Allen Ginsberg, hồn thơ biển cả
Một chiều nắng thu 2008, tôi tìm đường đến một nghĩa địa Do
Thái ở ngoại ô thành phố Neward. Cách Ground Zero (bình địa của tòa nhà World Trade Center bị phá xập ngày 9/11/2001) của náo
nhiệt Dowtown Manhattan chỉ một giờ đường xe điện ngầm và tàu hỏa, sự
hoang vắng nơi đây là cả một tương phản. Mình tôi trên con đường bẩn thỉu khó
nghĩ là đang ở trên nước Mỹ, mình tôi lang thang trong nghĩa địa Gomel Chesed,
với cành hoa hướng dương trong tay - loài hoa gắn với cả đời thơ Allen
Ginsberg. Nhưng hóa ra tôi không một mình: trên tấm bia bằng đá thô nho nhỏ đặt
nằm ngang sát đất ngay phía trước bia chung của dòng họ Ginsberg, từ bao giờ một
cuốn thơ Howl & Other Poems, vài cụm đá vụn của những người hâm mộ đến đây
trước tôi…
Thứ bảy ngày 5 tháng 4 năm 1997, sau một thời gian ngắn kịch
phát ung thư gan giai đoạn cuối và một cơn đột quị, Allen Ginsberg qua đời trong
căn hộ bốn phòng giản dị của mình ở East Village (Làng Đông), khu Lower East
Side (khu Hạ, phía đông) của đảo Manhattan, thành phố New York, giữa các bạn
thân và người tình già. Tôi đã có dịp đến thăm hai lần căn hộ ấy ít năm sau khi
chủ nhân của nó ra đi - nó được giữ lại như một kỷ vật của ông, với chiếc giường
nhỏ và tấm thanka treo trên tường để thiền quán. Lần thứ hai, vào năm 2005, căn
hộ chỉ còn hai phòng nhỏ. Bob Rosenthal, bạn cũ của thi sĩ và Giám đốc Di sản
Allen Ginsberg hiện nay, cho biết là ngân sách eo hẹp không cho phép giữ hết lại
cả bốn phòng như trước.
Irwin Allen Ginsberg sinh ngày 3 tháng 6 năm 1926 tại Newark,
bang New Jersey, Hoa Kỳ, là con trai thứ hai của nhà thơ Louis Ginsberg, cha mẹ
ông là người gốc Do Thái di dân thế hệ đầu tiên. Tư tưởng xã hội chủ nghĩa của
người mẹ Đảng viên Cộng sản Naomi nuôi dưỡng tuổi trẻ ông và còn chảy trong nhiều
tác phẩm ông viết sau này:
"America, lúc còn bé ta đã từng là một người cộng sản,
ta không hối tiếc... Khi ta lên bảy mẹ đưa ta đến những cuộc họp chi bộ cộng
sản, họ bán cho chúng ta hạt đậu mỗi vé một nắm giá vé một chinh còn diễn văn
thì không mất tiền mọi người đều tốt lành và thương cảm thợ thuyền thuở ấy tất
cả sao chân thành quá..." (America).
Vừa tròn 17 tuổi, trên chiếc phà chở anh đi chơi New
York, Allen Ginsberg quì xuống phát lời nguyền đầu tiên trong đời: dâng hiến đời
mình cho giới cần lao bị áp bức. Để thực hiện tâm nguyện ấy, theo chân người
anh trai là Eugene, anh vào khoa luật trường đại học Columbia. Nhưng
tại đó, việc gặp gỡ Jack Kerouac và William Burrowghs đã đánh dấu bước ngoặt tư
tưởng của anh. "Tôi nhận thức được rằng mình toàn nói qua một hộp sọ trống
rỗng... Tôi đã không nghĩ những ý nghĩ của riêng mình, không nói những ý nghĩ của
riêng mình" – nhà thơ kể lại.[1]
Một sự kiện khác có tính quyết định đối với sự nghiệp của anh
vào năm 1948: Trong lúc đang nằm dài trên chiếc sofa trong căn hộ của mình ở
khu Đông Harlem, Allen Ginsberg trông thấy William Blake (nhà thơ Anh thế kỷ 19
có khuynh hướng thần bí) đọc bài thơ A, Hoa hướng dương, trong một "ảo ảnh
ba chiều". Kỷ niệm này, luôn trở đi trở lại trong các bài thơ về sau của Ginsberg, đánh dấu sự dấn thân của anh
vào con đường thực nghiệm tâm linh. Từ đó dường như đối với Ginsberg, Thơ chính
là con đường để đạt tới ảo giác, linh giác như thế, thậm chí với trợ lực của
các chất gây nghiện đủ loại như cần sa, mescalin, LSD, ectasy...
A.G. nổi danh như cồn từ vụ án Hú năm 1956. Bài thơ dài Hú mở
đầu như sau: "Tôi đã thấy những trí tuệ xuất sắc nhất của thế hệ
mình bị huỷ diệt vì điên rồ, chết đói cuồng loạn trần truồng lê lết
qua những phố da đen tìm một liều giận dữ lúc rạng đông... Những kẻ nghèo nàn
rách rưới mắt trũng say đờ ngồi đơ hút thuốc trong bóng tối siêu nhiên của các
căn hộ nước lạnh dập dềnh trôi ngang những đỉnh chóp các thành phố chiêm ngưỡng
nhạc jazz..."
Bài thơ lần đầu tiên do chính tác giả đọc đã gây náo động
trong một đêm thơ ở Gallery Six, San Francisco, và sau đó nhà thơ Lawrence
Ferlinghetti chủ nhà xuất bản City Lights Book (Đèn thành phố) đã in cho ông một
tập thơ mỏng 44 trang khổ bỏ túi Howl and Other Poems (Hú và những bài thơ
khác). Cảnh sát San Francisco tịch thu cuốn sách, và người xuất bản
phải hầu tòa vì tội công bố một "quyển sách dâm ô". Kết quả
Ferlinghetti trắng án, còn tên tuổi và tác phẩm của Ginsberg trở nên lừng lẫy.
Đó là thời kỳ của nước Mỹ bảo thủ những năm 50, khi màn ảnh
nhỏ khoe những cặp vợ chồng ngủ riêng giường. Điều thú vị là 40 năm sau, chương
trình truyền hình cáp của nước này lại phát cảnh Ginsberg đọc Hú cho lớp trẻ những
năm 90 thưởng thức, và bài thơ được dạy trong nhà trường. Ngày nay vào mùa thu
hàng năm ở khu Lower East Side, Manhattan, New York đều diễn ra Festival Hú, và
năm 2006, kỷ niệm 50 năm tác phẩm được xuất bản, một festival quốc tế Hú với
các bản dịch khác nhau đã là một sự kiện văn học ở Đức. Tính đến nay, Hú đã được
xuất bản 55 lần với hàng triệu bản và dịch ra 24 thứ tiếng. Không ít người đánh
giá đây là tác phẩm lớn nhất của Allen Ginsberg, cũng là một tác phẩm làm thay
đổi nước Mỹ.
Hú là bài thơ tặng Carl Solomon, một người bệnh mà tác giả gặp
trong một bệnh xá tâm lý liệu pháp. Bản "anh hùng ca đen/điên" này
phơi bầy sự bế tắc cùng quẫn của một thế hệ bị hủy diệt bởi cỗ máy xã hội công
nghiệp vô nhân, đồng thời tung ra một thi pháp đầy thách thức: câu thơ tuồn tuột
tuôn ra bộc phát dài dặc – theo sát "hơi thở" rất dài của
người viết như hơi kèn trumpet tùy hứng của nhạc jazz; sự trở lại "tính xướng
âm" như nhà thơ Kenneth Rexroth gọi hay khuynh hướng "đi từ tiếng nói
đến tiếng trò chuyện, đến tiếng ngân nga, hay ngân nga với hơi thở dài, đến chiều
hướng hát thơ theo lối thi sĩ trung đại, chiều hướng xuất thần" như chính
tác giả nhận định[2]; ngôn ngữ trần trụi thậm chí tục tĩu, "bẩn";
hình ảnh siêu thực phi lý nhưng thực ra được cắt dán từ những chi tiết rất thực
trong cuộc sống của tác giả và bè bạn.
Chính sự kiện Hú, cùng với tiểu thuyết Trên đường (On the
Road) của Jack Kerouac, đã tạo nên một "thế hệ beat" huyền thoại những
năm 1950 và 1960 từ một nhóm bạn ham mê văn chương nghệ thuật và yêu nhau.
(Allen Ginsberg, Jack Kerouac, William Burroughs, Neal Cassady,
Peter Orlovsky...) "Beat" là danh từ đa nghĩa do Jack Kerouac sử dụng
đầu tiên, có nghĩa là "sự vắt kiệt sức, sự toàn phúc, cảm hứng nhạc
jazz”)[3]. Thế hệ vỡ mộng trước một xã hội trưởng giả nô lệ cho vật chất và một
chủ nghĩa tuân phục bảo thủ, đã "đột phá", "đào bới" một
văn hoá riêng cho mình, một trong những nhân tố sẽ dẫn đến cao trào "phản
văn hóa" (counter-culture) ở Mỹ thập niên 1960. Mặt trái của thứ "văn hóa nhóm" (subculture) ấy là ma túy, buông thả
tính dục. Mặt phải của nó, bao quát hơn, là tinh thần tự do, nhân quyền, yêu
hòa bình, yêu thiên nhiên, là tình người chân thực, là khao khát giải phóng tâm
hồn bằng con đường tâm linh.
Hú cũng là cơ hội quyết định cho chàng trai phải kiếm sống bằng
đủ mọi nghề tạm bợ từ rửa bát đến tìm hiểu thị trường để nuôi hồn thơ trở thành
người sống chỉ để làm thơ và bằng thơ. Cảm hứng và thi pháp của Hú sẽ được
Allen Ginsberg tiếp tục trong trường ca Kaddish khóc thương người mẹ thân yêu bị
bệnh tâm thần của mình. Nếu Hú là lịch sử cùng quẫn của một thế hệ, thì Kaddish
là lịch sử bi ai của một thân phận, cả hai đều hoành tráng hiện thực thời đại
và thăm thẳm nhân văn muôn đời. Phải nói rằng, sự nghiệp thơ 50 năm của tác giả
thật đồ sộ, nhưng những gì ông viết về sau, theo cảm nhận riêng của tôi, khó
lòng vượt qua hai bản trường ca máu thịt những năm 1950 ấy.
Năm 1991, trả lời phỏng vấn báo The Associated Press - nơi 40
năm trước, chàng trai Ginsberg từng làm chân sai vặt trong tòa soạn – nhà thơ
nhắc lại những năm 50, thời kỳ của "bệnh hoang tưởng, nghi ngờ, sợ hãi
hoàn toàn, kẻ giầu cướp bóc người nghèo mà mồm lại than phiền về người
nghèo...", thời kỳ của "những xúc động giả mạo bị thị trường hóa, cơ
giới hóa". Trong hoàn cảnh lịch sử ấy, hầu như tự nhiên một thanh niên có
đời sống nội tâm mạnh mẽ, giàu lý tưởng như Allen Ginsberg sẽ trở thành một nhà
hoạt động xã hội tích cực, bằng thơ và bằng những hoạt động thực tiễn.[4] Ông
công khai cảm tình với những người Cộng sản và chiến sĩ công đoàn. (Trong tiểu
thuyết Trên đường, Jack Kerouac xây dựng một nhân vật mang tên Carlo Marx có
hình bóng ông). Ông luôn luôn "về phe" những kẻ yếu, những kẻ bên lề,
những nhóm thiểu số. Ông đấu tranh cho các quyền của giới đồng tính ái mà ông
là thành viên: "Tôi làm thơ, bởi vì các tế bào di truyền và nhiễm sắc thể
của tôi hướng đến các chàng trai chứ không phải đến các cô gái" (Ngẫu hứng
Bắc Kinh). (Tôi muốn mở ngoặc ở chỗ này vì bất chợt nghĩ đến một nhà thơ lớn của
chúng ta có lẽ cũng mang "các tế bào di truyền và nhiễm sắc thể” tương tự.
Khác nhau là nhà thơ Mỹ công nhiên bày tỏ, ca tụng và mô tả tình yêu cuồng nhiệt
của mình chi tiết đến… “kinh hoàng”, nhà thơ Việt thì vẫn ẩn mình trong những vần
thơ luyến ái dị giới được thi vị hóa theo thói quen tiền chiến. Một thí dụ hay
cho văn học/ văn hóa so sánh. Mặt khác, hai ông lại rất giống nhau ở tấm lòng
yêu cuộc sống thắm thiết, khát khao tình cảm, sợ hãi sự cô đơn). Ông bảo vệ quyền
sử sụng LSD và cần sa trong khi chống lại các công ty sản xuất thuốc lá,
"thuốc kích thích chính thống" như ông gọi. Ông là người phát ngôn
quan trọng của phong trào phản chiến những năm 1960, không chỉ một lần bị bắt
giam vì những cuộc biểu tình.(Chiến tranh Việt Nam có chỗ khá sâu đậm trong thơ
Ginsberg không chỉ trong những năm 1960, 1970, mà tận cuối đời những năm 1990,
ta vẫn thấy ông nhắc đến đường mòn Hồ Chí Minh, hay viết cả một bài thơ về người
cựu chiến binh vô gia cư lang thang bị ám ảnh bởi cái chết của những người đàn
ông và đàn bà Việt Nam). Ông viết và tổ chức nhiều cuộc biểu tình ngồi chống sản
xuất vũ khí hạt nhân. Cả một tập thơ mang tên Plutonian Ode (Tụng ca Diêm
vương/Tụng ca chất Plutoni), cùng với những tập Planet News (Tin tức hành tinh)
và The Fall of merica (Sự suy vong của nước Mỹ) trong đó có nhiều bài phê phán
chính sách của chính quyền Mỹ, đặc biệt là tính chất đế quốc hiếu chiến, đại diện
quyền lợi của tập đoàn công nghiệp quân sự, cũng như tính chất "nhà nước cảnh
sát" của nó.
Năm 1965, giám đốc FBI (Edgar Hoover) xếp ông trong
"danh sách nguy hiểm cho an ninh". Ông cũng có chuyện với một số
chính quyền độc tài khác ngoài nước Mỹ như Czechoslovakia, Cuba… Công
khai bày tỏ một cách mạnh mẽ quan điểm chính trị của mình trong đời và trong
thơ, Allen Ginsberg là một tấm gương cho mọi người cầm bút trong thời đại này
nay.
Từ một “kẻ đi tìm cái mũi màu vàng hoe cho Chân lý” như ông tự
nhận ngay hồi còn trẻ (Trở về Quảng trường Times…), Allen Ginsberg trở thành
"guru" (đạo sư) của phong trào "phản văn hóa" có ảnh hưởng
trong thanh niên Mỹ một thời với tinh thần "quyền lực của hoa"
(Flower-power) - thuật ngữ do ông sáng tạo. Ông cũng là cầu nối phong trào
"beat" thập kỷ 1950 và phong trào "hippy" nổi tiếng với khẩu
hiệu "make love not war" (làm tình chứ không làm chiến tranh) thập kỷ
1960. Ginsberg có sức lôi cuốn rất kỳ lạ, cái mà người phương Tây gọi là
"charisma" - thường thấy ở những thủ lĩnh tôn giáo và chính trị. Sức
mạnh ấy đã bộc lộ ngay từ cái đêm ông đọc Hú như mê sảng khiến cả đám cử tọa
phát cuồng 50 năm trước, lại có nhiều dịp tỏ rõ trong những cuộc tuần hành
chính trị sau này mà ông thường ở hàng đầu, lắc chuông đồng và hát những câu thần
chú.[5] Ông từng được hàng vạn sinh viên Tiệp Khắc bầu làm Vua Tháng Năm trong
ngày hội truyền thống và rước đi trên đường phố Praha giữa cả trăm ngàn người
phấn khích. Trên con đường đi tìm các con đường thần bí và tâm linh khác nhau để
tự giải thoát khỏi nỗi ám ảnh của bất lực, hư vô và kháng cự sự phi nhân của xã
hội công nghiệp, Allen Ginsberg và các bạn mình đã gặp tư tưởng
Phật giáo. Phải nói ngay rằng Phật giáo mà ông gặp là dòng Phật giáo Tây Tạng
mà tính thần bí và hùng tráng của nó hình như rất hợp với người Âu Mỹ, và đặc
biệt với riêng ông, không lặng lẽ thấm nhuần như Phật giáo Trung Quốc, Việt Nam
và các nước Đông Á. Không ít bài thơ của ông trộn lẫn những phát hiện về Phật
pháp với thứ "hiện sinh beat" quen thuộc. Ông còn thực tập thiền định
bằng những bài thơ theo hướng dẫn của vị sư tăng Tây Tạng Tsulgrim Gyatso. Bài
thơ ngắn sau đây viết ngày 20 tháng 8 năm 1991 bắt đầu bằng tình trạng mê loạn
của đời sống chay theo vòng luân hồi (samsara): "Vô lượng những giao kèo
tivi thịt thị trường chứng khoán tít lớn nhật báo đời sống ái tình Đại đô
thị" và kết thúc là sự chứng ngộ cảnh giới an tịnh của Pháp thân (dharmakaya):
"Sớm muộn cũng buông trôi yêu ghét khinh khi, đi dạo công viên nhìn trời,
ngồi trên gối, đếm sao trong óc, trỗi dậy và ăn" (Big Eats). Ông đã cùng
thầy của mình là nhà sư Tây Tạng Chogyam Trungpa lập ra một Viện nghiên cứu và
tu tập Phật giáo đầu tiên ở Phương Tây, mang tên Viện Naropa tại
bang Colorado, trong đó có "Trường Thơ thoát xác" mang tên Jack
Kerouac. Tại nhà riêng, ông mở đầu mỗi ngày bằng việc toạ thiền, sau đó là một
ly trà chanh nóng. Bữa ăn sáng của ông là "chao nấm tỏi tây bí đông trộn".
Chắc một tâm hồn nóng bỏng như Allen Ginsberg khó lòng đạt đến cảnh giới an tịnh
(bài thơ ngắn dẫn ở trên chỉ là "một bài tập thiền" mà thôi), vả lại,
một khi đã đạt tới, thì ắt sẽ vô ngôn, làm gì còn thơ!
Lại nữa, như không ít người đã nói, đối với người nghệ sĩ, sự
đi tìm còn quan trọng hơn sự tìm thấy. Chân thành hay không mới là vấn đề. Làm
thơ như một biện pháp tự thanh lọc để đạt đến giác ngộ, thì quả Allen Ginsberg
là người đầy chân thành! Chân thành cũng là nguyên tắc thi pháp đầu tiên và cuối
cùng của ông. "Làm thơ là viết lên giấy tất cả những gì đến trong đầu. Tất
cả những gì đủ mạnh, đủ sống động để mình phải nhớ". "Cứ ngây thơ.
Ngay thẳng. Chân thành. Công khai những gì trong đầu mình, tức là hiến cho đời
sự thể hiện một tinh thần trung bình nhưng khác biệt hẳn những thể hiện giả tạo
bị các phương tiện truyền thông và chính phủ nhào nặn, khác biệt hẳn việc sản
xuất hàng loạt những hình ảnh tạo ra thị hiếu giả mạo về tình cảm và về con người"
[6]. (Lại xin mở ngoặc liên hệ đến câu khẩu hiệu mà Xuân Diệu hay hô to trong
những buổi họp thơ hay nói chuyện thơ những năm 1970: "Chân chân chân! Thật
thật thật!", cố ý đối lại kiểu "công nghệ làm thơ" của một đồng
nghiệp nổi danh cùng thời).
Và nếu như Phật pháp có vạn pháp, có vạn con đường để đi đến
giác ngộ, thì sao lại không thể nói Allen Ginsberg đã "ngộ" theo cách
của mình khi ông thấy "Thượng đế là Tình yêu", ông "không từ chối/
cái tấm thân nặng 38 yr. 145 lb. đầu/ tay & chân bằng thịt này" (Vì
sao Thượng đế là Tình yêu hả Jack?), khi ông thành thực vô cùng phơi bày thất
tình lục dục, khi ông thấy mình là tất cả những gì trong và ngoài mình:
"Ta là Ta, là Cha Mắt Cá sinh ra đại dương, là con sâu trong chính lỗ tai
mình, con rắn quấn quanh cây/ Ta ngồi trong tâm trí cây sồi và náu mình trong
bông hồng…" (Kết thúc), khi ông coi Từ bi là điều cốt yếu của đạo đức, khi
ông "chấp nhận bản thân, tha thứ bản thân, yêu thương bản thân" để
"chấp nhận, tha thứ, yêu thương người khác".[7] Bob Rosenthal đã nói
một câu chí lý: "Allen Ginsberg dạy ta hít vào thuốc độc và thở ra rượu
tiên". Phải chăng đó chính là tinh thần "Niết bàn ở ngay cõi Ta
bà", “Phiền não là Bồ đề” của Phật pháp?
Trong lời tựa cuốn di cảo thơ Death & Fame (Cái chết
& Danh vọng) xuất bản sau khi Allen Ginsberg qua đời, nhà thơ Robert
Creeley đã mượn một câu của Whitman: "Chạm vào cuốn sách này là chạm vào một
con người". Có thể nói toàn bộ thơ Allen Ginsberg là những trang nhật ký đời
sống toàn diện của con người ông trong suốt 50 năm trưởng thành. Một cuộc đời
không ngừng sôi động, sống hết mình, yêu hết mình, phản ứng hết mình trước những
vấn đề của đời sống xã hội chính trị - Mỹ và toàn cầu, không ngừng đi tìm lời gỉải
cho những khắc khoải tâm linh, không ngừng thám hiểm những khả năng của ý thức.
Vì thế thơ Allen Ginsberg rất phong phú về nội dung và giọng điệu, bút pháp. Từ
nổi loạn thét gào, phiêu lưu tính dục đến chiêm nghiệm Phật pháp, từ những đau
đáu siêu hình về sự hữu hạn của đời người và tìm kiếm bản lai diện mục đến nhục
cảm khôn nguôi, từ cảm thức thần bí, thi pháp siêu thực đến châm biếm, đả kích
và bình luận chính trị, từ các bài ca (rag, ballad, blue) đến những suy nghĩ về
thơ, từ ngôn ngữ “vỉa hè” tục tĩu đến các khái niệm thần học và những từ
"tự tạo". Thơ ông là một biển cả, lúc cuồn cuộn bão tố, lớp lớp sóng
bạc đầu, khi mơ mộng, trầm tư, xa vắng, khi khao khát điên cuồng, lúc nhớ nhung
da diết, khi hoang mang và lang bang - những con sóng không biết về đâu, khi ám
ảnh cô đơn tận cùng trong vũ trụ và vĩnh hằng, vời vợi nỗi buồn nhân thế… Dù
nói về điều gì, theo giọng nào, dù lắm lúc dài dòng, rắc rối, đại ngôn, ồn ào,
sống sít, các dòng thơ của ông đều là những con sóng có sức đập phá và lôi cuốn
không thể cưỡng, vì chúng đầy năng lượng sống, năng lượng cảm xúc, năng lượng
phát trong từng chữ. Sau một thời gian học hỏi nhiều bậc thầy, từ Blake,
Whitman, W.C. William, đến Apollinaire, Lorca, gần nhất là người bạn thân thiết
Jack Kerouac…[8] và vật lộn để tìm giọng nói riêng, ông đã đi đến khẳng định
cho mình "phương pháp viết bộc phát, sao chép ý thức tức thời",
"giống như những nhạc công jazz hốt nhiên LÊN CƠN và chơi man dại".
Rõ nhất ở hình thức câu thơ rất dài chứa đựng "một diễn ngôn – hơi thở - ý
nghĩ". Lối viết hoàn toàn phù hợp với nguồn năng lượng vọt trào của
ông.[9] Cũng vì thế, trong các hoạt động thơ, Allen Ginsberg là một nhà trình
diễn không biết mệt và đầy phấn khích. Một chị bạn Mỹ kể với tôi: hồi cô còn đi
học, nhà thơ đã đến trường đại học của cô nói chuyện, đọc thơ, và... trong cơn
hứng khởi, ông trút bỏ quần áo, giữa tiếng reo hò của sinh viên và bị các nhân
viên lôi cổ tống ra ngoài! Về cuối đời, Allen Ginsberg ngả nhiều sang loại thơ
gần gụi ca khúc. Năm 1977 ông đi lưu diễn cùng nhóm Dylan's Rolling Thunder
Revue và ứng tác nhiều bài thơ. Ở tuổi lục tuần Allen Ginsberg còn biểu diễn và
đọc thơ tại những câu lạc bộ đêm ở Manhattan. Hoạt động cuối cùng của ông
là đọc bài thơ rock châm biếm chính trị Ballad của những bộ xương trên nền nhạc
của Paul Mc Cartney và Philip Glass để thu đĩa (1996). Tính trình diễn của thơ
Allen Ginsberg đã là một nguồn hứng quan trọng của khuynh hướng "thơ trình
diễn" (performance poetry) rất thịnh hành ở Mỹ trong những thập kỷ cuối thế
kỷ XX.
Allen Ginsberg được không ít ngưởi, trong đó có nhà thơ kiêm
ca–nhạc sĩ huyền thoại của nhạc pop Mỹ Bob Dylan, coi là nhà thơ có ảnh hưởng
nhất đối với thơ Mỹ sau Walt Whitman. Hơn thế, ông còn đóng góp nhiều vào việc
tạo nên diện mạo nghệ thuật, âm nhạc và chính trị của nước Mỹ suốt 50 năm qua.
Thơ ca bung phá và tinh thần xung kích của ông về giải phóng chính trị, tính dục
và tâm linh đã tạo cảm hứng cho vô số nhà thơ, nhạc sĩ và nghệ sĩ tạo hình, nghệ
sĩ biểu diễn ở nhiều châu lục, đóng góp vào việc hình thành cách nhìn thế giới
của vài thế hệ Mỹ Âu. Trong số các nhân vật lừng danh chịu ảnh hưởng của ông,
có thể kể từ nhà văn sau trở thành tổng thống Vaclav Havel của Czech đến nữ nghệ
sĩ trình diễn Yoko Ono (vợ John Lennon) và Bob Dylan... Allen Ginsbeng ra đi
sau khi đã ở đỉnh cao của thành công. Ông được tặng giải National Book Award
năm 1973 (cho cuốn thơ Sự suy vong của nước Mỹ), được bầu vào Viện Hàn lâm Văn
học Nghệ thuật Hoa Kỳ, được Bộ trưởng Văn hoá Pháp tặng huy chương Hiệp sĩ Văn
học Nghệ thuật, và ngay trước khi ông mất, cả nước Mỹ và Tây Âu tưng bừng kỷ niệm
thượng thọ ông cùng với sự hồi sinh các huyền thoại về thế hệ Beat.
Ngày 18 tháng 2 năm 1997, tức là chỉ ít lâu trước khi lâm trọng
bệnh, Allen Ginsberg gửi cho tôi một lá thư viết tay (handwritten letter) - trước
đó ông liên lạc với tôi qua người trợ lý là Peter Hale. Ginsberg cảm ơn về số
báo Văn học nước ngoài với nhiều bài thơ của ông được dịch, và gửi tặng tôi một
loạt tác phẩm mới nhất của ông, cả sách và đĩa CD ông đọc thơ và thơ phổ nhạc.
Ông hỏi thăm nhà thơ Vũ Hoàng Chương còn sống không, có khoẻ không? (ông
kể tháng 5 năm 1963 ông tới Saigon, đã gặp thi sĩ này, ông nhớ cả tên tập thơ của
họ Vũ: "Nouveaux Poemes" Tân Thi, NXB Nam Chi"). Allen Ginsberg
rất vui lòng để tôi lo xuất bản thơ của ông bằng tiếng Việt, ông còn nhắc tôi dịch
phần II của bài thơ dài Wichita Vortex Sutra (Wichita xoáy lốc kinh) phê
phán chính quyền Mỹ về cuộc chiến Việt Nam... [10]
Sau nhiều năm ấp ủ và chờ đợi (một bối cảnh thuận lợi cho việc
công bố thơ Allen Ginsberg), cuối cùng, trong chuyến lưu trú của tôi
tại Hudson Valley, New York vào mùa thu năm 2008 do hai tổ chức Omi
International Arts Center và Ford Foundation Hà Nội tài trợ, bản thảo tập
thơ dịch Allen Ginsberg đã được hoàn tất. Ngoài phần chủ yếu do mình thực hiện, tôi mời ba người bạn của tôi có duyên với thơ
Allen Ginsberg là Hoàng Ngọc Biên (người chủ trương tập san Trình Bày ở Sài Gòn
đã in thơ Ginsberg đầu tiên), Nguyễn Đỗ và Phạm Xuân Nguyê n (đã cùng tôi giới
thiệu Ginsberg trên tạp chí Văn học nước ngoài thời Đoàn Tử Huyến chủ trì).
Mong hương hồn ông phù hộ cho chúng tôi thực hiện được công việc khó khăn
này...
Chú thích:
1. Bài phỏng vấn Allen Ginsberg đăng trên tờ Magazine
littéraire, số 341, tháng Ba/1996, tr. 85-112.
2. Trò chuyện với James MacKenzie năm 1982, "Big
Sky Mind: Buddhism and the Beat Generation", 1995.
3. Mặc dù chính Allen Ginsberg và Jack Kerouac luôn luôn phủ
nhận sự tồn tại của một nhóm/phong trào "beat" như giới báo
chí và phê bình đặt để, và nhấn mạnh tính độc lập của từng cá nhân tác giả
trong đó.
4. Ngay từ thời học sinh, Ginsberg đã thường xuyên quan tâm đến
chính trị. Năm 15 tuổi anh dã viết cho báo New York Times phản đối
đường lối đứng ngoài cuộc của chính phủ Mỹ trước cuộc xâm lăng đầu tiên
của phát xít Đức, mà theo anh đã là một nguyên cớ làm nổ ra Thế chiến
II
5. Các biên niên sử Hoa Kỳ còn ghi một chuyện thú vị về cuộc
biểu tình phản chiến khổng lồ ở Oakland-Berkeley năm 1965. Khi gang côn
đồ cưỡi môtô khét tiếng hung bạo Hell's Angels tuyên bố sẽ phá cuộc
biểu tình mà chúng coi là "thân Cộng", AG đã một mình đến tận
nhà tên trùm để thuyết phục, kết quả là hắn từ bỏ ý định vì mến phục ông.
6. Như chú thích 1
7. Thư gửi nhà thơ và nhà phê bình Richard Eberhart
(18/5/1956), trong đó ông diễn giải về tác phẩm Hú, khẳng định tính tích cực của
nó: đó là "sự khẳng định" những trải nghiệm cá nhân về mọi
thứ, từ Thượng đế đến tính dục, ma túy, sự phi lý…
8. Xem phần chú thích của Hú
9. Thư gửi anh ruột tác giả, luật sư và nhà thơ Eugene Brooks
(26/12/1955)
10. Trong lần gặp gỡ mới đây tại New York, Peter Hale kể
rằng khi nhận được thư tôi xin phép xuất bản bản dịch thơ ông tại Việt Nam,
ông đã reo lên: "Thế là ta đã có người dịch tiếng Việt!"
Thêm một chứng cứ về tấm lòng của ông giành cho Việt Nam.
Sài Gòn 4/1997Hoàng HưngNguồn: In trên Tạp chí Thơ 2008 Theo https://vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét