Trần Đình Hiến đã dấn thân và cống hiến

Trần Đình Hiến 
đã dấn thân và cống hiến

TRẦN ĐÌNH HIẾN

- Họ và tên khai sinh: Trần Đình Hiến

- Sinh năm: 1933

- Bút danh: Thiên Lý

- Quê quán: Xã Đình Chu, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 2003)

- Hội viên Hội Nhà văn Hà Nội, Ủy viên Hội đồng Văn học dịch của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Hà Nội.

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Lão Xá (Tuyển tập Kịch, 1961)

* Gieo hạt tình yêu (Từ Hoài Trung, 1962)

* Khát vọng (Trịnh Vạn Long, 1995)

* Cây hợp hoan (Trương Hiền Lượng, 2001)

* Chùm 6 tiểu thuyết của Mạc Ngôn:

- Báu vật của đời (2001)

- Đàn hương hình (2003)

- Cây tỏi nổi giận (2003)

- Rừng xanh lá đỏ (2004)

- Tửu quốc (2004)

- 41 chuyện tầm phào (2005)

* Chùm 2 tiểu thuyết của Lý Nhuệ:

- Cây không gió (2006)

- Ngân thành cố sự (2007)

* Một tiểu thuyết về văn hóa du mục của Khương Nhung: Tôtem sói (2007).

- Giải thưởng văn học:

* Giải Nhất cho bản dịch Báu vật của đời của Hội Nhà văn Hà Nội (2001)

* Giải B (không có giải A) cho bản dịch Đàn hương hình của Hội Nhà văn Việt Nam (2003).

- Suy nghĩ về nghề văn:

 Văn học nghệ thuật không bao giờ xa rời chính trị. Nhà văn là loại công dân phục vụ đất nước, phục vụ nhân dân bằng văn học. Nói cách khác, nhà văn làm chính trị bằng văn học. Bằng tác phẩm của mình, nhà văn đóng góp tích cực vào công cuộc bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ núi sông biển đảo, bảo vệ độc lập dân tộc, bảo vệ  cuộc sống của nhân dân. Vì vậy, Nhà văn đích thực phải là công dân ưu tú của đất nước,phục vụ đất nước bằng văn chương. Không làm được như trên, dù xuất bản hàng trăm tác phẩm cũng chỉ là người viết văn, không phải NHÀ VĂN đúng nghĩa.

Nhất là trong hoàn cảnh đất nước hiện nay (2016)!.
A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ

ĐÔI ĐIỀU VỀ NGƯỜI NHẬN CHỮ "ĐẠT"

Phạm Quang Đẩu

Năm 2013 nhà văn, dịch giả Trần Đình Hiến tròn 80 tuổi. Các  trò cũ muốn tặng chữ thầy, không biết ý thầy thích chữ gì trong lễ  thượng thọ? Khi được hỏi, nhà văn suy nghĩ giây lát, bảo: Tặng tôi chữ “đạt”. Tại sao không phải những chữ như “nhân”, “tâm”, “dũng”, “nhẫn”…thường thấy? “Đạt” trong chữ Hán đa nghĩa, là hiểu thấu, thông suốt… Các trò đều cho rằng thầy Trần Đình Hiến đúng nhất với nghĩa “hiểu thấu”, vừa cho thấy bản chất khiêm nhường cùng sự uyên thâm về văn hóa hai nước Việt Trung. Thầy thuộc lớp người “đạt sĩ thông nhân”.

Năm 2001 thị trường sách nước ta lên “cơn sốt” cuốn Báu vật của đời của  Mạc Ngôn do Trần Đình Hiến dịch. Tác phẩm này được xuất bản bằng tiếng Hoa lần đầu vào tháng 9-1995 (với tựa là Phong nhũ phì đồn - Vú to mông nẩy) và ngay trong năm ấy được trao giải thưởng cao nhất về truyện và nhanh chóng trở thành “hiện tượng” ở Trung Quốc. Báu vật của đời khái quát cả một giai đoạn lịch sử đầy bi tráng của đất nước Trung Hoa thông qua số phận các thế hệ trong gia đình Thượng Quan. Từ những số phận khác nhau, lịch sử được tiếp cận với nhiều góc độ tạo nên sức sống, sức thuyết phục nghệ thuật của tác phẩm. Trước đấy, nhà văn Mạc Ngôn đã được thế giới biết đến qua tác phẩm Cao lương đỏ, và được đạo diễn tài ba Trương Nghệ Mưu chuyển thành phim, giành Cành cọ vàng tại liên hoan phim Canne, Pháp năm 1994. Sau hàng loạt những tác phẩm đỉnh cao, nhà văn sinh năm 1955 này hàng năm chưa có tên trong danh sách đề cử giải Nobel văn học, phải tới năm 2012 điều ấy mới trở thành hiện thực. Mạc Ngôn quả là  may mắn khi có được người chuyển ngữ tuyệt vời như Trần Đình Hiến, làm cho ông được chú ý và ưa chuộng nhất trong số các nhà văn Trung Quốc đương đại ở Việt Nam,. Báu vật của đời đã được dịch ra 18 thứ tiếng trên thế giới, người ta đã so sánh 18 “phiên bản” và xếp hạng chúng về chất lượng chuyển ngữ. Đã sớm có câu trả lời. Trong lần tái bản vào vào năm 2003 của NXB Công Nhân, Bắc Kinh, ở bìa 4 cuốn sách in hình 3 bản dịch được chọn là xuất sắc nhất, có Báu vật của đời tiếng Việt, còn 2 cuốn kia thuộc về tiếng Nhật và tiếng Italia, mà tựa đều lấy theo nguyên tác. Riêng việc chọn một tựa mới cho bản tiếng Việt cũng cho thấy dịch giả đã rất nhậy cảm để tác phẩm thích ứng hơn, phù hợp hơn với văn hóa Việt. Cũng năm ấy, dịch giả Trần Đình Hiến được nhận giải thưởng cao của Hội Nhà văn Việt Nam cho bản dịch cuốn tiểu thuyết tiếp theo của Mạc Ngôn là Đàn Hương hình. Đó là chuyện xảy ra vào những năm 1900 - buổi hoàng hôn của vương triều Mãn Thanh: Triều đình thối nát, Thái hậu Từ Hy tác yêu tác quái, đại thần Viên Thế Khải bán nước cầu vinh, tri huyện Tiền Đinh văn võ song toàn nhưng bất tài bất lực, quần chúng nổi dậy nhưng bị đàn áp bằng hình phạt đàn hương thảm khốc. Đàn hương hình vừa là tiểu thuyết lịch sử, đông thời là tác phẩm văn học đúng nghĩa. Đến nay Mạc Ngôn có tới 300 đầu sách, gồm truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài và tạp văn các loại, xuất bản bằng tiếng Hoa, tha hồ cho các dịch giả lựa chọn. Sau Báu vật của đời, Trần Đình Hiến trong vòng 4 năm chọn dịch tiếp 5 tác phẩm nữa mà ông cho là tiêu biểu nhất của Mạc Ngôn, đó là: Đàn Hương hình (dân trí thấp), Cây tỏi nổi giận (thái độ vô trách  nhiệm với cuộc sống của nhà cầm quyền), Rừng xanh lá đỏ (tác đông hai mặt của kinh tế thị trường), Tửu quốc (Rượu chè be bét là ăn hết phần của con cháu) và 41 chuyện tầm phào (sự tha hóa về nhân cách nếu không được kiểm soát trong  nền kinh tế thị trường). Những năm qua, không ít tác giả cũng lao vào dịch tác phẩm của tác giả ăn khách Mạc Ngôn, nhưng do họ không chọn được tác phẩm “đỉnh”, hoặc là khả năng chuyển ngữ bị hạn chế, mà độc giả Việt Nam đã có thói quen nói đến Mạc Ngôn là nghĩ ngay đến dịch giả Trần Đình Hiến, như một “cặp đôi hoàn hảo”. Cũng có điều kiện dễ so sánh khi nhiều tác giả cùng dịch một cuốn, như trường hợp 41 chuyện tầm phào Trần Đình Hiến dịch, một nữ dịch giả đã thay tựa là Cậu bé hay nói dối, một dịch giả khác thì đổi thành Những chuyện không có thật. Chỉ riêng chuyện đặt tít ở trên, người đọc có dịp so sánh đều thấy sự uyên bác trong chuyển ngữ của dịch giả họ Trần, bởi “pháo” còn là tiếng lóng trong tiếng Hoa, có nghĩa là chuyện tếu táo, chuyện tầm phào không quan trọng. 41 chuyện tầm phào là 41 chuyện lừa đảo trí trá, gọi là tầm phào nhưng chẳng tầm phào chút nào! Chất humua của nhà văn Mạc ngôn là ở chỗ này. Nhà văn Trần Đình Hiến cho biết, Mạc Ngôn tiêu biểu cho dòng văn học đổi mới trong khoảng 30  năm gần đây của Trung Hoa đại lục, là người đầu tiên xỏa bỏ “lễ trị” trong sáng tác văn học. Ngoài Mạc Ngôn, ông còn dịch tác phẩm của một vài tác giả khác đương thời mang dáng dấp tiểu thuyết định đề. Đó là Lý Nhuệ với Cây không gió (sự phá sản của thuyết đấu tranh giai cấp) và Ngân thành cố sự (bi kịch gia đình khi anh em ruột vô tình đứng trên  hai chiến tuyến đội lập trong cách mạng), Trương Hiền Lượng với Cây hợp hoan (Về cuộc sống và cảm nghĩ của người tù không án), Khương Nhung vời Tô tem sói. Đặc biệt cuốn Tô tem sói của Khương Nhung khi được dịch sang tiếng Việt rất được độc giả tìm đọc, bởi đây là cuốn sách độc đáo. Ngoài giá trị thẩm mỹ, độc giả còn thâu nhận qua tác phẩm hàng loạt kiến thức bổ ích về văn hóa và văn minh du mục. Riêng với ông Hiến, ông nói ông dịch Tô tem sói (tháng 3/2007) để cảnh báo những hành động của Trung Quốc sẽ xảy ra trên biển Đông. Và quả nhiên điều đó đã xảy ra.

Trần Đình Hiến nghiên cứu sâu về nội trị Trung Quốc. Ông am hiểu văn hóa truyền thống Trung Hoa đến mức có thể gọi ông là nhà Trung Quốc học... Trước khi là dịch giả văn học, ông đã từng công tác ở Bộ Giáo dục, là Nghiên cứu sinh Hán ngữ cổ đại tại Đại học Tổng Hợp Bắc Kinh, là cán bộ nghiên cứu Bộ Ngoại giao, cán bộ Đại sứ quán Việt Nam tại Bắc Kinh… Mối quan hệ giữa ông với nhà văn Mạc Ngôn cũng rất lạ lùng: Chưa hề gặp nhau, chưa hề gửi thư cho nhau, nhưng hiểu nhau cặn kẽ. Ông nói đó là ông làm theo tuyên bố của Mạc Ngôn tại Câu lạc bộ các nhà văn trẻ Giang Tô, rằng tác giả và độc giả không cần gặp nhau, chỉ cần hiểu nhau qua tác phẩm.Ông hiểu Mạc Ngôn qua tác phẩm tiêu biểu Phong nhũ phì đồn. Mạc Ngôn hiểu ông qua bản dịch Báu vật của đời. Do đó mới có chuyện công nhận bản dịch tiếng Việt Báu vật của đời là một trong 3 bản dịch thành công nhất như Nhà xuất bản Công nhân  đã công bố. Nói vậy thôi. Ông tìm hiểu cặn kẽ cuộc đời Mạc Ngôn năm 11 tuổi đã thất học, 10 năm chăn dê ngoài đồng, đói hoa mắt, cô đơn đến nỗi biến tất cả những vật vô tri vô giác để trò chuyện… Ông theo dõi Mạc Ngôn từ tác phẩm đầu tay Củ cải đỏ trong suốt (1976) của nhà văn này, qua hàng trăm tác phẩm, đến Phong nhũ phì đồn (1995) thì quyết định giới thiệu Mạc Ngôn vào Việt Nam với bản tiếng Việt: Báu vật của đời. Tuy không  ước hẹn gì, nhưng ông nói ông còn nợ Mạc Ngôn một chuyện: Đó là dịch lại Phong nhũ phì đồn ẩn bản tháng 9 năm 2003 sau khi Mạc Ngôn bỏ hẳn một năm (2002) chỉnh sửa, lược bỏ những yếu tố rườm rà và nâng cấp bản 1995 để Mạc Ngôn có thể tuyên bố: Tôi viết nhiều, nhưng để hiểu tôi, chỉ đọc Phong nhũ phì đồn là đủ. Và Mạc Ngôn gọi bản năm 2003 là bản thứ nhất (chứ không phải ấn bản năm 1995).

Ngày nay Trần Đình Hiến đã trở thành một dịch giả gạo cội về tiếng Trung, ông luôn tâm đắc câu của A.Kaida nhà lý luận dịch thuật hàng đầu của Mỹ: “Dịch văn học thực chất là cuộc giao lưu giữa hai nền văn hóa. Một dịch phẩm thành công nhiều khi yếu tố văn hóa quan trọng hơn yếu tố ngôn ngữ”. Vai trò quan trọng của “bà đỡ mát tay” Trần Đình Hiến khi chuyển sang Việt ngữ, đã khẳng định được giá trị đích thực của các tác phẩm của Mạc Ngôn, điều này càng được khẳng định khi Mạc Ngôn trở thành nhà văn của Trung Hoa đại lục đầu tiên được nhận giải Nobel văn học năm 2012.

Trở lại chữ “đạt” mà nhà văn, dịch giả nhận cho mình. “Hiểu thấu” cả hai nền văn hóa Việt Trung để dịch những tác phẩm văn học đáng dịch, để hiểu cho bằng được “bản lai diện mục” (bộ mặt thật) nền văn hóa Trung Hoa, một nền văn hóa mà Lỗ Tấn đã phải kêu: Giữa các hàng chữ, chỗ nào cũng thấy ăn thịt người! Đó là công việc của cả đời người mà nhà văn Trần Đình Hiến đã dấn thân và cống hiến. Hôm nay nhà văn ở tuổi 83, còn khỏe và minh mẫn. Hàng ngày ông vẫn đọc và ghi chép. Chữ “đạt” còn có nghĩa nữa là “thành tựu”. Xin chúc ông sẽ còn nhiều thành tựu hơn nữa trong nghiên cứu và dịch thuật!.

P.Q.Đ

Cuối tháng 7-2016

TRẦN HỮU SƠN

- Họ và tên khai sinh:  Trần Hữu Sơn

- Sinh năm: 1956

- Quê quán: Phường Tích Sơn, Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc

- Những tác phẩm chính đã xuất bản:

* Văn hóa H, Mông (NXB Văn hóa dân tộc, 1996)

* Văn hóa dân gian Lào Cai (NXB Văn hóa dân tộc, 1997)

* Lịch sử bưu điện Lào Cai (NXB Văn hóa dân tộc, 1997)

* Tục ngữ câu đố dân tộc Dao (NXB Văn hóa dân tộc, 1998)

* Vấn đề xây dựng đời sống văn hóa ở vùng cao (NXB Văn hóa dân tộc, 2004)

* Đám cưới người Dao Tuyển (NXB Văn hóa dân tộc, 2011).

- Giải thưởng văn học:

* Giải B của Ủy ban Trung ương Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam năm 1997 với tác phẩm “Văn hóa dân gian Lào Cai”.

* Giải Ba của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam năm 1997 với tác phẩm “Lễ hội ở Lào Cai” (Chủ biên).

* Giải Ba A của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam với tác phẩm “Lễ cười người Dao Tuyển” - năm 2000.

* Giải thưởng Phan Xi Păng (Giải thưởng cao nhất) của Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai trao lần thứ nhất năm 2002 với tác phẩm “Văn hóa H Mông”.

* Giải Nhì của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam với tác phẩm “Thơ ca dân gian Dao Tuyển” (Chủ biên) năm 2004.

* Giải Nhì của hội thi Lao động sáng tạo kỹ thuật tỉnh lào Cai lần thứ 2 năm 2011 với Đề tài: “Phát huy các giá trị di sản văn hóa tạo sản phẩm phục vụ du lịch”.

* Giải Nhất Hội thi Lao động sáng tạo tỉnh Lào Cai lần thứ ba năm 2013 với Đề tài: “Đổi mới liên kết phát triển du lịch vùng Tây Bắc”.

MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU:

ĐẶC ĐIỂM CÁC MÓN ĂN TRONG NGÀY LỄ HỘI

Các món ăn trong ngày lễ hội là di sản văn hóa của cộng đồng tộc người. Món ăn lễ hội còn như một loại tín hiệu phản ánh truyền thống và đặc trưng tộc người. Nghiên cứu về ẩm thực người Kinh có nhiều tác giả như Vương Xuân Tình, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Thị Bảy. Trong bài báo này, tập trung nghiên cứu ở vùng dân tộc Tây Bắc. Vì vậy, nghiên cứu các món ăn trong lễ hội không chỉ nhằm tìm hiểu đặc điểm các món ăn mà còn thông qua các món ăn tìm hiểu tín ngưỡng, văn hóa và những nét truyền thống văn hóa của một số tộc người Tây Bắc.

1. Các lễ hội được tổ chức nhằm giúp con người bày tỏ niềm tin tới một lực lượng siêu nhiên nào đó. Niềm tin đó xuất phát từ quan niệm: Mọi công việc làm ăn sinh sống của cộng đồng đều có sự chi phối của thế giới thần linh, tổ tiên. Thế giới đó luôn hiện diện ngay cạnh thế giới hiện tại, luôn chứng kiến cách sống của con cháu, của mọi người ở thế giới thực tại. Thế giới thần linh và quá khứ luôn có mặt trong hiện tại. Con người tổ chức và tiến hành lễ hội chính là nhằm đáp ứng quyền lợi của họ. Họ cầu cúng, dâng lễ vật cho thần linh tổ tiên trước hết là nhằm mong thần linh phù hộ giúp đỡ họ trong cuộc sống đồng thời cũng vì niềm tin tôn kính tổ tiên theo truyền thống “Uống nước nhó nguồn”. Chính niềm tin vào thế giới thần linh đã tạo ra tính chất thiêng liêng của lễ hội. Và như vậy, các món ăn dân cúng trong ngày lễ, tết, hội không chỉ là món ăn bình thường mà trở thành món ăn thiêng. Với quan niệm các món ăn trong lễ, tết, hội là món ăn dân cúng cho tổ tiên, thần linh nên các món ăn cũng phải khác với ngày thường, thiêng hóa món ăn. Đồng thời các món ăn này sau khi dân cúng, sau khi được thần linh sử dụng (sự linh thiêng càng tăng) liền được “ngả cỗ”, ban phát cho con cháu. Do đó các món ăn khi đã được đặt lên bàn thờ, chất thiêng liêng càng tăng lên. Và mọi người trong cộng đồng cùng ăn - tức là cả cộng đồng cùng hưởng thụ năng lượng thiêng ở món ăn (hưởng lộc). Tính chất thiêng của các món ăn trong ngày lễ được phản ánh đậm nét ở các khâu tìm nguyên liệu, cách chế biến đến nghi lễ dâng cúng, cách ăn uống…

a. Nguyên liệu dùng chế biến các món ăn trong ngày lễ, tết, hội phải mang tính chất khác thường. Nước dùng làm bánh dày trong hội Roóng poọc của người Giáy, hội xuống đồng của người Tày phải lấy ở mỏ nước, nơi có mạch phun chứ không lấy nước suối bình thường. Vào đêm giao thừa, đồng bào Tày huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai còn tổ chức nghi lễ rước nước về nấu xôi do thầy mo (hoặc trưởng bản dẫn đầu), có cả dàn nhạc chiêng, kèn pí lè tham gia. Khi gà gáy canh một, người Giáy thắp hương vàng cắm vào thùng hứng nước máng để lấy nước mới về đun nước pha trà, thổi xôi cúng tổ tiên. Lợn là con vật được nhiều dân tộc dùng làm vật hiến tế nên con lợn này suốt gần một năm phải được nuôi riêng. Trước khi mổ lợn vài ngày, con lợn kiêng ăn món ăn tạp thông thường mà phải ăn những món ăn của người: com, bã rượu…

Người Dao ở vùng trồng quế trước khi mổ cúng một ngày phải tắm cho lợn bằng nước đun lá quế, lá thơm nhằm tẩy rửa hết chất uế tạp của lợn.

Người Phù Lá trước khi nấu cơm mới cúng tổ tiên phải tổ chức một số nghi lễ phức tạp liên quan đến việc hái lúa, phơi lúa. Chỉ có người nhiều tuổi nhất trong gia đình mới được dùng hái nhắt cắt lúa. Họ phải cắt cụm lúa từ phía mặt trời lặn sang phía mặt trời mọc. Trong khi cắt phải nhìn thẳng vào lúa, nín thở, không nói; khi phơi phải cắm ta leo, vừa phơi nắng vừa sấy gác bếp. Khi nấu cơm phải chọn ngày tốt.

Không chỉ các nguyên liệu món ăn bắt nguồn từ vật nuôi, cây trồng được lựa chọn một cách khác thường, tạo ra sự linh thiêng mà ngay những cây rau, măng quen thuộc hàng ngày cũng được lựa chọn đặc biệt. Trong món ăn của người Thái món rau dớn là món ăn quen thuộc. Nhưng rau dớn được dâng cúng trong ngày tết phải là loại mọc hướng về phía đông - phía mặt trời mọc. Măng vầu trong mâm cúng ngày hội Roóng poọc của người Giáy là loại măng còn nằm kín ở dưới đất chưa nhô lên đón ánh mặt trời.

b. Cách chế biến các món ăn trong ngày lễ, tết, hội vừa công phu vừa mang tính chất linh thiêng. Trong các ngày lễ hội của cộng đồng, cách chế biến các món ăn cũng khác thường. Các con vật dùng trong hiến tế khi giết thịt thường phải có các nghi lễ kèm theo. Ở vùng người Thái, trong các lễ hội, cộng đồng Mường phải mổ trâu. Nghi lễ mổ trâu diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau. Hội xên mường của người Thái, mổ trâu tiến hành theo nghi lễ “Háp Quái” (nộp trâu). Trước khi giết trâu, bà mo (ủ mo) dẫn tạo và các cụ già cầm đuốc đi quanh con trâu ba vòng, tỏ ý đồng lòng dâng trâu.

Trong lễ cúng ma bò nhu đăng của người Hmông, khi giết bò cũng phải múa khèn, đánh trống. Khi pha thịt, miếng ức bò chỉ có người cậu mới có quyền cắt để dâng cúng. Trong lễ hội tì me meo của người La Chí, con bò dùng hiến tế buộc ở phía mặt trời mọc. Ngay việc giết gà cúng tổ tiên trong đêm giao thừa của đồng bào các dân tộc cũng có những nghi lễ đặc biệt kèm theo. Người Hmông cắt tiết gà và thả gà xem khi chết gà quay về hướng nào để đoán định việc làm ăn. Người Dao Họ mổ gà cúng tiết gà phải cắt đĩa tiết theo hình chữ thập,… Các nghi lễ giết gia súc, chế biến món ăn đều gắn với những tín ngưỡng nhất định, đều được lý giải bằng những hèm, kiêng kỵ… Vì thế các món ăn trong ngày lễ, tết, hội đều có sự khác thường, được thăng hoa, linh thiêng hóa. Sự linh thiêng này càng thể hiện khi ăn. Ăn các món ăn trong ngày lễ, tết, hội không chỉ có giá trị tiếp thêm dinh dưỡng bình thường mà đây còn là một hành động tiếp nhận năng lượng thiêng.

Đồ ăn khi đã bày lên bàn thờ - có nghĩa là có năng lượng thiêng liêng ở thế giới thần linh tổ tiên. Do đó ăn và hưởng lộc thánh, là tiếp nhận cái may mắn, cái nguyện vọng ước cầu. Trong lễ hội xuống đồng, khi ông mo tung nắm ngô rang, bỏng rang cúng thần ra xung quanh, mọi người tranh nhau nhặt và ăn, nhặt đem phần về cho người thân với ý niệm như vậy năm đó sẽ được mùa. Hoặc phần thịt trâu trong lễ hội xên mường của người Thái cũng phải chia đều cho các dòng họ, các gia đình. Thịt bò trong lễ tì me meo của người La Chí được chia cho người già với quan niệm người già ăn sẽ ít ốm đau, trẻ nhỏ ăn thịt bò ở đây sẽ được khỏe mạnh… Nước canh luộc lợn sữa cúng ma buồng của người Hmông được chia đều cho trẻ nhỏ uống với niềm tin trẻ không những khỏe mạnh mà còn sáng mắt. Ở vùng người Mường, miếng xôi dẻo cúng tổ tiên xong thường được dán vào tai xanh, tai ninh đồng. Các chàng trai thường tranh nhau bóc xôi dán phía ngoài tai xanh ăn để đi săn sẽ gặp may. Các cô gái lại tranh nhau bóc xôi dán ở tai xanh phía trong để ăn, cầu mong hái được nhiều măng.

Tai ngoài may moong (thú)

Tai trong may mu (măng)

Điều đáng chú ý, cấp độ linh thiêng của các món ăn phụ thuộc vào cấp độ của lễ hội. Trong các nghi lễ của gia đình, dòng họ, các món ăn có tính chất thiêng chỉ bó hẹp trong phạm vi gia đình, dòng họ. Nhưng ở các nghi lễ của cộng đồng làng, tính chất thiêng liêng bao trùm mọi thành viên trong làng. Đặc biệt, đối với các lễ hội có qui mô lớn của toàn vùng như lễ xên mường của người Thái, hội gầu tào của người Hmông, tính chất thiêng liêng càng tăng và bao trùm toàn vùng. Tính linh thiêng của các món ăn cũng phức tạp và phổ biến rộng khắp toàn vùng.

2. Các món ăn trong lễ hội mang đậm tính biểu tượng. Các món ăn trong lễ hội không chỉ là món ăn bình thường với những đặc điểm vốn có (về màu sắc, mùi vị…) mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa của cả một cộng đồng. Các món ăn như tín hiệu phản ánh những giá trị lịch sử, thẩm mỹ. Món ăn lễ hội không đơn thuần là đồ ăn mà ẩn chứa những mã hiệu trao truyền cho thế hệ về truyền thống văn hóa. Vì vậy, tìm hiểu món ăn trong lễ hội là tìm hiểu những giá trị ẩn tàng dưới vỏ vật chất của món ăn.

a. Trong mâm cúng lễ hội Roóng poọc của người Giáy, có món bánh dày xếp chồng từ bốn đến sáu chiếc ở hai bên mâm. Điều đặc biệt, các bánh dày này đều làm theo hình núm vú, đồng bào gọi là núm vú trâu trắng.

Người Giáy là một tộc người thuộc nhóm Tày Thái nằm ở ngành Táy Khao. Người Giáy cũng như người Tày trắng Táy Khao đều nhận bà tổ sinh ra là bà Trâu Trắng (Dà Vài Khao). Người Giáy có nhiều truyền thuyết liên quan đến vật tổ - bà Trâu Trắng như trâu trắng cứu người, trâu trắng tìm nguồn nước… Do đó, trong lễ hội Roóng poọc, người Giáy làm bánh dày - biểu tượng của núm vú bà Trâu Trắng.

Trong mâm cúng lễ hội xuống đồng của người Tày ở Văn Bàn Lào Cai, người Tày ở làng Làn đều cắm các hình chim én, hình các con cá chép bằng giấy bản, giấy màu rất đẹp, chim én làm bằng giấy màu đỏ, cá chép làm bằng giấy màu trắng. Và trên mâm cúng của ông mo đều phải có gà luộc xòe cánh nằm cạnh con cá chếp to nướng vàng. Trong tập sách chữ Thái Páo Khuôn ghi nhận “hồn dương vật là loài chim én”. Loài chim ở cạn (chim én) là vật tổ của nhóm Thái trắng. Và ngược lại cũng trong cuốn sách trên ghi “hồn âm vật là loài rồng nước”. Nhóm Thái đen là con cháu loài rồng ở nước.

Con rồng là loài vật huyền thoại. Tiền thân của rồng theo quan niệm người Thái đen ở Mường Lò - chính là cá chép. Truyền thuyết này tương tự sự tích cá chép hóa rồng của người Việt. Như vậy, chim én là biểu tượng của thế giới dương, bên trên, biểu tượng của lửa, của mặt trời. Do đó hình chim én trong mâm cúng thường nhuộm màu đỏ. Cá chép là biểu tượng của thế giới âm, bên dưới, biểu tượng nước. Do đó, hình cá chép có màu trắng ngà của nước. Nhưng biểu tượng chim én là vật tổ của ngành Thái trắng, và cá chép (rồng) là vật tổ của ngành Thái đen. Qua cặp biểu tượng chim én - cá chép ta thấy yếu tố tượng trưng còn được sử dụng như một bội số (có nhiều ý nghĩa - lồng vào nhau), vừa là vật tổ vừa là âm dương.

Các món ăn mang biểu tượng vật tổ còn tìm thấy khá phổ biến ở các lễ cúng tổ tiên của người Khơ Mú dòng họ “Tvạ” (rau dớn): Lấy ba ngọn rau dớn cuốn với cá vùi vào bếp nướng làm món ăn dâng lên tổ tiên trong lễ cúng tổ tiên. Như vậy, ở người Khơ Mú, biểu tượng của món ăn cũng là biểu tượng của vật tổ. Biểu tượng này liên quan đến tàn dư “tô tem”.

b. Hầu hết lễ hội các dân tộc ít người ở phía Bắc là lễ hội nông nghiệp. Các biểu tượng liên quan đến nông nghiệp không chỉ xuất hiện ở nghi lễ, trò diễn mà còn có mặt ngay cả các món ăn. Tìm hiểu các món ăn trong lễ hội thấy rõ các biểu tượng phản ánh kinh tế tiền nông nghiệp. Lễ xuống đồng của người Tày có quả đao (cây báng lấy bột) là món ăn dâng cúng. Và bài khấn của ông mo cũng là hạt lúa to như quả đao. Vì cây đao là cây lương thực chính của người dân Đông Nam Á trước khi tìm ra bầu, khoai, lúa, nước. Quả đao là biểu tượng món ăn thời hái lượm. Trong lễ Grợ của người Khơ Mú, mâm cúng phải có bí xanh, bí đỏ, khoai sọ luộc. Khi phần lễ kết thúc, mọi người tranh nhau cướp bí, khoai bôi khắp mặt nhau. Họ còn vê xôi với khoai, bí ném nhau. Khoai, bí xôi bôi khắp mặt, dính đầy đầu tóc của mọi người dự hội. Và ai cũng muốn được bôi nhiều bí, khoai, xôi. Tên lễ hội là “Grợ” có nghĩa là lễ củ. Như ta đã biết, văn hóa khoai sọ, bầu bí sinh ra trước văn hóa lúa. Khoai sọ, bầu bí trong lễ hội Grợ (lễ củ) là biểu tượng của văn hóa bầu bí, của văn hóa tiền nông nghiệp trồng lúa. Điều đặc biệt là người dân véo xôi trộn lẫn bầu bí, khoai sọ với ý niệm bầu bí, khoai sẽ tiếp thêm tinh lực cho lúa.

Và tục đi săn đầu năm mới với mâm cúng thần rừng chỉ gồm thịt chim thú săn được đem nướng, các loại rau rừng hái được đêm luộc gợi nhớ thời người Xá Phó sống chủ yếu bằng hái lượm, săn bắn. Măng nướng, măng luộc, củ mài luộc của người Xá Phó ở Văn Bàn cũng phản ánh kinh tế hái lượm.

Trong kinh tế nông nghiệp lúa nước, yếu tố nước là yếu tố quyết định được mùa trong sản xuất. Vì vậy, dấu vết cầu mưa, cầu nước in đậm trong mâm cúng hội. Các hội xuống đồng của người Tày dọc sông Chảy có tục rước nước thiêng ở nguồn về cúng. Nước thiêng được đặt trang trọng trong quả bầu trên mâm cúng ông mo. Sau lễ cúng, ông mo niệm thần chú rồi dốc nước ở quả bầu vẩy ra khắp xung quanh, mọi người tranh nhau hứng nước cúng. Đó là biểu tượng mô phỏng cầu mưa, mong mưa tưới khắp trần gian, ruộng nhà ai cũng đủ nước cấy.

Cũng như nước, mặt trời là yếu tố cực kỳ quan trọng, đảm bảo cho lúa nước được mùa. Do đó, biểu tượng mặt trời cũng phản ánh trong đồ dâng cúng của người Tày Lào Cai. Bàn đựng mâm cúng của ông mo là hướng đông – hướng mặt trời mọc. Mâm cúng của ông mo và các gia đình đều có hai đĩa xôi: Xôi đỏ tượng trưng cho mặt trời, xôi vàng tượng trưng cho mặt trăng. Mâm cúng còn có hai chim én bằng giấy đỏ (cũng là biểu tượng của lửa, của mặt trời). Đặc biệt, mâm cúng của ông mo đặt trên nền giấy đỏ và phía sau mâm là nền xanh của lá đao rừng. Sắc đỏ nổi trên mâm cúng, mâm cúng lại nằm ở phía đông, lá đao rừng làm nền xanh, khiến mọi người không khỏi liên tưởng đến biểu tượng của mặt trời. Trong nông nghiệp nhất là nông nghiệp nương rẫy ở vùng cao, biểu tượng phòng chống sâu bệnh cũng là biểu tượng quan trọng in dấu ấn trong món ăn một số dân tộc. Trong lễ cơm mới của người Hà Nhì Cồ Chồ, mâm cúng còn có bánh giầy làm bằng bột gạo giã cùng một con châu chấu. Món bánh này là biểu tượng mong mỏi tổ tiên bảo vệ nương lúa khỏi bị nạn châu chấu.

Tương tự như vậy, trong lễ cơm mới, người Phù Lá phải đặt ba mâm cúng dâng lên bàn thờ mẹ: Mâm thứ nhất gồm hoa chuối (biểu tượng cầu mong lúa tốt tươi), củ gừng, khoai sọ (tinh linh hỗ trợ cho lúa) và thịt chuột (biểu tượng cầu mong chuột không phá hoại nương rẫy). Mâm thứ hai là mâm gạo cũ, mâm thứ ba là mâm gạo mới.

Hiện nay, một số dân tộc du nhập các loại cây lương thực mới như ngô, lúa. Nhưng qua các món ăn trong ngày lễ mừng năm mới có thể nhận thấy các món ăn bắt nguồn từ lương thực cổ truyền của họ. Người Dao ở Lào Cai hiện nay ăn lúa nước nhưng trong mâm cúng giao thừa họ phải làm bánh giầy bằng hạt kê mạch (mỗi nhà chỉ trồng một ít để làm bánh giầy cúng tổ tiên). Và người Hmông ở Than Uyên hiện ăn gạo nương là chính nhưng trong lễ tang, lễ hội cúng ma làng bản, làm “nhu đa”, đồng bào đều có món bánh giầy bằng ngô nướng.

Như vậy, các món ăn trong ngày lễ hội là biểu tượng phản ánh, ghi nhận từng chặng đường phát triển của sản xuất từ kinh tế hái lượm, săn bắn đến trồng bầu bí, khoai và cuối cùng mới là trồng lúa, ngô. Món ăn trong ngày lễ hội như những tín hiệu nhắc nhở mỗi thành viên ý thức về cội nguồn, ý thức về truyền thống.

3. Trong xã hội nông nghiệp cổ truyền, quan hệ xã hội chủ yếu là quan hệ cộng đồng. Nhu cầu giao lưu, cố kết cộng đồng trở thành nhu cầu thường xuyên. Tính cộng đồng chi phối mọi yếu tố của lễ hội, đặc trưng của lễ hội là cộng đồng. Do vậy, một đặc điểm nổi bật trong ăn uống ở lễ hội là ăn uống cộng cảm. Ăn uống trong ngày thường của mỗi gia đình thì yêu cầu trọng thực (đảm bảo nhu cầu no là đầu). Nhưng ăn uống trong lễ hội nhu cầu cộng cảm là yêu cầu hàng đầu. Tính cộng đồng thể hiện ở khâu chuẩn bị món ăn, chế biến và đặc trưng các món ăn đến cả cách ăn.

a. Tham gia chuẩn bị các món ăn trong ngày lễ hội là niềm vui, là nghĩa vụ, quyền lợi của mỗi thành viên trong cộng đồng (gia đình, dòng họ, làng). Do đó, công việc chuẩn bị bữa ăn là công việc chung của mọi thành viên, du già, trẻ, gái, trai đều có đủ “việc làm” trong khâu chuẩn bị món ăn. Điển hình là hội Khô già già của người Hà Nhì ở Bát Xát - Lào Cai: nam giới mổ trâu, lột da, pha chế thịt; nữ giới làm bánh giầy, hái lá thơm, nấu nướng. Người già làm dàn cúng, sắm mâm cúng; trẻ nhỏ nhặt rau thơm, múc nước, lấy củi đun… Cả làng ồn ào, náo nhiệt phấn khởi chuẩn bị món ăn. Trong hội cá của người Kháng ở ven dòng Nâm Mu hoặc người Mường càng phản ánh tính cộng đồng. Cả làng lội xuống nước bắt cá tập thể, trai tráng giăng lưới, dàn hàng bắt cá, phụ nữ trẻ nhỏ đập nước vang động khắp suối, khua cho cá hoảng sợ chui vào lưới. Khi kéo lưới lên, người già chọn cá to nhất, tươi nhất dâng lên cúng thần, nam giới chọn cá nhỏ, lóc cá; nữ giới băm xương nấu nước chấm gỏi cá. Trẻ nhỏ kiếm lá ngải lau cá, kiếm lá thơm ăn với gỏi cá.

Trong lễ hội cúng thần rừng của người Hmông, người Dao đều phải tổ chức lễ săn thú tập thể, cả làng đều tham gia săn bắn. Cả làng chia làm hai bộ phận: Bộ phận vây dồn và bộ phận đón long diệt thú. Bộ phận vây dồn gồm đông đảo già, trẻ, gái, trai, trẻ con. Họ dùng chiêng, trống, thanh la, tù và, chó săn hò reo để dồn con thú vào khu vực đón lõng. Bộ phận đón lõng ở hẻm núi gồm những trai tráng, thợ săn lão luyện. Họ dùng cạm bẫy, hầm hố phối hợp với vũ khí để diệt thú. Con thú săn đều được làng mổ thịt dâng cúng thần rừng. Việc làm thịt thú, nấu nướng các món ăn cũng là việc chung của cả làng.

Những vùng không còn nhiều rừng và thú hoang, lễ cúng thần rừng chỉ dùng vật hiến sinh là lợn, dê. Vật hiến sinh luân phiên mỗi năm phân công một gia đình nuôi dưỡng. Nhưng khi làm thịt cúng tế, chế biến các món ăn đều là việc chung của cộng đồng. Mọi thành viên trong làng đều tham gia. Ở một số lễ hội, chỉ có các con vật hiến sinh được chế biến thành các món ăn do tập thể đảm nhiệm, còn lương thực (cơm, ngô, xôi, bánh…) đều do từng gia đình chuẩn bị trước. Như vậy, dù cả cộng đồng chuẩn bị toàn bộ các món ăn hoặc chỉ chuẩn bị vật hiến sinh thì tính cộng đồng vẫn thể hiện đậm nét trong các khâu chuẩn bị món ăn lễ hội.

b. Tính chất cộng đồng còn chi phối cả đặc tính của món ăn. Do yêu cầu các món ăn phải làm cho nhiều người ăn nên món ăn lễ hội cũng mang tính đại trà, dễ chế biến. Những món ăn chế biến cầu kỳ thường chỉ ở mâm cúng của thầy cúng, một vài chức dịch hoặc mâm cúng mang tính chất đại diện cho từng gia đình (trong lễ hội xuống đồng) chỉ dùng ăn uống trong gia đình.

Ở vùng người Hmông, Dao món thức ăn phổ biến là “thắng cố”. Toàn bộ các bộ phận của vật hiến sinh đều cho vào chảo nấu thành canh. Cả cộng đồng ăn chung chảo canh, và ở mỗi mâm bát canh thịt là món ăn chính. Do vậy, “thắng cố” được dịch đúng nghĩa là “canh nấu ở chảo”. Ở người Thái, các món ăn được phổ biến trong lễ hội là thịt luộc chấm nậm pịa, thịt nướng, canh rau thịt. Thịt lợn luộc nộm với các món lá thơm có vị cay, nóng. Các miếng thịt ba chỉ được xát rau mùi, rau thơm, củ sả, húng chó, hạt tiêu, gừng với độ muối vừa tầm nhạt đem nướng vàng. Đặc biệt là món canh được nấu bởi nước luộc thịt với các loại rau cũng trở thành món phổ biến với số lượng nhiều. Nhưng món ăn được ưa dùng nhất, mang tính “cộng cảm” nhất lại là món nước chấm “nậm pịa”. Món nước chấm này lấy từ lòng non của các con vật ăn cỏ nhai như trâu, bò, dê, nai trong đó ngon nhất là hoẵng. “Nậm pịa” dùng để chấm thịt luộc, thịt nướng. Còn chấm xôi, lương thực chính của người Thái lại là món “chéo” gồm có muối, ớt hòa tan với các gia vị khác. Ở vùng người Mường, món ăn không thể thiếu trong tiệc, đám, lễ hội là món “loọng”. Nguyên liệu chỉ có hai thức chính là xương trâu, bò, lợn nấu với lõi mềm màu trắng bên trong thân cây chuối. Tóm lại, vì đáp ứng nhu cầu cộng cảm nên các món ăn tập thể thường phải là món “đại trà”, dễ làm, nhiều, có thể phục vụ nhiều người ăn cùng một lúc.

Tính cộng đồng bình đẳng thể hiện cả trong các nghi thức bày cỗ cúng. Người Hmông quan niệm: Trong một lễ cúng mời thần linh tổ tiên khác nhau phải bày nhiều bát cúng đựng thức ăn. Số lượng bát cúng tùy theo từng cộng đồng dòng họ. Trong lễ nhu đa (ma bò), dòng họ bày 33 bát cúng (được  bày thành ba hàng). Hàng thứ nhất để mời ba bố mẹ đã khuất, hàng bát thứ hai mời những người cùng thế hệ với bố mẹ đã khuất, hàng bát thứ ba mời những người cùng thế hệ với người cúng đã khuất. Các bát cúng đều phải chia các bộ phận thịt bò như sau: có thịt đầu bò, miếng xương ngực, miếng thịt chân, miếng tim, gan, lòng, phổi, dạ dày, lưỡi. Chia đều từng miếng thịt ở từng bộ phận của con bò với ý niệm người chết được hưởng cả con bò. Và các bát đều có số miếng thịt giống nhau, bằng nhau. Như vậy, thức ăn trong lễ hội không chỉ được chia đều cho người sống mà trước hết là phải chia đều cho người đã chết, chia đều cho các thần linh. Quan niệm đó còn được lặp lại, được phản ánh cả trong cách chia phần cho mỗi gia đình sau khi ăn hội. Sau lễ cúng ma rừng gắn liền với hội săn tập thể của người Hmông, chủ nhà đều chia một phần thịt thú săn được cho người ốm đau, trẻ nhỏ ở nhà không đến dự lễ hội. Thậm chí chó săn cũng được chia một miếng thịt thú rừng. Trong lễ hội nào xồng của người Hmông, lễ cúng thần rừng của người Nùng, thành phần dự lễ chỉ là một người chủ gia đình. Nhưng sau bữa ăn mỗi người còn được chia một phần thịt, xôi, cơm, ngô đem về cho người ở nhà. Số thức ăn chia bình quân theo số hộ gia đình trong làng. Như phần trên đã trình bày, chia phần còn phản ánh quan niệm chia “chất thiêng” (lộc thánh) cho mọi thành viên của cộng đồng.

c. Tính cộng đồng chi phối cả cách ăn và uống trong lễ hội. Ăn hội là ăn cộng cảm vui tươi nên không có sự phân biệt món ăn theo từng mâm. Hầu hết các lễ hội, các mâm đều có các món ăn giống nhau. Tuy nhiên, việc bố trí người ngồi ăn có khác nhau. Thông thường các mâm được sắp xếp theo lứa tuổi và giới tính. Có mâm của các giá làng, trưởng họ, trưởng làng riêng. Có mâm của các chủ hộ gia đình, có mâm của thanh niên, phụ nữ và mâm trẻ con. Một số tộc người có sự phân hóa rõ nét các tầng lớp trong xã hội thì việc bố trí mâm ăn cũng phản ánh mối quan hệ xã hội. Ở vùng người Thái, việc bố trí mâm ăn là điển hình phản  ánh quan hệ xã hội. Trong lễ hội, tiệc đám, người Thái không ấn định rõ số người trong một mâm. Nếu ở vùng người Việt, cỗ thường đóng sáu hoặc bốn người một mâm thì ở vùng người Thái số người xếp quanh mâm không qui định: Có mâm sáu người, có mâm tám người… chạy dài suốt lòng nhà sàn (hoặc bãi bằng mở hội). Ở ngoài trời, vị trí ngồi ăn phân chia ở gần hoặc xa nơi sàn cúng. Gần sàn cúng là các già bản, chức dịch, thầy mo; tiếp đến là chủ gia đình, phụ nữ trẻ con. Trường hợp ăn uống ở trong nhà, vị trí ngồi ăn được qui định khá chặt chẽ. Vị trí ngồi của người ăn phân chia theo chiều dọc thành hai nửa của ngôi nhà. Một nửa, các già bản, chức dịch ngồi ở “hàng phía trên” (năng táng nưa) là dãy chạy sát vách. Một nửa ngồi “hàng phía dưới” (năng táng tản) là dãy chạy dọc theo các gian giữa nhà dành cho các chủ gia đình, những người có nhiệm vụ rót rượu mời hàng phía trên. Riêng phần tiếp giáp bếp (táng chan) dành cho các bà, cô, bác. Phần tiếp giáp với gian thờ (táng quản) chỉ dành cho đàn ông… Như phần trên đã trình bày, tuy mâm cỗ có sự phân chia vị trí ngồi theo từng mâm nhưng không có sự phân chia về số lượng thức ăn. Điều đó cũng khẳng định bữa ăn ngày hội là bữa ăn cộng cảm, ăn cốt để vui, hợp theo từng lứa tuổi giới tính mới vui, ăn không phải để no nên không phân biệt thức ăn.

Tính cộng đồng phản ánh đậm nét ở cách thức, luật tục uống rượu. Ở vùng Hmông Lào Cai, nghi thức uống rượu mở đầu là mang tính chất bình quân. Chỉ có một bình rượu và một cái bát hoặc chén, lần lượt mỗi người trong mâm đều uống lưng bát rượu (hoặc chén rượu). Ở vùng người Thái, người Kháng, La Ha, các lễ hội đều có chum rượu cần. Mọi thành viên đến dự đều được uống. Tốp người uống tiếp đến là thanh niên. Uống chung một vò rượu cần, uống chung một bát rượu đều biểu hiện ý thức bình đẳng, đề cao sự cố kết cộng đồng.

Lễ hội các dân tộc là hệ thống các tín hiệu phản ánh kinh tế - xã hội - văn hóa truyền thống. Món ăn (cũng như cung cách ăn uống) trong lễ hội đều là một bộ phận của các tín hiệu đó. Đặc biệt khác với các món ăn (cung cách ăn) ngày thường, món ăn và cách ăn uống trong lễ hội còn có những đặc điểm nổi trội như món ăn mang tính chất linh thiêng, món ăn mang tính biểu tượng, món ăn đáp ứng nhu cầu cộng cảm của cộng đồng như bài viết đã trình bày. Tuy nhiên, món ăn, cung cách ăn trong ngày hội các dân tộc miền núi phía Bắc còn một số đặc điểm khác về tính tinh chế, tính phồn thực…

TÀI LIỆU THAM KHẢO 

1. Nguyễn Từ Chi (1996), Góp phần nghiên cứu văn hóa tộc người, Nxb Văn hóa Thông tin.

2. Nguyễn Văn Huy (1985), Văn hóa và nếp sống Hà Nhì - LôLô, Nxb Văn hóa Dân tộc.

3. Nguyễn Văn Huy (1990), Văn hóa truyền thống người La Chí, NxbVă hóa Dân tộc, Hà Nội.

4. Tô Ngọc Thanh (1994), “Niềm tin và lễ hội” trong cuốn Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại, Nxb Khoa học xã hội, tr. 267.

5. Vương Xuân Tình (1996), Ứng xử xã hội trong ăn uống…, Tạp chí Dân tộc học, số 4.

6. Cầm Trọng, Phan Hữu Dật (1995), Văn hóa Thái ở Việt Nam, Nxb Văn hóa Dân tộc.

7. Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình, Nguyễn Văn Huy (1972), Những nhóm dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Tây Bắc Việt Nam, Nxb KHXH.

TRẦN THỊ NGỌC ANH

- Họ và tên khai sinh: Trần Thị Việt Anh

- Bút danh: Vân Anh

- Sinh năm: 1936

- Quê quán: Quế Trạo, Đồng Quế, Lập Thạch, Vĩnh Phúc

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 1957)

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Ba lần gặp Bác Hồ (Truyện ký, 1969)

* Nắng thu vàng (Thơ, 1993)

Và thơ in chung trong một số tập từ 1970 đến 1985.

TRƯƠNG VĨNH TUẤN

- Họ và tên khai sinh: Trương Vĩnh Tuấn

- Sinh năm: 1946

- Quê quán: Nam Viêm, Mê Linh, Vĩnh Phúc

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 1993)

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Bắt hổ (Tập truyện, 1982)

* Sen lên (Thơ, 1984)

* Niềm vui của bé (Tập truyện, 1985)

* Đám ma dế (Tập truyện, 1986)

* Tín hiệu lạ (Tiểu thuyết, 1988)

* Chỉ tại ngọn gió (Thơ, 1992)

* Rừng, lính và thơ (Thơ, 1995)

* Khoảng trống (Tập truyện, 1996)

* Ru em ru tôi (Thơ, 2002)

* Đồng đội ơi (2004)

* Tựa vào tuổi thơ (Truyện thiếu nhi, 2006)

* Thơ - Tác phẩm và dư luận (2006).

A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ:

TRƯƠNG VĨNH TUẤN - NỖI ĐAU ĐỜI

CỦA THI SĨ

(Nhân đọc “Ru em ru tôi” 
Thơ Trương Vĩnh Tuấn, NXB Hội nhà văn - 2003) 

Đinh Nam Khương

Có một nhà thơ nổi danh thi sĩ, làm “quan” khá to ở báo Văn nghệ. Nhưng chẳng bao giờ thấy ông vỗ ngực, ngạo mạn nói lời: “ta là quan đây” mà ông luôn dân giã tự gọi mình là hắn, xưng hô với bạn bè là mày tao: “... Hình như hắn là nhà quê/ Hình như hắn từ quê ra”.

Vâng! “Hắn nhà quê” ấy chính là thi sĩ Trương Vĩnh Tuấn, mà trong bài viết này tôi cứ thích gọi ông là Tiên sinh.

Đọc “ru em ru tôi” thấy tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn đêm đêm thường trằn trọc thao thức với sao khuê! ông thức để làm thơ, thức để “ru em”, ru người tình. Thức để mở to mắt nhìn những trò đời bắng nhắng... rồi mỉm cười một mình vu vơ trong đêm tối!... Song, trên tất cả những điều ấy là thức với “thiên hạ”, thức với “chúng sinh”. Thức để ru mọi người tỉnh ngủ vì cuộc đời vẫn còn nhiều gian tham độc ác:

“Một đêm thức với chúng sinh

Thì ra thiên hạ thái bình từ lâu

Nỏ thần chước quỷ, mưu sâu

Nỏ cần tất tả buôn trầu bán vôi

Vẫn là gạo đấy mà thôi

Vẫn là em, vẫn là tôi rối lòng…”

(Ru em ru tôi)

Không biết quê hương bản quán của tiên sinh ở đâu ta? mà tiên sinh lại nói hai lần “nỏ cần” ở đầu câu hay thế! Nói như vặt thịt, nói như trong người muốn văng ra một cái gì đó... Đoạn thơ trên, cũng đủ cho ta thấy khí phách của tiên sinh như thế nào. Một người tự xếp mình ngang hàng với “gạo quê” có nghĩa là chỉ cao hơn mặt đất bằng ba con kiến. Tuy có bé nhỏ, nhưng mà là “gạo quê” thứ thiệt. Không phải là gạo nhái, nên không cần đọc kỹ hướng dẫn trước khi dùng!.. Đã là “gạo quê” cho mọi người thì cần gì phải “chước quỷ mưu sâu” cần gì phải “buôn trầu, bán vôi”... Đó chính là tuyên ngôn về thơ, về cuộc đời của tiên sinh!... Nhìn trong thiên hạ này, có ít người nói năng quê mùa và ngang tàng như vậy!...
Bài thơ “trở về” là bài thơ khắc họa khá rõ nét về nhân cách ngòi bút của tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn. Trước cửa chùa, người đời thường cầu xin nhiều thứ... Còn ông, không cầu xin cho mình giàu sang, lắm bạc, nhiều vàng, bởi: “... tiền chi cho lắm khổ đau vì tiền...”. Muốn cầu xin cho mình ngăn được “... những vòng xoay ngân hà...”. Nhưng buồn thay “... phận mình cũng phận heo may...” nên không thể đảo ngược được thiện ác ở cõi phàm tục này, cuối cùng thì đành phải:

“… Bâng khuâng đứng trước cửa thiền

Cầm bằng lấy sự bình yên trở về…”

(Trở về)

Để rồi:

“… Ngày mai đến gốc bồ đề

Nhặt dăm cái lá đem về ầu ơ!...”

(Vào chùa)

Chỉ có những người hiểu đời, hiểu phật sâu sắc, mới viết đựơc những câu thơ như thế, Những câu thơ bâng khuâng mà đau xót! Cái đau xót của một người có tâm mà không có lực, muốn sống tốt với đời, với người... Mà đời và người lại không cho mình làm được việc ấy!... Đó là nỗi đau nhân bản muôn đời của thi nhân, khắc khoải, buồn chán, muốn tan ra cùng trời đất!...

Cũng với tâm trạng ấy, tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn viết về những con khỉ ở rừng trường sơn, trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Những con khỉ không biết nói tiếng người, nhưng lại ném cho tiên sinh những chùm quả ngọt ngào khi mà tiên sinh đang đói, mách cho tiên sinh biết nguồn nước sạch khi mà tiên sinh đang khát, chỉ cho tiên sinh những lá cây để tiên sinh rịt vết thương!...Và trong cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ, ác liệt ấy, tiên sinh và con khỉ gắn bó sống chết bên nhau: “... Ta - chúng ta như những người bạn thân...” Để rồi bài thơ đóng lại với 3 câu kết thật bất ngờ làm lòng ta se thắt lại, nghĩ ngợi mung lung, xót đau không phải trước khỉ mà xót đau trước con người:

“… Cho đến một hôm

Chợt thấy chúng mày trong cũi sắt

Ta se lòng như một kẻ vô ơn!...”

(Trong vườn bách thú)

Những câu thơ giản dị như một lời nói thường, nhưng lại như dao sắt cứa vào lòng nhân nghĩa, như tiếng đàn của Thạch Sanh cứ tích tịch tình tang nói về nàng công chúa, như ngôi sao khuya lấp lánh về một tình bạn thủy chung không vô ơn bạc nghĩa... Thế mà đã làm bao kẻ phải giật mình!...
Sau phút bàng hoàng vì cú sốc làm chấn động mạnh về tinh thần, tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn như chợt bừng tỉnh trước cuộc đời, ông nghĩ lại tất cả, muốn cân lại tất cả giá trị cuộc đời trên cán cân lương tâm nhậy cảm của riêng mình!... Rồi khao khát một thế giới tự do, ở trái tim đau đời của ông được thảnh thơi yên nghỉ:

 “… Bỗng tất cả đều trở thành vô nghĩa

Cái trong tay trở thành cái vô cùng

Ước có một nấm mồ xanh cỏ

Để chiều chiều khao khát một dòng sông!...”

(Không đề)

Buồn thay! khi mà ước mơ của tiên sinh lại ở phía bên kia thế giới, nơi mà ta vẫn gọi là cõi vĩnh hằng. Cỏ xanh là thứ thuốc màu nhiệm sẽ rịt đi tất cả những vết thương đau, thù hận cho con người và mang lại sự bình yên thanh thản cho những trái tim khổ đau đang ngày đêm rỉ máu!... Tôi chợt nhận ra và lý giải được vì sao tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn đang làm quan ở nơi thành phố đèn hoa tráng lệ, lắm bạc, nhiều vàng, trăm ngàn “mỹ nữ cung tần” đêm ngày đấm bóp... Mà cứ khao khát được “trở về rừng”, giống như đã phải lòng ma và bị ma ám:

“… Sẽ đến một ngày, rất gần thôi có thể

Anh xa em trở lại với rừng

Gửi nơi này một chút nhớ nhung

Một ít khổ đau, một phần trách móc…”

(Trở lại)

Ông nói lời lâng lâng nhẹ nhàng mà lòng ông lại trĩu nặng! Cái trĩu nặng của một con người sắp sửa từ giã cõi đời để đi xa. Nhưng chết không phải là ra đi mà là trở về, trở về với đồng đội đã yên nghỉ ngàn thu trong các cánh rừng Trường Sơn đầy mưa rơi gió thổi. Về với những con khỉ không biết nói tiếng người nhưng đã một thời cưu mang nhau vượt qua đạn bom, vượt qua cái chết!... Con người trước lúc đi xa bao giờ cũng cất lên những lời nói thật!... Lời nói thật vô cùng thương mến ông đã dành cho em trước tiên: “... anh xa em trở lại với rừng...” câu thơ không có nước mắt nhưng sao lòng ta cứ thấy nghẹn ngào

rưng rưng muốn khóc!

Tưởng “em” là trên hết: “cảm ơn em ân nghĩa của đời anh/ Dẫu có chết cũng là mãn nguyện...” (không đề). Nhưng không! Trong trái tim của tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn còn có một tình cảm cao hơn thế, sâu nặng hơn thế, lúc nào cũng canh cánh bên lòng!... Đó là tình đồng đội, tình bè bạn... Chiến tranh đã lùi xa rồi, những hố bom đã được bụi thời gian hàn kín miệng, “... cỏ đã bao phen phải làm lại từ đầu...” (Hữu Thỉnh). Thế mà lúc nào ông cũng nghĩ, cũng tự hỏi

Mình hỏi em:

“... Anh chôn bạn dưới cánh rừng vắng lặng
Không biết cỏ xanh rờn đã lấp lối lâu chưa...”
(Viết riêng cho em)

Câu hỏi day dứt tâm can ấy, không chỉ vang lên đối với đồng đội đã hy sinh mà vẫn thường vang lên đối với bạn bè đang sống!... Người có phúc lớn là người luôn đặt bạn bè lên trên mình và hết lòng yêu quý họ!... Với cương vị phó tổng biên tập báo văn nghệ, công việc hàng ngày rất bận rộn, nhưng mỗi khi rảnh rỗi là ông lại nhớ tới bạn bè, nỗi nhớ của tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn luôn là nỗi nhớ mặc áo thường dân:

“… Lâu rồi chẳng uống bia hơi

Chẳng ăn thịt chó chẳng ngồi lê la

Lâu rồi, lâu chẳng nghĩ ra

Bạn bè ta? Bạn bè ta thế nào?...”

(Lâu rồi)

Hình như càng viết, tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn càng cô đơn và xót xa hơn! Một đêm khuya, gió lạnh đột ngột tràn về làm tiên sinh tỉnh giấc, mang rượu ra ngồi uống một mình, nói một cách chính xác hơn là uống rượu với trời đêm, uống nỗi cô đơn, uống buồn

thê thảm:

“… Có cơn gió lạnh vô tình

Xui ta uống rượu một mình vu vơ

Cớ sao lại rối tơ vò

Có sao giận, có sao ngờ, đâu đâu?...”

(Vu vơ)

Ba lần trong đêm tối ông đã hỏi “cớ sao” nhưng cả ba lần đều không có lời đáp, mày ông chau lại như những vị La Hán ở chùa Tây Phương, thân hình ông khô tóp như những nhà sư khổ hạnh!... Biết hỏi ai đây? Khi mà thật giả, vàng thau, đều đảo lộn như trò

chơi oản tù tì của con trẻ:

“… Cái đùa cứ như thật

Chuyện thật lại như đùa

Điều không bán lại mua

Điều không mua lại bán…”

(Kể cho bạn nghe)

Cuộc đời, nhiều khi như một trận đồ bát quái, đã vào rồi không tìm thấy đường ra, bởi 8 cửa đều giống nhau, như đùa như thật, như có như không... Những lúc ấy tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn cảm thấy mình lạc lõng nhỏ bé và yếu ớt như một loài hoa dại, nở ra một bông buồn, chưa kịp hái, hoa đã trôi về dĩ vãng...Tưởng sẽ kiếm chác ở đời này được cái gì đó. Nhưng không, đời đã lấy đi của ông tất cả, chỉ để lại cho ông sự nuối tiếc mỏng manh trong gió chiều ào

ạt!… Ông chỉ biết than thở cùng em:

“… Ở trong anh có bông hoa không tên

Chưa kịp hái đã trôi về dĩ vãng!...”

(Hoa không tên)

Không biết vì sao hai câu thơ “cỏ dại” buồn thương ấy lại cứ ngân vang mãi trong lòng tôi, đem đến cho tôi rất nhiều lý thú và khoái cảm! Tôi thực sự cúi đầu kính phục tài thơ của tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn trước những câu thơ mảnh mai như thế - những câu thơ có sức mạnh quật ngã cả non cao sừng sững - Dù thơ đó có nhãn hiệu “cỏ may” nhỏ bé!
Hình như tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn đã học hỏi được rất nhiều, chắt lọc được rất nhiều tinh hoa của kho tàng ca dao dân ca tục ngữ Việt Nam “... làm trai cứ nước hai mà nói...”, “... Người khôn ăn nói nửa chừng, để cho người dại nửa mừng nửa lo!...” Nên thơ ông luôn dừng lại ở sự vu vơ lấp lửng, không rành mạch bao giờ. Làm cho người đọc phải suy nghĩ rất nhiều, và tự rút ra những kết luận cho riêng mình! Đó là bút pháp của ông, là tài hoa của ông, mà bài lục

bát “Giá như” là một ví dụ tiêu biểu:

“… Giá như cây vẫn còn xanh

Giá như đất vẫn ngọt lành như xưa

Giá như trời hết gió mưa

Giá như, ừ nhỉ, giá như, giá mà…

Giá như mình chẳng biết ta

Thì thôi, thôi thế, âu là… giá như…”

(Giá như)

Thơ lục bát của tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn, cứ đỏng đảnh như người đưa võng, nằm trên võng là cô gái 17 tuổi đang muốn lấy chồng. Như con cá giếc cứ nhảy thách lên trên mặt nước ao thu trong buổi chiều đầy gió thổi!... Lạ lắm, không thể tưởng tượng nổi!...
Thôi! Mong tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn đừng có “giá như” nữa, vì nếu có “giá như” của ông thì cuộc đời vẫn quay tít mù như chiếc đèn kéo quân, không ai có thể làm nó dừng lại! Làm sao ông có thể biết được ngọn gió xưa “Bây giờ đang ở đâu” vì đường đi của gió là vô tận, luôn đổi thay và biến hoá khôn lường!... Dù thế cũng xin ông đừng buồn, vì những câu thơ nao lòng của ông, những lời ru khắc khoải của ông, như cánh chim, như tăm cá, như những chiếc lá vàng mà ông đã “thả” nó bay về muôn nơi. Người đời đã đón nhận nó như đón nhận tâm tình của một người bạn thân. Tôi vinh hạnh cũng được sự trôi dạt ấy, như chiếc ván cứu sinh giữa mùa nước lũ!...Thưa tiên sinh! Khi nào ông trút bỏ áo văn nghệ già trút bỏ áo văn nghệ trẻ, từ biệt em, từ biệt bạn bè, từ biệt thơ, từ biệt cuộc đời sướng vui và đau khổ này, để “trở về với rừng” - Điều mà lúc sống ông vẫn hằng khao khát - Xin gia quyến của ông, xin Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam, đứng đầu là nhà thơ Hữu Thỉnh, đừng có chôn tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn yêu quý của chúng tôi ở nghĩa trang Văn Điển, vì ở đó đông đúc quá, bởi khi sống ông là người không thích bon chen!... Hãy đưa ông về nghĩa trang Trường Sơn lộng gió, để ông được nằm đúng đội hình “thẳng hàng ngang, thẳng hàng dọc” cùng đồng chí, đồng đội của ông đã anh dũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Nơi mà ông đã nhiều lần đến thắp hương cúi đầu tưởng niệm, nơi mà tình yêu tổ quốc trong ông đã nhân lên gấp bội!...
Không biết khi đã “trở về rừng” nằm dưới nấm mồ cỏ xanh, phía trước là dòng sông chiều lững lờ chảy qua, tiên sinh Trương Vĩnh Tuấn có còn nhớ đến những con khỉ ở vườn Bách Thú nữa không? Câu hỏi này, từ khi đọc thơ ông cho đến nay, đêm đêm cứ làm tôi thao thức!... Quái lạ! Sao ông lại “ru” đời như thế nhỉ???...

Đ.N.K

ĐA ĐOAN NẶNG NỢ VỚI ĐỜI

VỚI NGƯỜI

(Đọc tập thơ “Tôi ấy mà” của Trương Vĩnh Tuấn

NXB, Hội Nhà văn - 2008)

Nguyễn Đức Thiện

Đêm ấy khuya rồi bỗng nghe tiếng hát. Tiếng hát cứ miết vào tâm trạng tôi khiến tôi nghe không sót lấy một lời. Một nghĩa trang vắng những ngôi mộ trắng xếp ngay ngắn từng hàng. Không thấy sự chết chóc mà chỉ thấy sự trang nghiêm tôn kính kèm một nỗi nhớ nhung da diết. Đó là những ngôi mộ liệt sĩ những người đã là đồng đội của tôi của anh của tất cả những người một thời  gọi chung là lính. Là đồng đội của nhà thơ có lời trong bài hát Trương Vĩnh Tuấn và của nhạc sỹ phổ nhạc có cái tên Nguyễn Giang cũng là một người lính năm xưa. Ngay đêm ấy tôi nhắn tin cho Trương Vĩnh Tuấn như muốn cùng Tuấn gọi hương hồn anh em mình về cùng nghe hát. Trương Vĩnh Tuấn nhắn tin bảo tôi: “khuya rồi để đồng đội mình ngủ giấc ngàn thu tĩnh lặng”. Sâu sắc và xúc động mỗi lần Trương Vĩnh Tuấn viết về những người lính không còn quay trở về được sau chiến tranh.

Thế mà hôm nay trong tay tôi là một tập thơ mới của Trương Vĩnh Tuấn. Cái gì thế này: TÔI ẤY MÀ sao lại thờ ơ sao lại phớt đời sao lại lạnh lùng đến thế. Tôi biết không một nhà thơ nào lại không muốn có cho mình một tập thơ có cái tên thật kêu thật hấp dẫn. Thế mà Trương Vĩnh Tuấn lại chỉ là: TÔI ẤY MÀ…

Rồi những bài thơ hiện dần ra trước mắt tôi. Không phải Trương Vĩnh Tuấn không thơ ơ không lạnh lùng một chút nào. Nhưng là cái  gì thì đến hôm nay khi viết những dòng chữ này tôi mới thật sự hiểu rằng Trương Vĩnh Tuấn không chỉ nỗi niềm mà còn có cả sự đa đoan trong thơ của mình. Cái kiếp người nặng gánh tràn ra trong thơ của anh. 

Này hãy nghe nhà thơ bộc bạch: rất nghèo chẳng có gì đâu/ trái tim háo hức cái đầu si mê/ cái hồn cốt của nhà quê/ cái lo của lính vụng về của dân/ vốn quen với những nợ nần/ vẫn ngong ngóng đợi bước chân em về/ không tin vào những câu thề/ vác dao chém đá để về với em (TỰ THÁN). Có bao nhiêu tâm sự của đời mình Trương Vĩnh Tuân dãi bày ra cả đấy nên đừng trách tôi dẫn nguyên một bài thơ của anh ra đây. Bỏ câu nào cũng không được.

Này nhé là hồn cốt nhà quê.

Ai cũng có một quê hương. Quê hương với người làm thơ nó gần như là chốn để mà trở về. Nhưng cách trở về mỗi người mỗi khác. Có người thì lấy thương nhớ làm trọng. Mỗi lần thương nhớ là cây đa bến nước bờ tre ruộng lúa… lại hiển hiện trong thơ. Thường mỗi lần như thế hoặc là những câu thơ hứng khởi về sự đổi mới quê mình hoặc là những câu thơ thương cho miền quê còn gian nan vất vả túng thiếu và nghèo đói. Trương Vĩnh Tuấn không như vậy. Hình như trong đời mỗi khi gặp trắc trở là anh nhớ đến chốn quê. Chốn quê với anh như một chỗ dựa tâm linh. Anh về đó để có thể là một nơi ẩn nấp cũng có thể là một nơi để anh xám hối và cũng có thể là nơi để giải thoát cho tâm trạng đang bấn búi của mình. Nhà thơ tâm sự rằng có một lần anh về quê để thăm chút gốc đa gặp em đi hội làng gặp chiếu chèo ngày xưa. Chao ôi thân phận nghèo cái nghèo bán chẳng ai mua để có vài đồng chinh mua bông gạo đỏ để gửi theo hội làng.

Theo hội làng còn không được thì làm sao theo em. Thân phận con người lúc đó mới chua xót làm sao: “góp gom được có bấy nhiêu/ xòe tay toàn thấy những điều trớ trêu”. Tức là người thơ đã trải mấy can qua rồi đi khắp cùng thiên hạ rồi mong chỉ có chút ít vốn liếng thôi về tìm lại ngày xưa của quê nhà song cũng không có. Vốn liếng ấy không tính bằng tiền mà bằng cái nhớ cái thương về làng xưa quê xưa. Nhưng ngẫm cho cùng chính sự trăm trở đó lại là vốn liêng của nhà thơ. Anh có “Thì em là của mọi nhà” “chiếu chèo” “hoa gạo đỏ” “đò chiều” tức là anh giàu lằm rồi khá giả lắm rồi còn hơn là kẻ vô tình rời quê là quên hết thẩy hoặc có nhắc đến thì chê ỏng chê eo. Cái tình của người thơ với chốn quê làm người thơ sống sênh sang với cõi đời “toàn những trớ trêu”. Ở một bài thơ khác Trương Vĩnh Tuấn còn nặng lòng hơn. Làng có một cây gạo. Cây gạo ấy là chỗ vui chơi của trẻ con là nơi cho người lớn nghỉ ngơi là huyền thoại của một thời làng đánh giặc. Ấy thế mà một lần bom B52 dội xuống thiếu gỗ làm quan tài chôn người chết vì bom làng xin cây gạo vài cành sáng hôm sau lá gạo rụng vàng mặt đất nhựa cây tràn ra mặt đất giống như một dải khăn tang. Đau lắm buốn lắm cho cây gạo làng buồn lắm cho đất làng. Cây gạo chết làng như có một khoảng trống khôn cùng. Chưa đâu: “Bây giờ làng tôi thành thị xã/ nhà cao nên đất cứ hẹp dần/ lũ chúng tôi như người lẩn thẩn/ Cây gạo làng/ cây gạo làng tôi”. Xót xa chưa làng ơi. Nhà thơ đau đáu vì nỗi xót xa ấy mới thành nhà thơ. Cây gạo thôi là xót tới đáy lòng như đưa đám một kỷ niệm đẹp của hồn quê. Sau nước mắt tiễn đưa là sự ngẩn ngơ đến tê tái lòng.

Nhưng có lẽ hồn quê được Trương Vĩnh Tuấn thể hiện sâu sắc hơn cả trong bài VIẾT SAU NGÀY NHẬP NGŨ. Tôi đọc đi đọc lại bài thơ. Ban đầu tôi chỉ cho rằng đây là một câu chuyện của một gia đình. Nhưng càng đọc càng thấy lẩn khuất sau đó một nỗi niềm sâu kín. Người ta thấy nỗi đau khi mẹ đi lấy chồng để con thơ bơ vơ nức nở. Thấy khắc khoải tiếng ông tìm cháu chìa chiếc lưng còng cho cháu làm giường ngủ trong cô đơn tuyệt vọng thấy nỗi oan trái của ông trong cuộc cải cách ruộng đất ngày nào. Thấy gánh củi oằn vai cậu thay mẹ nuôi cháu mồ côi. Thấy ngày ông được minh oan… Nhưng ngày ấy đứa con đưa cháu vẫn khao khát nhớ về mẹ mà người mẹ “ không dám về thăm/ vì nhà mình là địa chủ”. Rồi những ngày thơ ấu gian nan vẫn gào lên trong tâm thức hai tiếng mẹ ơi. Mẹ ơi cả khi lấy máu viết đơn tình nguyện nhập ngũ khi đất nước có chiến tranh. Từ biệt ông ngoại khi mộ đã xanh cỏ. Từ biệt cậu từ biết mọi người trong hớn hở ngày ra đi nhưng trong lòng tự thú với một người thôi: “Con giấu đi những giọt nước mắt/ con biết sợ rồi mẹ ơi”. Đến thế dã là day dứt lắm rồi. Đoạn kết như tiếng gào tiếng thét: “Đoàn tàu lầm lũi đưa con vào phía Nam/ Sóng ở đâu mà cứ gầm lên/ bão từ nơi nào xô về xối xả/ tự trái tim con kêu lên khe khẽ/ mẹ ơi con thương mẹ/ nhưng tàu trôi nhanh qua/ cuốn lời con trôi theo”. Đọc mà muốn rơi nước mắt. Cuối cùng vẫn là mẹ thôi. Và hồn quê chính là hồn mẹ. Dù có ở đâu lúc nào thì bao giờ mẹ cũng ở trong con. Đừng gán cho Trương Vĩnh Tuấn cái ý: khêu gợi một thời đất nước có chiến tranh thanh niên lớp lớp lên đường mà nên nói rằng: trước lúc vào trận sinh tử (mà lính thì trận nào chẳng là trận sinh tử) người mà người lính nhớ đến trước hết là mẹ. Đọc đoạn đầu thấy hình như là một lời trách móc mẹ bỏ con đi lấy chồng. Nhưng càng đọc càng thấy nỗi yêu thương vô bờ bến với mẹ. Và nơi mẹ sinh ra ta bao giờ cũng là nơi được ta gọi là quê là nơi suốt đời ta nhớ suốt đời đau đáu nhìn về. Người thường đã vậy người thơ càng sâu sắc hơn.

Thế đấy hồn quê cứ vương vấn hoài trong thơ Trương Vĩnh Tuấn. Rồi chính từ hồn quê mà Trương vĩnh Tuấn trở thành người trong cuộc giữa cuộc sống đời thường mà ở đó có anh có mọi người mà ta có thể gọi chung là nhân dân. Tôi nói thế vì tất cả những gì Trương Vĩnh Tuấn nói ra trong thơ nó rất gần gũi với chúng ta. Đó là những nỗi lo. Không hiểu sao tôi cứ bị ám ảnh bởi mấy bài thơ khi Trương Vĩnh Tuấn phải đi nằm bệnh viện. Trong đó có bài NHÂN DÂN mà có lúc tôi đã có lời bình. Đến nay khi TÔI ẤY MÀ ra mắt bạn đọc mới thấy nỗi lo của nhân dần hằn sâu trong thơ Trương Vĩnh Tuấn. Hãy đến với bài thơ có cái tên rất gọn nhưng đọc đến tên bài thơ ai ai cũng giật mình: GIÁ.  Cũng với cách trình bày trực diện Trương Vĩnh Tuấn cho ta thấy hiện thực của một xã hội đang được chuyển đông thao quy luật của cơ chế thị trường. Cái thời giá trị thặng dư tha hồ lũy tiến biển chỉ bằng cái bàn tay; trời chẳng cao đất chẳng dày. Cái mà bây giờ người ta thường nói ra cửa miệng là xã hội hóa đến cả trường học nhà thương cũng xã hội hóa. Xã hội hóa đã làm nhiều “nhân dân” lo lắng không nguôi. Lo bệnh tật lo con em đến trường… Rồi hàng loạt những thứ đóng góp khác đến mức báo chí truyền hình có lúc phải lên tiếng giúp “nhân dân”. Nói thực lòng tôi chẳng thấy vui chút nào khi thấy một đại gia bỏ ra vài chục tỷ để mua một thứ không đáng giá như thế hoặc một số sim điện thoai cả mấy trăm triệu đồng để gọi là làm từ thiện để được gọi là mạnh thường quân. Nó chỉ thể hiện sự phân hóa giàu nghèo quá sâu sắc trong khi đó ở những vùng quê người nông dân tháng tháng phải bỏ vào quỹ này quỹ nọ hai ba ngàn hoặc hai ba chục ngàn. Ít lắm chẳng đáng với các đại gia nhưng nó lại vô cùng quý giá với những người nghèo. Họ chẳng được tôn vinh như các đại gia giàu có. Trong lúc “tết năm nay mẹ Việt Nam anh hùng được một trăm hai/ các chiến sĩ Trường Sa bình quân trăm rưởi”. Còn ở vỉa hè (mà chuyện vỉa hè của đất nước mình nó có sác xuất chính xác ghê lắm) người ta biết thu nhập của những vị này vị kia là bao nhiêu. Chỉ có điều có làm cuộc kê khai thu nhập cá nhân thì họ cũng chỉ tương đương với công chức bậc trung thôi. Nhân dân biết nhưng nói với ai đây: “dân nhún vai vì dân đang vội/ mua bó hoa (cho Tết) sợ lát nữa không đủ tiền”. Trương Vĩnh Tuấn hô vang: nhân dân muôn năm! Nhân dân muôn năm. Nhân dân chịu đựng quen rồi. Chịu đựng giá cứ leo thang mà thu nhập dậm chân tại chỗ. Nhân dân quen rồi chịu đựng những thiệt thòi Nhân dân cũng quen rồi “một sự nhịn là chín sự lành”. Vì thế mà Trương Vĩnh Tuấn thốt lên: “mai sau trở lại kiếp người? có oan cũng chẳng nửa lời kêu oan” (VÔ ĐỀ III). Câu thơ này đâu có dành cho Thị Kính càng không dành cho Thị Mầu mà dành cho ai đó từng chịu đựng không chỉ nỗi oan mà cho cả nỗi cực nhọc thiệt thòi. GIÁ không chỉ là cái giá trong mua bán mà còn là cái giá phải trả cho sự mất mát hôm nay trong đó có cả sự mất mát lòng tin. Cùng với bài NHÂN DÂN Trương Vĩnh Tuấn đã vào cuộc. Nhà báo chống tham nhũng đã đành họ đấu tranh trực diện. Thế thì nhà thơ cũng phải vào trận thôi. Và Trương Vĩnh Tuấn đã vào trận. Những câu thơ giản dị bên cạnh sự bóng gió mỉa mai là những câu thơ chỉ thẳng vào những bất công hiển hiện bây giờ. “ kẻ ăn không hết người lần không ra”. Kẻ ăn không hết là ai để thiên hạ phán xét. Còn người lần không ra thì.. thôi không nên nói ra. Vì nói ra nhà thơ của chúng ta thêm chạnh lòng. Cùng với bài NHÂN DÂN Trương Vĩnh Tuấn đã thể hiện rõ thái độ của mình là đứng về phía nhân dân. Vì thế mà “ nhân dân muôn năm”. Ngay cả trong những bài thơ tình bóng dáng nhân dân lâu lại hiện ra. Hiện ra trong câu tự tình với người yêu khi bàn giao nhà cho con khi ngẫm ngợi một mình khi tâm tình với những người bạn  lính đã hy sinh. Nhân dân cũng chính là một sự đa đoan trong thơ Trương Vĩnh Tuấn.

TÔI ẤY MÀ của Trương Vĩnh Tuấn còn một điều nữa không thể không nhắc đến đó là tình cảm chan chứa mà anh dành cho bạn bè. Nếu tính thời gian vật chất tôi và Trương Vĩnhh Tuấn gần nhau chắc được vài giờ đồng hồ. Còn sau đó là điện thoại.  Mà cước điện thoại bây giờ với cái túi của một nhà văn như tôi chẳng dám gọi nhiều. Tối đa chừng ba phút là phải cúp máy cho nhanh kẻo bội chi thì gay. Thế mà đọc thơ Trương Vĩnh Tuấn tôi tin mình có một người bạn đáng tin cậy. Này là Trịnh Thanh Sơn: “thế gian chật/ bạn ít người dưng nhiều/ đừng đi Sơn ơi lại sắp đến mùa hoa sữa… đừng khóc Sơn ơi/ tao không chịu được nước mắt/ nào nắm tay tao thật chặt/ đừng đi Sơn ơi” (SƠN ƠI). Ấy là ngày Trịnh Thanh Sơn sắp ra đi vĩnh viễn. Vẫn Trịnh Thanh Sơn: “năm nay bạn thành người thiên cổ/ nâng chén rượu lên chẳng thấy xuân” (NHỚ TRỊNH THANH SƠN). Mất một người bạn mà đến mức mất một mùa xuân thì nỗi nhớ dằng dai đến mức nào. Có một lần qua điện thoại Trương Vĩnh Tuấn đọc cho tôi nghe nguyên một bài thơ sau câu nói: Nhớ Trịnh Thanh Sơn qúa Thiện ơi: “… một ly rượu một vần thơ/ đêm đêm tôi thức tôi chờ bạn qua/ thế rồi bạn tới cười xòa/ bạn vui như thể trẻ ra mấy lần”. Thương thật chắc là nhiều đêm chờ bạn bây giờ biết chờ bạn cũng không tới được nữa mới òa ra được những câu thơ đầy nhớ nhung như thế. Với Trần Quốc Thực sự xót thương có khác hơn. Cả mấy khổ thơ là mấy câu hỏi: “dấn thân làm thi sĩ. Để làm gì Thực ơi… sao cũng là kiếp người/ mà bạn tôi khổ thế/ rượu hay là nước lã/ chẳng giúp gì bạn tôi’. Với Nguyễn  Bùi Vợi Trương Vĩnh Tuấn có điều day dứt: “bài học làm người thầy dạy em còn nguyên/ nhưng tóc em đã bạc/ em muốn truyền cho con em mà em không biết cách/ sao điều này thày không dạy em/ sao điều này thày không dạy em”. Dạy làm sao được Tuấn ơi. Để có thể làm người có biết bao nhiêu cách thầy dạy Tuấn làm người thơ mà người thơ thì mấy ai học mà thành. Hỏi thày làm gì mà tội nghiệp. Còn thơ cho Nguyễn Bá Thắng còn thơ cho Đặng Hồng Thiệp còn thơ cho những người bạn cùng thời thơ cho bạn từng đứng trong hàng ngũ quân đội nhân dân và thơ cho những người bạn chiến đấu đến nay chẳng thể về.

Bây giờ xin trở lại với bài thơ mang tên cho cả tập TÔI ẤY MÀ.  Tôi tin một điều rằng: không phải vô tình hay ai xúi khôn xui dại mà Trương Vĩnh Tuấn lấy tên tập thơ của mình đơn giản và khô khan như vậy. Bởi cả bài thơ là một lời tự thú. Mà mấy ai ở đời này dám tự thú như anh. Những cuộc tình làm say lả lướt giống như uống rượu say mèm đến hôm nay mới nhận ra rằng lắm đắng nhiều cay. Rồi trong cuộc tranh chấp để tồn tại tưởng mình khôn lắm ai dè mình là thứ dại dột dại dột suốt một đời người. Đành buông một câu kiểu AQ: “ khôn một mình biết để dại cho ai”. 

Lại càng AQ hơn: “ bao tội lỗi là do tôi tất cả/ cao thượng sáng trong là của các người/ tôi ấy mà lại về với cỏ”. Chỉ có điều AQ của ông Lỗ Tấn chỉ muốn hơn người còn AQ của Trương Vĩnh Tuấn lại chịu thua thiệt trước tất cả. Thôi thì tôi dừng lại phía sau để các người đi lên phía trước. Tôi xin bó gối tôi xin đầu hàng.

Không làm gì có chuyện ấy. Thơ anh còn nghĩ về quê hương bằng cả một tình cảm chân thành còn sống với bạn bè hết mình và đặc biệt thấy hết trách nhiệm của nhà thơ với nhân dân thì chẳng thấy anh dừng  lại lúc nào. Nhiều nợ nần nhiều đa đoan lắm. nợ nần đa đoan với đời với người với xóm quê với người tình và với cả chính mình. Anh chưa thoát tục làm sao mà THIỀN làm sao mà NAM MÔ A DI ĐÀ được.

Tao vẫn thế tóc có phần hơi bạc

Vẫn ngây ngô cho tới bến dại khờ

Kẻ phản trắc đã đôi lần sờ gót

Vẫn yêu và làm thơ

Có thế chứ. Có thế mới là Trương Vĩnh Tuấn - Nhà thơ.

N.Đ.T 

B- MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU:

NHÂN DÂN

Hãy đi viện một lần
Để hiểu thế nào là nhân dân
Hãy đưa con đến trường
Để biết thế nào là chữ
Hãy ra chợ để thương những người vợ
Cầm đồng lương chúng ta mang về
Khi lập nên nước Việt Nam dân chủ cộng hòa
Người lấy dân làm gốc
Người hằng mơ ước
Được chăm lo cho dân
Muốn hiểu dân
Hãy một lần đến bệnh viện
Muốn biết trăm năm trồng người
Hãy đi mua chữ cho con
Nhân Dân
Người bảo vệ chế độ cộng hoà
"Thóc không thiếu một cân
Quân không thiếu một người"
Khi giặc đến "còn cái lai quần cũng đánh"
Nhân Dân
Tiễn con ra mặt trận
Để rồi đời này truyền đời khác
Mong tìm được mộ thân nhân
Nhân Dân
Thu hẹp phần đất tổ tiên
Cho cuộc hồi sinh Tổ quốc
Bỏ qua những điều thua được
Sợ thò tay bóp nát trái tim mình
Hãy đến bệnh viện một lần
Hãy đưa con đến trường
Nhân dân đang đứng đó
Bài ca "Vì nhân dân quên mình"
Ai sẽ còn hát nữa

KHÔNG GIỜ 

Lúc này là không giờ
Tôi biết lá còn đang thức
Nói chuyện với nhau được không
Chúng mình biết nhau từ trước
Khi tôi chào đời
Mẹ gom lá khô làm ổ
Tôi lớn lên trong màu xanh lá lúa
Và lời ru lá bưởi lá bòng
Khi lá xanh kết thành chùm
Lá đậu trên ba lô
Trên nóc hầm
Tôi yêu màu xanh của lá
Khi đồng đội tôi ngã xuống
Tôi che mặt nó bằng chùm lá xanh
Tôi nhả đạn vào quân thù
Tôi thấy chùm lá xanh cũng vẫy
Hỏi lá một câu thôi. Cớ sao mà xanh vậy
Mà cuộc đời cứ bạc trắng như vôi
Hỏi lá một câu thôi xanh cho ai vậy
Xanh vô biên vô lý ở trên đời

GIÁ NHƯ

Giá như cái lưỡi không buông lời độc địa
Giá như loài người không còn tị hiềm
Giá như nền văn minh cứ tự nhiên như trời và đất
Thì chúng mình sẽ có với nhau một đứa con
Con gái phải không em
Hình dáng của em sẽ được lưu truyền mãi mãi
Cho hận thù sẽ tan thành bọt nước
Cho nhỏ nhen lột xác làm người

Con gái phải không em
Cho đôi mắt đen tròn sẽ trở thành báu vật
Cho chiến tranh không bao giờ xảy ra
Cho đau khổ lặn vào nước mắt
Chúng ta chơi vơi giữa hai dòng được mất
Muốn trắng tay để được sống hết mình
Nhưng sợi dây đạo lý luân thường
Lôi cổ chúng ta trở về thực tại
Không thể có con với nhau được đâu anh ơi
Lời thị phi em không chịu nổi
Tình yêu vụng dại
Chúng mình dành cho nhau trong mênh mông kiếp người
Ngày mai, chúng ta sẽ để lại cho con gái của chúng ta bài ca dao
Em thấy không ở về phía mặt trời
Con gái của chúng ta khuôn mặt sáng ngời
Ngày mai em biết không con gái của chúng ta sẽ đặt bó hoa tigôn trên mộ của mẹ cha
Và một lời nguyện cầu hỡi nền văn minh loài người hãy giải phóng tình yêu
Biển bất lực gào, bão giông gào, loài người lạnh lùng duy trì những vết hằn đạo lý
Vì thế nên con gái của chúng ta chưa ra đời
Nhưng chúng ta đã có với nhau một đứa con gái

CÂY CHANH

Hôm qua mưa gió bão bùng
Cây chanh nhỏ gãy ngang chừng còn đâu...
Mong chi lấy quả gội đầu
Nụ tầm xuân chẳng gửi vào làm chi
Chanh cho cái lá xanh rì
Cho hương thơm cũng bởi vì lá chanh
Ba năm chanh chẳng có cành
Trách chi chanh, hãy trách mình bên chanh

ĐẾN BIỂN NHỚ RỪNG

Ở với rừng tôi hiểu biển là bao
Nếu đêm nay không thức cùng sóng vỗ
Lòng đã quen gió cả
Thẫn thờ trước mênh mông
Chưa kịp đưa tay nâng quầng bọt mặn
Sóng đã vô tình kéo lui rất xa
Không phải rừng đâu biển mặn đấy mà
Tôi chợt tỉnh khi con thuyền chao động

NGỌN GIÓ NHƯ LÀ

Cứ như một ngọn gió lành
Thổi vào anh, thổi vào anh ngỡ ngàng
Làm rơi những chiếc lá vàng
Rơi luôn chùm nắng xiên ngang trời chiều
Gió không nâng nổi cánh diều
Cho con sông với cây cầu bâng khuâng
ơ kìa ngọn cỏ đẫm sương
Phải chăng gió tự muôn phương tụ về
Như là, ngọn gió như là
Vừa xanh mà lại vừa xa vừa gần
Phải rồi gió mới dừng chân
Cứ trông đồng lúa tần ngần xôn xao
Bây giờ gió đã lên cao
Mà xem có đám mây nào nhởn nhơ
Ngồi buông viết một vần thơ
Hỏi thăm ngọn gió bây giờ ở đâu

ĐỢI EM

Không ai đi với em
Mưa đêm nay sậm hạt
Ngọn cỏ mềm ngơ ngác
Con dế mèn râm ran
Không ai đi đón em
Cây rầm rì phố vắng
Ngọn đèn đường chao động
Bánh xe tròn lang thang
Anh xô đợt bão rừng
Thương em nhiều lắm đấy
Đợi em hoài không thấy

Trăng lưỡi liềm mỏng tang
Như lòng anh bâng khuâng
Tự hỏi thầm với gió
Bao giờ, bao giờ nhỉ
Hoa sữa thơm bên đường
Kể từ khi có anh
Em vẫn về lặng lẽ
Kể từ khi có anh
Cuộc đời em vẫn thế 

Em đi trong tư lự
Trong cái guồng xe quay
Giận ông trời đêm nay
Sao lại buông nặng hạt
Gần nhau trong gang tấc
Thương nhau từng tấc gang
Cái giọt mưa lang thang
Sẻ cùng em không được
Đêm nay mưa chưa dứt
Đêm mai mưa có về
Anh đón em ở nhà
Đợi em trong thăm thẳm
Yêu em nhiều, yêu lắm
Nên nỗi đợi dài ra
Trong giấc ngủ đêm hè
Anh xin làm ngọn gió
Để xua đi tư lự
Để xua đi nhọc nhằn
Và anh biết rằng anh
Phải tự mình làm gió

HỎI

Hỏi rừng sao cứ mãi xanh
Hỏi sông sao cứ lượn quanh bãi bờ
Hỏi trăng khi tỏ khi mờ
Hôm qua biển động vật vờ sóng xô
Mải vui quên cả hẹn hò
Quá buồn chẳng nhớ câu thơ thuở nào
Trách rằng đất thấp trời cao
Bao nhiêu hờn giận trút vào thinh không
Người ta trồng cải lấy ngồng
Tôi về dựng cái cầu vồng đón mưa
Ở sao cho thế gian vừa
Thinh không gõ mõ vào chùa tu thân.

BIẾT RỒI

Biết rồi chẳng nói ra đâu
Để cho hoa thắm để trầu còn cay
Biết rồi thả gió cho bay
Thả sông cho chảy thả ngày vào đêm
Biết rồi chẳng muốn biết thêm
Cởi ra cái sợi chỉ mềm buộc tay
Biết rồi uống rượu cho say
Thế là không biết là bay nỗi buồn

VŨ ĐÌNH MINH

- Họ và tên khai sinh: Vũ Đình Minh

- Sinh năm: 1944

- Quê quán: Xã Tráng Việt, Mê Linh, Hà Nội

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 1984)

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Lời từ đất (Thơ in chung, 1973)

* Gió đồng (Thơ, 1978)

* Mưa trước cửa nhà (Thơ, 1982)

* Trong mưa (Thơ in chung, 1987)

* Mưa tiếp ở thượng nguồn (Tập truyện ngắn, 1985)

* Mùa cạn (Tiểu thuyết, 1988)

* Trả giá cuối cùng (Tiểu thuyết, 1990)

* Cánh diều nằm trên cỏ (Truyện thiếu nhi, 1987)

* Một giờ làm quan (Tập truyện, 2006)

- Giải thưởng văn học:

* Giải thưởng 5 năm văn học của Hội văn nghệ Hà Nội(1981-1985) và (1985-1990)

* Giải ba cuộc thi truyện ngắn Tạp chí VNQĐ, 1982

* Giải ba cuộc thi truyện ngắn Báo Văn Nghệ, 1984

- Suy nghĩ về nghề văn:

Tôi chán ghét những người sống tẻ nhạt, không có một niềm say mê gì. Bởi thế, từ nhỏ, tôi đã chọn cho mình một niềm say mê, đó là văn học. Bản tính luôn cảm thấy mình cô đơn, nên văn học đã giúp tôi bộc lộ những cảm xúc của mình với bè bạn, đồng loại và đỡ thấy đơn côi. Tôi chỉ có một tham vọng là được sống hòa nhập với mọi người, được mọi người hiểu mình trong một khoảng thời gian ngắn ngủi cùng tồn tại với nhau trên trái đất. Tham vọng đó, văn học dễ giúp tôi thể hiện hơn cả.

A- TRONG KÝ ỨC BẠN BÈ  

DUNG DỊ  VŨ ĐÌNH MINH 

Chu Nhạc

Tôi biết đến Vũ Đình Minh, trước hết là con người, chứ không phải văn thơ, mặc dù anh là hội viên của cả hai hội danh giá, Hội Nhà văn Hà Nội và Hội Nhà văn Việt Nam. CHIA SẺ TIN BÀI KHÁC Mong muốn 'Hò khoan Lệ Thuỷ' thành di sản thế giới Ấp Hà Đông trên Đà Lạt, đất của con trăn có sừng Khánh Hòa xin tổ chức Hoa hậu Hoàn Vũ 2017 tại Nha Trang 'Thời cuộc không cho phép chúng ta ỷ lại, vô cảm nữa!' Đặc vụ Trung Quốc bí mật vào Mỹ săn lùng những kẻ trốn chạy Xem thêm Vượng Cốt Đan - Giảm, ngừa thái hóa khớp khoixuongkhop.com Hỗ trợ điều trị các bệnh xương khớp,hiệu quả hơn, an toàn hơn. Mua ngay! Tiếng Anh123 giúp học sinh giỏi tiếng Anhwww.TiengAnh123.com Tiếng Anh Online cho học sinh phổ thông - Ôn tập kiến thức - Học 4 kỹ năng - Hiệu quả Tôi biết đến Vũ Đình Minh, trước hết là con người, chứ không phải văn thơ, mặc dù anh là hội viên của cả hai hội danh giá, Hội Nhà văn Hà Nội và Hội Nhà văn Việt Nam. Với anh, gọi là nhà văn, nhà thơ đều được. Hơn thế nữa, những năm trước khi nghỉ hưu, anh còn khá thành công với tư cách là tác giả kịch bản - đạo diễn của xê-ri phim về chân dung văn học nghệ thuật các tác gia tên tuổi của Việt Nam, được chiếu định kỳ trên HTV và trên VTV3. Nhà văn, nhà thơ Vũ Đình Minh Về khía cạnh nào đó, anh vừa là người anh, người bạn vong niên, vừa là người thày truyền nghề, người bạn đồng nghiệp của tôi... Trước khi về Hà Nội làm báo chuyên nghiệp, tôi có gần bảy năm hành nghề kỹ sư canh nông tại miền Tây Nam bộ.Vừa làm nghề, vừa tập tọng viết báo nghiệp dư. Thêm nữa, sẵn có chút máu văn chương trong người từ nhỏ, được thổi bùng bởi Trần Đăng Khoa nổi tiếng, khi cùng đội tuyển của Hải Hưng với nhau, tham dự kỳ thi học sinh giỏi văn lớp 10/10 toàn miền Bắc niên khóa 1974 - 1975, nên tôi còn túc tắc làm thơ, viết truyện ngắn. Hàng năm, mỗi kỳ nghỉ phép ra Bắc, tôi hay đi theo người bạn thân là Trịnh Bá Ninh, khi đó là phóng viên của Báo Nông nghiệp Việt Nam, thăm nom, giao du với một số nhà văn, nhà thơ thuộc Nhóm Ong, trong đó có Vũ Đình Minh. Ngày đó, Vũ Đình Minh công tác ở Ban Văn nghệ, Đài Phát thanh Hà Nội. Anh sống một mình tại nhà riêng, căn nhà cấp 4 ọp ẹp có chút sân vườn, ẩn sâu trong ngõ làng nơi chân dốc phố Lò Đúc phía ô Đông Mác. Căn nhà ấy, trước thuộc đất làng, sau này thành ngõ phố, gia đình anh gom góp bỏ tiền ra mua khi anh chuyển công tác từ Mê Linh về Đài phát thanh Hà Nội. Vũ Đình Minh sinh năm 1944, tuổi Giáp Thân, quê xã Tráng Việt, huyện Mê Linh, vùng đất xưa từng là kinh đô của Hai Bà Trưng, sau này thuộc đất Vĩnh Phúc, rồi chuyển thành huyện ngoại ô của Hà Nội. Anh tốt nghiệp khoa văn Đại học Sư phạm Hà Nội, làm thày giáo dạy văn nhiều năm ở vùng núi Cao Bằng, rồi về dạy cấp 3 Đoan Hùng (Vĩnh Phú). Anh bén duyên thơ văn khi còn làm thày giáo dạy văn, có thơ văn đăng báo nhiều, nên sau chuyển sang hẳn Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Vĩnh Phú một thời gian, rồi theo lời mời về công tác tại Đài Phát thanh Hà Nội. Sống một mình ở phố, anh phải bươn chải nuôi mình và vợ con ở quê. Có được căn nhà như vậy, khi đó đã là niềm hạnh phúc và ao ước của bao người nhập cư về Hà Nội. Đầu năm 1987, tôi xin nghỉ không lương, ra Bắc tìm việc mới. Thời gian đó, Trịnh Bá Ninh bận việc làm báo, tôi rảnh rỗi hơn, lang thang đây đó nên hay đến nhà anh, kể cả sau này, ngôi nhà ấy có thêm vợ chồng người em trai ruột ở cùng. Tôi nhớ, từ cuối phố Lò Đúc, đường xuống ngõ vào nhà anh phải qua một dốc cầu thang dài gạch xây cũ kỹ, hai bên mép có lối để dắt xe. Mỗi lần đến, nếu anh có nhà, hình ảnh tôi thường gặp là căn nhà lợp ngói xềnh xoàng lờ mờ trong ánh sáng điện vàng ệch, nơi chiếc bàn thấp chân kê giữa phòng khách đặt chiếc máy chữ cũ mèm đang đánh dở và bên cạnh là chén rượu quốc lủi và đĩa nhỏ lạc rang. Vũ Đình Minh đang sáng tác. Anh có lối viết trực tiếp, không dùng bút viết thảo nháp trên giấy nữa, mà gõ thẳng máy chữ, cậm cạnh nhẫn nại gõ, vừa sáng tác vừa nhấp rượu với lạc rang. Sau này, tôi học ở anh cách làm việc này.Thấy tôi, anh tạm dừng việc, tiếp khách. Thường là tôi mang đến một vài sáng tác văn xuôi của mình, nhờ anh đọc, góp ý, và nếu được thì anh xếp vào chương trình đọc chuyện của Đài Hà Nội. Hôm nào, thấy anh đang say việc và có vẻ viết được, tôi biết ý không chơi lâu. Có hôm, viết bí, lại tâm trạng chi đó muốn giãi bày, anh giữ tôi lại, rót rượu mời uống, chuyện nọ dọ chuyện kia. Và những lúc như thế, tôi biết thêm về hoàn cảnh gia đình anh, về đường đời, sự nghiệp và quan niệm sáng tác của anh.

Nhà bên quê Mê Linh, nông thôn nghèo với những hủ tục, định kiến xưa cũ, gia đình mà anh là ông chủ, nào mẹ già, nào chị gái, các em, vợ và con, ai cũng yêu thương cả, song không phải lúc nào cũng cơm lành canh ngọt. Còn nghiệp cầm bút ư? Trước tiên, đã là việc làm công ăn lương rồi, sau mới đến nghệ thuật, và nữa, là để có nhuận bút, thêm thắt, đặng giúp vợ nuôi con. Cuối năm 1987, tôi chuyển hẳn ra Bắc, về đầu quân tại Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), trở thành đồng nghiệp làm báo phát thanh với Vũ Đình Minh. Khi ấy, anh em gặp nhau thường xuyên hơn. Tuy bận việc chính làm báo ở VOV, song tôi cộng tác thường xuyên với Ban Văn nghệ Đài Hà Nội do anh phụ trách. Những lúc bù khú, có hơi men, anh tủm tỉm cười đùa tôi: "Chú mày bây giờ oách hơn anh đấy nhé. Chú ở đài trung ương, còn ta, dù là Hà Nội thủ đô đi chăng nữa thì cũng chỉ là đài địa phương thôi". Vũ Đình Minh hóm hỉnh nheo nheo đôi mắt cười, làm khuôn mặt sớm héo khô của anh rạng rõ ra: “Anh phát bài của chú, chú thì có thêm chút thu nhập dù nhuận bút đài anh bèo bọt... Với lại, cũng là để có cái cớ anh em mình gặp nhau, nâng lên đặt xuống thế này... còn lấy cảm hứng mà viết chứ...”. Có lần, cả tôi, anh và Trịnh Bá Ninh đều ngà ngà, Vũ Đình Minh chỉ tay vào tôi, bỗ bã: “Này thằng Ninh, thằng Nhạc có người yêu chưa? Nếu có rồi thì thôi... còn như chưa thì để tao làm mối... Chỗ tao, có mấy cháu gái được lắm, xinh gái, ngoan ngoãn, con nhà tử tế...". Về công tác ở Đài TNVN, tôi ổn định được công việc, lại là việc yêu thích, song đời sống thì khó khăn gấp bội. Cơ chế xóa bao cấp, khởi đầu bằng việc bỏ sổ gạo, mở cho người ta bung ra làm ăn, song là với ai đó, chứ đâu với mình, lương còm, nhà cửa chưa có, nằm bàn cơ quan, tất tần tật đều trông vào đồng lương, thì quả là khó khăn. Tôi lao vào viết văn, viết báo vặt, thôi thì đủ thể loại, miễn có bài cộng tác với tất thảy tờ báo, tạp chí ngành nào có thể được. Vũ Đình Minh bày vẽ, bài trước tiên dùng ở mục văn nghệ đài anh, sau tiếp phát văn nghệ đài tôi, rồi đến gửi cho một báo nào đó. “Nhuận bút các nơi đều còm cõi cả, nhưng gom góp lại thì cũng tàm tạm. Gọi là phần nào đỡ thiệt thòi cho công sức lao động nhà văn... Làm thế, vạn bất đắc dĩ, có biết thì cũng chẳng ai người ta nỡ trách mình đâu, chú em ạ", anh phảy tay cười xòa, nháy mắt tinh quái, bảo tôi vậy. Tôi chỉ còn biết cười buồn, mà lòng đượm sự biết ơn. Ngay đến cái sự tinh ranh thì anh cũng rất đỗi chân thành. Về văn chương, Vũ Đình Minh không chủ trương chọn lựa thể loại nào. Anh viết đủ loại, văn xuôi thì truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện ký, bút ký, kịch truyền thanh, truyện phim, và thơ. Để viết được như vậy, trước hết phải thừa nhận, anh là người đa tài; thứ nữa, có lẽ là do tâm lý kiếm sống của thời bao cấp khó khăn, nên báo đài nào đặt hàng gì, thấy mình có khả năng đáp ứng được, là anh nhận lời viết ngay. Vừa có bài đăng phát, có thêm chút nhuận bút nuôi gia đình, lâu ngày đủ vốn liếng thì tập hợp lại in thành sách. Nhất cử lưỡng tiện. Mà đâu riêng mình anh, điểm lại, nhiều nhà văn ở ta thời bao cấp đều làm vậy. Song các tác phẩm của anh, cả bạn đọc và giới cầm bút đều thấy, Vũ Đình Minh thực sự thể hiện được thế mạnh của mình qua thơ và truyện ký, bút ký. Về thơ, Vũ Đình Minh là tác giả của mấy tập thơ, song người ta biết đến anh chủ yếu qua tập thơ “Mưa trước cửa nhà" được xuất bản từ mấy chục năm trước. Tập này, anh tập hợp sáng tác từ thời còn dạy học ở miền núi Cao Bằng và khi về Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Vĩnh Phú. Văn là người, chí ít đúng với Vũ Đình Minh qua thơ. Thơ anh dung dị, tình cảm, đôn hậu, gần với ca dao, không có đột phá gì mới. Ở mỗi bài, mỗi câu, bạn đọc có thể thấy được tình cảm của anh gửi gắm trên từng con chữ. Giờ đây, hễ nhắc đến Vũ Đình Minh, người ta nhớ mấy bài: “Kỷ niệm ngày mưa”, “Mưa trước cửa nhà”, “Hội Lim” và “Bây giờ là mùa thu"... Với riêng tôi, những câu thơ của anh, mỗi đọc mỗi nao lòng: “Sẽ đến ngày tóc mình ngả vào thu/ Hoa bèo tím chẳng mỏng manh như trước/ Chim nhạn sẽ bay về thưa thớt/ Cay đắng phai dần thành những bâng khuâng..." (Bây giờ là mùa thu). Thơ anh nặng những nỗi niềm người, đồng cảm, sẻ chia, an ủi: “Hát đắm say cho đứt ruột gan người/ Hát như thể cuộc đời toàn nhàn hạ/ Chỉ để yêu, để nhớ, để thương thôi/ Xin gió lạnh đừng lật nghiêng vành nón/ Kẻo tôi nhìn thấy nước mắt em rơi..." (Hội Lim). Và nặng nỗi niềm ta: “Tuổi của mình trầm tĩnh trước mưa êm/ Để mưa thấm vào lòng bao ký ức/ Mưa làm cũ bao nhiêu ngày rét mướt/ Tất cả như là mới sinh ra…/ Giá tóc mẹ cũng thể xanh lên được/ Mưa ơi mưa, mưa rơi trước sân nhà” (Mưa trước cửa nhà)... Về văn xuôi, Vũ Đình Minh có “Mùa cạn" (tiểu thuyết), “Trả giá cuối cùng” (tiểu thuyết), “Ông già ngồi dưới vòm cây gạo" (tập truyện ngắn), "Một giờ làm quan" (tập truyện ngắn), “Đi qua bão tố" (truyện ký), “Chiếc diều nằm trên cỏ" (tập truyện thiếu nhi)... Song quả thật, cứ nói đến văn xuôi Vũ Đình Minh, là tôi nhớ đến truyện ngắn “Ông già ngồi dưới vòm cây gạo" của anh, Sau này, anh đặc biệt thành công, được mọi người ghi nhận và yêu thích là xê-ri phóng sự truyền hình chân dung các nhà văn, nhà thơ, nhà hoạt động nghệ thuật thế hệ tiền bối của Việt Nam. Có lẽ, không riêng gia đình các nghệ sĩ được Vũ Đình Minh và đồng nghiệp ở Đài Phát thanh & truyền hình Hà Nội ghi hình, khắc họa, mà cả Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam biết ơn anh về điều đó, bởi giờ đây, họ và chính tác giả Vũ Đình Minh, đã là “người muôn năm cũ”...

C.N

NHÀ THƠ VŨ ĐÌNH MINH VỚI HỘI LIM 

Vũ Bình Lục 

“Hội Lim” cô đọng và giản dị ở lời, ở câu. Cấu tứ chặt và tình thơ chân thật, gợi nhiều cảm xúc. Hai nhân vật trữ tình chủ thể, gần mặt mà cách lời. Nhưng có những lời ở ngoài lời, những ý ở ngoài ý, thẳm sâu, khiến người ta phải chạnh lòng nghĩ ngợi.

HỘI LIM

Tôi trót biết đời riêng em trắc trở

Nên hội này xem hát chẳng vô tư

Nón thúng quai thao em thẹn thò che má

Hát đắm say cho đứt ruột gan người

Hát như thể cuộc đời toàn nhàn hạ

Chỉ để yêu, để nhớ, để thương thôi

Xin gió lạnh đừng lật nghiêng vành nón

Kẻo tôi nhìn thấy nước mắt em rơi…

Vũ Đình Minh

Hội Lim Kinh Bắc, một lễ hội dân gian truyền thống nổi tiếng từ lâu đời. Nó đã thành quen thuộc như một địa chỉ văn hóa, mà là văn hóa cội nguồn, vô cùng hấp dẫn. Ở hội Lim thì “đặc sản” là hát Quan Họ. Và quan họ cũng đã trở thành nguồn thơ vô tận cho muôn đời thi sĩ. Vũ Đình Minh viết về quan họ ở một góc nhìn riêng, một cách cảm cũng rất “riêng”:

“Tôi trót biết đời riêng em trắc trở

Nên hội này xem hát chẳng vô tư” 

 Đó là một góc nhìn mà dường như chỉ có tác giả bài thơ này được biết, mà dường như điều này cũng chỉ có hai người biết với nhau... Lễ hội, nhất là Hội Lim thì không bao giờ là không đông người cả. Đủ thứ vui chơi. Xem hát, nghe hát Quan Họ, cũng là một thứ chơi thượng thặng, sang, mà dân dã. Tác giả chỉ chuyên chú vào một thứ chơi là xem hát và nghe hát quan họ. Nhưng “tôi trót biết đời riêng em trắc trở”… thì câu chuyện nghe hát đã nẩy sinh vấn đề, một vấn đề riêng tư, chỉ “em” biết, và “tôi” cũng “trót” biết. Đó chính là duyên cớ để khơi lên cảm xúc, bởi thế “nên hội này xem hát chẳng vô tư”!

Nhân vật trữ tình “em”, là một diễn viên chuyên nghiệp của “Đoàn Quan Họ Hà Bắc” chăng? Có lẽ cũng không hẳn là như thế! Cũng có thể “Em” là một thôn nữ ở một làng Quan Họ nào đó bên sông Cầu lơ thơ nước chảy chăng? Cũng chưa hẳn là như thế! Nhưng “em” đã là một hình ảnh cụ thể, thành một “định tính”, ít nhất là trong con mắt và trong sự cảm thông chia sẻ của người “xem hát”, nên người xem hát hôm nay chẳng thể nào mà “vô tư” cho được.
Bốn câu thơ tiếp theo là hình ảnh “em” hát cho người ta nghe, trong đó, có cả “anh” nghe nữa, dẫu rằng có thể là anh đang lẫn vào đâu đó trong đám đông nghe hát và xem hát, mà em cũng vô tình không biết, không hay! Tác giả viết:

“Nón thúng quai thao em thẹn thò che má

Hát đắm say cho đứt ruột gan người”…

Thì “em” cũng nón thúng quai thao như những cô gái Quan Họ khác đấy thôi. Và hát đắm đuối, hát mê say, hát cho chòng chành lúng liếng nghiêng ngả mắt ai, hát cho “đứt ruột gan người”! Quả là một giọng hát có hồn, quyến rũ vô biên. Câu “hát đắm say cho đứt ruột gan người” là một câu thơ hay, đặc tả giọng hát. Một thủ pháp khoa trương không mới, nhưng mà hợp lý, tôn vinh sự mê hoặc của giọng hát đến tột đỉnh. Tịnh không có sầu có oán gì cả, chỉ rặt những nhàn tản đong đưa rười rượi những nhớ những thương, những yêu chết mệt gió mây liền anh liền chị… Nhưng mà sao “nón thúng quai thao em thẹn thò che má”? Sao không phải là “thẹn thùng” làm duyên?Hoá ra là vì “đời tư em trắc trở” rồi. Em có một cuộc đời riêng ngoài quan họ, ngoài câu hát “nhàn tản” hôm nay, nên mới cảm thấy “thẹn thò”. Chỉ có thể dùng từ “thẹn thò”, mới gợi đúng được tâm trạng nhân vật trữ tình, đầy trắc ẩn, sâu kín, “người ngoài cười nụ, người trong khóc thầm” (Nguyễn Du)…

Hai câu cuối, tả nỗi niềm người xem hát:

“Xin gió lạnh đừng lật nghiêng vành nón

Kẻo tôi nhìn thấy nước mắt em rơi”!...

Cuối cùng thì thi nhân đa tình đa cảm cũng không thể nào kìm nén được cảm xúc riêng tư. Anh cầu xin cơn gió lạnh vô tình kia “đừng lật nghiêng vành nón”, cái “nón thúng quai thao” vốn để làm duyên làm dáng, mà với em bây giờ đồng thời là vật dụng che chắn, để em có thể che đi, dấu đi cái sự thẹn thò, cái nỗi đau âm thầm chỉ em biết, và anh cũng vô tình “trót” biết. Hiểu sâu và cảm sâu đến như vậy, nếu không phải là kẻ giàu lòng thương người, sao có được những rung động chân thành, xót xa đến thế!

“Hội Lim” cô đọng và giản dị ở lời, ở câu. Cấu tứ chặt và tình thơ chân thật, gợi nhiều cảm xúc. Hai nhân vật trữ tình chủ thể, gần mặt mà cách lời. Nhưng có những lời ở ngoài lời, những ý ở ngoài ý, thẳm sâu, khiến người ta phải chạnh lòng nghĩ ngợi.

Vũ Đình Minh sinh năm 1944 tại Vĩnh Phúc, xuất thân là một thầy giáo dạy văn. Anh từng là sinh viên khoa Văn ĐHSP Hà Nội, cùng thời với Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Tiến Duật, Ma Văn Kháng, Tô Nhuận Vỹ, Nghiêm Đa Văn, Nguyễn Đình Ảnh… Dạy văn, rồi thành nhà văn nhà thơ, như một sự chuyển hoá tự nhiên, không có gì lạ. Chỉ có một điều không lạ, ấy chính là một chút “thiên lương” (Nguyễn Tuân), là tấm lòng “biệt nhỡn liên tài”, trong sáng và thánh thiện vô cùng! Đó cũng chính là vẻ đẹp của hồn thơ Vũ Đình Minh, ở “Hội Lim”, và ở thơ anh nói chung!

MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU:

TRƯỚC MÙA XUÂN BÃI SÔNG

Mưa thưa hơn và đêm đã bớt dài.

Bãi thoáng rộng, mặt sông thôi phà khói.

Lá ngô chạy, lá ngô non vẫy

Ai hát lên trên mặt buồm phồng

Nắng mơ hồ như có, như không

Chỉ lấp lánh phớt vàng trên mặt lá

Mây mỏng mảnh như là không có

Chỉ dập dềnh bãi mật, dập dềnh sông.

Mùa ngỡ xanh, xanh nhuộm vào lòng

Tim náo động trước cây buồm xa tím.

Bạn bè ơi, mùa xuân vừa mở bến

Sau chặng này rồi ta sẽ buông neo...

Suốt một chiều tôi và gió đuổi theo

Vẫn không kịp lá ngô non vẫy

Lá có gì mà lá xanh đến vậy

Tôi không tin mình lại có ngày già.

Bạn bè ơi, dẫu bao cuộc đi xa.

Dẫu nhiều mùa đông mưa nhàu, nhiều mùa hè nắng cháy.

Vẫn có một mùa xuân chờ ta ngày trở lại

Một màu xanh nhuộm thắm lòng nhau.

Tháng 8/1978.

Ý NGHĨ NGÀY MƯA

Bản các em ở bên kia đèo

Ngày hai bận các em leo dốc

Bài học đổi bằng vô chừng khó nhọc

Trang vở dày theo những nắng mưa.

Thấm lòng tôi những gương mặt trẻ thơ

Mỗi sớm dậy, mưa nhòa đèo Khau Cút

Các em tôi đang bước lầy bước trượt

Tôi ra vào như người thừa chân tay.

Chỉ có một quãng đường chim bay

Mà năm cây số đi về trên đỉnh đèo chất ngất

Học trò lớp tôi quen đi chân đất

Đường rêu trơn mòn móng bấm lên.

Có những chiều tôi đến với các em

Gà gáy dậy, tính đường em đến lớp

Các em đến với từng trang bài học

Chỉ có mỗi con đường này thôi

Ở núi rừng những ngày mưa rất dai

Hạt mưa đập mái tranh nghe bứt dứt

Tôi tựa cửa đếm từng em một

Đang xuống đèo thấp thoáng khoảng rừng thưa.

Trống đánh bảy giờ vào lớp lúc đang mưa

Tôi lên lớp áo em nào cũng ướt

Mái tóc lấm, giở từng trang vở học

Tôi biết tôi không thể nói những lời thừa.

CỔNG LÀNG 

Hết lùm tre ra đồng

Một vòn trời chợt mở

Suốt mùa hè hút gió

Ngan ngát mùi lúa thơm

Lòng ta trong sạch hơn

Trước cổng làng hóng mát

Gió mơn man trong ngực

Tầm mắt nhìn thả sức

Cánh đồng ta vãi gieo...

Cổng làng như tình yêu

Không ra là thấy nhớ

Ở ngoài kia là lúa

Sậm sình như trẻ con

Huơ huơ tay lá non

Nước đầy hay nước cạn?

Đang thấp tho ngoi đòng

Nhãng một ngày sâu cắn

Mai rạc như ruộng rơm

Ngày không ra với đồng

Nắng chừng không tắt được.

Cổng làng như hò hẹn

Của bao nhiêu ngõ sâu

Đêm phải lòng mặt nhau

Sáng ra đây là gặp

Sóng chạy dài tít tắp

Xanh ngợp màu lúa xanh

Đường em đến cùng anh

Trên bờ hai vụ lúa...

Cổng làng như khung cửa

Mùa nối mùa vào ra

Gặp kỳ mưa bão xô

Dấu chân in chậm chuội

Đất nẻ mùa nắng lụi

Bụi quẩn chân người đi

Mùa gặt bội thu về

Cọng rơm vương vàng óng

Trăng vào theo lối cổng

Vàng tươi trên sân rơm.

Người về đến cổng làng

Tin đã vào cuối ngõ

Chén mừng ngày gặp gỡ

Chợt thương bạn không về

Cổng làng như mắt mở

Dãi dầu vầng trăng khuya.

Làng nối với làng quê

Thành rộng dài đất nước

Sáng sáng ra cổng làng

Tầm mắt nhìn thả sức

Gió rân rân trong ngực

Diết da mùi lúa thơm.

Tháng 7/1978

SANG NĂM CON LÊN BẢY

Cho Thắng

Sang năm con lên bảy

Cha sẽ đưa tới trường

Giờ con đang lon ton

Khắp sân vườn chạy nhảy

Con chuồn chuồn bay mãi

Dưới vòm trời lá xanh...

Mở sách chỉ xem tranh

Chuyện cha không đủ kể

Góc vườn mùa hoa khế

Chờ đại bàng về ăn

Cây thị ở đầu sân

Quả sẽ rơi vào bị

Con chim khuyên bé tí

Biết nói lên tiếng người

Cây giữa bạn bè cây

Buồn vui như người đấy

Chỉ mình con nghe thấy

Tiếng muôn loài với con...

Mai rồi con lớn khôn

Chim chẳng còn biết nói

Gió chỉ còn biết thổi

Cây chỉ còn là cây

Đại bàng chẳng về đây

Đậu trên cành khế nữa

Chuyện ngày xưa, ngày xửa

Chỉ là chuyện ngày xưa...

Đi qua thời ấu thơ

Bao điều bay đi mất

Chỉ còn trong đời thật

Tiếng người nói với con

Hạnh phúc khó khăn hơn

Mọi điều con đã thấy

Nhưng là con giành lấy

Từ hai bàn tay con...

Sang năm con lên bảy

Cha sẽ đưa tới trường.

HỘI LIM

Tôi trót biết đời riêng em trắc trở

Nên hội này xem hát chẳng vô tư

Nón thúng quai thao em thẹn thò che má

Hát đắm say cho đứt ruột gan người

Hát như thể cuộc đời toàn nhàn hạ

Chỉ để yêu, để nhớ, để thương thôi

Xin gió lạnh đừng lật nghiêng vành nón

Kẻo tôi nhìn thấy nước mắt em rơi.

1988

BÂY GIỜ MÙA THU

Gió tháng tám vu vơ rồi sẽ thổi về
Cánh bãi sẽ ngô mềm vai áo
Lá sẽ mượt sau những ngày giông bão
Nhịp tim mình rồi mạch lạc như xưa...
Sẽ đến ngày tóc mình ngả vào thu
Hoa bèo tím chẳng mong manh như trước
Chim nhạn sẽ bay về thưa thớt
Cay đắng phai dần thành những bâng khuâng
Cây phượng dãi dầu lại trổ lộc vào xuân
Búp xanh nõn nhắc hồi làm mầm biếc
Thời nông nổi sẽ qua, dẫu có những nuối tiếc
Dễ gì quên như mọi chuyện cũ càng.
Giá được nguôi quên sau bao nỗi giận hờn
Thì đêm sẽ chẳng kéo dài đến thế
Sợi tóc mềm kéo qua thời trẻ
Sẽ phai màu sau mưa nắng, đấy em.
Bây giờ đã vào thu, nhịp tim đập bình yên
Anh lại nhớ mùa hè nông nổi ấy
Hoa bèo tím mỏng manh lắm đấy
Nhưng điều này chẳng nói với hai ta...

MƯA TRƯỚC CỬA NHÀ

Đêm nghe mưa, biết cây đã nhú chồi
Sáng mở cửa, hoa vườn nhà nở đỏ
Nhìn mà thương, cây mỡ màng gân lá
Cành xoan gầy đã lảnh lót tiếng chim
Cây hồng gãy đã xanh thêm đọt trổ
Mưa dịu dàng, mưa độ lượng như em.
Tuổi của mình trầm tĩnh trước mưa êm
Để mưa thấm vào lòng bao kí ức
Mưa làm cũ bao nhiêu ngày rét mướt
Tất cả như là mới sinh ra…
Giá tóc mẹ cũng thể xanh lên được
Mưa ơi mưa, mưa rơi trước sân nhà.
Mùa xuân này em ở biên giới xa
Mâm cơm trống một khoảng nhìn của mẹ
Cha chẳng còn để ngồi nghe anh kể
Những dặm đường từng rét mướt mùa đông
Chị tần tảo, bàn tay thêm chai nẻ
Ngói đỏ hồng, gian bếp mới xây xong.
Nồi bánh thơm mùi khói lá dong
Mẹ ngồi giữa bi bô đàn cháu nhỏ
Mẹ lặng lẽ như bếp than mỏng mềm như ngọn lửa
Có thể nấu chín cơm, có thể đốt cháy rừng
Nụ cười mẹ bao nếp nhăn vất vả
Làm làn mưa tươi tốt cả chúng con…
Hoa đào đỏ như tờ lịch mới
Ý nghĩ lên tươi tốt một đầu ngày
Mưa xanh biếc, giăng mềm như sợi khói
Ấm như tay và mát như tay
Muốn làm cây để được mưa tắm gội
Muốn làm mưa xanh tốt những mầm cây.

Xuân 1981

VỀ THĂM TRƯỜNG CŨ  

Tặng trường THPT Yên Lạc 

Không phải là thợ xây để thăm lại ngôi nhà

Biết độ bền vữa vôi mười năm trước

Tôi trở lại nơi xưa từng dạy học

Bâng khuâng nhiều biến đổi của thời gian.

Cây tôi trồng đã rợp một góc sân

Mái tranh cũ đã thay bằng mái ngói

Khu tập thể nhiều thầy cô giáo mới

Bạn bè xưa chỉ còn lại đôi người.

Không thể tìm chút dấu vết của tôi

Rằng nơi đã rất nhiều đêm tôi mất ngủ

Nơi tôi đã tốn rất nhiều mực đỏ

Rất nhiều lời, nhiều phấn trắng ở đây.

Tôi đã thành người lạ của trường xây

Người lạ của các em đang đến lớp

Có sao đâu học trò mười năm trước

Đã mang đi thương nhớ của tôi rồi.

Tôi ngồi tựa vào cây, cây mát chỗ tôi ngồi

Nhẩm bài hát của các em ngày cũ

Biết không thể tìm mình trong quá khứ

Tôi nghĩ về nơi các em đến hôm nay.

Cây đã lên chồi biếc của cây

Các em đến với điều em vẫn ước

Lời tôi nói với em mười năm trước

Có lặn vào công việc của các em?

Thời gian ơi, nếu tôi có thể tin

Lời tôi nói, đã thành em một chút

Tôi sẽ xin được nhiều đêm thao thức

Để gặp mình trong những tháng năm sau.

Tam Hồng 1984

NHẮN NHỦ

Anh đừng nói gì thêm nhé,
Để em tự biết thì hơn
Em sợ những điều hoa mỹ
Mà đời thì lại giản đơn.
Mùa xuân có nói gì đâu,
Mà lá mà chồi cứ biếc
Mà hoa cứ tươi thắm thiết
Mà trời cứ thăm thẳm xanh.
Đừng nói gì thêm nhé anh,
Chúng mình bên nhau tin cậy
Tình yêu như mùa xuân ấy
Lặng thầm tươi tốt cho nhau.

CÁNH ĐỒNG CHIỀU MÙA GẶT 

Cọng rơm vương rối bận vụ mùa

Nắng đã tắt trên đồng, chiều xuống vội

Giờ là lúc đất duỗi dài thư thái

Gốc rạ vàng phả tím khói sương lam.

Vầng trăng non trên ngọn muỗm suộm vàng

Tôi chợt thấy lúc vô tình bắt gặp

Em nhìn tôi thoáng thôi rồi biến mất

Để cho chiều dìu dịu ngấm lòng tôi.

Xe lúa khuất xa còn vọng lại tiếng cười.

Hương mùa gặt chừng thơm hơn dạo trước

Đàn ri đá rập rình bay mải mốt

Hát đi cây chiều tím cả đồng rồi.

Chiều có gì tha thiết thế, chiều ơi

Chiều như những buổi chiều tôi đã gặp

Bếp lửa bập bùng, đêm Trường Sơn rét mướt.

Bạn bè ngồi ôm súng vẫn hằng mơ.

Và tôi tin ở một sự bất ngờ

Đồng đội đã lại cùng tôi sóng bước

Trên cánh đồng trăng gần như hái được

Giẫm lên từng gốc rạ nhuốm sương lam.

Tháng 5/ 1977      

MẸ 

Buổi trưa đi làm về

Mẹ áp con vào ngực

Tim mẹ đập rõ nhất

Ở nơi giành nuôi con.

Nắng mưa manh áo sờn

Nón mẹ che trước ngực

Nơi áo ít bạc nhất

Cho dòng sữa không chua.

Bàn tay nhỏ con xoa

Khô mồ hôi trán mẹ

Hai bàn chân bé tí

Đạp mềm lớp chai tay

Con là dòng mương mát

Giữa hai bờ nắng ong

Giữa sáng chiều áo ướt

Con là bếp nửa hồng

Lúc ôm con vào lòng

Ý nghĩ đi xa nhất

Mọi gian lao tất bật

Lại nhẹ nhàng như không.

Tháng 3/ 1974

ĐÊM THỨC VỚI CON

Em bồng con, thức suốt canh thâu

Trời trở gió, con không chịu ngủ

Đêm dài quá, em ngồi cho con bú

Bóng em ru lay động cánh màn

Ai cũng khen anh biết chăm con

Mua mũ, áo, đồ chơi ngày về nghỉ

Nhìn em bồng con, anh biết mình hời hợt thế

Lúc khoe con mau lớn với bạn bè.

Đất nước ru con, gió vỗ cành tre

Con sông xa tiếng trong và mát.

Đêm yên tĩnh không còn bom giặc

Đên dành cho giấc ngủ con ngoan…

Thức trong chiều sâu sắc của thời gian

Anh lại thấy mình còn hời hợt

Khi anh khen lúa đồng chắc hạt

Có nghĩ đâu lưng mẹ sớm còng.

Thay phiên em anh ngồi bồng con

Giọng khe khẽ chiều con vòi quấy

Lời ru ngắn mà  đêm sao dài vậy

Bao bài hát ru cho đủ một đêm này?

Mai sau, mai sau… ngỡ thể một vươn vai

Con sẽ lớn phổng phao dáng vóc

Lời ru lặn vào trong veo ánh mắt

Lại hiện vào vầng trán mẹ nếp nhăn.

ÔNG GIÀ NGỒI DƯỚI VÒM CÂY GẠO

Cổng làng tôi mở ra phía đê. Con đường làng nối ra đê trông như một khúc cây chống cho mặt đê cao sừng sững. Mùa khô con đường đắp trắng bụi phù sa. Hai hàng cây xoan khẳng khiu không còn một mẩu lá, nửa thân dưới cong sứt vẹo vì lũ trẻ ham chơi hay buộc trâu lại, rồi bỏ đi đánh đáo. Mùa mưa, đường lồi lõm vết chân trâu, vết bánh xe bò, ngồi trên xe đạp xóc tấy vào gan ruột. Hàng xoan trở lá xanh biếc trên thân cây cằn trông như những cây cảnh.Chỉ có một cây gạo to cao, vạm vỡ, bốn mùa xum xuê lá.Vào tháng ba đi xa hàng cây số đã thấy vòm cây đỏ ối màu hoa.

Hầu như chiều thứ bảy nào về, tôi cũng thấy ông lão ngồi dưới gốc cây gạo với đống nan rổ đang đan dở. Ông thả trâu, tranh thủ lúc trâu ăn, đan ít rổ rá bán lấy tiền uống rượu. Ông vẫn mua rượu của bà lão ở quán đầu làng. Với bạn già, ông gọi cái thứ nước cay cay ấy là “thuốc lú”… uống cho lú lẫn, bọn trẻ chăn trâu rất thích ông. Chúng trông hộ ông con trâu cà béo mập. Bù vào ông đan cho chúng những cái giỏ cá nom thật vững chắc và xinh xẻo.

Ông già trông quắc thước, cao lớn, cặp lông với mày rậm với đôi mắt hấp háy nom thông minh đến tinh quái. Ông biết tinh vi mọi chuyện của làng. Chiều nào về, tôi cũng thích tạt vào chỗ ông ngồi hút thuốc. Cái điếu cày của ông rõ kêu. Với gia đình tôi ông là chỗ thân cận. Lúc ít tuổi, ông là học trò của bố tôi, rồi sau lại đến lượt các con ông. Con một ông giáo, tôi cũng dễ được nể trọng và đối xử hậu hĩnh. Có bánh thuốc lào ngon, ông hay dành phần tôi. Nhìn tôi rít một hơi dài, thả làn khói trắng đục đặc sách, mắt lờ đờ say, ông cười một cách thích thú. Ông kể cho tôi những ai đi công tác xa vừa về, những ai ăn nên làm ra, còn cái ngữ nào thì đáng về đuổi gà cho vợ từ lâu rồi…

Người làng tôi nổi tiếng có hoa tay, đi làm ăn thiên hạ cũng nhiều. Vào những ngày vãn việc đồng áng, các bác thợ mộc, thợ nề, phó cối… thi nhau gồng gánh dao bay, cưa đục đi nghề. Và khi lúa đã sẫm hạt, hoặc áp tết trở về, vừa chợt xuống đầu dốc thế nào cũng được ông lão níu lấy hỏi “Thế nào, khá đấy chứ”? Các bác thợ tòng teng gánh đồ nghề, có đèo thêm ít món ăn được mua làm quà đón tay cho vợ con, nét mặt hân hoan nhưng giọng nói lại quá ư khiêm tốn: “Cám ơn ông hỏi thăm, cũng kiếm được cho cháu vài cân gạo xấu…” Ông lão nheo mắt nhìn theo, cái miệng cười, sứt hai chiếc răng cửa non rõ hóm hỉnh. Còn các cô cậu học sinh, sinh viên mới ra trường, ăn mặc rõ oách về làng, đi ngang qua chào ông lão, sẽ được hỏi “Chào cậu cả! Nào, thử xem cậu đã bêu xấu làng mình đến đâu rồi”? Hỏi thế, nhưng cụ cười thì lại hết mực hồ hởi, bao dung.

Quanh năm ông già thả trâu, ngồi đấy, như cái trạm thường trực của làng.

Có lần, chính tôi thấy ông lão túm tay anh chủ nhiệm trẻ, mắt hấp háy hỏi hết sức thân mật:

- Thế nào, dạo này các chú mày đã chuyển chỗ ăn uống đến những nhà nào rồi? Anh chủ nhiệm mặt ngay thuỗn, đứng như trời trời trồng, giọng ú ớ:

- Bác bảo chuyển cái gì cơ?

Ông lão cười

- Tớ còn lạ gì! Trước, các chú mày chè chén với nhau suốt ở nhà kho.Giờ, sợ mang tiếng, chuyển hết nhà này đến nhà khác để che mắt thiên hạ, chứ gì? Chà, miếng ăn…

Ông lão buông lửng giữa câu, thở dài, lắc đầu bỏ đi, hờ hững như quên phắt anh chủ nhiệm đang mặt đỏ tía tai, miệng ấp úng như ngậm hạt thị.

Lại một lần nữa ông túm tay cậu kế toán trưởng:

- Vụ phân đạm vừa rồi, chú mày được chia mấy tạ?

Chột dạ, cậu kế toán sẵng giọng

- Bác bảo phân đạm nào?

- Thì đơn vị bộ đội họ đổi phân đạm lấy hai cân tư ngô, thế mà cậu lại thông báo cho xã viên những hai cân sáu ấy.

- Ai bảo bác thế? Bác đừng hồ đồ... Bác không có quyền. Nếu cần bác cứ xem, tất cả đều có chứng từ hóa đơn, hợp đồng....

Ông lão đã nóng bừng mặt, nhưng vẫn cười cười:

- Chú mày đừng to tiếng, người ta xúm đến chả lợi gì cho chú cả. Vứt mẹ nó cái hợp đồng ấy đi. Một chữ ký, ai ký mà chả được? Cái khó là ở cái bụng dạ mình đây này!.

- Xem ra, vì thế mà một số vị thường nhập nhèm trong ban quản trị không thú ông lão lắm. Nhưng bọn trẻ con và các ông già thì lại thích ông. Ông biết bao nhiêu là sự tích của làng. Từ tên các vị thánh thờ ở các  đền đình làng, đến mực nước cao nhất từ thời thượng cổ. Rồi chuyện cái bãi non bây giờ xưa là bạt ngàn lau sậy ra sao. Trong bãi sậy ấy có những chim gì, rắn gì, ếch gì... Chỉ cần một con dao, một cái bật lửa, là có thể yên chí sống ở cái bãi sậy đó hàng năm, không chết đói. Vào lúc lúa đồng đã gặt, đàn trâu tha hồ ăn rông, bọn trẻ xúm quanh ông lão, hóng chuyện. Ông kể cho chúng nghe về những người lừng lẫy trong làng, có vị là trung tá, đại tá, những thần đồng học giỏi giờ là tiến sĩ, bác học...

Với danh sách những người hiếm hoi ông hay kể đến, tôi thấy họ thật vinh dự, như được xếp vào cuốn biên niên sử của làng, cuốn biên niên sử ghi bằng... miệng!

Có điều, bọn trẻ không biết rằng chính ông cũng đã từng có một thời là anh hùng, lừng lẫy trong làng.Nhưng các cụ già thì biết.Có khi các cụ thích ông cũng vì thế.

Đúng ra người ta phải gọi tên ông là ông Nhu - theo tên người con trai cả của ông. Nhưng khắp làng ai cũng vẫn gọi ông là ông lão Cần, tên cúng cơm của ông. Ở nông thôn, khi có con, người ta hay gọi thay bằng tên con. Như thế nghĩa là cha mẹ đã trút tất cả cho con những gì mình có rồi: Của cải, tâm lực, rồi đến cả cái tên mình nữa. Nhưng những người nổi tiếng trong làng, thì dù đã già cả, người ta vẫn gọi bằng cái tên cúng cơm, chứ không gọi tên con. Như thế cũng lại tức là của nả, tâm sức thì có thể trút hết cho con, nhưng cái anh hùng tài ba lừng lẫy thì các con phải tự làm lấy, không cha mẹ nào làm hộ được. Thế mới biết, cái văn minh thôn dã cũng hết sức công bằng, sòng phẳng.

Hồi chống Pháp mới thành công, tụi nhóc chúng tôi nghịch như quỷ sứ, đứa nào cũng đen nhẻm, tóc cháy nắng há hốc miệng để nghe những sự tích kỳ lạ về anh Cần. Bây giờ, chúng tôi đã đứng tuổi, có người thành anh hùng, có người thành bác học, không ai biết rõ trong máu mình có pha với tỷ lệ bao nhiêu những câu chuyện kể về anh Cần, nhưng ai cũng thấy là có.

Hồi ấy, làng tôi là làng tề, có bốt Tây, bốt hương dõng, nhưng cả cái bãi sậy bạt ngàn bấy giờ là khu căn cứ du kích. Bọn Tây, bọn tề ngụy trong làng đều khiếp vía khi nghe tên Lê Cần. Đó là cái tên hay ký dưới các bản cảnh cáo chữ viết nghuệch ngoạc nhưng lời lẽ đanh thép bỏ vào túi áo treo ở tận đầu giường bất kỳ tên tề ngụy gian ác nào. Và sau khi có bản cảnh cáo đó một thời gian, thỉnh thoảng lại có tên bị mất tích, như bị ma bắt, bị trùng mang. Lê Cần có tài xuất quỷ nhập thần, không biết đâu mà lần. Bọn giặc điên lên quyết bắt sống anh. Một lần chúng đi tuần, thoáng thấy anh trong bãi ngô, chúng vây xiết lại, thì Lê Cần như có tài thăng thiên độn thổ, biết mất tăm tích. Chỉ thấy những người đàn bà khênh vào tận buồng mới giở ra và... Lê Cần chui lên, đầu tóc đầy râu ngô, cười tít mắt với hai cô gái mồ hôi mồ kê nhễ nhại. Một trong hai cô gái ấy sau này là bà Cần.

Thế rồi, cuối cùng chúng cũng bắt được anh. Chúng lôi anh ra sân đình tập trung cả làng lại. Gậy tre tươi xếp đống và chúng quật anh tới tấp. Trước anh còn kêu la, nhưng sau chỉ nghiến răng, trợn mắt lăn lộn trong trận mưa đòn, không một lời khai. Thằng Tây lắc đầu, quát lính thúc Lê Cần ra bờ sông. Mặt mũi sưng vù thâm tím, miệng tứa máu, anh khấp khiễng bước. Đến bờ sông, nơi có vực xoáy, chúng hô đứng lại. Đoàng! Gần như cùng với tiếng nổ, Lê Cần đổ nhào xuống sông. Bọn lính chạy tới bờ sông xem, chỉ thấy nước xiết ngầu đỏ, yên trí quay về.

Hai hôm sau, khi chị Cần sắp mâm cúng ba ngày cho chồng, thì Lê Cần lại lù lù về. Chị rủn cả người, ngỡ là ma hiện hình, ú ớ định kêu, nhưng Lê Cần đã kịp bịt miệng chị lại. Thì ra anh đã nhanh hơn bọn nổ súng một tích tắc. Lặn một hơi ra giữa dòng chảy, một hơi nữa, anh cập bờ bãi sậy.

Chỉ ít ngày sau đấy, bọn tề ngụy lại thấy xuất hiện những bản cảnh cáo, nét chữ nguệch ngoạc ký tên Lê Cần. Chúng cho là làng tôi có ma quỷ. Có thằng Tây đòi quan trên xin đổi đi bốt khác. Có tên tề ngụy đã trốn biệt, mãi ngót ba mươi năm sau, miền Nam được giải phóng, mới biết tin nó đã vào bán hàng phở tận trong Sài Gòn!.

Con người lừng danh ấy, bây giờ tóc bạc trắng xóa, đang ngồi tỉ mẩn, chuốt từng chiếc nan rổ dưới gốc gạo. Nhiều lúc, tôi cứ nghĩ, lý ra ông phải làm công việc gì danh giá trong xã mới đáng. Có lần tôi bảo ông:

- Ông có nhiều công lao thế, mà sao cũng chả được...

Ông già tỏ vẻ không hài lòng với nhận xét của tôi:

- Được chứ! Được độc lập. Được huân chương. Được ruộng đất, vườn tược...

- Là cháu bảo đáng lẽ xã phải xếp cho ông một công việc gì đáng kể từ lúc ông còn trẻ cơ...

Mắt ông già hơi đỏ lên vì men rượu, bỗng nhiên mơ màng một cách ngây thơ:

- À, có đấy! Sau hòa bình lập lại 1954, các anh ấy bố trí tôi làm xã  đội trưởng. Nhưng chỉ được một năm tôi thấy họp hành toét cả mắt, lại công văn giấy tờ toàn chữ đánh máy rối mù cả lên, thế là tôi xin chịu! Tôi  hợp với cái vó bè, với con dao đan lát hơn.

Ông già cười thành thực. Mái tóc trắng ánh lên dưới vòm hoa gạo đỏ rực mùa tháng ba, làm khuôn mặt ông trở nên hồng hào, thanh cao đến kỳ lạ.

Một chiều thứ bảy về, tôi không thấy ông lão ngồi đan lát dưới gốc gạo. Bóng cây gạo thành trơ trọi, hoang trống, như cổng ngõ nhà mình tuềnh toàng, không ai đóng khép vậy. Đúng vào hôm giỗ bố tôi, tôi muốn mời ông lão đến. Tôi bồn chồn hỏi lũ trẻ chăn trâu, chúng bảo ông lão đi chơi nhà bạn già, xưa cũng là du kích ở làng bên đã mấy hôm nay. Sau tôi mới biết là ông lão bỏ đi vì giận con ăn ở tệ bạc. Ông có những ba con trai. Hai người con thứ thấy rõ việc phụng dưỡng bố già không phải là việc của mình mà là việc của ông anh cả. Vì ông anh cả đã được hưởng vườn tược của bố để lại. Cả Nhu cũng giàu có, nhưng khốn nỗi mọi việc lại ở nơi cái chị vợ. Chị vợ giỏi giang quá, thao lược quá, lấn át chồng. Nhà ngói sân gạch đề huề do tay chị ta gây dựng. Anh Nhu chỉ cung cúc cùng con đóng vai làm công điểm, còn chị ta thì giang hồ chợ búa. Đi thì thôi, hễ về đến nhà là chị ta quát tháo, sai phái rối mù cả lên. Cả nhà ai cũng là “đồ ăn hại”, dĩ nhiên là cả ông bố chồng! Anh Nhu đánh bài nín thinh. Anh vốn có máu sợ vợ. Giàu có, nhưng chị Nhu tính đếm cò kè. Chỉ thích mua sắm, nhà lỉnh kỉnh những tủ chè, tủ lệch, giường tây, đồng hồ... mà bữa ăn lại rau dưa, quá nghèo. Chị lê la sang nhà xóm thẽ thọt: “Ông em ấy mà, già thế mà bữa bốn bát cơm, hết veo, lại mấy củ khoai tráng miệng nữa, mới lửng diều”. Kể ra cái sự ăn uống, người kể xấu nhiều, chứ ông có gì mà xấu hổ? Nhưng nghĩ nó cực. Đã đến tuổi nhờ cậy con, mà miếng ăn nó cũng đếm từng bát... Có lúc nghĩ thương số phận trớ trêu ông ông lão, tôi hỏi:

- Xã lâu nay họ có chú ý đến ông không?

- Chú ý thế nào cơ?

- Những ngày hăm bảy tháng bảy chẳng hạn...

Nét mặt ông lão khi ấy dãn ra hệt như lúc nhìn tôi hút thử một điếu thuốc lào ngon ông vê cho:

- Thế giả thử chú là chủ tịch xã thì chú sẽ chú  ý đến tôi thế nào nào?

Tôi thừ người, ngẫm nghĩ, rồi cũng ớ ra. Ừ, mà thật. Ông không phải thương binh, những đòn tra khảo của giặc hồi ấy chẳng để lại dấu vết gì lắm trên thân thể cường tráng của ông. Dĩ nhiên, ông cũng không phải là liệt sĩ, vì ông đã kịp nhào xuống sông một tích tắc trước khi đạn giặc nổ.Còn như trợ cấp khó khăn, gia đình ông lại được tiếng khá giả, trợ cấp nỗi gì? Chuyện con dâu hư đốn lại là chuyện riêng. Có pháp luật nào bắt con cái phải nuôi bố mẹ cho lễ độ, cho no đủ?

Thấy tôi đần mặt ra, ông đắc ý:

- Chú mày đã chịu chưa nào? Cái gì cũng để cho xã, thì xã có là cái đầu tầu hỏa cũng không kéo nổi! Con mình có hư dại, mình chịu, kêu vào đâu?

Thế đấy, kỳ này ông lão bỏ đi chơi chắc là chị Nhu lại riếc móc gì ông lão nữa đây. Có lần, ông đã mắng con dâu, chị ta liền cãi lại to tiếng hơn. Mắng nữa, chị bù lu bù loa ầm ĩ, kể công, kể của. Cái thứ đàn bà mà đã đành hanh, đanh đá thì có mà giời bảo! Miệng cứ như cái còi tàu cực tốt, hơi tí là đã hét vang lên rồi.Đất chả chịu giời thì giời chịu đất vậy. Chẳng lẽ ai lại xui con bỏ vợ bỏ chồng? Thế là giận quá, uất quá, ông lão chỉ tìm cách đi chơi cho khuây khỏa...

Khổ thân ông lão. Không mấy người hết lòng vun đắp cho con như ông. Vợ mất, ông ở vậy nuôi con. Suốt sáng chí tối, quanh năm quanh tháng lặn lội với chiếc vó bè, với con thuyền nan, kiếm cá. Cũng có lần người ta đồn ông sắp lấy vợ kế. Bà Nụ lúc cũng chỉ xấp xỉ bốn mươi. Bà góa chồng. Tuổi bốn mươi nhưng trông bà vẫn còn xuân sắc lắm, người đậm đà, môi ăn trầu cắn chỉ, lông mày lá dăm, mắt ướt như chưa hết thời con gái. Bà hay ra mua cá ngoài bè vó của ông lão, mua rõ sớm rồi lên chợ bán. Mua đã đắt rồi, thế mà có hôm về còn trả thêm tiền. Sau ông lão mới ớ ra biết là bà chỉ cốt đi bán hộ, chứ lời lãi gì? Ông không chịu. Nhưng bà làm mặt giận, mắt như có nước. Lý lẽ của bà như thế này: “Ông chả biết gì cả! Chả lẽ tôi lại ăn bớt ăn xén của các cháu ư?” Ông lão cũng quý bà lắm. Có hôm ông đánh thuyền đưa bà Nụ ra tít tận vó bè lấy cá. Họ ngồi với nhau rất lâu. Chỉ thấy lúc bà Nụ lên bờ, mắt đỏ hoe, ông lão nhìn theo hút bóng bà đi, thở dài. Cái sự là ông không thể đi thêm bước nữa được, con cái nó khổ ra... Mãi sau này, ngồi hút thuốc lào vặt với ông ở gốc gạo, tôi thấy khi bà Nụ, đã là một bà già, đi qua, ông vẫn hỏi han chu đáo lắm, ánh mắt nhìn trẻ trung như thời xuân còn đọng lại, thoáng chút nhớ nhung hối tiếc. Bà Nụ thì nhìn ông như trách móc...

Ông cố lòng cho con ăn học. Ông nói rằng đời ông, ăn học đã đứt gánh vì nghèo cực đã đành, giờ phải cố cho con. Không mấy người hiếu học như ông. Tết nào ông cũng mang phong chè lam bọc trong giấy hồng điều đến lễ tết thầy giáo. Cho đến những Tết gần đây, bố tôi đã mất, ông không quên mang thẻ hương đến cúng cụ.Với bố tôi, ông thưa gửi lễ phép, đúng phận học trò. Ông nhờ bố tôi hết lòng dạy dỗ con ông. Nhưng khốn nỗi ông suốt ngày bận với cái vó bè ngoài sông, có ngó ngàng gì đến con cái được? Thành thử, người dạy gắng mấy mà người học biếng nhác cũng đành chịu. Các con ông đã mang tiếng ù lì ở các lớp học. Chúng bỏ học dần. Thế là việc học hành của các con ông cũng đành dở dang, đứt gánh nốt. Con dại, cái mang. Lúc còn trẻ thì không lo, giờ, đến tuổi già rồi nó mới đổ đốn ra hết lượt, thật khổ. Thế mới biết dao sắc không gọt được chôi, là vậy...

Giá biết thế này ông lão cứ lấy quách bà Nụ hồi xưa thì lại xong.Tuổi già có bầu có bạn, nương tựa vào nhau mà sống. Nhưng con người ta hạnh phúc nhiều khi cũng chỉ dám hưởng dè xẻn. Cái gánh việc đời nó nặng quá, sâu quá, chả mở mắt ra được mà nghĩ đến mình...

Đang ngồi nghĩ lẩn thẩn, về ông lão, thì đùng một cái, đã thấy ông lão lù lù giữa sân, bước vào nhà, tay cầm chai rượu, tay cầm thẻ hương, ăn mặc rõ chỉnh tề. Tôi mừng quá, luýnh quýnh cả lên:

- Cháu tưởng ông còn đang bận đi chơi xa...

- Ông lão cười, hàm răng hở ra nom đến phúc hậu:

- Ấy, cũng định đi chơi vài ngày cho khuây khỏa. Nhưng lại sực nhớ hôm nay là ngày giỗ cụ, về thắp hương cho phải phép con cháu...

- Tôi ứa nước mắt đỡ chai rượu từ tay ông lão, đặt lên mâm cúng bàn thờ, rút ba thẻ hương thắp để ông sửa lễ. Cảm động vì tấm lòng thủy chung của ông một phần, thương nhớ bố một phần, lại quý trọng đời một phần nữa...

Tàn hương, tôi hạ cỗ mời ông lão uống rượu. Ông lão ép vợ tôi cùng ngồi, nhưng cô ấy chỉ xin được đứng để hầu rượu ông, nghĩa là tìm thêm những món gì dễ nhai để ông gắp, hay vài lá rau thơm, quá ớt, ít nước mắm. Tôi nhìn vợ tôi, tỏ sự biết ơn và đồng tình. Ông lão có vẻ hả lắm, lại cảm động nữa. Uống cạn chén thứ nhất, nét buồn hiện lên làm gương mặt ông tối lại:

- Cụ nhà ta quy tiên thật mát mẻ. Đời mình đã trọn vẹn rồi, mà con cái cũng nên người nhân nghĩa...Còn tôi

  Ông lão buông lửng giữa câu. Tôi nhìn nét mặt thoáng vẻ bất lực của ông già, lòng cay đắng, xót xa. Tôi rót thêm vào đầy chén của ông. Uống cạn chén thứ hai, ông khà một cái, giọng nói trở nên giãi bày, tiêu dao:

- Cái thời loạn, trai anh hùng là phải đi đánh giặc, đã đành rồi. Nhưng bây giờ, trai anh hùng lại phải như chú, như cô đây. Có với cô cũng làm ông giáo, bà giáo cả, cố mà rèn rũa cho học trò, cho con cái nên người. Cái khổ cái nghèo thì mình còn chịu được, còn cố sức mà làm ăn, mà vượt lên, chứ cái luân thường đạo lý mà hỏng, nó hành mình, thì còn khổ gấp trăm lần, khể đến đời con cháu mình. Quy ra, cũng chỉ là ở sự lòng tham. Con cái tôi hỏng cũng vì tham gia. Con cái tôi hỏng cũng vì tham quá. Tôi mang tiếng lắm điều, hay nói mấy chú ở Ban quản trị đây ăn uống, bớt xén của bà con, cũng vì lo cái lòng tham ấy nó hành, nó làm cho người ta mất cái tình người, mất luân thường đạo lý đi. Chứ chú bảo, các chú ấy ăn uống, bớt xén thì cũng có phải chỉ vì thế mà bà con nghèo đâu? Đã ăn cắp, đã tham lam, nó còn sinh trăm sự khác...

Ánh mắt ông lão trở nên xa xăm u uẩn. Con người như thế, buồn vui, sướng khổ, thượng vàng hạ cám đã trả rồi... Bởi vậy, nỗi buồn lo của ông thật thấm thía.

Chiều hôm sau, trên đường sang trường, tôi lại thấy ông lão ngồi dưới gốc cây gạo, lũ trẻ bâu quanh ông, tròn mắt nghe ông kể chuyện. Chắc ông lại đang kể về cái bãi sậy, hay là những người lừng lẫy trong làng, có vị là tướng tá, có những thần đồng học giỏi giờ là tiến sĩ, bác học... Vị nào cũng có một thời trẻ con như chúng với những chi tiết hài hước, hóm hỉnh. Nhưng cái quan trọng là cậu nào cũng là những đứa bé có chí khí, cư xử ăn lời cha mẹ. Một tốp các ông thợ gồng gánh đi qua, ông lão ngẩn lên nói một câu gì đó, cười hở hết cả hàm răng thiếu hụt. Vòm hoa gạo ánh lên trên gương mặt thâm trầm tôi đã thấy chiều qua. Ánh mắt long lanh, tinh quái...

Không hiểu sao, cứ thấy ông lão ngồi ở đấy, là tôi lại thấy ấm cúng, yên tâm. Như cái cổng ngõ nhà mình đã có người khép mở. Như cái làng mình có một nơi thường trực đáng tin cậy để hỏi han tâm sự....

VŨ DUY THÔNG

- Họ và tên khai sinh: Vũ Duy Thông

- Sinh năm: 1944

- Bút danh: Thi Vũ, Duy Vũ

- Quê quán: Thôn Yên Bài, xã Tự Lập, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là ngoại thành Hà Nội)

- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (từ 1982)

- Tác phẩm chính đã xuất bản:

* Nắng trung du (Thơ, 1997)

* Những đám lá đổi màu (Thơ, 1982)

* Tình yêu người thợ (Thơ, 1987)

* Gió đàn (Thơ, 1989)

* Trái đất không chỉ có một người (Thơ, 1991)

* Chối từ cô đơn (Thơ, 1998)

* Một trăm bài thơ (Thơ, 1999)

* Và cuộc đời sẽ cứu rỗi (Thơ, 2003)

* Cái đẹp trong thơ kháng chiến Việt Nam 1945-1975 (Nghiên cứu văn học)

* Ai là bạn tốt (Truyện thiếu nhi, 1978)

* Cây bưởi ngây thơ và con bướm sặc sỡ (Truyện thiếu nhi, 1980)

* Chú tôm gõ mõ (Truyện thiếu nhi, 1981)

* Về thăm bà nội (Truyện thiếu nhi, 1989, 1993)

* Thỏ rừng hóa hổ (Truyện thiếu nhi, 1988)

* Chiếc kẹo tàng hình (Truyện thiếu nhi, 1987)

* Mèo con và cáo đỏ đuôi (Truyện thiếu nhi, 1983)

* Cuộc phiêu lưu của ong vàng…

- Giải thưởng văn học:

* Năm 1969, được giải trong cuộc thi thơ lần đầu của báo Văn Nghệ.

* Hai lần được giải thưởng của Nhà xuất bản Kim Đồng về truyện ngắn dành cho thiếu nhi, 4 lần được giải thưởng kịch bản phim hoạt hình tại Liên hoan phim Việt Nam, Liên hoan truyền hình Việt Nam.

- Suy nghĩ về nghề văn: Thơ là gì và nói rộng ra văn học là gì? Câu hỏi đã có từ nghìn năm trước và nghìn năm sau nữa người ta vẫn hỏi nhau câu đó vì không có câu trả lời nào thỏa mãn được tất cả mọi người. Nhưng thơ, nói đúng hơn là thơ hay vẫn đang tồn tại không nhờ những định nghĩa. Thơ như không khí… như nắng trời, như hạnh phúc và nỗi đau khổ, như tình yêu và lòng căm giận… rất khó nắm bắt nhưng lại rất dễ biết có nó hoặc không có nó.

Vậy đừng mất công đi tìm những khuôn phép cũ hay mới cho thơ, càng không nên vì thơ mà lo lắng số người viết, số người đọc nhiều hay ít. Sự cần thiết với nhà thơ và người đọc là tìm đến những bài thơ hay. Những bài thờ hay có mặt ở nơi mà nhờ nó con người khao khát sống hơn, tin người khác hơn và yêu mình hơn.

MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU:

MÙA TRE ĐỔI LÁ

Mùa tre đổi lá

Tia nắng vàng mơ

Sóng truồi cát mịn

Bến sông sương mờ

Chim sáo gọi người trong vườn quả

Mùa tre đổi lá

Tôi đi từ đấy đến đây

Lá vàng trong gió xoay xoay

Đến chóng mặt những vui buồn tuổi nhỏ

Con cò trắng bay đi từ đó

Để lại mắt em trong như nước mưa

Gió lang thang dọc luống bừa

Tiếng sấm đầu mùa mưa lắc thắc

Dạo ấy đất nước đầy bóng giặc

Buổi chia tay em trao gửi, dặn dò

Tre lào xào như mưa

Yên lòng người hăm hở

Theo tôi giục giã đường xa

Có bóng mẹ nhẹ tênh trên lúa

Mẹ cứ tin nhìn mãi vào ngọn lửa

Sẽ một lần gặp lời con nhắn nhe

Mùa tre đổi lá, tháng ba

Tấm lịch mùa màng thì lúa trổ

Nhịp đập xóm làng trong ngực tôi nhắc nhở

Ôi sâu xa nỗi nhớ mùa cày

Nỗi nhớ cánh đồng, nỗi nhớ đất đai

Như nõn xanh có bao giờ xưa cũ

Tháng ba rồi

Lá tre bay trong gió

Bếp lửa cười, mẹ để cửa chờ con

1974

MƯA TRUNG DU 

Mạ mập mạp ngạnh trê

Rễ trắng ngần ngó nhú

Gió se mặt bùn non

Đồng nặng nề mang chửa

Tre rì rào nghiêng ngả vòm lá xa xôi

Mưa loãng như sương

Cỏ túa ngòi

Con châu chấu gảy càng tí tách

Tôi đằm mình trong hơi mưa trong sạch

Mây trung du tưởng chừng hớp được

Hương ải dịu dàng thấm làn da

Mảnh đất ông bà

Áo quần nhuộm nước nâu già

Thoảng cay mùi trấu bếp

Tiếng thậm thịch trục đá lăn mùa gặt

Tiếng mỏng tang cọ gõ trống mưa rào

Giọt bùi giọt mặn cần lao

Nuôi tôi lớn không

Dạy tôi đánh giặc

Nắm mạ tung giữa chiều mưa nhẹ vắt

Gieo lòng tôi bao chồi biếc trung du.

Vĩnh Yên, 1976

NÓI VỚI CON TRAI

Cha đưa con ra vườn

Xum vầy cùng bạn quen

Trưa vàng hanh tiếng chim

Lá xòe tay bắt nắng

Cái sân rêu đất ẩm

Chum nước mưa đầu hồi

Mỗi lần con ngon giấc

Hoa lại thù thì rơi

Cha bồng con trên tay

Như cây bế bồng chồi

Như cành đìu ríu quả

Con áp má vào cây

Nghe nhựa đất lên mầm

Lòng sẽ nên giàu có

Con đặt tay lên lá

Tim trọn đời tươi non

Đặt môi lên hoa thơm

Con sẽ yêu trong sạch

Rồi mai gốc ổi già

Khom như ông đánh dậm

Kể chuyện ngày sơ tán

Quả chín rụng ngõ sau

Đầu hồi hai gốc cau

Chuyện  con hay đòi võng

Cây hồng trứng quả mọng

Chuyện bà hay nuông chiều

Chuyện cây cột, cây kèo

Kể đời ông vất vả

Bờ giếng kể chuyện mẹ

Ngồi giặt tã đến khuya

Vạt áo mẹ so le

Lo miếng cơm thìa sữa

Hai cây ngâu trước ngõ

Chuyện mẹ cha thương nhau

Cha bồng con lên cao

Hoa thơm tay con hái

Quả ngon tay con với

Thơm ngọt dành cho con

Rồi mai đây lớn khôn

Con sẽ nghĩ xa hơn

Những điều cha từng nghĩ

Con sẽ đi xa hơn

Niềm mong chờ của mẹ

Sẽ đến ngày lặng lẽ

Cha dừng lại dọc đường

Thì mái tranh, cây vườn

Sẽ thành nơi mong nhớ

Thành quê hương, xứ sở

Theo bước con trọn đời.

1977

MÙA THU

Bỗng dưng đàn sếu bay ngang

Thu về sao quá khẽ khàng, hỡi thu

Chuỗi cườm đứt nối trong mù

Tiếng kêu gió thổi mơ hồ bãi xa

Con ve khô vỏ vườn già

Đầm sen gắng nở nụ hoa cuối cùng

Thu về thăm thẳm nhớ mong

Trời cao rộng mải đợi trông cánh diều

Con đường đến với người yêu

Giật mình chợt thấy quá nhiều ngã ba

Tôi không buồn nữa đâu mà

Trước điều chẳng thể đường xa đèo bòng

Trước điều dẫu có cũng không

Trước điều chẳng thể chờ mong một đời

Trước điều như chiếc cốc rơi

Nhặt vun sẽ đứt tay người nhặt vun

Mai sau trên những bãi cồn

Đừng tìm tôi dưới cỏ non xanh dày

Bởi tôi dẫu thoáng phút giây

Từng theo bầy sếu xoải bay trong mù.

1978

LẠI NÓI VỚI CON

Giờ các con lớn khôn

Trai ria đen lún phún

Gái lảnh lót như chim

Vui, con vui chuyện riêng

Buồn, con buồn cách khác

Bè bạn cứ nhiều dần

Suốt ngày đi biền biệt

Thiếu con chè đắng ngắt

Cha thẩn thơ quanh nhà

Xưa cháo con ăn thừa

Phần cháy cha ngồi cạo

Tã mỗi ngày một chậu

Chăn chiếu giặt đen thâm

Con vọc đất ngoài sân

Con vào bếp nghịch lửa

Đêm sốt con đòi bế

Mẹ ngủ đứng trong màn

Cô Tấm chăm cá bống

Anh Sọ Dừa lăn lăn

Chuyện cò con xa mẹ

Bón theo thìa cơm ăn

Giờ con học tiếng Anh

Văn, đọc Giăng Pôn xác

Nhạc, mê nhóm Bít tơn

Tranh, săn tìm Van gốc

Tranh cãi ầm cả nhà

Cha ngồi nghe ngơ ngác

Vừa mừng vừa muốn khóc

Thấy mình thành thừa ra

Mở vở con ngày xưa

Gặp lại con cò bé

Cha ngồi ru khe khẽ

Sợ ai nghe tiếng mình.

1990

MƯA Ở MAXCƠVA

Mưa phùn ứa từ không gian

Hàng cây im lặng khóc

Chơi vơi muôn hạt cô đơn

Cỏ bên đường bạc tóc

Đã qua thời trai trẻ

Bạn bè xưa giờ khác lắm rồi

Chỉ may ra, sau kính mờ cửa sổ

Đôi mắt nào còn lặng lẽ nhìn tôi

Mái nhà rêu xám, khói uể oải bay

Đàn chim trên đường lông ướt bẩn

Vội vã nhặt trong ánh ngày quá ngắn

Những hạt thóc mầm rơi dọc lối đi

Đừng bỏ sót chim ơi, một hạt nữa kìa

Cả mùa đông đang rình ta đó

Và người hỡi, hãy rời cửa sổ

Ra với mặt trời đâu đó sau mưa.

TUYẾT

Trắng tơ trời

Trắng bột đá

Trắng như… 

Mây bong ra lả tả rơi về đất

Cành thông nặng khoảng trời khuya khoắt

Đất trắng ngần, đất không thật đâu em

Anh vạch một lối đi nguệch ngoạc về em

Xóa đi triệu dấu chân, in dâu chân duy nhất

Tuyết đa cảm

Và anh nhàu nát

Trên nẻo đường chới với tới bình yên

Chạm gốc cây dưới lớp tuyết mềm

Người giá lạnh thương về nơi giá lạnh

Anh hiểu vì sao mỗi bông tuyết mảnh

Lại mang một mặt trời nhỏ xíu lúc hừng đông.

ĐI CHỢ HOA

Thong thả chiều nay đi chơi tết

Chợ hoa Hàng Lược nối Hàng Gà

Người ta đi sắm, mình đi ngắm

Mắt thỏa thuê nhìn hoa với hoa

Hoa cúc điệu đàng, hoa dơn bụ

Hoa đào chúm chím nụ môi tươi

Em ạ, ngày xưa anh cũng trẻ

Cũng lắm người yêu như em thôi

Có đâu mua hết xinh tươi được

Đã người thưa chú, kẻ chào anh

Lòng vui nghiêng nghé vào mặt nước

Gạt cánh hoa tươi gặp lại mình

Yêu hoa ai cũng thành thi sĩ

Đâu chỉ lo âu với nhọc nhằn

Đời như cây ấy, qua đông héo

Vẫn chiu chít nụ đợi ngày xanh

Đi ngắm thành ra đi say đắm

Ai cũng cao sang, cũng dễ gần

Tôi xin được cối như đào gốc

Để làm bạn cũ của mùa xuân.

CÔ VÀ CHÁU

Cô ước một lần ra Hà Nội

Lặn lội cháu về đón tận quê

Mẹ cha khuất núi, còn cô ruột

Cô nữa là thôi, hết chốn về

Vui được một hôm, cô đã thở dài

Giò chả không quen, nệm bông khó ngủ

Ăn miếng trầu khó nơi nhả bã

Thảm len êm rón rén tựa rằm gai

Đàn cháu ở nhà chắc khóc hết hơi

Trẻ vắng bà như chim mất tổ

Con lợn lang kỳ này trở dạ

Mẹt đỗ xanh ai nhớ mà phơi

Tôi dỗ dành, làm mặt giận cô tôi

Nể bụng cháu, cô cười ra nước mắt

Ừ đã thế ở bao lâu cũng được

Nhưng nửa đêm, cô khóc ở ngoài thềm

Thôi cũng đành, biết nói gì thêm

Ngày về cô xin một đùm chai lọ

Cái này đựng tương, cái kia đựng mỡ

Còn ống bơ cho trẻ con chơi

Đường mịt mờ mang theo cả cô tôi

Tôi về thắp hương thương cha nhớ mẹ.

ĐÀ LẠT

Tôi đến đây và nghe đến sững sờ

Bè bạn bảo

Nơi này không sống được

Tôi là kẻ bị rừng thông huyễn hoặc

Bị nước xanh dẫn dắt đến dại khờ

Bị đánh bẫy sau những làn sương mỏng

Tôi yếu mềm cùng đọt non tơ

Trăng đấy ư, rồi buổi sớm đấy ư

Nắng dịu nhẹ chừng không thật nữa

Nước thành mây và mây thành nước rỏ

Rặng tầm xuân chống chếnh cả đôi mùa

Con sóc bay trong thung lũng vô tư

Ở đây được quên, ở đây được nhớ

Thật có lỗi nếu không ghìm hơi thở

Im ắng tột cùng đến thoáng lạnh trên da

Phong lữ thảo trước thềm, cúc ngõ lại hoa

Hoa hào phóng nở như không trong cỏ

Ngoài quê dạo này rét gió

Thèm chút hoa bèo đỡ tối đường ao

Tôi chẳng đi tìm yên tĩnh đó sao

Năm năm gió lào chàm lửa

Lại năm năm Thái Nguyên xóc nảy người bụi đỏ

Ngần ấy năm tất bật, lo toan

Sao ở đây tôi không thề ngủ yên

Không đợi nổi mùa anh đào rộ nở

Xa em rồi anh sống nhọc nhằn hơn

Nhưng từ biệt, chúng mình từ biệt nhé

Anh lại xếp hàng trước một cân cá bể

Lại thức trắng đêm bên ánh lửa lò

Lại gà gật trên chuyến tàu chật chội

Lại nghẹn lòng trước màu lúa ấm no

Anh lai về với những chiều, những sớm vui lo

Làm lụng và chờ đợi

Anh bặm bụi quen hơn, anh bặm bụi

Để còn em nguyên vẹn, tốt lành

Đà Lạt trong tôi

Đà Lạt tôi mong mỏi

Suốt đời tìm, suốt đời ở kề bên.

1978

RƯỢU CẦN

Khèn treo lên vách, chiêng cũng ngủ rồi

Ché rượu khiêng ra nếp lèn lá ủ

Âm âm thác đổ nai tác núi xa

Nước hóa rượu lạnh, em ngả nghiêng hoa

Rượu thành mạch dâng reo trong trúc ngà

Uống tiếng chim khuya uống cơn gió lạc

Uống hương cà phê đồi trăng bát ngát

Uống ánh mắt ướt tan tành hồn tôi

Tượng mồ bìa rừng đang cho con bú

Hồ âm núi dương êm đềm nhịp thở

Nhà rông tám cột, cột nào đổ nghiêng

Đêm nay uống cạn suối ngàn Tây Nguyên

Cho bạn thành mình, mình tan trong bạn

Mai thả lá tre thay người về xuôi

Giờ hãy vít cong hai đầu cần dẻo

Qua biển men đầy môi tìm gặp môi.

KHAU VAI

Biết khó còn dip lên đây nữa

Thôi cũng một lần biết Khau Vai

Rượu ngô lướt khướt bên lều chợ

Người tỉnh chắc gì hơn người say

Chung thuỷ chắc gì đã tử tế

Chợ họp suốt đêm lại suốt ngày

Ai bảo chợ họp là có chợ

Mình ta lủi thủi biết tìm ai

Nên đêm qua rồi sáng nay nữa

Ta ngồi uống rượu với trời mây

Tuổi già hay tưởng mình còn trẻ

Bát rượu vừa vơi đã rót đầy

Uống cho người ấy không yên được

Dẫu đã chồng con, đã vẹn bề

Uống cho trăng lặn bên kia núi

Bật khóc thương người  trong cơn mê

Uống cho Khau Vai xa thăm thẳm

Thẳm thẳm trời xa thăm thẳm buồn

Mai người xuống núi người ở lại

Cầm chắc chân trời mưa gió tuôn.

8-12-2010

UỐNG RƯỢU Ở XỨ NGƯỜI

Chiều  nay vắt vẻo Phương Đình quán

Mây bay khuất nẻo rượu nghìn bình

Nghìn đôi mắt rắn ngâm trong rượu

Lặng lẽ nhìn người qua thủy tinh

Xưa nghe Tây Thục lắm rắn rết

Khe núi hổ mang đêm gầm rít

Mồ hoang rải rác đường lên trời

Nọc độc nghìn năm chưa tan hết

Xưa nghe xà tinh hiển hiện người

Dan díu duyên trần thân lạnh toát

Bao tình yêu rắn bị trời hành

Thân xác tan tành con côi cút

Nay hâm rượu nóng ngồi đọc thơ

Ngỡ mình thành vua miền cực lạc

Giữa nhà mồ rắn rượu rót tràn

Trong say, cách trời ba bốn bước

Nửa đêm tỉnh giấc chợt rùng mình

Mừng lưỡi còn chưa phun nọc độc

Cay đắng cũng xin làm kiếp người

Mảnh tình phương Nam xa xôi ơi!

Đất Thục, 1999

HOA VÀNG

Những bông hoa vàng không tên

Nở dọc con đường thiên lý

Thảo nguyên vào thu lặng lẽ

Hoa vàng không biết có tôi

Hoa vàng trước đêm tuyết rơi

Tươi rói nụ cười sắp tắt

Lá phong lưng trời rụng hết

Hoa vàng từ đất vàng lên

Có đấy mà không, như em

Vụt đến vụt đi hối hả

Trái tim đến là kỳ lạ

Đeo đẳng màu hoa không đâu

Tóc tôi rồi sẽ đổi màu

Hoa vàng cứ hoa vàng mãi

Đến tên còn chưa kịp hỏi

Liệu mai nhớ gì hoa ơi!

12-2001

TRƯỚC CHẤM PHẠT ĐỀN

Con ơi, đời chúng ta

Nhiều lúc, như thủ môn bóng đá

Đứng trước chấm phạt đền

Bằng vôi hay bằng sơn

Trên mặt đất, trên thảm xanh

Cái chấm tròn khắc nghiệt

Nơi đó đối phương không dấu mặt

Không đàm phán

Không thỏa hiệp

Nơi đó được thua tính bằng gang tấc

Nơi chỉ mình ta

Giữa khung thành rộng hoác

Sau lưng là tấm lưới trống trơn

Sẵn sang rung lên

Và bên cạnh ta

Đến đồng đội cũng thành ngoài cuộc

Con ơi, người ta từng khuyên

Chạy trốn là cách khôn ngoan nhất

Nhưng làm sao trốn được

Như người lính trốn khỏi chiến hào

Như bè bạn hoạn nạn bỏ nhau

Như gã đàn ông run rẩy trong thử thách

Thì ở lại thôi

Để chiến thắng

Hoặc thua đau đớn nhất

Để phơi ra trước ngàn cặp mắt

Tài năng thực của mình

Không kẻ đỡ đần

Không nơi ẩn nấp

Chúng ta không phải thủ môn

Và mọi trận cầu đều sẽ rơi vào quên lãng

Nhưng trong cuộc đời

Còn rất nhiều khung thành bỏ trống

Cha mong thấy con luôn nhìn thẳng chấm phạt đền                            

Với sự kiên cường câm lặng.

1-2000

EM BÌNH YÊN CHẢI TÓC

Em cứ bình yên chải tóc

Ngoài kia gió chải tóc cho cỏ

Nắng chải tóc bạch đàn

Trái đất chẳng yên ổn hơn chẳng loạn ly hơn

Máu vẫn đổ và hoa hồng vẫn nở

Chúng ta chẳng buồn hơn cũng chẳng vui hơn

Chưa phải tình yêu nếu chưa đau khổ

Lịch vừa mở đã thành tờ giấy cũ

Có thể bình minh là một ngày hé mở

Có thể bình minh là thêm một ngày tàn

Yêu là điều không chút dễ dàng

Anh đã để rơi những chiếc gương không có bóng em

Những chiếc giường không em về ngủ

Nơi em dứng chờ anh bến đỗ

Con thuyền đi cùng sóng gió chòng chành

Giữa mắt bão là khoảng trời yên ả

Cuộc đồng hành định mệnh của trời xanh

Anh đã yêu đến xơ xác đời mình

Mảnh thuyền vỡ trăm bờ lăn lóc

Nhưng em cớ bình yên chải tóc

Ngoài kia gió chải tóc cho cỏ

Nắng chải tóc bạch đàn.

TUỔI NÀY…

Tuổi này xin chớ có buồn

Một đời chớp bể mưa nguồn mấy mươi

Em xem, gió giật sóng dồi

Mấy cây củi mục rong chơi tưng bừng

Tuổi này xin nhớ lưng lưng

Xin đau nhè nhẹ, xin mừng hơi hơi

Trái tim đập đến rã rời

Mang sao được cả một trời nhớ thương

Tuổi này ngùi ngẫm cuối đường

Xót chiều nắng lụi, thương sương đầu cành

Cũng liều bám lấy mong manh

Kiếp sau đâu chắc chúng mình còn nhau

Tuổi này vời vợi đêm sâu

Thức cùng cầu Thước, sông Ngâu nghìn trùng.

TẬP TẦM VÔNG

Tập tầm vông

Có có không không

Cợt đùa số phận

Sau hai tay nắm

Cuộc đời hỏi ta

Có gì

Có gì

Có gì?

Đường đời nhiêu khê

Bước đời hú họa

Đói nghèo giàu có

Toại nguyện lỡ lầm

Em quay tròn trước tôi nắm tay bé nhỏ

Một lần thôi tha hồ chọn lựa

Hoặc có

Hoặc không

Một lần thôi, tôi đã chọn nhầm

Bàn tay dấu hòn sỏi nhỏ

Em đứng lên cười mà muốn khóc

Em nào có muốn thắng tôi

Đường đời chia đôi

Em bỏ làng đi không trở lại

Đến bạc đầu tôi không quên hòn sỏi

Có có không không

Lăn lóc kiếp người.

19/1/2018

Xuân Mai
Nguyễn Ngọc Tung
Nguyễn Nhuận Hồng Phương

Theo http://vhnt.ttcntt.com/