạc ngày xưa…

Ở các chương, chương nào cũng khắc ghi vào tim người lính là dù ở đâu cũng phải sống đúng, sống tốt với bạn bè, có người trên kẻ dưới, mới hòa hợp mới làm nên công chuyện, để bước sang chương bốn là chương “Hồi tưởng”, và, những kỷ niệm của người lính về quê hương bản quán, về mẹ, về bạn bè trường lớp, về em lại càng thêm sâu nặng ân tình.

Còn bao sách chúng ta chưa đọc đến

Nhỡ hẹn liên miên với các giảng đường

Nhỡ hẹn với mưa phùn ải Bắc

Mai một cành thắt ruột kẻ tha hương

Nhỡ hẹn Chùa Thầy

Vặn nhỏ mặt trời để vào hang Cắc Cớ

Nhỡ hẹn Yên Tử, nhỡ hẹn Chùa Hương

Nhỡ hẹn Đền Hùng, chùa Tây Thiên,

chùa Độc Cước

Chưa đến Hội Lim

Thẫn thờ

Dải yếm

Chưa đi Hội Phủ Giầy, mê mẩn chầu văn…

Những ước mơ đẹp thế, mê ly thế nhưng quân thù trước mặt, cả ở sau lưng

Có những thằng còn núp trong bóng tối

Thằng sống sót rình bắn anh sau gáy

Thằng viện binh gào đại bác tầm xa

Báng súng gãy,

Lưỡi lê quăn

Trong trận giáp lá cà

Giặc chạy rồi

Anh dựa vào gốc cây ô môi mà thở

Khốc liệt quá, giữa sự sống và cái chết đang nằm trong gang tấc, nhưng khi tỉnh lại, người lính đã nhớ mẹ với ước mơ rất bình dị:

Sau cuộc chiến tranh này

Ta chỉ mang về một chiếc vỏ đạn

Làm cối giã trầu cho mẹ của ta.

Đến chương kết - tổng kết trận đánh. Thắng và bại, được và mất, tác giả không khai triển gì thêm, chỉ gói gọn trong 39 câu là vừa đủ ý và tứ cho một bản anh hùng ca của cuộc chiến tranh vệ quốc, lập lại non sông gấm vóc của đất nước Việt Nam thống nhất mà tác giả - nhà thơ Hữu Thỉnh là người lính trong cuộc. Bởi thế, kẻ viết bài này cũng chỉ cần trích vài câu thơ ở cuối bản trường ca là đủ ý và tứ cho một thứ… gọi là… “Cảm thức văn chương”, vậy:

Chừng như là đã cuối cuộc chiến tranh

Nghe lá đạp trên đầu xao xác quá

Anh không còn trẻ nữa

Những khẩu súng kia đã lớn tuổi rồi

Mộ bạn nhờ rừng thiêng giữ hộ

Bè bạn xanh rờn ngày nhập ngũ

Thành vô danh trên khắp địa bàn

Thành tướng lĩnh cầm quân trận cuối

Và:

Mùa xuân sẽ đến thay lời kết

Trong khói bụi tơi bời anh và em tong tả

tìm nhau

Ta chao chân trên những mảnh bờ

Lặng lẽ nhận sức bền của đất

Đạp cứ điểm lần theo từng dấu dép

Ta nhận ra màu bùn qua những cánh

đồng chiêm.

V.N

B- MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU:

TRƯỜNG CA BIỂN

Giải thưởng Văn học xuất sắc của Bộ Quốc phòng nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập QĐNDVN (22/12/1944-22/12/1994)
Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012

CHƯƠNG MỘT:

Dốc biển

Đi hết Trường Sơn ra với Đảo

Dốc lại dựng lên trong mỗi ngày thường

Mỗi ngọn sóng một đỉnh đèo thác trắng

Bóng mát thật hiền dưới vành mũ gian nan

Đến một ngày kia những người lính đã tới

biển của mình. Cuộc gặp gỡ của triệu năm với

đứa con trận mạc. Không chỉ là người lính lạ

lẫm, chính biển lạ lẫm đầu tiên. Biển thốt lên:

“Người thắng trận sao mà hốc hác quá”.

Những người lính cầm le te cành sú hoe vàng,

cầm luôn cả một miền che chở mới. Người lính

nói: “Tôi đi qua nhiều bóng mát để về đây”.

Bóng mát đã lùi xa. Mực tím đã trả lại cho

tuổi học trò. Tiếng gàu sòng đã trả về cho con

hạn hán. Trước mặt là biển, bốn bề là biển,

hình như phải nói một câu gì với biển. Và

người lính nói:

- Hôm nay tôi thấy biển lần đầu.

Biển nói:

- Mái gianh nhà anh không nói thế

Vại nước gốc cau nhà anh không nói thế

Người lính nói:

- Tôi phải làm gì.

Biển nói:

- Sống với nước hãy bắt đầu từ nước.

Đó là cử chỉ đầu tiên và nghi lễ cuối cùng.

Người lính nói:

- Mẹ dặn tôi: Ra sông lấy sóng mà yêu

Đường xa gặp núi lấy đèo mà tin

Tôi đã tin và chưa hề bị ngã

Biển nói:

- Không ngã chưa chắc đã khỏi chìm.

Người lính nói:

- Có bí quyết gì sau lớp sóng kia chăng?

Biển nói:

- Sống với nước hãy bắt đầu từ nước.

Người lính nói:

Tôi đã đi suốt hai đầu đất nước

Biển hiu hiu thán phục

- Những vết thương của tôi nhiều hơn cả tuổi đời

Biển hiu hiu thán phục

Và biển chỉ hỏi anh đơn giản điều này:

- Anh có biết bơi không?

Người lính nói:

- Không phải ai cũng biết bơi. Thế mà sao vẫn

rất nhiều cái huơ tay hãnh tiến.

Biển nói:

- Họ đang bơi trên số phận của mình.

Một nửa trí khôn của con người là tìm cách

chứng nhận mình và chứng nhận lẫn nhau.

Người lính nói:

- Cây không đi tìm gió, nhưng kẻ thù sẽ đến

tìm ta. Ta lấy gì để che mắt chúng? Màu cát

hay màu biển.

Biển nói:

- Còn lại một mình anh.

Người lính nói:

- Tôi phải làm gì?

Biển nói:

- Sống với nước hãy bắt đầu từ nước.

Người lính nói:

- Tôi có nhiều bạn

Tôi cầm tay nhiều người

Nhiều người cầm tay tôi

Tôi sẽ gọi tên ai đầu tiên trong cơn khát biển?

Biển nói:

- Kẻ thù nói ngoài khơi có vàng và tìm cách

cướp vàng

Bạn bè nói ngoài khơi có sóng dữ và chia sóng

cùng anh

Hãy gọi ai không biến sóng dữ của kẻ khác

thành quà tặng cho mình

Người lính nói:

- Bao năm rồi tôi nhìn mây biết gió nhìn cỏ

biết mưa, cả cánh chuồn cũng giúp tôi chạy

thóc vào nhà trước khi cơn giông đến. Gió ấy,

cỏ ấy và cánh chuồn mau mắn ấy có giúp gì tôi

ở biển?

Biển nói:

- Đó là những đồng tiền để tiêu trên mặt đất.

Người lính nói:

- Bao vốn liếng cả một đời cóp nhặt

Bước xuống tàu thành kẻ tay không?

Biển nói:

- Những chiếc huân chương còn soi sáng trên bờ

Sống với nước hãy bắt đầu từ nước

Người lính nói:

- Xin tạm biệt những dây hòm dây cóc day mai

Đến thay đôi thiếu đứt

Giúp ta xong buổi cày

Xin tạm biệt những củ nâu mê mệt ngủ

Chín dần bên dấu chân voi

Xin tạm biệt những buổi trưa bát vỡ

những buổi tối hết dầu những ban mai thổi lửa.

Tạm biệt em, nỗi éo le của anh, dang dở của

anh cay đắng của anh; tạm biệt cơn khát tình

vằng vặc.

Em đã đến thở than trên sáo trúc

Xua đêm đi thành mộng mị đời anh…

Lời sóng 1

Những người lính ra đảo

Có dòng sông đồng hành

Năm dài và đất rộng

Vui buồn sau chiến tranh

Có người lính xây thành

Lẫn vào lau biên ải

Có bao người con gái

Đến thăm nàng Vọng Phu…

Biển thành nắng thành mưa

Của đất liền vòi vọi

Biển thành đêm thành ngày

Nồng nàn trê gối cưới

Em muốn đem tóc xanh

Buộc trời cho đỡ bão

Em muốn gửi tròn tay

Gối mềm trên đảo cát…

CHƯƠNG HAI:

Cát

Biển có đảo biển đỡ lặp lại mình

Đảo có lính cát non thành Tổ quốc

Đảo nhỏ quá nói một câu là hết

Có gì đâu chỉ cát với chim thôi

Cát và chim và thêm nữa chúng tôi

Chúng tôi lên với áo quần ướt át

Với nắng nôi muối sát thân tàu

Đảo hiện ra thử thách bạc mầu

Bàn chân lính đánh vần trên đất đai Tổ quốc

Sau bao rợn ngợp

Hiện lên đời mình

Niềm vui nỗi khổ

Đo cùng trời xanh

Chưa kịp đặt ba lô

Chúng tôi cùng nhau bới cát

Dọn một chỗ nằm cho đồng đội hy sinh

Chúng tôi đặt anh cạnh mốc chủ quyền

Cát và cát

Ầm ào sóng biển

Gió và gió

Ngày ngày lại đến

Xóa đi phần mộ của anh nằm

Chúng tôi lại cùng nhau bới cát

Chôn anh thêm một lần

Cát và cát

Ngày ngày lại mới

Cát và cát

Ngày ngày lại trắng

Trắng như bàn tay trắng chúng tôi

Úp lên số phận của bạn mình

Chúng tôi vốc cát lên

Chúng tôi nghe cát nói

Chúng tôi bắt đầu như thế với Trường Sa

Cát ở đây là lối đi

Cát là chỗ ăn cơm, chiêu ngụm nước

Cát là giường nằm gối đầu lên cát

Cát theo lá thư đồng đội gửi về

Cát ở đây là tất cả

Cát là tiền duyên cát là điểm tựa

Nới chạm súng đầu tiên chốt chặn sau cùng

Sống cát là bệ tì

Chết cát là hoa tươi và nước mắt

Sống cát là màu che mắt địch

Chết cát là màu tang

Không có chỗ nào không có cát

Không có điều gì không có cát

Chúng tôi bắt đầu ngả bóng của mình lên

Bóng ngả về Đông về Tây về Nam về Bắc

Bóng chúng tôi nóng lên dưới cát

Bóng chúng tôi che lên Đất Nước

Giữ nguyên lời dặn của ông bà

Chúng tôi vốc cát lên

Chúng tôi nghe cát nói

Chúng tôi bắt đầu như thế với Trường Sa

- Cấm đi câu đi tắm một mình

Xuống nước phải mang theo dao găm

Lũ cá he hay bổ từ trên xuống

- Cấm bơi ra miệng vực

Ở đấy nhiều sóng ngầm nhiều cá mập

Và nếu chẳng may

Nhất thiết phải bơi đứng

Cá mập không quen săn mồi thẳng

- Không được lệnh quân y

Cấm ăn một thứ gì lạ

Những mệnh lệnh lạnh lùng

Chúng tôi học từ máu người đi trước

Chúng tôi học để làm quên và đứng vững

Để có thể nói rằng tôi đang ở Trường Sa.

Tôi đang ở Trường Sa

Trong đội hình Song Tử Đông, Song Tử Tây,

An Bang, Nam Yết

Kết bạn với vô cùng

Đảo rập rờn chìm nổi những quả cân

Cân người lính và hiểm nguy đời lính

Bạn tôi đang thổi sáo sau hầm

Bỗng ngừng bặt

Giữa chừng réo rắt

Chúng tôi chạy ra

Chấp chới cánh tay ngoài năm sải nước

Tiểu đội xếp hàng chuyển gạo

Sóng lườn quanh thân

Bỗng

Một tiếng thét

Một vũng máu

Một khoảng trống

Tôi gào lên

Im ắng rợn người

Tìm qua sóng

Gặp đàn cá mập

Rong rêu nhiều

Mà mất bạn

Bạn ơi!

Hôm đó đảo có thêm gạo mới

Chúng tôi đều bỏ cơm

Hôm đó đất liền ra thư

Chúng tôi bỏ thư ôm nhau khóc

Gạo chiều nay thành cơm cúng đưa tang

Thư chiều nay viết thêm vào lời điếu

Ngày mai lại có đoàn văn công

Em hãy đến

Ngổn ngang

Cùng im lặng!

Đời bao nhiêu trớ trêu mà đêm còn quá rộng

Đêm như là vắt kiệt các vì sao

Chúng tôi là lính đảo thời bình

Phải gồng mình cả khi yên tĩnh nhất

Để chống lại cái khoảng trống kia

Cái khoảng trống chực len vào đồng đội

Chực len vào giữa bạn và tôi

Cái khoảng trống lạnh tanh vô nghĩa

Có ngay trong chính bản thân mình

Chúng tôi vốc cát lên

Chúng tôi nghe cát nói

Chúng tôi bắt đầu như thế với Trường Sa

Tôi thức dậy với giấc mơ đầy cát

Cát đầy dấu chân chim

Chim đầy mùi trời

Trời đầy mùi thiên hạ

Công việc đầu tiên của một ngày là tiếp tục sống

Đôi khi phải gõ vào một cái gì đó

Để biết đảo có người

Đôi khi phải hát ê a vô nghĩa lý

Nhắc biển ta còn đây

Đôi khi nghe tiếng sét trong đài

Thấy trời đang gõ cửa

Đôi khi tối đèn tắt lửa

Ta bỗng dưng thành hàng xóm của ta

Gió Trường Sa

Biển Trường Sa

Nước thành vĩnh cửu có ta một thời

Trường Sa biển

Trường Sa trời

Có câu song sóng có lời tăm tăm.

Lời sóng 2

Ngày anh trống chỗ trong hàng

Mây đem một mảnh nhỡ nhàng về quê

Có chiều cỏ trắng trên đê

Vào ra có chị đi về lẻ loi

Ngày anh về

Lúa đồng cúi hạt

Nước mắt đi trước người

Mộ anh đặt nơi chăn trâu thuở nhỏ

Cỏ đeo sương

Đường kê vấp

Mãn tang anh chị vẫn chưa già

Có người lính ở Trường Sa

Đi cùng anh dạo ấy

Thơm nín hương cau

Bời bời hoa bưởi

Trời còn bao nhiêu thu

Tóc chị thắm làm thót lòng nội ngoại

Có người lính ở Trường Sa

Đi cùng anh dạo ấy

Hôm nay lúa lại nhen đòng

Chim bay ngược bão hoa trong thiếp mời

Hôm nay tái giá chị tôi

Liền anh cùng với bao người đứng trông

Chị tôi đi thửa hương vòng

Ngậm ngùi trên mộ cũ

Cháu ở lại cùng bà bống bống bang bang…

CHƯƠNG BA:

Tự thuật của người lính

Tôi sinh ra trước lúc lên đèn

Bóng mẹ sáng lại mờ trong mắt cha hoảng hốt

Trong căn nhà đất

Tháng hai buồn tiếng thạch sùng kêu

Mẹ đã dắt tôi qua những miệng vực sâu của

mọi sự rủi ro

Qua nhịp cầu không có tay vịn

Tiếng kẹt cửa cũng trở nên quá lớn

Khi con sài mẹ ngồi thức qua đêm

Nhà khó con đàn gió lọt qua phên

Kèo cột cũng khô gầy nữa mẹ.

Châu chấu cào cào xanh tím rủ tôi đi

Những bờ cỏ may những bờ trống ếch

Cây bưởi ca dao cây cau cổ tích

Tôi âm thầm nuôi bông bống trong chai

Con mang về con bống của mẹ đây

Từ những ao chuôm nghìn xưa để lại

Họ quát mắng tôi ném bùn xua đuổi

Con đi hôi cắp giỏ đứng trên bờ

Con tới đâu cũng gặp toàn đồng cấm

Họ rải tung cả gánh cỏ tuổi thơ

Vỏ trấu rắc khắp cánh đồng rải áo

Lũ chuột đồng chép miệng trong hang

Con đi mót gặp toàn gốc rạ

Chiếc nón mê tha thủi giữa đồng

Đồng vắt kiệt nằm than trong gió bấc

Trâu húc nhau trạch rúc xuống bùn

Chồng bấm vợ nhảy qua rào trốn thuế

Tiếng trương tuần thét lác đầu thôn

Không không không mẹ dặn tôi không

Ngọt chả sợ đường đường không sợ lội

Cha đi vắng tôi trèo lên cây ổi

Cây ổi cho một búp sâu kèn

Và cứ thế với sâu kèn tôi hát

Cố tin rằng tôi không bị bỏ quên

Trứng ốc nhồi nở trắng dọc bờ ao

Con ếch sọc dưa đi tìm tức tưởi

Trời sùi sụt những cơn mưa tháng bảy

Tôi ngấm đầy nước mắt những ngày ngâu

Đom đóm ơi đom đóm dẫn đi đâu

Đêm là tàu lá sen che nửa phần trái đất

Ấy là lúc những vì sao xa lắc

Nối với tôi qua một sợi dây diều

Hòn sỏi lăn qua đồi sống trâu

Con cun cút lách mình trong cỏ chỉ

Tôi biết đâu có ngày xa mẹ

Mùa đông rồi hoa chít vẫn ngây thơ

Mặt đất bằng bỗng nổi loạn tê tê

Tổ mối nhỏ cũng bao lần tan hợp

Chim ngói cả tin mắc lồng oan nghiệt

Ngọn tơ hồng chết nghẹn giữa bòng bong

Cơn lốc đen đánh úp lá bàng

Tôi cảm thấy mùa thu đang mất máu

Một chút lửa hoa dong riềng cuối dậu

Sợ một ngày sương muối đến đem đi

Không ai nói với tôi rằng hoa bưởi sắp tàn

Chiều chỉ có một mình chim gõ kiến

Hoa sim tím quả sim cũng tím

Đồi treo đầy những túi mật trung du

Chiếc đuôi chồn mất hút giữa lau thưa

Tôi ngồi nặn đôi bàn chân tiếc nuối

Nhưng tôi vẫn không thể nào quay lại

Dù con đường chỉ có cỏ may thôi

Chong chóng quay đón mẹ dưới chân đồi

Tay mẹ héo ruộng bậc thang cấy rẽ

Tôi đỡ chiếc áo tơi của mẹ

Mụn cua càng bò trên mảng sân con

Tháng tám khói lên lúa xuống đòng đòng

Đồi phủ phục những đàn voi ngái ngủ

Chim tha rác ở đâu về vội vã

Cả khu vườn muốn bứt lá đem cho

Giếng nước đá ong soi hộ tóc đuôi gà

Đồng gặt vãn cô lấy chồng xóm dưới

Chuông khánh ngân nga gọi người vào hội

Có miếng trầu trong túi áo nâu non

Mẹ thắp hương khấn chín cửa đền

Ngửa tay cùng trời Phật

Hoa đại thấu lòng rơi khắp đất

Quay về cú vẫn kêu đêm

Mẹ đành gọi bán lúa non

Liềm hái buồn quang gánh cũng buồn

Con muỗm xanh đi ở

Rơm rạ sang làm khói bếp nhà người

Bao giờ cho tới mùa sau

Lại mong rễ lúa bén vào giêng hai

Giêng hai về

Năm lại mới khi bước qua tháng chạp

Giếng nước ngày xưa có người con gái hát

Ai ơi khêu lửa làm chi

Mẹ đang chạy bữa

Làm sao lấy lại thời son trẻ

Thời son trẻ hoa xoan

Nằm trong mồ những quả khô gió lắc

Nhưng mẹ biết có một màu giấy điệp

Bay tưng bừng làm ấm cả cây nêu

Tôi sinh ra quả trám đã bùi

Rễ si buông cước lá sồi rưng rưng

Tôi chưa với tới trái bòng

Kiễng chân chóng mặt cầu vồng lên năm

Cầu vồng xanh đỏ tím vàng

Chim cu toan đuổi chuỗi cườm trời cho

Tôi chưa thấy thế bao giờ

Người ta mua bán chức hờ trong thôn

Người ta ra cúi vào luồn

Một manh chiếu cũng chia phần thấp cao

Cá rô rạch ngược mưa rào

Hám gì bỏ nước cầu ao vào lờ

Tôi lớn lên

Vó ngựa giật mình đôi sấu đá

Gươm giáo hai hàng quan võ quan văn

Ông nhịn mặc để ăn

Ông nhịn ăn để mặc

Người đói và người rét

Sơn son và thiếp vàng

Con sáo của mẹ tôi bay mất

Lượn một vòng qua mái tam quan

Tôi lớn lên

Có người thắt cổ sau chùa

Không ai kịp khóc

Chị sống đã mười chín năm

Người ta xóa đi trong nửa giờ đưa đám

Người ta coi cuộc tình là tội phạm

Cấy phướn sầu trên mặt đất hoang mang

Hồn chị tôi nhập vào hoành phi câu đối

Nhìn xuống bữa tiệc tàn

Từ nay chúng nó nói toàn vận rủi

Sập chân quỳ một chiếc huyệt đào ngang

Tôi được ăn bữa no đầu tiên

Cha phá kho thóc Nhật

Dòng khẩu hiệu trên nong nia thúng mẹt

Năm làng tôi đi cướp chính quyền

Tôi nhập tâm những chữ cái đầu tiên

Ngồi tránh đạn trong chiếc hầm thước thợ

Tôi còn dễ mất hơn

Hòn cuội trắng trong chiếc bao diêm nhỏ

Một đứa trẻ bị bỏ quên và dễ vỡ

Bị mắng hoài vì cài cúc so le

Tôi đã lớn để trở thành người lính

Thọc đôi tay vào chiếc túi của rừng

Chiến công đôi khi là tìm ra một thứ gì ăn được

Để có giấc ngủ yên mười lăm hai mươi phút

Chúng tôi đào hầm hì hục suốt đêm

Đã đem theo những căn nhà mái thấp

Đường vào Nam mưa mỗi lúa mỗi to

Đã dấu mình trong lá lau chi chít

Đã nấu nung để chớp giật không ngờ

Chúng tôi chưa bao giờ yên tĩnh

Đi như sông hiếu động như rừng

Đã để lại thảnh thơi cho cỏ

Và nhận về giông bão trên lưng

Đã khắc vào cây để nhớ một ngày

Để nhớ một người để thương đất nước

Đã để ít đời mình nơi ngã ba khốc liệt

Đã bông đùa xen kẽ với bom rơi

Tôi đã ăn những quả cà kho mặn

Hái trong vườn có nắng xiên quai

Có chú ve sầu làm tổ gốc cây

Kêu sốt ruột những ngày tôi đi vắng

Cố nhóm lửa lại vội vàng giấu khói

Cơm chín rồi cứ ngân ngấn thương nhau

Tiếng nai tác đi ăn than ngoài rẫy

Sao ta hoài thắc thỏm đâu đâu

Sao hay nhớ hay thương và hay vấp

Bước say mê trên sông núi hữu tình

Chiếc lá mở trước cửa hầm thân mật

Thư của trời súc tích chỉ màu xanh

Tôi đeo quanh cây của đất nước mình

Làm chùm quả dưới vòm trời nhiệt đới

Những chùm quả có nắng vào làm lõi

Cứ ngày ngày thơm thảo với quê hương

Tôi đã đi từ sự thất thường những dòng sông

phương Bắc

Đến muỗi mòng của gió chướng phương Nam

Chính khẩu súng cũng ra chiều nghĩ ngợi

Đứng ưu tư bên cạnh chỗ tôi nằm

Dưới bầu trời khắc nghiệt của chiến tranh

Tôi nói ít nhường cho lời súng nổ

Chính khẩu súng cũng giúp tôi gạt bỏ

Tính hiếu kỳ như một sự trớ trêu

Tôi kết bạn suốt chiến trường ngang dọc

Bạn nói rằng bạn cũng nhớ thương ta

Ngày giải phóng bàng hoàng nghe tin bạn…!

Tôi khó ăn khó nói đến thăm nhà

Con búp bê đi ngược đường ra trận

Đất nước những ngày sum họp đầu tiên

Cô gái yên lòng may một chiếc áo trắng

Người ta kể cho nhau cổ tích về rừng

Tôi chưa kịp về thăm căn nhà mái thấp

Trên đôi kèo có một tổ chim

Và tôi chưa kịp nói với em

Đường lắm cát làng mình thương nhớ quá

Trước mặt tôi bây giờ là biển cả

Lại gặp núi non trong những chóp sóng thần…

Lời sóng 3

Mầu ấu thơ của biển

Nhuộm bền trên áo xanh

Chỉ vài vuông cát nhỏ

Cũng có bao thác ghềnh

Lặn sóng mò đá

Vác biển lấp bờ

Trồng cây che chắn gió

Dựng nhà trên cát khô

Rồi thành xóm thành làng

Đường ngang và ngõ tắt

Mây đậu cuối ngày đông

Ngả sang chiều thân mật

Đời chẳng dễ dàng hơn

Sau bao nhiêu lời chúc

Ta chẳng dễ dàng đâu

Sao bao người đi trước

Cây thời gian nhích đốt

Âm thầm bao tâm tư

Nồng nã những cơn mưa

Mang hồn năm tháng cũ

Người trước bỗng hiện về

Qua mảnh sành mảnh sứ

Cầm thời gian lên soi

Đất đai màu nguyên thủy

Cầm hạt cát lên soi

Dấu chân bao thế hệ

Cổ nhân còn đâu đây

Như vừa ăn dở bữa

Giáo mác quắc đêm thần

Nhớ nhà ngồi khâu vá

Búi tóc dõi chân trời

Đùm nhau qua cơn khát

Be bờ và đắp đập

Nước Việt ngoài khơi xa

Tiếng Việt giữa phong ba

Ấm lòng người giữa biển

Bao lần quân cướp đến

Nhếch nhác bao màu cờ

Chúng nó châu như đỉa

Chỉ vì ta là người

Tiếng Việt gọi hồn Việt

Giữ đất Việt ngoài khơi

Tiếng Việt là ngọn cờ

Hộiquân trong đêm tối

Tiếng Việt để nhận nhau

Giữa bao nhiêu rắc rối

Cổ nhân vẫn còn đây

Máu chưa lành vết chém

Mồ hôi vẫn còn đây

Còn mặn hơn biển mặn

Nợ cũ còn đây

Biển nham nhở sẹo

Nổi chìm bao kiếp

Dìu đảo ngoi trên sóng

Chim có nơi nghỉ cánh

Ngày về trên cát tươi

Nồi chìm bao kiếp người

Qua tháng năm sứt mẻ

Cho Tổ quốc tròn lên

Việt Nam

Hai tiếng Mẹ.

CHƯƠNG BỐN:

Đất này

Tiếp đạn

Tiếp người

Hôm nay ta tiếp đất

Đất xẻ mình ra chắn sóng ngoài xa

Đất nặn thành gạch

Gạch sợ một mình

Tìm đến vữa

Đất ra khơi bắt gặp bức tường người

Đất dựng nên làng

Từ buổi cha ngâm mình trong nước

Vớt đất lên trong nước nóng luộc người

Cha bưng đất và bưng mồ hôi ngày khởi nghiệp

Không có đất không thể nào sống được

Cha nhễ nhại trước nỗi thèm khát đất

Đêm nằm mơ giun dế cũng thân tình

Cần có đất để làm quê hương

Cần có quê hương để vui buồn sướng khổ

Đuôi trâu phất nửa vòng ngõ nhỏ

Gọi chiều về qua những mảnh tường chai

Luống hành hoa gọi rạ đứng lay phay

Người tứ phương hội tụ về đây

Cắm cọc treo nồi

Đóng đinh móc rế

Trồng mùa thu bằng cây thị

Thả mùa hè bằng ngó sen

Cây lan có tên cho cô Lan có tên

Cây trúc có tên cho cô Trúc có tên

Lan và Trúc say lòng những chàng trai mới lớn

Lan và Trúc tiễn bao người ra trận

Và chiều nay cha gửi đất cho con

Đất chẳng bao giờ héo

Trời thăm thẳm không mòn

Khi vui chán vạn khi buồn một ta

Đất này

Làng nước gửi ta

Cơm nắm cơm đùm

Đi từ buổi trăng nom còn ú ớ

Người đổi phiên chợ

Kẻ nhường công trâu

Đất đi qua biển thì mau

Người đi qua nỗi khổ đau thì dài.

Đất này

Quê ta ngày hội đất

Đất đi đến đâu quê hương theo đến đấy

Quê hương đi đến đâu máu đi theo đến đấy

Máu chẳng bao giờ cũ

Cuốc cuốc cứ kêu hoài

Có nghe cuốc cuốc kêu hoài

Đèn khêu xóm vắng, bão ngoài biển xa

Người quê nhận đất quê ta

Đảo xin một mảnh sân nhà phơi trăng.

Lời sóng 4

Trên bãi cát những người lính đảo

Ngồi ghép nhau bao nỗi nhớ nhà

Chiều áo rộng vài vạt mây hờ hững

Họ cứ ngồi như chum vại hứng mưa

Sóng lại đến theo lời hẹn cũ

Sóng mang về những đôi giày trẻ nhỏ

Những đô la ướt sũng, những phao bơi

Tang vật buồn đau của những kiếp người

Đảo tái cát

Khóc oan hồn trôi dạt

Tao loạn thời bình

Gió thắt ngang cây

Nếu họ ghé một lần thăm lính đảo

Rối ren kia chắc có cách trả lời

Ta xin biển mỗi ngày lặng sóng

Cho những linh hồn dưới đáy bớt đơn côi

Đất hãy nhận những đứa con về cội

Trong bao dung bóng mát của người

Cây hãy gọi bàn tay về hái quả

Võng gọi về nghe lại tiếng à ơi…

À ơi tình cũ nghẹn lời

Tham vàng bỏ ngãi kiếp người mong manh.

CHƯƠNG NĂM

Hóa thạch những dòng sông

Những dòng sông quờ quạng tìm nhau

Dưới đáy biển

Những dòng sông chết

Biển âm u đáy huyệt

Hồn sông đi lang thang

Sông về trước thì được ung dung

Sông về sau thì làm phó nhỏ

Bóng cầu theo về được làm quan văn

Mái chèo theo về thì làm quan võ

Người kết bè kéo vó

Hết sông đi vớt bèo

Những dòng sông dưới đáy biển tìm nhau

Vừa thấy bóng lại thủy triều xô dạt

Mênh mông đến và mênh mông xóa mất

Sông lại lang thang

Tiếng hú gọi làm giật mình cá quẫy.

Sông Mã tất bật

Sông Hương dịu dàng

Sông Hồng bồi đắp

Sông Thương đa mang

Ai biết được những gì khi sông về gặp biển

Nơi cá quay đầu thì phù sa tìm đến

Phù sa còn bao nỗi nông sâu

Sinh ra biển để thử sức

Sinh ra trời để thuận hòa

Sinh ra sông để đem cho.

Cho những buổi trưa đàn trâu mộng dầm

mình trong nước sóng sánh. Cho bên lở bên bồi em

sang thành cô dâu,anh về thành chú rể. Cho

lóng một lóng đôi rổ rá giần sàng, che chắn gió

biến thành kẻ ăn người ở.

Cho bên ấy bên này diệu vợi, cả tiếng gọi đò

cũng là quà tặng của dòng sông.

Khi gặp biển đó là lúc sông đem cho lần cuối,

một cuộc đời cho trọn vẹn huy hoàng như thơ cho,

như mùa dâng quả, cô gái đi làm mẹ nơi xa để

lại sau lưng bao tiếng thở dài. Và khi không

còn gì để cho, sông như tráng sỹ không còn vũ

khí, giáo chủ không còn mật kinh, võ sư không

còn bí quyết; sông như nghệ sỹ đã sắm xong

vai, một kẻ trắng tay giàu có đo mình bằng

kích thước của biển.

Đức hạnh của sông là đa mang

Dung nhan của biển là bình thản

Vẻ đẹp của sông là không tỉnh táo

Nỗi khổ của biển là sở hữu không cùng

Sông - những cây nước khổng lồ

Bóng mát mệt mê mang mang bồi đắp

Sông góp củi cho nồi cơm lớn

Lòng vị tha là người khách sau cùng

Dưới đáy biển

Sông lang thang tìm lại các dòng sông

Trên mặt sóng

Đảo đang vào mùa nắng

Sông đi sông đi vờ vật sông đi

Tìm lại mình trong biển

Biển nói bằng muối chát

Sông không nghe được gì

Thỉnh thoảng lại tung lên vài trận bão

Vò mây chơi

Thỉnh thoảng lại cho vài chú cá ngáp

Tuột khỏi vòng luân hồi

Cá chớp mắt: Ta lên thăm lính đảo

Xem đời có gì vui.

Ta bới sóng đi tìm các dòng sông

Như người đào than tìm lại cánh rừng

Những dòng sông hóa thạch

Những dòng sông than thở

Sông tan vỡ trách dòng sông lỡ hẹn.

Ta bới sóng đi tìm các dòng sông

Gặp cái chao chân khi em mười tám tuổi

Ta đi vớt tiếng sáo diều đắm đuối

Thúc ba hồi trống quân

Thúc trống quân cho cá hóa rồng

Cho cô tiên về xóm

Cho nón hóa vầng trăng

Vầng trăng quệt vào anh

Tương tư từ dạo ấy

Ta bới sóng đi tìm các dòng sông

Thấy cau bỏ già

Trầu không để úa

Yêu nhau không lấy được nhau

Trả gương cho chợ

Trả ngói cho đình

Ngói còn nguyên ngói mà mình tay không

Trả lại tơ hồng

Ông tơ bà nguyệt

Trả lời cam kết

Cho người đa đoan

Ta bới sóng đi tìm các dòng sông

Gặp Trương Chi cắm sào đứng hát

Mỵ Nương vẫn đang ngồi khóc

Nước mắt thành ngọc trai

Tình là gì mà trái đào xà tích

Duyên là gì mà yếm thắm bao xanh

Phận là gì mà em phải xa anh

Gặp nhau vẫn gặp nhưng đành quay đi

Tóc em dài gội lá đài bi

Cuộc tình ngắn bỏ buồn cho bến vắng.

Ta bới sóng đi tìm các dòng sông

Gặp nàng Tiên Dung đội cát

Cát bàng hoàng

Thế gian mờ mịt

Vì nàng đem hết vầng trăng

Tiên Dung Tiên Dung

Thần ái tình bậc nhất

Khiến nàng Kiều xăm xăm nhường bước

Hồ Xuân Hương mời trầu

Ta bới sóng đã lâu

Tìm thấy sông hóa kén

Sông trao mình cho biển

Như cây trao bóng cho rừng

Về biển thì hết sông

Không về thì không được

Ta lặn xuống tầng sâu

Đời vẫn còn chảy xiết

Ta vớt sông Hương

Làm xanh lại tán lá bàng

Búp nhỏ hữu tình xanh biếc đảo

Sông Mã ta trả về cho bão

Ta vẩy sông Hồng làm hoàng hôn

Ta cất sông Mã vào chiếc hộp đàn

Đêm dài nghe chuyện thác.

Lời sóng 5

Anh một mình với một chéo dù hoa

Gấp tư đêm làm gối

Bốn mươi năm mưa nắng xa nhà

Biết trong cơm có sạn

Biết gói bánh thêm lá

Biết ngồi như đêm

Anh lặn qua cái chết

Mãnh liệt một mầm cây

Anh đã húp bát cháo loãng cuối cùng của

chiến tranh

Rồi lặng lẽ đi rửa bát

Kẻ thù thường phục kích

Chập choạng tối chập choạng sáng

Lúc có nhiều đom đóm

Ngọn đèn thường cô đơn

Sau giải phóng Sài Gòn

Anh ra đảo.

Biển đã hút của anh bao mồ hôi

Với thói quen của chiếc giấy thấm khổng lồ

Và anh cũng hút biển

Với lời khuyên của những chiếc rễ cây

Mỗi ngày cây lại thêm lời

Lăn tăn nơi anh đứng

Nơi anh đứng chọn tầm cho pháo bắn

Bao năm rồi biển thổn thức gương soi…

Cát mỗi ngày mỗi nóng

Biển mỗi ngày mỗi xưa

Lúa chín bao năm ngả vào tay người vợ

Đồng tiền lẻ nhảy cò qua đốt mía

Những đứa con khôn dạiphía sau mình

Những đứa con sinh ra trong chiến tranh

Sống tản mát dưới những hầm trú ẩn

Chị để con mỗi đứa ở riêng hầm

Bom có trúng cũng không thành tay trắng

Những đứa con nhớ anh qua rừng giờ nhớ anh

qua biển

Cơm khô cơm khét

Vắng anh

Áo quần dây mực

Vắng anh

Xóm giềng ta thán

Vắng anh

Lá đa rơi ngoài ngõ

Lá đa vắng anh thành chú mèo tam thể

Chú mèo khôn từ thủa lên ba

Dạy con anh

Lúc lên đèn

Không nhìn sang hàng xóm

Anh nhớ con anh phất một lá diều

Ba tầng sáo chắc đất liền nghe thấy

Những ô cửa xin đừng khép vội

Đảo nói gì thao thiết giữa không trung

Tiếng sáo diều làm biển bớt mênh mông

Vầng trăng đứng

Tự nghe mình

Lặng lẽ…

CHƯƠNG SÁU:

Bão biển

- Hoàng ơi, ở đâu

- Vũ ơi, ở đâu

- Vân ơi, ở đâu

Tiếng gọi lính mịt mù bão cát

Tiếng gọi lính từng giây khẩn thiết

Đảo tìm nhau xếp lại đội hình

Bão vò cây gào rít điên cuồng

Tóc của bão là lá cây rách mướp

Tay của bão là sóng thần rợn ngợp

Cả đất trời say sóng ở Trường Sa

Trong bão gió chúng tôi đo Tổ quốc

Bằng đôi tay vượt biển lính xa nhà

Ngày thứ ba một mình bơi trên biển

Anh thành đám bọt mong manh

Ba ngày không ngủ

Ba ngày không ăn

Hy vọng bập bềnh ván thuyền gãy nát

Bão bứt anh khỏi đảo

Như chiếc đinh bật khỏi con tàu

Và bây giờ anh bơi

Biển ngấm vào anh thành một khối mặn chát

Sóng ngấm vào anh thành muôn nỗi lênh đênh

Bão ngấm vào anh thành niềm khao khát sống

Anh là biển trôi trên biển

Chống lại cái chết trong vùng chết

Biển chưa thu xong những mảnh vỡ của mình

Anh le lói bơi đi bằng sức mạnh bí mật của hy vọng

Rất nhiều lần anh chạm chân vào đáy quan tài

Lại cố sức ngoi lên

Như từ triệu năm quyết liệt quay về

Tìm lại đảo

Một chỗ đứng, một tên gọi

Cả vũ trụ so găng đấu với một mình anh

Nghìn cái chết kéo co với sinh linh bé nhỏ

Tất cả những gì chưa sống nói với anh không

thể chết

Tất cả những gì đã chết nói với anh phải sống

Và anh bơi bơi mãi

Mịt mù biển mịt mù trời

- Hoàng ơi, ở đâu

- Vũ ơi, ở đâu

- Vân ơi, ở đâu

Tiếng gọi lính mịt mù bão cát

Tiếng gọi lính từng giây khẩn thiết

Đảo tìm nhau xếp lại đội hình

Anh chẳng nghe thấy gì ngoài toàn thân lạnh toát

Bão bịt hết lối về

Cửa nhà xác mênh mông

Mẹ ơi!

Mẹ không biết con đang một mình giữa biển

Biển có tất cả để xóa con bất cứ lúc nào

Còn con thì tay trắng

Mẹ đã nuôi con lớn

Đã dạy con khôn

Sống sướng vui và đau khổ với con người

Sống dễ dàng và khó khăn với con người

Sống cởi mở và phòng xa với con người

Biết đem cho mà không làm người được cho

cảm thấy mắc nợ

Biết nhận mà không sợ bị coi là tham lam

Và khó nhất là biết từ chối

Nhưng phải sống thế nào khi một mình giữa biển

Mẹ chưa kịp dạy con

Con phải dựa vào kinh nghiệm cũ

Không thể chết vì chán nản

Bơi sấp rồi bơi ngửa

Vẫy vùng rồi cầm hơi

Tung sức ra thì dễ

Thu sức về thì khó

Khó hơn nữa là biết thở cùng biển

Điều này giống như sống trên mũi giáo

Mẹ ơi, khi con đau đớn nhận ra bộ mặt

hung dữ của cái ác

Cũng là lúc con nhận ra sức ấm vô cùng của

lòng tốt

Mảnh ván con bơi là lòng tốt cuối cùng

Trên thế gian đầy bất trắc

Ngày thứ tư, con “đi” trên biển

Bằng đôi tay của mình

Số phận biến con thành một chú bọ gậy ngang tàng

Không chịu chết vì chán nản

Và khi cả người con dán chặt vào đất

Như một - con - tem - người

Dán vào dòng đời

Con bỗng nhận ra không phải lá cờ ta

Không phải mẹ

Không có cái chết nào nhục nhã hơn là sống

không phải mẹ

Bao hiểm nguy con xin lại bắt đầu

Con xin lại bắt đầu bằng lời ru trong suốt

Ra sông lấy sóng mà yêu

Đường xa gặp núi lấy đèo mà tin

Con lại lao ra biển

Một chiếc phao thoi thóp bơi đi…

- Song Tử đâu?

- Nam Yết đâu?

- Sinh Tồn đâu?

Tiếng lính gọi mịt mù bão cát

Tiếng gọi lính từng giây khẩn thiết

Đảo tìm nhau xếp lại đội hình…

Hà Nội 1981-1994

LÂM QUÝ

- Họ và tên khai sinh: Lâm Văn Quý

- Sinh năm 1947

- Mất năm 2007

- Quê quán: Xã Quang Yên, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 1993)

- Hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Vĩnh Phúc

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Hát về nguồn (Thơ in chung, 1980)

* Núi mọc trong mặt gương (Thơ in chung, 1981)

* Điều có thật từ câu dân ca (Thơ, 1990)

* Kó Lau Slam (Truyện tình thơ, 1991)

* Tình thơ Cao Lan (Thơ, 1997)

* Truyện cổ Cao Lan (Chung tác giả, 1982)

* Truyện cổ Sán Chay (Sưu tầm, 2001)

* Chàng út của ông mặt trời (Truyện ghơ, 1995)

* Cô gái nghèo và chàng Tiên Lợn (Sưu tầm, 2001)

* Truyện Sưu và Mốc (Truyện thiếu nhi, 2002)

* Xịnh ca Cao Lan (Dịch thơ dân gian cổ, song ngữ, 2003)

* Văn hóa Cao Lan (Nghiên cứu, sưu tầm, 2004)

* Văn hóa các dân tộc Vĩnh Phúc (Nghiên cứu sưu tầm, 2005)

* Cái lều nương (Tập truyện ngắn, 2006)

* Hoa đỏ lửa (Thơ, 2007)

- Giải thưởng văn học:

* Giải Nhì thơ, Giải thưởng Văn học Hùng Vương - Vĩnh Phú, 1991

* Giải Nhất thơ tỉnh Yên Bái, 1997

* Giải B thơ Báo Văn nghệ - đề tài dân số kế hoạch hóa gia đình, 1995

* Giải B văn tỉnh Yên Bái, 2000

* Giải B văn tỉnh Vĩnh Phúc, 2006

- Suy nghĩ về nghề văn:

Văn là sáng tạo ra con người chân chính, làm đẹp cho con người chân chính, đồng thời cũng là liều thuốc chữa cho con người chưa đẹp. Mẹ tôi - một bà lang mế dân tộc Cao Lan suốt đời đi thu hái những cây tầm gửi về nấu cao. Thứ cao lá màu xanh đậm gọi là cao Péc dịch nghĩa là chữa được bách bệnh. Mẹ tôi bảo: Con muốn làm được thơ hay, hãy học cách nấu cao của mẹ. Tôi đã đi đến nhiều miền quê đất nước, tiếp xúc với đồng bào các dân tộc… và “hái” được những lời nói đẹp về “nấu cao” sáng tác ra những tác phẩm văn thơ là thứ Cao ngôn ngữ. Ai muốn khỏe người chỉ việc cho chất “cao ấy” vào ngâm rượu nhâm nhi rồi sẽ thấy khỏe người và đẹp lên.

A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ:

LÂM QUÝ NGƯỜI VÀ THƠ

Ngô Văn Phú

Tôi từng uống rượu với Lâm Quý từ những ngày gặp anh ở Vĩnh Yên. Quý uống rượu giỏi, vừa uống vừa đọc thơ và thường là thơ của mình. Thường các nhà thơ người dân tộc thiểu số, thơ có lối ví von khá ngộ nghĩnh và sinh động. Lâm Quý cũng có những câu thơ như thế.

Lối nói đầy hình ảnh cũng là sở trường trong

“Tình thơ Cao Lan”:

Tiếng hát em khéo vặn chạc thừng

Vặn xoắn tình anh vào đấy

Chạc để buột trâu dưới gậm

Để buộc bò dưới sân

Nỡ buộc tình anh vào cột

Cột nhà em bằng lim

Trâu ghếch sừng là đổ

Cột nhà em bằng táu

Bò hẩy chân là xiêu

Cột tình em yêu yêu

Anh xoay bên này hẩy

Vòng bên kia anh du

Mà sao vẫn đứng dậy

Tiếng hát em khéo vặn chạc mây

Vặn xoắn tình anh vào đấy…

(Tình em đêm hát ví)

Lâm Quý không những yêu vẻ đẹp của dân tộc mình mà còn yêu thiên nhiên, thi ca, con người của những dân tộc khác. Anh yêu tiếng khèn của người H’Mông.

Con chim sau hè nó hát

Nhớ tiếng sáo anh

Em lấy cài khèn

Thổi lên bên bờ suối

Con cá dưới

Con chim trên cành

Nhìn xuống

Cá si ta gửi lời nhé

Đem ra sông ra biển

Tìm đến chỗ người yêu

Chim si ta nhờ mi

Ngậm tiếng khèn bay đi

Đến chỗ người yêu ta hót.

(Tiếng khèn bên bờ suối)

Anh nhắn nhủ cô gái Mơ - Nông đi hái măng chớ hái nhiều, để buôn làng còn nuôi tre cứng cáp, biến tre thành những cây chông chống quân Pháp xâm lược, giữ làng cùng với dân làng:

Ơ cô gái Mơ - Nông

Hái măng chớ hái nhiều em nhé

Lồ - ô đang vào mua sinh đẻ

Giúp những việc gần xa

Cây Lồ - ô chín nắng mười mưa

Cũng au đen như lưng cha lưng mẹ

Cũng cần cù nuôi con từ thuở bé

Ngày ngày mong con lớn lên

Thành ngọn chông, con là người du kích

Giữ buôn làng, giữ rừng Lồ - ô

Thành ngọn đuốc con là người đi trước

Soi đường cho bộ đội dân công

Vào mùa chiến dịch.

(Rừng Lồ - ô)

Anh ca ngợi Hnét, để đọc được thư chồng đã vui vẻ tình nguyện học cái chữ của Bác Hồ:

Đến mùa hoa Krinh

Chồng Hnét sẽ về

Đem quà vui miền Bắc

Và cả chữ Bác Hồ

Đựng đầy bao ý Đảng

… Đêm nằm nựng hôn con

Đặt thư chồng lên ngực

Chẳng biết chồng nói gì

Cái đầu nghe nhưng nhức

(Cứ nhờ người ta đọc

họ biết hết chồng mình).

Hôm sau buôn làng gặp

Hnét đi chợ về

Tay cầm hai cây bút

Quyển vở giấy trong ngực…

(Chuyện riêng của Hnét)

Lâm Quý còn là dịch giả biết đem dịch từ nguyên tác bản trường ca tình yêu cầu dân tộc mình để giới thiệu với bạn đọc. Kó Lauslam kể lại thân thế và sự nghiệp của nữ thần thơ ca người Cao Lan Lauslam, là truyện thơ dân gian đã được lưu truyền từ tổ tiên bao đời trước. Tiếng ca là nguồn sống, làm đẹp cả núi sông, hoa lá:

Người đăng gặt áo ấy

Hỏi lại bằng câu ca:

- Ngọn lá trôi từ đâu

Chòng chành đầy câu hát

Bông hoa trôi về đâu

Làm cả dòng sông đẹp

Nếu không chê hoa xấu

Mời ghé bến làng nghèo

Chẳng có gà mời rượu

Chẳng có cơm mời ăn

Chỉ giầu lòng mến khách…

Truyện thơ được dịch rất nhanh thoát tưởng như là người dịch cũng chính là tác giả. Đoạn tả ngày hội như còn sinh động, đầy hứng thú:

Nàng xuống núi cùng con gái nèm còn

Cùng con trai hát ví

Những quả còn tua xanh lại lượn trên mây

Quả còn tua vàng rơi xuống đất

Như đàn cú chao mồi

Bay đi bay lại

Như con chim cu vỗ cánh bay vút

Lao qua gầm trời đậu trên ngọn cây mai…

Nhà thơ Nguyễn Cảnh Tuấn nhận xét về Lâm Quý rất ưu ái:

“Tính tình ngay thẳng thật thà, cương trực. Am hiểu vốn văn hóa, ngôn ngữ, chữ viết của dân tộc mình; là một thấy (trí thức dân tộc) được cấp sắc, nhiều uy tín với dân tộc Cao Lan. Ngôn ngữ thơ văn độc đáo, mang đậm nét màu sắc dân tộc. Cha là một trí thức người CaoLan, mẹ là người giỏi hát dân ca.

… Thơ Lâm Quý xét về đê tài, thể loại dẫu khác nhau, nhưng âm hưởng vốn dân ca, truyện cổ, truyện thơ của dân tộc Cao Lan đã tạo nên đứa con tinh thần của anh được tắm mát trong môi trường văn hóa thuần khiết riêng biệt”. (Dân tộc Cao Lan có nhà thơ Lâm Quý) .

Tôi thì nhớ Lâm Quý với chiếc mũ nồi đội lệch, chiếc áo dân tộc, đôi khi miệng ngậm chiếc tẩu, khói thuốc bốc lên nghi ngút. Gặp tôi, lặng lẽ chào:

- Anh lại về quê đấy à?

N.V.P

LÂM QUÝ, NGƯỜI SAY MÊ TÌM VÀ HÁT TIẾNG HÁT CỦA DÂN TỘC MÌNH

Trần Quang Quý

“Bản tôi có thần Ca Hát/ Nhập vào đâu cũng cất nên lời…/ Chuện cổ tích bản tôi xưa trông/ Hát suốt mua đông không hết”. Hồn nhiên hát, mê say hát, và hát mê say đến: “Khi vui hát ngả nghiêng cây núi/ Khi buồn hát đuội cả dòng sông”; hát đến nỗi “Có cô gái bỏ chồng đi hội/ Lội qua suối ướt đầm tất cả/ vẫn địu trên lưng tiếng hát người tình…” (Cổ tích bản tôi).

Mở tập Tình thơ Cao Lan (NXB Hội Nhà văn, 1997) một cách ngẫu nhiên và gặp đúng bài thơ Cổ tích bản tôi của Lâm Quý (viết 1987), tôi bỗng thấy rõ hơn những gì tôi từng đọc Lâm Quý, nhớ về Lâm Quý. Chân dung thi sĩ của anh hiện lên một cách sáng rõ, như dòng mạch chính mà tôi muốn soi chiếu về anh, người thi sĩ mê say tìm và hát tiếng hát của dân tộc mình. Tìm từ cội nguồn dân ca, tình ca đã có từ xa xưa cổ tích, xa xưa truyền thuyết. Đó là sự thăng hoa, là “căn cước” văn hóa của một vùng đất, một dân tộc. Và vì thế, vùng đất ấy, dân tộc ấy có lý do tồn taại à trường sinh, một cách bình đẳng trong cộng đồng nhân sinh hiện hữu.

Câu chuyện thơ của Lâm Quý như đề cập, có thể vắt đầu từ ngoài trang sách. Năm 1980, lần đầu tiên tôi gặp Lâm Quý ở Trại sáng tác văn học nghệ thuật của Hội Văn nghệ Vĩnh Phúc ở Việt Trì. Khi đó, anh là phóng viên thường trú của TTXVN tại Vĩnh Phú. Trong vài lần hứng khởi của rượu nút lá chuối, lạc rang và “phê” thuốc lào, anh khoe có một chum thơ mới, mang hơi hướng văn hóa của dân tộc mình, đang được bạn bè cùng trại viết khen ngợi, cổ vũ. Những bài thơ sau đó được in trong tập thơ đầu tay Hát về nguồn. Đó là các bài Em là tiếng hát, Tâm sự với hoa văn, Đồng cổ biển xanh, Điều có thật từ câu dân ca… Không chỉ hào hứng với những sáng tác mới, Lâm Quý còn nói nhiều về Rasul Gamzatov, về cuốn Daghenstan của tôi đang rất nổi tiếng của Gamzatov và anh thích thú những nghiệm sinh, triết lý độc đáo, sâu sắc của nhà thơ Abutalip về con người, văn hóa của người Daghestan, như một ngầm ý, anh cũng muốn làm “Đại sứ” thi ca, đại sứ văn hóa của dân tộc Cao Lan (San Chay) của mình ở Việt Nam.

Hát về nguồn (In chung với Hà Phạm Phú, 1982) đã tự nó xưng danh cho duyên thi và nghiệp thi của Lâm Quý ngay từ những sáng tác đầu tiên. Nghĩa là anh hát, anh ngợi ca vẻ đẹp con người, hồn đất đai song núi, những biểu tượng văn hóa ngay ở những họa tiết hoa văn, lối xưng tụng, phóng đại thường thấy ở các dân tộc vùng cao… bằng thi pháp “Ca trữ tình, thể hiện ở nhịp điệu, tiết tấu của những câu thơ ngay ở trong sự vận động của nó, nhưng không mượn giọng, giả giọng ngô nghê để cố làm cho ngôn ngữ có “bản sắc”. Điệu ca ấy dường như thống nhất trong toàn bộ thi phẩm của Lâm Quý, dù sau này xu hướng thơ sau 1975 đã có một bước chuyển trong giọng điệu, cấu trúc, ngôn ngữ và thái độ tiếp cận đời sống.

Thái độ nhập cuộc thi ca ấy của Lâm Quý là thái độ dấn thân “Ta đã vứt bỏ tháng năm / đi cùng trời cuối đất / tìm em/ em là tiếng hát…” (Em là tiếng hát). Ta có cảm giác những câu thơ ấy như là ca từ. Tiếng hát gắn với Em, tức tình yêu, tiếng hát cũng là những giá trị tình thần cao đẹp, hấp thụ những tinh lực đời sống tự nhiên và xã hội, mà ở Lâm Quý, nó có sức mạnh truyền cảm, lay thức, làm thay đổi đời sống thật ghê gớm: “Anh bưng cánh đồng/ Sàng tròn ngọn gió/ Cho tiếng hát rơi vào hạt lúa/ lúa mở choàng đồng xanh/ Rơi vào bông ngô/ Hạt ngô xếp hàng phồng bầu sữa/ Rơi vào ngọn cỏ/ Tỉnh bừng mắt con trâu/ Rơi vào quả bầu/ Tiếng đàn lượn dài con suối…”. Có thể trong khi tang truyện cổ tích phong phú của dân tộc, Lâm Quý bị “thôi miên” bởi bà chúa thơ ca Cao Lan, nàng Lau Slam, người được dân tộc Cao Lan cho rằng, tất cả những bài ca, lời ru, câu hò, điệu ví của Cao Lan đều do bà chúa thơ ca - Nữ thần nghệ thuật độc đáo này sáng tạo nên. Và Lâm Quý muốn làm “truyền nhân” tinh thần sáng tạo, những giá trị văn hóa nhân bản truyền tồn, thấm vào hồn đất đai sông núi của Lau Sla, trong Hát về nguồn (Hội VHNT Vĩnh Phú, 1981), trong Tình thơ Cao Lan (NXB Hội Nhà văn, 1997), trong Điều thật trong dân ca (NXB Văn hóa dân tộc, 1998)… Đặc biệt, anh đã bỏ nhiều công sức để dịch và phóng tác Truyện tình thơ Cao Lan Kó Lau Slam (Sở VHTT và TT Vĩnh Phúc, 1991), tức chuyện của nữ thần nghệ thuật Lau Slam mà anh tôn thờ và luôn khơi dậy trong cảm hứng sáng tạo của mình.

Ta không ngạc nhiên, vì sao những bài thơ gợi nhất, lung liếng nhất, lay thức nhất, được nhắc nhớ nhất chính là những bài trữ tình, gắn với tình yêu, chạm vào hồn vía của dân ca, tình xa, được thể hiện qua các biểu tượng tình yêu, từ đấng sinh thành, từ nguồn cội Cha trời - Me đất như một tín ngưỡng, đến Anh và Em… và mượn tiếng hát, mượn các khí cụ như tiếng khèn, tiếng đàn, mượn cánh chim, dòng suối… để chuyển tải những tâm tình và khát vọng tình yêu đôi lứa, khát vọng sống: “Trời xui anh thương em/ Đất bảo em yêu anh/ câu dân ca là vỏ/ Bao quanh hạt giống tình/ Mẹ đem gieo xuống đất/ Mọc lên cây Yêu thương…” (Điều có thật từ câu dân ca). Lâm Quý mê hát, cụ thể hơn là mê dân ca tình yêu. Tiếng hát luôn là cái cớ để anh gửi gắm những tâm sự của mình: “Tiếng hát em khéo vặn chạc mây/ Vặn xoắn tình anh vào đấy…” (Tình em đêm hát ví). Khi nghe một “Tiếng khèn em da diết/ Con cá dưới suốt quên bơi…”, anh lại chạnh lòng nhớ đến người yêu, mà thảng thốt: “Chim ơi ta nhờ mi/ Ngaamj tiếng khèn bay đi/ Đến chỗ người yêu ta hót… Cá ơi ta gửi lời nhé/ Đem sông ra biển/ Tìm đến chỗ người yêu…” (Tiếng khèn bên bờ suối). Thực ra, cái Người yêu này không cụ thể, chỉ là cái cớ để Lâm Quý chuyển tiếng khèn, giai điệu tình ca, ngôn nữ giao duyên, nhắn gửi mà mình muốn truyền thụ mà thôi. Không chỉ trong những “giai điệu” của tình yêu, mà ở trong đời sống lao động khác, như khi gặp những cô gái nông trường, cũng là một tiếng hát đồng điệu “Cô gái nông trường/ Gọi đàn bò bằng tiếng hát/ Câu dân ca mát lịm đồng xanh/ Tìm tôi rung phím đàn đệm nhịp…/ Đồng cỏ lại về ôm tôi mênh mông/ Gió thảo nguyên dập dìu cơn song đến…” (Đồng cỏ biển xanh).

Đó là một tâm hồn lãng mạn, ta ngỡ như trong một không gian bất kỳ nào, đứng trước môi trường nào, trái tim Lâm Quý lại bắt đầu hồi hộp, để vỗ lên những tiết tấu và giai điệu của tình ca. Tất nhiên, Lâm Quý không chỉ viết những gì mang dấu ấn bản sắc và những quan tâm thường trực về tiếng hát, về cội nguồn cổ tích của anh. Nhiều khoảng khắc thi ca rung lên là những miền đất mà với sức đi của người làm báo, Lâm Quý đã trải lòng mình qua những thi phẩm, Nhưng dù viết về vấn đề gì, miền đất nào, cái phông cấu trúc thơ của Lâm Quý vẫn mang nhịp điệu, âm hưởng của những ca từ, mà tự thân nó, hát lên những bài hát của anh, giọng hát của anh về cuộc sống muôn vẻ của đất nước, trong đó có tụ khí trung du Đất tổ, có những hoa văn và tiếng trống đồng truyền giục cộng sinh nguồn cội, bắt đầu từ cha trời mẹ đất, từ Lạc Long Quân và Mẫu quốc Âu Cơ.

Lâm Quý là người thật thủy chung với giọng điệu và những tư tưởng, tình cảm đã được xác định thành tiêu chí sáng tác của anh. Anh có sự mê đắm, lúng liếng của điệu thức và thi ảnh, nhưng cũng chân thành, mộc mạc và hồn nhiên trong thể hiện. Có lẽ vì thế mà còn câu, còn khổ, còn những bài chưa kỹ, chưa đều, chưa đẩy đến tận cùng ý và tứ thơ, nhằm tạo ra một dấu ấn rõ rệt và sự độc đáo của ngôn ngữ bản sắc, dù sớm định được mạch chủ của thơ mình và một thái độ dấn thân vì tiêu chí ấy, ấy là mong muốn của tôi, so với khát vọng mà tôi đọc được trong ánh mắt anh từ hơn 30 năm trước, khi anh nhắc tới một Rasul Gamzatov vĩ đại của Nga, bản sắc Daghestan và ngôn ngữ Avar Kavka. Nhưng với đóng góp của mình, Lâm Quý là một nhà thơ, trong không nhiều những nhà thơ dân tộc tạo được diện mạo và phong cách thơ mình, cùng các nhà thơ Y Phương, Lò Ngân Sủn, Pờ Sảo Mìn, Inrasara… làm phong phú nền văn hóa đa sắc tộc Việt Nam.

T.Q.Q

B- MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU:

CỔ TÍCH BẢN TÔI

Bản tôi có thần ca hát

Nhập vào đâu cũng hát nên lời

Chuyện cổ tích bản tôi xưa trông

Hát suốt mùa đông không hết

Khi vui hát ngả nghiêng cây núi

Khi buồn hát đuội cả dòng sông

Có cô gái bỏ chồng đi xem hội

Lội qua suối ướt đầm tất cả

Lũ cuốn trôi theo ngàn tảng đá

Vẫn địu trên lưng tiếng hát người tình.

CHỒNG VỀ

Chồng về em chạy sau vườn

Luồn qua bờ suối tắm truồng cho thơm

Vuốt cho đôi mắt tinh tươm

Để còn liếc giấu cái khuân ngực chồng

Chồng về em chạy ra giành

Hái mầm rau ngổ nấu canh cua dồng

Món này anh ấy phải mồm

Ngon hơn bữa tiệc cái hôm giữa thành.

TÌNH EM ĐÊM HÁT VÍ

Tiếng hát em khéo vặn chạc thừng

Vặn xoắn tình anh vào đấy

Chạc để buộc trâu dưới gậm

Để buộc bò dưới sân

Nỡ buộc tình anh vào cột

Cột nhà em bẳng lim

Trêu ghếch sừng là đổ

Cột nhà em bằng tấu

Bò hẩy chân là xiêu

Cột tình em yêu yêu

Anh xoay bên này hẩy

Vòng bên kia anh đu

Mà sao vẫn đứng dậy

Tiếng hát em khéo vặn chạc mây

Vặn xoắn tình anh vào đấy.

EM NHƯ LÀ….

Em như là con dúi

Lặn lội đào rễ lau

Anh làm thuổng mo cau

Đào tung trời tung đất

Đất có sâu đến mấy

Đá có ken đến mấy

Anh vẫn cứ say đào

Cho gặp lòng thương nhớ.

NHỮNG CHÀNG TRAI CỦA NÚI

Chúng tôi

Những chàng trai của núi

Ấp ủ trong đôi cánh mẹ tiên

Có một lần

Con cú kêu đêm

Sáng dậy mặt trời đi đâu mất

Nhận thanh gương truyền đời

Những chàng trai ra đi

Đất nước vắng con trai, gái làng dường như hóa đá

Núi rừng đễ bề nghiêng, ngả

Rừng núi ơi chớ vội

Họ gọi lên đầu nguồn

Trèo lên núi cao

Lấy sào chọc thủng màn trời

Bắc thang lên vén mây

Cho mặt trời sáng bừng mặt đất

Họ lên rừng

Tìm dongsmai già vót tên

Chọn cây luồng ba đời làm cánh nỏ

Tên thường săn chim

Tên tuốc độc thường săn thú dữ

Nơi đỉnh núi biên cương

Gió táp, nắng đè

Chỗ đứng của chàng trai lồng lộng

Cánh nỏ in hình đám mây cong

Mũi ten hướng về phương giặc

Nơi lũng bằng con suối uốn tiếng khèn

Tắm mịn làn da lõi chuối

Tóc đen buông dài long thung

Ánh trăng nơi ngực người con gái

Tình yêu

Thương nhau cần tổ ấm

Họ dẫn nhau đi tìm

Nơi đất bằng dựng nhà lập bản

Khiêng đá bắc cầu qua con suối

Ruộng cái ruộng con

Bắc thang liền bờ hai câu hát ví

Cô gái lên nương ngắt về cum lúa

Vung chày ra hạt gạo trắng tròn

Hạt dẻo hạt thơm đúc ống cơm lam

Hạt chắc để dành làm giống

Khi xa nhờ cánh gió chuyển về nỗi nhớ

Luồn qua khe hở cửa buồng

Gần nhau nhớ cái vo tròn

Xa nhau nhớ vặn chạc thừng kéo chân chàng trai lại

Quanh quẩn ở nhà thành con cù lần nhặt tép

Con gái thương nửa gang thôi

Con cả vòng tay thương lấy lõi cứng

Cái lõi của rừng không chỉ để làm cột nhà

Không chỉ làm cày và báng sung…

NGƯỜI ĐÀN BÀ

Người đàn bà

Vui cũng khóc mà buồn cũng khóc

Đau khổ lại càng khóc to hơn

Giọt nước mắt

Rơi vào tôi

Tan cả cuộc đời

Rơi vào trái đất

Tan cả hành tinh

ĐÊM VÙNG CAO

Đêm vùng cao

Đèn sao mây núi

Lẫn vào nhau

Ta lẫn vào đêm

Đi vơ những vì sao

Ai đuổi

Chạy tung lên nóc núi

Vấp phải tiếng ngựa hí vang lưng trời

Đêm vùng cao

Liềm trăng móc vào đỉnh núi

Kéo lên

Gió và ngọn lau

Lao sao níu xuống

Gà gáy cuốc vào đêm

Vỡ ra

Trăng tan từng mảnh

Thác trắng ào qua thung…

NẾU EM BỎ ÔM CHỒNG

Nếu em bỏ ôm chồng

Anh sẽ trả cả ngàn cái hôn

Cả ngàn ngọn núi

Cả ngàn con nai con công

Nâng em lên thành bà chúa của rừng

Nếu em bỏ ôm chồng

Anh sẽ bứt hết lá rừng

Về nấu cao màu xanh

Để nhuộm tóc cho người đời xanh mãi

Nếu em bỏ ôm chồng

Anh sẽ làm không công

Cho hoa nở và muôn đời quả ngọt

Nhưng… tôi được trả lời

- Anh mà nói câu nữa

Mời anh ra uống nước lã ngoài sàn…

KHAU PHẠ MÙA NÀY

Khau phạ mùa này mây trắng bay

Mây đi núi đấy cứ vương dày

Sừng đất hất tung trời khắc nghiệt

Đến đây ở lại với muôn đời

Khua phạ mùa này hương lúa say

Ruộng bậc thang bắc lên cổng trời

Người khau phạ tìm đường đào núi

Cái lều nương đủ ấm hai người

Gió thổi đưa nước về với đất

Nặn thanh mèn mén rượu đầy vơi

Người khau phạ thần tình thật đấy

Vít sao trời rơi xuống giữa nhà

Người ở dưới nhìn lên thấy lạ

Nóc núi đậu đầy ngôi sao.

LỜI ANH

‘‘Nuôi chim bằng muối; Trả chim về trời’’

(Tục ngữ Cao Lan)

Hạt muối có từ đâu?

Sinh ra từ biển mẹ!

Cái mặn trong lòng đất

Mẹ chắt chiu nỗi lòng

Lời anh có từ đâu

Sao mặn mà đến thế

Tai em chẳng nghe đâu

Mà lời anh như thể

Qủa ngõa mật chín ngầu

Cứ lặn vào trong ngực…

NGÀN LAU TAM ĐẢO

Em hát trên ngàn lau Tam Đảo

Gió núi lơn mơn

Hoa đá chờn vờn

Áng mây vòng về ôm cổ núi

Thầm ơn mệ núi

Sinh ra em

Có giọng hát như lá lem lả lướt

Chỉ lướt sang người khác

Sao không lướt sang anh

Anh lại trách thầm mẹ núi

Sao không dành cho anh

Bông hoa chuối rừng thắp lửa

Soi sáng khoảng tối lòng

Mỗi lần xòe cánh

Hiện nải chuối xanh xanh

Tiếng hát em thanh thanh

Trên ngàn lau tam đảo

Anh hứng tai thu về

Ướp vào tình thương nhớ…

TÂM SỰ VỚI HOA VĂN

Tôi nghĩ

Những họa tiết hoa văn

Có cánh có hồn và ý thức

Khi tổ tiên gõ lên mặt trống đồng

Hoa văn vẫy vùng bay theo tiếng trống

Biến thành muôn tiếng ngân xa

Tiếng ngân lặn vào lòng đất

Đất giữ lấy nghìn năm vẫn trong

Lặn vào màu xanh

Cây giữ lại muôn đời vẫn sắc

Lặn vào trong bà Âu Cơ

Truyền con nối chắt…

Từ miền đất Cổ

Tôi đi

Đi khắp miềm phương bắc

Qua làng Việt làng Mường

Thấy hoa văn bám vào ngang vách

Ở bản Thái, bản Dao

Hoa văn thẹn thò nấp ngay trên ngực

Ai đánh trống đồng trong ngực tôi

Hoa văn biến thành cô gái

Tung sợi chỉ hồng làm lưới

Vặn tiếng đàn môi làm dây

Vây tròn tôi lại

Tôi yêu em rồi ư

Hay là em thương tôi chẳng nói?

Tình yêu bắt đầu là câu hỏi

Không đâu

Hẹn em ngày về

Tôi vẫn phải đi

Đi khắp trời phương Nam

Rừng Trường Sơn gió táp mưa ngàn

Hoa văn đậu vào lưng núi

Kêu lên thành tiếng chiêng đồng

Con chim Lạc chở tiếng chiêng đi

“Túc chinh ri,túc chinh ri…”

Cô gái Ê Đê hỏi chim kêu gì

- Chim kêu làm tiếng đàn của suối

Hoa văn vẫn nét cong dáng núi

Xoay tròn Thành cổ Loa

Vòng xoay của thành bao la bao la

Nâng cánh nỏ thần về phương giặc

Giặc hết

Hoa văn nở xòe bông hoa

Trên những ngôi nhà

Buôn làng của người đã khuất

Ông cha

Vai gùi chân đất

Địu núi non về cho con thêu hoa

Mẹ dạy con thêu

Chuyên ông trời bà đất

Để ra một nữ thần

Chàng Đam San vượt ngàn lên bắt

Mũi kim đầu tiên em đặt

Vào ve áo tôi

Tình yêu cũng bắt đầu từ đấy

Dẫn tôi đi

Đến miền Cửu Long có chin con rồng

Lặn lụi muôn đời hút nước

Từ đỉnh núi Lạc Long

Phun vào bụng biển

Hoa Văn Từ đấy có hình con sông

Có ngọn tầm vông và khẩu sung

Mẹ bồng con hóa đá chơ chồng

… và TÔI GẶP

Hoa văn đậm nét màu của đất.

EM LÀ TIẾNG HÁT

Ơi rừng xanh

Nếu cứ ăn tiếng hát

Sẽ Không bao giờ già

Ta đã vứt bỏ tháng năm

Đi cùng trời cuối đất

Tìm em

Em là tiếng hát

Tiếng hát ở đâu ở đâu

Anh đi tìm đầu nguồn cuối biển

Nơi anh đến là em vừa đi

Để lại một vùng đồi tươi trẻ

Ở đáy có lời ru của mẹ

Anh tìm trong lời ru

Gặp lại tuổi thơ

Giấc ngủ bồng bềnh trên võng

Tỉnh dậy vươn vai

Tay hóa thành đôi cánh

Bay đi

Bay đi tìm tiếng hát

Mẹ bảo

- Gió gào mang tiếng hát đi

Anh làm mười cột mây dựng

Dựng đằng Đông đằng Tây

Gió xô đẩy cánh đồng

Ang bưng cánh đồng

Sàng tròn ngọn gió

Cho tiếng hát rơi vào ngọn gió

Lúa mở choàng đồng xanh

Rơi vào bông ngô

Hạt ngô xếp hàng phồng bbaauf sữa

Rơi vào ngọn cỏ

Tỉnh bừng mắt con trâu

Rơi vào quả bầu

Tiếng đàn lượn dài con suối

Suối ơi

Hãy ăn đi

Ă cho no tiếng hát

Chảy tràn lưng nương

Tắm mát cây lúa đồng

Đồng rập rờn tiếng hát

RỪNG LỒ Ô

Rùng lồ ô cây thẳng tắp

Lá xòe bàn tay

Đón gió chảy về lung lay

Lúc nào cũng ầm ì tiếng động

Tiếng trăn trở quặn đau từ lòng đất

Mẹ sắp sinh con

Mang thai chín tháng tày năm

Rừng lồ ô hôm nay trở dạ

Những đứa con giống cha

Ra đời từ lòng thương của mẹ

Những lá vàng bao giờ cũng thế

Rớt xuống rồi là sữa mớm cho con

Dù ở đâu, ở đâu.
Rừng bằng hay ngọn đồi chon von

Lồ ô không bao giờ mọc rễ

Gió quật ngã về một phía

Rồi lồ ô lại đứng nguyên.

Ơ… Cô gái Mnông

Hái măng chớ hái nhiều em nhé

Lồ ô đang vào mùa sinh đẻ

Giúp những việc gần, việc xa

Cây lồ ô chin nắng mười mưa

Cũng au đen như lưng cha lưng mẹ

Cũng cần cù nuôi con từ thuở bé

Ngày ngày mong con lớn lên

Thành ngọn chông con là người du kích

Giữ buôn làng giữ rừng lồ ô

Thành ngọn đuốc con là người đi trước

Soi đường cho bộ đội dân công

Vào mùa chiến dịch.

Ngày hội mừng buôn làng giải phóng

Con là tiếng khèn lượn vòng nóc nhà rông

Cùng cô gái Mnông

Hát…

Cho người già uốn cong cần ché rượu

Người trẻ vòng đường gươm

Vuốt tiếng đàn T’rưng

Róc rách thành con suối

Lượn vòng một dòng sông…

Lời sâu xa là lời của ông

Lời đầy tình thương là lời của mẹ

Lời của cha bao giờ cũng thế

(Thương con cha để trong lòng).

Rừng lồ ô trên dông…

QUÊ CỌ

Ngần ấy năm rồi dù xa quê hương

Anh vẫn thấy cọ xòe trong nón lá

Cai màu cọ non em ơi khó tả

Sao nó nõn nà như đôi tay ai

Mùa hoa cọ trời đầy hương bay

Con chim én liệng về ủ tổ

Ngàn vạn răng cưa cắt ngang chiều gió

Nắng chảy tràn về phủ kín đồi sim

Ơi nhớ những chiều cắt cỏ chăn trâu

Hai đứa chúng mình tìm rình bắt bướm

Cơn mưa ập về ướt đôi mái đầu

Ríu rít chung che tàu cọ nhỏ

Tháng sáu mẹ đi bừa về cua đầy móm cọ

Em chạy sang anh hái mầm rau ngổ

Bát canh riêu váng đỏ dáng mùa

À ơi… đất đồi chưa nắng đã khô

Ai sang quê cọ nhớ mua quạt gồi…

Tiếng ru của mẹ lượn vòng quanh nôi

Lượn ra mái đồi xòe tay che nắng

Lượn ra đồng vắng nhuộm trắng cánh cò

Câu thơ quê mình hay là giọng hát

Phường xoan quê ghẹo năm xưa

Gieo lên đồi chè non xanh bát ngát

Gieo vào lòng đất thúc hạt nảy mầm…

ĐIỀU CÓ THẬT TỪ CÂU DÂN CA

Tặng những người công nhân đập đá

Yêu em anh bổ hòn đá tảng

Lấy nước nguồn thơm mát nuôi em

Thương em anh hái vầng trăng bán

Lấy lửa mặt trời nướng chin nuoi em…

(Dân ca Cao Lan)

Anh sinh ra trong chòi rãy

Mẹ nuôi băng sữa cây ngô

Em lọt lòng vắng mẹ

Cha cày ruộng

Chắt hạt gạo vàng qua cây lúa

Tháng ngày gói giữ lời du

Nuôi anh nuôi em lớn dậy

Trời xui anh thương em

Đất bảo em yêu anh

Câu dân ca là vỏ

Bao quanh hạt giống tình

Mẹ đem gieo xuống đất

Mọc lên cây yêu thương

Ta chăm chút sinh ra quả nhớ

Nhớ lời du tuổi thơ

Thấy con cò lặn lội

Thui thủi một mình bước vào dân ca

Nay em và anh

Dắt tay nhau bước ra đời thực…

Ta lên núi đục hòn đá tảng

Đặt mìn nổ tung khối nặng bao đời

Đưa lên xà - lan xuôi dòng về xuôi

Phần qua lửa hóa thành trong trắng

Quét lên tường nhà nắng lóa tầng cao

Hóa thành bà mối dắt cau yêu trầu

Xui ta yêu nhau đập hòn đá tảng

Xếp chặn đầu nguồn nước tràn lên mương

Cho ruộng không hờn mà thương cây lúa

Lúa dành cho anh cái vầng trăng xưa

Rắc kín hạt vừng thơm ngày trạm ngõ…

Ở NƠI ẤY CÓ MỘT NGƯỜI

Tặng vợ

Ở nơi ấy có một người

Nuôi con tần tảo suốt đời thay tôi

Nửa đêm con ngủ say rồi

Nàng dành nửa gối mong tôi trở về

Ở nơi ấy có một người

Nụ cười tủm tỉm thay lời chào tôi

Mỗi lần về đến nhà ơi

Bếp nhen lửa ấm nước sôi pha trà

Vỗ về những đứa con hoa

Mắt cười liếc giấu chồng xa mới về.

TRĂM PHẦN TÔI ĐOÁN

Ở nơi ấy có một nàng

Trăm phần tôi đoán rằng nàng yêu tôi

Tình trong đôi mắt kia thôi

Đừng vờ giả nữa làm tôi ngỡ ngàng

Ở nơi ấy có một nàng

Như bông hoa trắng mơ màng hương đưa

Hương ơi hãy thả hồn mơ

Cho tôi tròn một tứ thơ tâm tình

Ở nơi ấy có một người

Chiều sông có nghĩ đến tôi chút nào

Đôi bờ sóng nước lao xao

Hỏi sông vì cớ làm sao vắng thuyền?

Ở nơi ấy có một người

Tôi mong tím cả bầu trời ấy thôi

Chờ sông chảy mãi không vơi

Để cho thuyền hóa đơn côi đợi chờ.

Ở nơi ấy có một người

Hội đền hẹn chín hẹn mười chờ nhau

Hội rồi nào có thấy đâu

Người đông như lá tìm đâu thấy tình.

XUỐNG NÚI

Ở trên núi nhìn toàn thấy cây

Xuống đồng bằng nhìn toàn thấy người

Người và cây đều là tình đất

Nuôi nấng tôi khôn lớn thành người

Ở trên núi bao nhiêu là suối

Xuống đồng bằng thấy nhiều dòng sông

Sông suối dìm hồn tôi trong nước

Chảy dần về biển Đông mênh mông

Ở trên núi nhìn toàn thấy váy

Xuống đồng bằng nhìn toàn thấy quần

Quần và váy đều là hai thứ

Làm cho tôi mê mẩn suốt đời

Người ở núi yêu nhau bằng mắt

Người đồng bằng yêu nhau bằng môi

Môi và mắt đều là hai thứ

Làm cho tôi say đến ngất người…

NGƯỜI TẠC ĐÁ QUÊ TÔI

Kính tặng quê hương Lập Thạch

Thuở đất còn vồng vềnh chưa cứng

Quê hương tôi có đá đứng đá ngồi

Đá đứng rũ mình hóa thành chàng trai

Đá ngồi vuối mái tóc thả lưng trời hóa ra cô gái

Đá…

Tạo nên cái rìu

Bổ toác gốc cây đa làm ổ

Lớp lớn con người sinh ra từ ấy

Tạo nên mũi lao

Hội săn về dấu lao còn trên đá

Những con dao và thanh gươm

Mài đá quê tôi sáng lóa

Những con ngựa khải hoàn sau chinh chiến

Rũ bụi đời để hóa đá ngựa ơi

Những con nghê nhở nhơ

Người thợ quê tôi bắt về hóa đá

Trước sân đình cười với thời gian

Cô gái hội mùa không bao giờ già nữa

Múa hay quá mà… tạc vào đá đi thôi

… À ơi, con cò trưa nắng bắt cua

Tối ngủ gò Chùa cò hỡi có ai…”

Tiếng ru nở hoa riêu cua óng ả

Kết nụ từ cối đá làng tôi

Ai nâng niu hạt gạo làng trong trắng

Là sinh ra từ cối giã đau lòng

Những con người tọp lưng khơi miếng sắn

Tạc đá xây lên Tháp Bình Sơn

Bao đời rồi vết tay người thợ

Rêu phong không nhòa nổi lên nét hoa văn.

Cảm ơn rùa suốt đời mang bia đá.

Nâng hồn thơ Nguyễn Trái bay lên

Nơi Ba Đình đá dựng quanh lăng

Hồn sông núi tụ về bên Bác

Người thợ quê tôi không thể tạc

Bởi lẽ tên Người đi suốt thời gian

Hiểu ý người tạc hình Đất nước hồi sinh

Con lũ sông Đà vồ lên bệ đá

Vỡ đầu rồi mới hiểu sức Sơn Tinh

Đàn voi trận ngỡ ngàng khi trở lại

Đất cội nguồn thiêng sừng sững những công trình.

Đá…

Người thợ quê tôi không tự tạc được mình.

19/1/2018

Xuân Mai
Nguyễn Ngọc Tung
Nguyễn Nhuận Hồng Phương

Theo http://vhnt.ttcntt.com/

VĂN THƠ NHẠC

Thứ Tư, 5 tháng 2, 2020

Trường ca Biển của Hữu Thỉnh

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Thơ viết cho ai

Báo cáo vi phạm