Chuyện ông Tú Đắc

Chuyện ông Tú Đắc

Ông đã khóc! Kể cũng lạ: Trước mọi gian nan, đói khát, băng rừng, lội suối, chịu bao đòn roi tra tấn của kẻ thù, những khi mất liên lạc với đồng chí, hết tiền, hết gạo đã tính đến chuyện xin ăn để sống mà hoạt động cách mạng…, không làm ông rơi nước mắt mà bây giờ trở về quê hương, nơi chôn rau cắt rốn, gặp lại những người thân thương ông đã lừa họ với cái chết giả trên Sông Cái để dứt gánh ra đi vì lý tưởng cao cả, ông lại trở thành người yếu đuối như vậy!
1… Cô Tú ở chợ về bà o Đẩu đã chuẩn bị xong bữa trưa. Mọi người còn chờ cậu Tú về cùng ăn cho vui. Nhưng đợi mãi vẫn không thấy cậu Tú về. Cô Tú xới cơm vào cái liễn phần chồng. Mọi người đang vừa ăn vừa vui chuyện thì thằng hầu nhà Hào Nhị, làng Nguyệt Viên, xuống báo cậu Tú bị chết đuối trên Sông Cái(*), ở bến Cây Bàng. Cả nhà bỏ bát đũa, la khóc… Cô Tú la không thành tiếng, nghẹn thở rồi ngã đùng ra nền nhà. Bà Đẩu la: “Ối thằng Dong ơ…ơi!.. Chế..ết mất rồi! Che…êt rồi! Ông Dong vội vàng chạy sang đỡ chị dâu lên. Bà Đẩu lấy lọ rượu ngâm địa liền để ở lối chân giừơng ra, xoa liên hồi khắp người cô Tú, vừa xoa bà vừa la như cháy nhà. “Ối làng nước ơi! Thă..ằng Đắc chế..ết rồi! Thă..ằng Đă..ắc che..ết rồ..ồi!”. Mấy nhà xung quanh chạy sang, người ta xộc vào nhà tìm xem cậu Tú nằm ở đâu. Hết nhà trên đến nhà dưới, hết trong buồng rồi lại xuống bếp. Nhưng nào có thấy cậu Tú!..
Thằng hầu nhà Hào Nhị lắp ba lắp bắp nói cho mọi người nghe: “Lúc chập tối hôm qua, ông giáo ra sông tắm mãi không thấy về. Đã đến giờ ông giáo dạy chữ cho cô cậu chủ. Ông lớn sai con ra gọi ông giáo. Nhưng không thấy ông giáo đâu cả. Chỉ thấy bộ quần áo của ông giáo để trên đôi dép ngay hòn đá người ta thường để quần áo khi xuống sông tắm. Con gọi ông giáo thật to. Gọi đi gọi lại đến rát hơi bỏng cổ mà không thấy ông giáo lên tiếng. Con đành phải về thưa với ông lớn.”. Thằng hầu nhà Hào Nhị đang định kể thêm những điều ông lớn chửi hắn rồi hắn lại thôi. Nhưng mà hắn vẫn ấm ức khi hắn nói không thấy ông giáo ngoài bến sông, ông lớn của hắn chửi hắn: “Trần đời ni mi là thằng đại ngu. Không thấy thằng giáo ngoài sông thì mi phải vô chiếu bạc nhà Đoàn Tính coi hắn có sà vô đó không chứ! Thằng giáo ni cũng là loại lang bạc kỳ hồ đây!
Hôm trước, quản gia báo cho tao biết từ ngày hắn đến ngồi dạy học cho cô Ánh Hồng và cậu Mạnh Luân nhà này, mợ hai đã giao hẹn buổi sáng 2 giờ đồng hồ, buổi tối một giờ đồng hồ. Thế mà hôm thì hắn bỏ dạy, hôm thì hắn chuyển dạy buổi sáng sang dạy buổi tối, buổi tối sang dạy buổi sáng… Bất trị! Thật không còn ra cái thể thống giáo mác chi cả!.. Dăm ba bữa lại có một thằng cà lơ thất thẻo đến đây tìm hắn. Rù rà rù rập như rủ nhau đi trộm cắp, hay đi đào mả nhà giàu mới chôn lên lấy của không bằng! Mợ hai đâu?”. Bà Hai ỏng ẹo: “Dạ, cậu gọi em! Mình dạy điều gì ạ?”. “Cho thằng giáo nghỉ việc!”. “Dạ! cho nghỉ từ hôm nay, ư mình?”. “Từ hôm nay! Không nhẽ để đến tháng sau à!”. “Dạ! để em cho hắn mất dạy từ hôm nay luôn ạ!”. “Thời bây giờ bọn gõ đầu con nít đến cửa ông cúi lạy xin việc, ối! Gõ đầu trẻ là thằng đầy tớ mặc áo dài chứ có phải ông to bà lớn đếch đâu mà lo không có thằng dạy chữ cho cô, cho cậu!..”.
… Anh Dong và mọi người chạy thục mạng lên bến Cây Bàng. Những người đàn bà ở nhà níu giữ cô Tú khi này đã tỉnh lại. Cô Tú cứ một mực đòi chạy lên Nguyệt Viên để tìm cậu Tú. Dân làng đến ngày một đông, chật ních cả nhà. Ông Phó lý, các ông Ngũ hương cũng lục tục kéo đến. Bà Đẩu mới thoắt cái mà nhìn đã không ra hồn người. Con Huệ, thằng Yên ôm lấy cu Đậu với mấy đứa em la khóc, đứa mô đứa nấy nhìn rũ rượi như cò phải bão!
Mọi người chạy lên đến bến Cây Bàng thì gặp triều nước đang xuống, nước chảy như ngựa phi ra phía biển. Anh Dong bảo anh cả Hơn xuống nhờ mấy thuyền câu cứu giúp. Một người đứng tuổi trong toán thuyền câu nói từ khi họ biết có người tắm không may gặp nạn đã bảo nhau rà từ khi triều nước lên đến giờ nhưng chưa thấy tăm hơi gì. Anh cả Hơn nhờ họ mở rộng diện rà ra phía quá Bãi Chùa xem sao. Mấy người thuyền câu nghe người gặp nạn là cậu Tú Đắc dưới Lưỡng Bột lên Nguyệt Viên dạy học nên họ thương tình nhắn thêm các thuyền bạn bên phía làng Ái Sơn sang làm phúc. Dễ có đến hơn chục thuyền rà suốt từ bến Cây Bàng, cái ngược lên chợ Ngọt, cái xuôi xuống đến khu Bãi Tiếu, cho mãi đến chập chiều vẫn không tìm thấy Cậu Tú.
Hào Nhị bấy giờ mới lững thững chống baton ra bến Cây Bàng, thủng thẳng nói trống không, ý chừng cho đám người nhà đang túm tụm ngóng tin từ các thuyền dưới sông nghe: “Cái anh giáo ni cũng trái tính trái nết lắm. Bọn đày tớ đã nói tối rồi, trời lạnh, để chúng hâm cho ấm nước rồi múc nước trong bể cạn ra pha mà dội. Nhưng anh ta không nghe. Nói là trời này nước sông vẫn ấm, ra bến cho thỏa thê. Thôi! Tối rồi, chả nhẽ đánh đóm lên mà mò xác. Để sáng mai, cho rà lại cả bên tả bên hữu. Từ đây toán thì ngược lên chợ ngọt, toàn xuôi đến tận cửa Hới mà không thấy thì coi như xác trôi ra bể rồi!”. Hào Nhị nói vậy rồi ra về. Phường thuyền câu vẫn rà.
Bước sang ngày thứ tư. Không thấy được thi hài cậu Tú. Anh cả Hơn, đầu Họ Lê Huy, mời mấy ông đầu cành lại cùng với cô Tú, bà Đẩu và anh Dong để bàn chuyện tang ma cho Tú tài Lê Huy Đắc. Anh cả Hơn nói: “Chú Tú Đắc không may đoản mệnh đã về với ông bà ông vải. Họ ta và gia đình chú Tú vốn đời nối đời danh giá trong làng. Chú Đắc là người có bằng cấp, sống có đạo lý, học trò trong xã, ngoài làng nhiều, ta phải làm đám hiếu chú Tú Đắc cho hợp với danh giá của Họ ta, của nhà một ông Tú tài!”. Anh Dong nhìn Bà o Đẩu, chị Tú như xin ý kiến. Chị Tú nuốt nước mắt, thở dài rồi nghẹn ngào, nói: “Không may anh Tú nhà tôi xấu số không ở lại với mẹ con tôi nữa. Đau đớn hơn lại không tìm được thi hài của anh ấy; tôi phận đàn bà, bà o Đẩu thì già cả, các con tôi còn dại. Có câu “Chết cha còn chú”. Mẹ con bà cháu tôi giờ chỉ còn biết trông cả vào chú của các cháu, trông nhờ họ hàng!”.
Mọi người ngồi im, mặt ai cũng buồn rười rượi. Ngoài trời, từng cơn gió lạnh thổi hun hút lọt qua bờ phên làm cái lạnh cứ như buốt từ trong người buốt ra. Càng ngày càng sâu. Bây giờ anh Dong mới đứng lên, nói với mọi người: “Thưa Bác cả, thưa các bác, các chú, thật là đau lòng cho gia cảnh nhà tôi, mấy năm nay nào là nhà bị cháy, mẹ tôi qui tiên, chuyện chú giáo đang dạy học ở ngoài Nam Định, ốm phải về quê chưa được mười ngày rồi mất; bây giờ đến chuyện Anh Tú lại đột ngột về với ông bà ông vải. Bác cả Hơn và Chị Tú đã có ý kiến như vậy, tôi cũng xin thưa với bà O Đẩu cùng các bác, các chú, các thím, tôi cũng xin nghe theo lời bác trưởng họ là ta làm ma cho Anh Tú theo kiểu hình nhân thế mạng.”. Anh Dong nói nhỏ dần rồi nghẹn lại, nước mắt nước mũi ứa ra. Dáng vẻ anh lảo đảo. Ông Liêm ngồi bên cạnh phải đứng lên dựa anh Dong ngồi xuống.
Anh cả Hơn đứng lên, nói như phân công luôn:
– Thưa các ông các bà, như rứa là ta sẽ làm ma cho chú Tú tài Lê Huy Đắc, theo kiểu hình nhân thế mạng. Đang tang gia bối rối nên gia đình không thể chủ động được, họ phải đứng ra lo cho chu tất. Việc làm lễ gọi hồn chú Tú trên sông về nhập quan ta nhờ ông thầy Ngọc. Bây giờ chú Liêm, chú Đại kiếm cho cái sọ dừa, sang ngõ nhà tôi hạ cây núc nác, chặt lấy đoạn thân to, dài và kiếm cho một bó cành dâu về cho thày Ngọc tạo hình nhân. Rằm tháng bảy vừa rồi, chú thím Tú có đóng cho bà o cỗ thọ đường, bây giờ không may Chú Tú như rứa, bà O nói lấy cỗ thọ đường của bà ra làm áo quan cho Chú Tú. Đành phải vậy thôi! Chú Hoan, chú Đại bảo cho mấy cháu mượn số luồng của ông Dần về đóng cho cái rạp. Ông Nghênh thỉnh phường bát âm. Thím Tú là chủ tang, thằng Đậu, thằng Thẩm, thằng Yên thay nhau đứng túc trực đưa hương rồi bái tạ người đến phúng viếng.
Tôi được biết hồi chú Đắc và chú Dong được Chú Giáo đưa ra học ở Nam Định, một ông làm nghề truyền thần có con học với Chú Giáo, có vẽ cho Chú Giáo và Chú Tú mỗi người một bức chân dung, giờ chú Dong lục tìm coi bức chân dung của Chú Tú ở đâu, lấy ra ta làm ảnh thờ.  Chuyện khách khứa phải cho chu tất, có những việc tự nhiên nó phát sinh ra mình không lường trước được, mình sơ suất đâm ra mang tiếng. Vụ ni ta gặt đẩu ruộng của họ được hơn ba chục thúng lúa, nay ta lấy ra mười lăm thúng giúp gia đình Thím Tú lo ma chay cho Chú Tú. Còn đâu thì Thím Tú gắng lo. Thiếu thì gia đình tôi, bên chú thím Dong và gia đình chú thím mô có thể cho thím Tú vay thì ta cố mà giúp, sau ba, bốn năm chi đó, Thím Tú sẽ lo hoàn trả.
Anh cả Hơn đang nói đến đó thì từ ngoài ngõ có ông Phó lý và bảy, tám người vào. Ông Phó lý thưa với các ông trong họ và Bà Tú: “Làng thể theo ý nguyện của một số người từng là học trò của cụ thân sinh ra Ông Tú, cũng như một số người có con em lâu nay các buổi chiều đang theo học với Ông Tú, vào xin với Bà Tú và họ ta, cho được góp chút ít công sức, chút ít tiền bạc vào với gia quyến, với họ hàng, gọi là cùng làm đám hiếu cho thầy học!..”.
Đến đông buổi hôm sau, là ngày thứ năm Tú tài Lê Huy Đắc đuối nước, được giờ hoàng đạo, ông thầy Ngọc, trong bộ nâu sồng nhà Phật, nói cho phường bát âm nổi ba hồi chín tiếng trống phát tang. Ra hiệu cho người phát khăn áo tang cho cô tú, các con, anh em, họ mạc… Mời bà O Đẩu ngồi vào cái ghế đặt ở đầu cỗ quan tài đã đặt ở gian giữa, trước bức sáo ngăn cách với bàn thờ gia tiên. Bà Tú, các con, ông Dong và các em đứng hàng trước, sau đó là đến bà con trong họ sắp hàng theo thứ tự cành trên trước, cành dưới sau, tiếp đến là học trò của Ông Tú rồi đến lân bàng… Ông thầy Ngọc điểm một hồi chuông dài, lên hương làm lễ nhập quan, lễ thiết linh, lễ thành phục xong rồi ra hiệụ cho phường bát âm nổi trống, thanh la, mõ, kèn, nhị, đàn bầu, đàn tranh cùng nhau tấu lên để thày Ngọc làm lễ lập phục. Cô Tú và các con, anh em quỳ trước linh sàng bái lạy sau đến anh em bà con trong họ.
Lễ viếng Ông Tú bắt đầu. Anh em nhà, họ gần, họ xa, họ ngoại của cụ thân sinh ra Ông Tú, họ bên Bà Tú, người làng, bạn gần, bạn xa, học trò và cha mẹ có con theo học Ông Tú, hết tốp này đến tốp khác cứ tuần tự vào thắp hương viếng Ông Tú kéo dài tới ba ngày đêm. Đến ngày đưa tang, từ tảng sáng đường làng từ nhà Ông Tú đến Hội Quán và điếm Làng Hộ chật ních người. Theo tục của làng, tuổi dưới 40 như Lê Huy Đắc không may tận số chỉ được 4 trai khiêng hai quại với hai bó đóm. Nhưng Lê Huy Đắc là Tú tài nên Hội đồng hào mục của làng cùng với các cụ trí sĩ, các cụ cao niên trong Hội tư văn của làng chiểu theo lệ làng: Đám tang Tú tài Lê Huy Đắc sử dụng bộ đòn 12 đạo tỳ; được sử dụng linh xa gồm 8 trai tân khiêng rước, rồi binh kinh, nhà táng, cờ tang… Làng giao cho ông phó lý cùng với ông Trưởng họ Lê Huy lo chọn cho những người đóng phường tướng phải đủ: Có ông Trung Phương là Mậu Kỷ thổ để thiết tướng; ông Đông Phương là Giáp Ất mộc; ông Nam Phương là Bính Đinh hỏa; ông Tây Phương là Canh Tân kim; Ông Bắc Phương là Nhâm Quý thủy. Ông tú về với ông bà ông vải hôm đó là ngày Sửu, cầm tinh con trâu phải chọn lấy một người làm thằng Nhật Thần đội cái đầu trâu bằng giấy; một người đóng hổ để dẹp đường, đội cái đầu hổ bằng giấy; phải có một người giữ hổ. Các lễ trong đám tang phải làm cho đủ.
2. Trong khi mọi người đang rà đi rà lại trên Sông Cái, đề tìm thi hài Tú Đắc, thì Tú Đắc đã lên đường vào Sài Gòn. Vốn liếng anh gom góp ngay từ khi có ý định ra đi, rồi bạn bè giúp, được cả thảy 15 đồng và một số thanh quế Châu Thường. Vào đến Huế tiền hết, anh bán số quế Châu Thường được 25 đồng để lấy tiền đi tiếp. Cuối tháng 2 năm 1926 anh đến Sài Gòn. Ở Sài Gòn, anh xin được vào làm việc cho nhà tư sản Mai Đức Nhuận, quê gốc Thanh Hóa. Công việc của anh là vừa dạy học cho mấy đứa con ông Nhuận, vừa làm thợ đi mua giữ hàng và đi thu tiền thuê nhà. Mỗi tháng được trả 15 đồng và cơm nuôi. Nhờ việc đi mua giữ hàng và đi thu tiền thuê nhà cho ông chủ Mai Đức Nhuận mà anh gặp lại các bạn quen biết ở quê và có thêm những bạn mới. Chỉ tháng trước tháng sau anh đã được các bạn mời tham gia vào những buổi họp mặt của các trí thức cùng các bạn là viên chức làm việc ở các công sở, và thợ thuyền, nhiều người trong họ đã tham gia phong trào đám tang cụ Phan Chu Trinh; tham gia bãi công ở nhà băng Đông Dương; có chân trong phong trào Đông du…
Họ gặp nhau để được nghe tình hình một số nước tiến bộ có công nhân trong các nhà máy, ở các hầm mỏ, ở các bến cảng, viên chức ở các công sở liên kết lại để đấu tranh chống lại sự bóc lột, ức hiếp, quỵt công người lao động của bọn chủ. Với Tú Đắc, đến họp mặt ngoài nghe các bạn hữu trao đổi, anh còn được đọc báo, đọc tài liệu và bàn luận cùng tìm cách làm sao để dân ta thoát được cực khổ, thóat được áp bức… Những lần đi họp mặt về, anh chọn lọc những điều tai nghe mắt thấy, so sánh tự hiểu rõ ra nhiều chuyện hơn khi ở quê nhà và những nơi anh đã qua như ở Nghệ An, Hà Nội, Huế…
Ngoài chuyện quan lại tham nhủng, còn chuyện sưu cao thuế nặng, bị o ép trong cuộc sống nên phần lớn nông dân trên các làng quê, công nhân trong các hầm mỏ, các nhà máy, người lao động ở các bến cảng ngày một bần cùng… Tuy ở Sài Gòn mật thám như rươi, nhưng nhờ những người trí thức anh được gặp như ông Nguyễn Sinh Sắc, Lê Nguyên và gặp lại Nguyễn Văn Lợi, Phan Trọng Bình đã làm anh không còn nửa úp nửa mở, được đầu mất đuôi xung quanh những câu chuyện về Lênin, về cách mạng Nga, về nhiều nước châu Âu, về Đảng Cộng sản và nhất là câu chuyện về người thanh niên Việt Nam yêu nước Nguyễn Ái Quốc cũng tham gia nhập Đảng Cộng sản Pháp và đang hoạt động…
Ở Sài Gòn, Tú Đắc nhớ đến hôm gần tết năm ngoái, ông Đinh Chương Dương, người bạn vong niên đã tìm xuống quê gặp anh, sau mấy năm xa cách hai người gặp lại nhau tâm sự một cách cởi mở. Dù vậy, Tú Đắc vẫn phân vân, chưa tin ông Đinh Chương Dương vững vàng sau chuyện Thông Dư và Tú Dị. Tú Dị là con một nhà giàu có ở Đông Sơn. Anh ta cảm tình và muốn làm cách mạng để đưa đất nước khỏi ách thống trị của đế quốc thực dân… Để có tiền hoạt động, Tú Dị đã ăn trộm tiền, lấy cắp văn tự nợ và trích lục ruộng của cha đem đi bán; gặp vụ thuế, anh chủ mưu cướp tiền thuế của Lý trưởng, Chánh tổng đã thu của dân. Kết quả tiền thuế không cướp được mà đã phải ngồi tù. Còn anh Thông Dư, là con một nhà tư sản nổi tiếng ở thị xã Thanh Hóa, bỏ chức thông ngôn rủ bạn hùn vốn mở tiệm “A đầu” làm bình phong để dễ cho các đồng chí mình lui tới bàn chuyện làm cách mạng. Nhưng che mắt được ai không biết mà bản thân đã sa vào trụy lạc…, ông Đinh Chương Dương phải trốn lên tận phương Bắc, giữa biên giới Việt – Trung bây giờ mới trở về tìm kiếm anh em cùng chí hướng để gây dựng lại phong trào…
Qua những chuyện đó, Tú Đắc rút ra là có nhiệt tình và ý chí làm cách mạng chưa đủ mà cần phải có phương pháp hoạt động đúng! Ông Đinh Chương Dương thì ái ngại về gia cảnh khó khăn của Tú Đắc, không biết anh có rứt áo ra đi được không, nên khi chia tay, Đinh Chương Dương nói với Tú Đắc: “Anh phải biết tôi không phải là kẻ phiêu liêu vô lại. Tôi rất tôn trọng anh vì anh là người thanh niên giác ngộ yêu nước sớm so với mọi người khác cùng một lứa tuổi!”.
Giữa tháng tám, trên đường đi thu tiền thuê nhà, trời bất chợt đổ mưa. Tú Đắc tạt vào một quán nước ven đường thì Nguyễn Văn Lợi cũng đang trong quán. Và Tú Đắc nhận ra cô hàng nước, là người anh đã gặp trong các buổi họp mặt. Có hôm, khi trao đổi những suy nghĩ về những tin trên các trang báo với nhau, thấy cô tuy mặt hoa da phấn nhưng nói năng có vẻ thuần túy nên Tú Đắc đã bắt chuyện và tranh luận. Hình như thấy anh Tú đẹp trai, nói năng lưu loát am hiểu thế sự nên có hôm cô đã mạnh dạn nêu ra những câu hỏi trước để lắng nghe và suy ngẫm về những lập luận của anh. Nhưng rồi Tú Đắc chỉ biết được cô là họ Võ tên Huyền, quê miền Tây lên kiếm sống cùng cha trong một gánh hát.
Tú Đắc và Nguyễn Văn Lợi ngồi uống nước chờ trời tạnh mưa rồi sau đó Nguyễn Văn Lợi dẫn Tú Đắc đến gặp anh Phan Trọng Bình, là những người bạn đã hẹn nhau cùng chí hướng từ trước ở Thanh Hóa. Hóa ra trong thời gian Tú Đắc biệt tin Nguyễn Văn Lợi và Phan Trọng Bình ở quê là do hai anh này đi dự lớp huấn luyện ở Quảng Châu. Lần này, Nguyễn Văn Lợi và Phan Trọng Bình bàn với Tú Đắc đổi tên thành Lê Mạnh Trinh và giới thiệu anh sang Quảng Châu, Trung Quốc dự lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc phụ trách… Tú Đắc rất mừng, tưởng như mình đang đuối nước vớ được cọc!
Trong những ngày chờ có chuyến tầu đi Quảng Châu, Tú Đắc tìm cách xin thôi việc ở chỗ ông Mai Đức Nhuận, nói là ở nhà nhắn vô vợ ốm nặng nên anh phải trở ra quê. Ông Mai Đức Nhuận nói: Anh là người có học có khác. Biết công việc. Tuy thời gian làm việc chỉ mới vài tháng nhưng những công việc được giao từ dạy học cho trẻ đến công việc mua găm hàng anh làm đúng thời điểm và trúng giá, việc thu tiền nhà rành mạch. Ông Mai Đức Nhuận dặn Tú Đắc ra giải quyết công việc gia đình xong vào thì cứ đến đây làm việc và ông sẽ bố trí cho anh vào vị trí công việc tương xứng với trình độ, nhẹ nhàng và thu nhập cao hơn. Ông còn nói với bà vợ tính trả lương cho Tú Đắc đầy đủ và thưởng cho Tú Đắc 10 đồng, vừa là tương xứng với lợi ích Anh Tú đã mang lại cho hãng, vừa là giúp người đồng hương khi vợ ốm con đau. Tú Đắc thừa biết mẹo giữ người làm được việc của Mai Đức Nhuận, nhưng anh nghĩ bởi nhờ là người làm việc trong hãng của ông mà anh thuận tiện trong việc kết nối được bạn bè, tham gia các buổi họp mặt giao lưu…
Trước một ngày lên tàu, Tú Đắc đến gặp ông Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc để từ biệt ông. Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc khuyên bảo anh cặn kẽ và dặn: “Nếu gặp được Nguyễn Ái Quốc, thì nói: Bác vẫn khỏe, không phải lo! Trung với nước tức là hiếu với cha mẹ!”.
Vào một đêm cuối tháng chín, Lê Mạnh Trinh trong vai người áp tải hàng và cô gái họ Võ, bây giờ là người phụ nấu bếp mang tên là Lưu Cầm Liên lên một chiếc tầu buôn từ bến cảng Khánh Hội đi Quảng Châu. Công nhân trên tầu đều là những người có cảm tình với cách mạng Trung Quốc nên anh và cô Lưu dễ hòa nhập và được bảo vệ an toàn. Ngày đầu tiên tiếp xúc với sóng to gió lớn làm anh lư đừ, nôn mửa nhưng ngày hôm sau anh dần dần trở thành quen với sóng nước. Anh đi đến được khoang tầu ăn để dùng bữa. Cô gái họ Lưu trở thành người phụ bếp thành thạo, không khác nào một người làm chuyên nghiệp trên tầu.
Lênh đênh trên biển gần mười ngày tầu mới đến được Hồng Kông. Lê Mạnh Trinh và Lưu Cầm Liên lại được chuyển sang một chiếc tầu khác đến bến tầu Quảng Đông. Ở bến Quảng Đông, người ta đưa hai người đến nhà tập thể của công nhân bãi công đương đấu tranh với chủ ở Hương Cảng, rồi được Chính phủ cách mạng đưa về nơi nghỉ ngơi. Ở đây người Việt biết tiếng Trung và người Trung biết tiếng việt nhiều nên chuyện trò với nhau rất thân mật. Hai ngày sau, có người đến nhà tập thể của công nhân bãi công   đón Lê Mạnh Trinh và Lưu Cầm Liên về địa điểm lớp học ở đường Huệ Ái, Quảng Châu.
… Trong thời gian dự huấn luyện ở Huệ Ái, Lê Mạnh Trinh đã được gặp đồng chí Hồ Tùng Mậu. Đặc biệt là lớp huấn luyện do đồng chí Vương (Nguyễn Ái Quốc) giảng bài. Nội dung các bài giảng chủ yếu dựa theo cuốn “Đường Cách mệnh”. Đồng chí Vương thường nói với anh em rằng: “Muốn xây dựng một nhà nước tự do độc lập, một xã hội mới phải có con người mới!”.
Kết thúc lớp huấn luyện Lê Mạnh Trinh và Lưu Cầm Liên cùng những người tham gia khóa huấn luyện đều được kết nạp vào Việt nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội. Trước mộ liệt sĩ Phạm Hồng Thái, Lê Mạnh Trinh cùng những đồng chí của mình thề nguyện hiến đời mình cho Tổ quốc, cho cách mạng!
Đêm cuối cùng ở Huệ Ái, gió nhè nhẹ, mơn man. Ánh điện có làm loãng đi cái đẹp của ánh trăng, bao kỷ niệm những ngày sống ở đây cứ ùa về làm lòng anh xao xuyến. Chỉ ngày mai Lê Mạnh Trinh sẽ rời xa nơi này về quê nhà tiếp tục con đường đấu tranh giành tự do độc lập cho dân tộc. Nơi đây đã để lại trong lòng anh những kỷ niệm khó quên về những người đồng chí anh được gặp trên con đường đã chọn. Anh đã gặp được đồng chí Nguyễn Ái Quốc- Người đã đem đến cho anh những hiểu biết về con đường cách mạng và lý tưởng Cộng sản. Anh ra đứng ở hành lang khu ký túc, nhìn đường phố Huệ Ái nườm nượp người qua lại. Anh thấy tâm trạng mình nửa mừng, nửa lo. Mừng vì thấy mình đã lớn khôn hơn trước về nhiều mặt; lo vì tự thấy bản thân còn non về lý luận và lung túng về phương pháp công tác mà rồi đây còn phải cố gắng nhiều.
Từ phía Hội quán Tổng Hội, dưới ánh sáng điện của đường phố, một người cao, to trong chiếc ba-de-suy đen, mũ phớt đen đi nhanh về phía ký túc xá. Khi bóng người đến gần, Lê Mạnh Trinh mới nhận ra là đồng chí Hồ Tùng Mậu. Hai người bắt chặt tay nhau, nói chuyện về quê nhà, về những công việc sắp tới. Rồi đồng chí Hồ Tùng Mậu đưa Lê Mạnh Trinh đến gặp đồng chí Nguyễn Ái Quốc. Ở đây Lê Mạnh Trinh được đông chí Nguyễn Ái Quốc giao nhiệm vụ: “Tổ chức chỉ định đồng chí qua Xiêm làm công tác tuyên truyền, vận động Việt kiều, tổ chức họ thành Hội những Việt kiều yêu nước hướng về Tổ quốc! Phát huy sức mạnh trong họ làm ảnh hưởng tốt cho cách mạng trong nước. Sang Xiên, đồng chí mang tên là A Thuận.”. Rồi đồng chí Hồ Tùng Mậu thông báo cho Lê Mạnh Trinh địa điểm đến ở Xiêm, mật khẩu tiếp cận với các đồng chí bên đó, những việc làm trên đường tới Xiêm, ngày giờ lên đường…
Quyết định đó làm Lê Mạnh Trinh hơi ngạc nhiên, vì trong khi học cũng như buổi thăm dò nguyện vọng của tổ chức hôm sắp kết thúc khóa huấn luyện, anh đã tình nguyện về làm công tác Nông vận. Nhưng trước đồng chí Nguyễn Ái Quốc và đồng chí Hồ Tùng Mậu, Lê Mạnh Trinh ổn định được tư tưởng ngay. Anh nghĩ đoàn thể đã nhận thấy khả năng của mình và sẽ tạo điều kiện cho mình làm việc có kết quả. Hơn nữa, qua Xiêm, mình có điều kiện đoạn tuyệt với những vấn vương bé nhỏ về gia đình, toàn tâm, toàn ý cho nhiệm vụ lớn của cách mạng.
3. … Lê Mạnh Trinh được tổ chức  phân công  sang Xiêm hoạt động với tên là A Thuận.
A Thuận đến Băng Cốc bằng đường thủy. Theo lời dặn của Hồ Tùng Mậu hôm ở Huệ Ái, A Thuận vào nhà ga hỏa xa mua vé đi tỉnh Phi Chit, tìm đến Bản Đông. Ở Bản Đông có chi bộ Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội do đồng chí Nguyễn Ái Quốc phái Hồ Tùng Mậu về thành lập từ năm 1925. Chi bộ Phi Chít được lấy làm trung tâm vận động cách mạng trong Kiều bào toàn Xiêm, đồng thời làm nơi thí điểm cho các hình thức tổ chức quần chúng như: Hội Phụ nữ, Hội thân ái, Hội hợp tác… Ngoài ra chi bộ Phi Chít còn có nhiệm vụ bắt mối với Việt kiều ở Lào và các tổ chức của Tổng Hội ở mấy tỉnh miền Trung Việt Nam như Thanh-Nghệ -Tĩnh, Bình-Trị- Thiên… A Thuận làm công tác huấn luyện chính trị và xuất bản báo “Đồng Thanh”, vạch tội ác của đế quốc Pháp và phong kiến Nam Triều, khuyên Việt kiều đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau để cứu nước. Về sau, theo ý kiến của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, báo “Đồng Thanh” đổi thành báo “Thân Ái”, phát hành rộng khắp hơn, tờ báo đã thiết thực là cơ quan tuyên truyền của Việt kiều.
Đầu năm 1930, được sự ủy nhiệm của Quốc tế Cộng sản và Đông Phương cục, Nguyễn Ái Quốc về thành lập Đảng Cộng sản Mã Lai và Đảng Cộng sản Xiêm. Cùng thời điểm đó, ở Phi Chít, A Thuận được giao nhiệm vụ tiến hành họp để chuyển những đoàn viên Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội sang đảng viên Đảng Cộng sản thì bị chính quyền Băng Cốc vây bắt cùng với nhiều người, thu nhiều sách vở, báo chí, nhưng không thấy gì là “Cộng sản” mà chỉ là sách văn hóa, báo tuyên truyền yêu nước và đoàn kết. Song chính quyền Xiêm vẫn giam để tiếp tục điều tra.
Về sau, chúng thả phần lớn anh em tham gia họp hôm đó. Còn A Thuận và 10 đồng chí nữa của anh bị chúng đưa về giam ở nhà tù Băng Cốc. Đến đầu năm 1931, chúng ra lệnh trục xuất những người này sang Trung Quốc, qua Hương Cảng trên một chiếc tầu chở hàng. Nhiều điểm liên lạc bị mất. Những người ở Xiêm về đến Hương Cảng, phải chung cảnh tiền hết, không gặp được đồng chí mình, anh em bàn nhau kiếm mỗi người một chỗ làm thuê, kiếm miếng ăn để tồn tại và tìm cách bắt liên lạc với tổ chức.
Trong một lần bốc vác thuê trên bến tầu ở khu Đồn Môn, A Thuận gặp đồng chí Hồ Tùng Mậu trong bộ vest mầu xám từ tầu lên bến. Hai người nhận ra nhau ở chỗ đông người. Hồ Tùng Mậu đưa mắt nhìn A Thuận rồi đặt cái va-li xuống, nói:“ Này, anh kia! Vác cái va ly này cho ta vào nhà trọ trên dốc bến anh lấy bao nhiêu?”. “Thưa ông, ông đưa bao nhiêu thì tùy ông nhưng trước tiên ông cho con ăn cái chi đó cho đỡ đói thì con vác cho ông được.”. “Lại còn thế nữa!”. Hồ Tùng Mậu gọi người bán bánh bao dạo mua cho A Thuận hai chiếc bánh bao. A Thuận ăn một cái còn một cái đút túi rồi ra điều khó nhọc lắm vác va-li đi theo ông khách.
Về đến nhà trọ, là cơ sở của mình, Hồ Tùng Mậu nói A Thuận: “Chúng tôi đã biết đồng chí và một số đồng chí bị trục xuất khỏi Xiêm về đây hiện đang phải mỗi người mỗi nơi kiếm sống để dò tìm tổ chức. Ở đây, như đồng chí cũng đã biết, chúng đang ráo riết nên đồng chí kín đáo hẹn tập trung anh em lại để ta về địa bàn an toàn hơn. Ba ngày nữa, lúc một giờ khuya, cũng ở bến này, có người đón các đồng chí xuống tầu đến nơi ở mới!”. A Thuận mừng như người vớ được vàng. Chia tay với đồng chí Hồ Tùng Mậu, A Thuận về nơi mấy hôm nay tá túc và tin cho mọi người tập trung để di chuyển. Thế là A Thuận và mọi người được đưa sang Cửu Long, được Hội Hồng thập tự Đỏ của Trung Quốc cấp cho tiền ăn và áo quần. Rồi lần lượt từng người được tổ chức thử thách và đưa vào các cơ sở với  nhiệm vụ và công việc khác nhau…
Một ngày vào tiết Thanh minh năm 1931, trời đã bớt rét, đồng chí Hồ Tùng Mậu và đồng chí Nguyễn Ái Quốc đến thăm A Thuận. Trong lúc tâm sự, đồng chí Nguyễn Ái Quốc hỏi A Thuận: “Các đồng chí Ban chấp hành Đảng ủy Xiêm yêu cầu đồng chí trở lại Xiêm công tác, đồng chí nghĩ thế nào?”. “Thưa đồng chí, được đồng chí đồng ý đáp ứng yêu cầu của Đảng ủy Xiêm, tôi sẵn sàng trở lại Xiêm cùng các đồng chí bên ấy gánh vác nhiệm vụ của Đảng!”. “Thế thì tốt rồi!”. Nguyễn Ái Quốc quay sang nói với Hồ Tùng Mâu: “Đồng chí Mậu, đồng chí “kiếm” cho đồng chí A Thuận một cái tên mới và bố trí cho đồng chí ấy lên đường vì bên ấy đang cần.”. Hồ Tùng Mậu suy nghĩ một lát rồi nói với Nguyễn Ái Quốc để A Thuận nghe luôn: “Chúng ta thống nhất để đồng chí A Thuận mang tên mới là A Bum. Ngày mai có chuyến tầu thủy đi Xiêm, đồng chí A Thuận trong vai người áp tải hàng cho nhà buôn Thả Xạt đi Xiêm luôn.”.
Thế là A Thuận đổi tên thành A Bum và trở lại Xiêm.
Khi mới trở lại Xiêm, đề phòng địch phát hiện, tỉnh ủy U don đã phái A Bum lên Xiềng May là tỉnh có vị trí quan trọng, dân cư đông đúc, có đường giao thông tiện lợi qua Miến Điện, Trung Quốc. Lúc đầu, ở địa bàn mới A Bum làm nghề bán bánh dạo về các huyện để tìm hiểu tình hình, làm quen với phong tục tập quán, làm quen với môi trường, tạo lập cơ sở hoạt động.
Một thời gian sau, tỉnh ủy Udon điều A Bum về Udon. A Bum tiếp tục làm công tác tuyên truyền. Nhiều đia phương các chi bộ đảng được thành lập, các cơ sở quần chúng được củng cố, phát triển làm cho những hoạt động của những tổ chức này ngày một phong phú và rộng rãi hơn.
Khi Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh bị khủng bố. Tỉnh ủy Đảng Cộng sản Đông Dương Nghệ – Tĩnh sang yêu cầu Đảng bộ Xiêm giúp đỡ. Được Đảng ủy Xiêm đồng ý và cho chủ trương thành lập Ban viện trợ cách mạng Đông Dương. Lúc này, A Bum đã là tỉnh ủy viên ở Udon, đồng thời là người phụ trách việc viện trợ cho cách mạng Đông Dương mở lớp huấn luyện và tạo điều kiện để các đồng chí trở về nước hoạt động. Ban đầu sự trở về hoạt động trong nước của các học viên kết quả chưa cao, một số đồng chí bị bắt, bị truy nã. Về sau, A Bun chủ trương cử cán bộ đã có kinh nghiệm hoạt động ở nước ngoài về nước cùng hoạt động, mở rộng địa bàn hoạt động cách mạng ở Lào để gây ảnh hưởng vào trong nước, đặc biệt là các tỉnh miền Trung.
Năm 1934, nước Xiêm đổi tên thành Thái Lan. Ban chỉ huy Hải ngoại của Đảng cộng sản Đông Dương ở Trung Quốc bắt liên lạc với Ban chấp hành Đảng ủy Thái. Một hội nghi phong trào cách mạng Đông Dương tổ chức ở Ma Cao có sự tham gia của Đảng Cộng sản Thái Lan. Hội nghị này đã quyết định cho Ban Viện trợ cách mạng Đông dương phải làm 3 việc: Vận động tổ chức Đảng ở phía Bắc Trung kỳ đi đến có thể thành lập Đảng bộ liên tỉnh. Thành lập xứ ủy Ai Lao và hoạt động mạnh hơn nữa. Phát truyền đơn Xô Viết Nghệ Tĩnh với nội dung và cùng ngày với toàn quốc. Với 3 nội dung này đồng chí Lê Hữu Lập và hai đồng chí nữa về nước mở lớp huấn luyện, củng cố và phát triển cơ sở. Còn A Bum lúc này là Bí thư Xứ ủy Đông Bắc Thái Lan phụ trách xứ Ai Lao, sang Lào khai mạc Hội nghị thành lập Xứ ủy Ai Lao.
Khi đồng chí Nguyễn Ái Quốc từ Udon về Băng Cốc để thành lập Đảng Cộng sản Xiêm, đồng chí Lý làm bí thư, về sau đồng chí Lý bị giặc Pháp mua chuộc. Đảng ủy giải quyết khai trừ Lý ra khỏi Đảng. Đồng chí A Bum vào tham gia Ban Đảng ủy Thái Lan và làm bí thư.
Đảng ủy triệu tập hội nghị chuẩn bị thành lập Tổng Công hội Băng Cốc. Đến dự hội nghị có 12 người. Cuộc họp mới bắt đầu thì bị cảnh sát vây bắt. Chúng thu toàn bộ dự thảo và lục soát thấy có một số dụng cụ ấn loát như hộp mực, giấy nến, bàn in…, ngoài ra không có thứ văn kiện nào khác. Trong lúc cảnh sát lục soát và khóa tay, trói mọi người một cách hùng hổ. A Bum nghĩ: Những người trong cuộc rất khác nhau về dân tộc, về tiếng nói, về thành phần và lứa tuổi…, trong lúc gian khổ, xiềng xích, tra tấn để tránh khỏi có tư tưởng và suy nghĩ khác nhau sẽ đi đến chỗ có thái độ và cung khai khác nhau trước quân thù, sẽ tai hại cho Đảng, cho cách mạng, nên cần gợi ý thống nhất trước cho mọi người cùng biết cách trả lời khi bị hỏi cung. A Bum liền tuyên bố rất to bằng các thứ tiếng Việt Nam, tiếng Trung Quốc, tiếng Xiêm; “Đây là nhà tôi, buổi họp mặt này do tôi mời họ đến. Những thứ  các ông tịch thu là của tôi, không có liên quan gì đến những người có mặt tại đây!”. Khi chúng đưa mọi người lên xe thì không thấy hai người bản địa là Xa-ngộp và Xa-voắt. Lúc ấy mọi người mới ngã lẽ ra 2 tên này bị chính quyền mua chuộc cài vào làm nội ứng để bắt những người đến dự họp!
Suốt thời gian ở Băng Cốc A Bum và các đồng chí của ông phải ra tòa 6 lần, mỗi lần 1-2 người. Vì A Bum đã gợi ý nên trước tòa mọi người đều có những câu trả lời như nhau: “Vì điều kiện cuộc sống thiếu thốn, thất nghiệp và do A Bum khuyên đến gặp nhau để bàn bàn bạc tìm cách giúp đỡ lẫn nhau thoát đói nghèo…”. Tòa không thể buộc tội những người này được, vì không có bằng chứng gì khác, ngoài cuộc họp mặt. Anh em vẫn ổn định tư tưởng, nói chuyện với nhau vui vẻ, học tập lý luận do A Bum dịch ra tiếng Thái và tiếng Trung. Trong các lần ra tòa, quan tòa và cảnh sát chú ý nhất là A Bum, xung quanh mấy điểm: Có phải là Cộng sản không? Có âm mưu bạo động không? Có hành động tống tiền không?
Ở phiên tòa cuối cùng, quan tòa căn cứ vào lời khai của hai tên Xa-ngộp và Xa-voắt, là hai tên theo rõi để bắt A Bum và các đồng chí của ông. Quan tòa hỏi các bị can như gợi ý để hòng buộc tội nặng đối A Bum. Tòa hỏi Xa – ngộp và Xa-voắt: “Họ có mưu đồ sắm súng đạn để đánh chính phủ không?”. “Không có chuyện đó.”. “Họ có bảo các anh quyên góp về tài chính không?”. “Không. Họ nói mỗi tháng đóng một hào hoặc 25 xu, gọi là nguyệt phí cho chè nước mỗi khi họp mặt, nhưng chúng tôi chưa đóng.”. “Họ có cưỡng bách, ép buộc các anh cái gì không?”. “Họ đối đãi với chúng tôi rất tử tế, nhiều hôm A Bum còn cho chúng tôi ăn cơm.”…
Đến lượt A Bum, anh tự biện hộ. Mặc dù bọn hắn cho A Bum là can phạm chính, là đối tượng chúng dự định sẽ buộc tội nặng, A Bum cũng không cần phải biện hộ nhiều mà tụi quan tòa cũng không có gì để bắt buộc. Sau những câu hỏi của quan tòa, A Bum khẳng khái trả lời: “Tôi là người đứng ra mời họ đến để họp mặt, để bàn bạc cách thoát khỏi nghèo khổ. Tôi là người theo Chủ nghĩa cộng sản. Nhưng tôi chưa tuyên truyền Cộng sản mà chỉ tuyên truyền công nhân đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau. Chống tư bản bóc lột. Chống thất nghiệp, nghèo khổ. Tôi chưa tuyên truyền đánh đổ chính phủ bằng bạo động. Tôi chỉ nói với họ như dự thảo các ông đã thu được ở nhà tôi: “Chuẩn bị ra đấu tranh công khai…”.
Cuối cùng, tòa tuyên án:“ 9 người khổ sai 5 năm, 2 được tha, A Bum bị kết án 5 năm, nhưng được giảm xuống 3 năm 6 tháng!”. Hóa ra phiên tòa hôm đó đã áp dụng luật của Xiêm, A Bum là can phạm chính, nhưng tòa án chiếu luật: “Nếu bị cáo khai thẳng thắn làm nhà chức trách không tốn công xét hỏi, đỡ thì giờ tranh chấp giữa bên nguyên và bị cáo, thì có thể giảm án từ một phần năm đến một phần ba”.
Ngày 25 tháng 9 năm 1939, nhà đương cục Thái Lan gọi A Bum và một đồng chí của A Bum là ông Miền lên, chúng tuyên bố lệnh trục xuất hai người về đất thuộc Pháp. Hôm sau cai tù trả lại hai người quần áo ngày vào tù, thu lại quần áo lúc vào tù và phát cho mỗi người 4 đồng bạc Thái. Ngay sau đó, cảnh sát giải hai người bằng đường xe lửa rồi chuyển sang ô tô từ Băng Cốc ra Udon để đến Nongkhai. Ở Nongkhai chúng đưa hai người xuống tàu thủy chở qua sông Cửu Long, áp tàu vào bờ, phía đất Lào, thả hai người xuống đất Lào. Lúc này Lào đang có lụt lớn. A Bum cùng ông Miền đi theo hướng Đông Nam, xuống hạ lưu sông Cửu Long. Nhiều điểm nước dâng to, đường sá ngập lối hai anh em phải dắt tay nhau lần mò mới qua được.
Đến mờ sáng, thấy một bản Lào hiện ra. Hai người vào bản để mua đồ ăn. Bà bán hàng người Lào hỏi các anh đi đâu? Hai người nói chúng tôi đi buôn, gặp lụt lội muốn về Thà Khẹt nhưng không biết sông nước ra sao? Bà bán hàng nói con rể bà tên là Tư, người Việt và chỉ nhà cho hai người vào để hỏi thăm đường. Hai người vào nhà hỏi anh Tư. Anh Tư người Quảng Bình, cùng quê với ông Miền. Vợ chồng anh Tư đón tiếp hai người rất nhiệt tình. Anh Tư cho biết: Vì lụt lội, đường bộ về Thà Khẹt không thể đi được. Đường thủy lâu nay lụt lội tàu bè cũng không chạy. Ở lại lâu không tiện, hai người bàn nhau bỏ tiền ra một chiếc thuyền nhỏ. Anh Tư bày cho cách lựa thác ghềnh để đi và cách đối phó. Hai người vượt thác ghềnh, nước cuốn, có lúc gần như thuyền bị lật. Những đoạn nước cuốn giữ, thuyền quay cuồng đến chóng mặt. Mệt lử. Hai người cột thuyền vào cây, lên bờ nghỉ lấy sức rồi lại cho thuyền xuôi đến Bùng Khà, thuộc đất Thái Lan rồi đi Nakhon.
Đến Nakhon ông Miền bí mật về gia đình, còn A Bum tìm vào nhà đồng chí cùng hoạt động cũ tên là Cát, làm nghề thợ mộc ở Noong-Xúng. A Bum có ý định là kiếm cho được một chỗ kín đáo hoặc ở đất Lào, hoặc ở đất Thái, yên ổn để tiếp tục hoạt động. Muốn vậy A Bum phải tìm cách có được giấy thuế thân ở đất Lào để dễ bề đi lại. A Bum sang Thà Khẹt, đổi tên thành A Tiến, xin vào làm một xưởng mộc của người Việt. Hàng ngày A Tiến đi kéo cưa, xẻ gỗ, kéo bào với công nhân. Nhưng có tin báo ông Miền bên kia sông đã bị cảnh sát bắt, nên A Tiến rời Thà Khẹt ngay.
A Tiến tìm cách đi Viên Chăn. Vào được Viên chăn A Tiến đến nhà Lương Ngọc Quảng, quê ở Bái Thượng, đồng chí trước cùng hoạt động hiện đang làm nghề hàng xáo. Lương Ngọc Quảng cho biết anh mới gặp nữ đồng chí Huyền Thanh ở chợ. Biết chị Huyền Thanh mới ra tù, sáng sớm hôm sau Lương Ngọc Quảng đưa A Tiến đi gặp nữ đồng chí Huyền Thanh. Việc đi gặp một người lạ đối với A Tiến và những người hoạt động ở nước ngoài là một việc làm phải thận trọng, mặc dù đối với A Tiến lúc này rất cần kết nối với tổ chức. Có lòng tin vào anh bạn đồng hương cùng chí hướng và biết là gặp một người mới được nhà chức trách tha tù đã làm cho A Tiến có phần an tâm. Nhưng về nguyên tắc, Lương Ngọc Quảng vẫn phải bố trí một buổi gặp mặt giữa anh và Huyền Thanh với hình thức trao đổi về giá thóc gạo để A Tiến ở phòng bên cạnh có chỗ quan sát và theo rõi câu chuyện. Hóa ra Huyền Thanh mà Lương Ngọc Quảng nói là Lưu Cầm Liên, người đã cùng anh dự lớp huấn luyện ở Quảng Châu. Gặp lại bạn cũ cùng chí hướng có nhiều kỷ niệm hằn sâu trong tâm tưởng, Lê Mạnh Trinh nhớ lại những hôm sắp chia tay ở Huệ Ái, Lưu Cầm Liên đã tâm sự với Lê Mạnh Trinh về chuyện riêng tư…
Một em gái miền Tây thua anh năm, sáu tuổi, da trắng tóc dài, nói năng nhỏ nhẹ và đặc biệt giọng hát rất mùi với sáu câu vọng cổ đã làm xiêu lòng bao biết chàng trai. Ngọt ngào và đằm thắm khi chính em đã gợi đến chuyện riêng tư giữa hai người! Đó là bản năng của một cô gái đang ở tuổi yêu chăng! Mạnh Trinh cảm thấy xao xuyến khi được nghe những lời tỏ tình nhưng anh phải thú thật với cô là ở quê nhà anh đã yên bề gia thất!.. Thế rồi từ Huệ Ái, hai người đều lên đường theo sự phân công của tổ chức. Không biết nơi đến của nhau, chỉ biết là cùng chung một mục đích…
Được tín hiệu đồng ý của A Tiến, Lương Ngọc Quảng mở cửa phòng bên mời khách vào. Bây giờ, với sự giới thiệu của Lương Ngọc Quảng: “Đây là đồng chí Huyền Thanh và đây là đồng chí A Tiến!”. Lưu Cầm Liên và Lê Mạnh Trinh nắm tay nhau mừng mừng tủi tủi. Từ hai khóe mắt sâu thẳm của Lưu Cầm Liên những giọt nước mắt lăn dài xuống khuôn mặt gầy và xanh mai mái làm Lê Mạnh Trinh thấy mắt mình cay sè, nơi lồng ngực như có cái gì đó đè nặng làm cho nghẹn thở!.. Lương Ngọc Quảng trở lại gian bán gạo. Trong những câu chuyện hàn huyên, A Tiến biết sau khi anh rời Huệ Ái vài ngày thì Lưu Cầm Liên nhận nhiệm vụ đến tỉnh Attapeu vùng Nam Lào. Rồi hai năm trước, cô bị bắt khi đang chủ trì cuộc họp nhóm “Việt kiều cứu quốc” và chúng đưa chị lên giam trong một nhà tù ở Viên Chăn…
Huyền Thanh đưa A Tiến đi đến một trường học con em người Hoa Kiều. Thật bất ngờ người chạy ra đón A Tiến lại là ông Lư và ông  Hòa. Cả hai trước đây đều ở trong Đảng ủy với A Tiến và cả hai đều bị nhà chức trách Thái Lan tình nghi là Công sản và bị trục xuất ở nhà tù La-hu-thột. Vì có một thời gian không hoạt động cùng nhau, theo nguyên tắc nên A Tiến, ông Lư và ông Hòa cũng không được phép nói chuyện công tác của nhau nhiều. Qua Huyền Thanh, A Tiến chỉ biết sau khi bị Chính phủ Thái trục xuất, đoàn thể giới thiệu ông Lư và ông Hòa về làm giáo viên ở trường Hoa kiều này để bắt liên lạc với tổ chức kháng nhật ở Thái. A Tiến ở lại đây vài ngày rồi lại ra đi.
Trên đường đi, tới một bến sông A Tiến gặp tàu thủy của người Thái ghé đất Lào đón khách, anh xuống tàu  sang Thái Lan để về Nakhon.
Về Nakhon, A Tiến vào nhà một Việt kiều cùng quê, anh ta cho A Tiến biết chính phủ Thái Lan đã ra mặt thân Nhật. Bọn Đại Việt của Cường Để phái người về Thái Lan vận động Kiều bào ta theo Nhật. Bọn chúng xuất bản tờ báo “Hồn cố hương” làm phương tiện tuyên truyền vận động. Người bạn cùng quê đưa A Tiến đến gặp một thanh niên tên là Tha Lay trong nhóm có xu hướng kháng Nhật. Được Tha Lay và người bạn đồng hương giúp sức, A Tiến dịch cuốn “Đề cương Điều ước bất khả xâm phạm Xô-Đức”, nhằm giải thích cho quần chúng biết lý do vì sao Liên Xô ký hiệp ước này. Đó chỉ là sách lược chứ không phải bắt tay với bọn phát xít như người ta hiểu nhầm… A Tiến còn viết cuốn “Mặt nạ Cường Để”, vạch trần bộ mặt phản quốc của Cường Để và dã tâm xâm lược của Nhật, làm cho quần chúng nhân dân thấy được Đại Việt, Cường Để là tay sai của Nhật.
Tình hình quan hệ giữa Thái Lan và Pháp trở nên càng thẳng, A Tiến bàn với người bạn cùng quê và Tha Lay ở lại củng cố và phát triển nhóm “xu hướng kháng Nhật” sâu rộng trong các làng bản. A Tiến lại ra đi. Lúc này ở đất Thái hay đất Lào đều nguy hiểm, chỉ có cách khi thì bên này, khi thì bên kia, nắm bắt, thúc đẩy phong trào kháng Nhật… Đang trên đường từ Nakhon đi Udon Thani, A Tiến lại bị bắt ở tỉnh Khoong Kèn, chúng dọa nạt, tra tấn rồi dụ dỗ ý muốn Việt Nam nên hợp tác với Thái Lan cùng Nhật để chống Pháp. A Tiến nói: “Tôi là người cộng sản, mà người cộng sản coi Pháp và Nhật đều là đế quốc, tôi không thể làm theo ý của các ông.”. Chúng giam A Tiến và chờ đưa ra tòa án Udon giải quyết. Hai tháng sau chúng đưa A Tiến ra tòa Udon. Tòa kết án bỏ tù A Tiến 6 tháng, giam cùng mấy chục Việt kiều bị tình nghi chỉ điểm cho Pháp ném bom. Hầu hết kiều bào bị giam là hội viên Thân ái trước kia. A Tiến lại có dịp giải thích cho họ về cục diện chiến tranh, về sự tất thắng của Liên Xô, của Mặt trận dân chủ thế giới, làm họ thêm tin tưởng vào sự nghiệp cách mạng.
Chiến tranh Pháp -Thái kết thúc, các tù nhân được thả, trong đó có A Tiến. A Tiến cũng không bị trục xuất khỏi Thái Lan nữa, vì chính phủ Thái phòng những tù nhân bị Pháp mua chuộc.
Lúc này A Tiến chưa bắt liên lạc được với Đảng, nhưng A Tiến vẫn kiên trì hoạt động độc lập, tổ chức và củng cố phong trào Việt kiều yêu nước, dịch và giải thích Điều lệ “Bất khả kháng giữa Liên Xô với Đức”, nhằm tránh hiểu nhầm của quần chúng cho rằng: Vì Liên Xô nên cuộc chiến tranh thế giới thứ hai mới gây ra cho thế giới nhiều tàn khốc, mà thủ phạm chính là phát xít Đức.
Cuối năm 1943, A Tiến gặp được một số Việt Minh ở Việt Nam sang, A Tiến ra Đông Bắc hoạt động theo chương trình của Việt Minh. Cuối năm 1944 đầu năm 1945, các đồng chí trong tù được thả hết. Do đó, A Tiến cùng các đồng chí hoạt động cách mạng đã tổ chức Hội Việt kiều cứu nước và thành lập và phụ trách chi bộ Đảng ở nước ngoài trở lại. A Tiến phụ trách Tổng ủy Việt kiều cứu quốc, làm công tác vận động Việt kiều hai bên bờ sông Khoong ở vùng Thái Lan và Lào, thuộc các tỉnh Sa Khoa, Tha Non của Thái Lan và Savanakhet của Lào. A Tiến là một trong những người cùng các đồng chí Lào lãnh đạo quần chúng nhân dân giành chính quyền ở Savanakhet…
4. Tháng 1 năm 1948, đồng chí Lê Mạnh Trinh được Trung ương Đảng gọi về nước. Sau nhiều ngày băng rừng lội suối cùng hai đại đội của một đơn vị bộ đội Lào – Việt, đồng chí Lê Mạnh Trinh về đến Khu ủy đóng ở Chợ Đà, làng Mỹ Hạt, huyện Thọ Xuân. Ở Khu ủy, ông gặp lại đồng chí Hồ Tùng Mậu và đồng chí Nguyễn Sơn. Vài ngày sau, ông được cấp trên cho phép về thăm nhà. Ông về quê bằng xe đạp. Khu ủy cử người chiến sỹ trẻ, vốn là giúp việc cho ông trong thời gian ông băng rừng về nước, mỗi người cỡi một “chiến xa” cùng về quê ông.
Kể từ cậu Tú Đắc bỏ lại bộ quần áo và đôi dép, ở bến đò Cây Bàng, để lên một cái thuyền thúng do một người bạn thân đã chờ sẵn, vượt qua sông Mã sang làng Ái Sơn, ra đi theo tiếng gọi của con tim đến nay đã 22 năm. Đã đổi tên 5 lần, từ Lê Huy Đắc sang Lê Mạnh Trinh, A Thuận, A Bum, A Tiến và cho đến khi trở lại tên Lê Mạnh Trinh, những cái tên đánh dấu bao gian nan vất vả, đói ăn, thiếu ngủ, tù đày, khi thì làm thầy giáo, khi lại là người làm thuê, làm phu bốc vác…, nhưng trong lòng ông vẫn một lòng kiên trung theo Đảng làm cách mạng giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ của thực dân, phong kiến. Có những lúc ông nhớ quê, nhớ nhà, ở đó ông có người vợ tần tảo sớm hôm cùng bà cô già, để nuôi mấy đứa con, và hai đứa em, con của ông chú.
Tự nhiên hai mắt ông nhòa đi, hai chân ông chùn xuống như không còn trên pedal xe đạp nữa. Ồng phải dừng lại khi chỉ còn cách bến đò chừng vài bước chân. Lòng ông thấy nôn nao. Ông đã khóc! Kể cũng lạ: Trước mọi gian nan, đói khát, băng rừng, lội suối, chịu bao đòn roi tra tấn của kẻ thù, những khi mất liên lạc với đồng chí, hết tiền, hết gạo đã tính đến chuyện xin ăn để sống mà hoạt động cách mạng…, không làm ông rơi nước mắt mà bây giờ trở về quê hương, nơi chôn rau cắt rốn, gặp lại những người thân thương ông đã lừa họ với cái chết giả trên Sông Cái để dứt gánh ra đi vì lý tưởng cao cả, ông lại trở thành người yếu đuối như vậy! Người chiến sỹ có nhiệm vụ tháp tùng bảo vệ thấy vị chỉ huy của mình có vẻ không mạnh mẽ như thường ngày, khi về lại trước con sông quê hương. Anh chỉ còn biết đứng làm nhiệm vụ của mình là đảm an toàn cho vị chỉ huy chứ không giám cắt ngang những luồng suy nghĩ đang chợt đến với ông!
Có tiếng gọi ông lái chờ đò làm ông tỉnh lại, ông theo họ xuống đò. Vẫn dòng sông này, vẫn con nước này, có khác là bây giờ giữa thanh thiên bạch nhật, ông qua sông trên con đò to hơn, với nhiều người hơn và trên bầu trời lung linh mây trắng. Người chiến sỹ trẻ mở khuy áo thượng lấy tiền đưa tiền đò, ông lái đò không lấy tiền mà giải thích là nhà đò miễn tiền cho các chiến sỹ vệ quốc đoàn!
Đò cặp bến. Lê Mạnh Trinh lên xe đạp một mạch về nhà. Đến ngõ, ông không còn thấy nhà mà chỉ thấy một vườn chuối. Ông liền quay xe, đạp vào nhà ông cả Hơn, trưởng họ, hỏi về nhà ông cố Cận. Ông cả Hơn hỏi lại ông và anh lính trẻ là quen biết gì với nhà cố Cận mà hỏi nhà cố Cận. Cố Cận chết lâu rồi. Nhà bán cho người khác người ta dỡ đi rồi! Vừa trả lời, ông cả Hơn vừa nhìn người lính già đứng sát ông. Nhìn kỹ từ đầu đến chân, rồi ông cả Hơn dừng lại ở khuôn mặt, hai con mắt. Bỗng ông cả Hơn la lên: “Trời ơi! Chú Tú Đắc phải không? Chú Tú Đắc! Người hay là ma đây trời! Chú Tú đã chết trôi trên sông Cái mấy chục năm rồi kia mà!”. “Tôi đây, Bác Cả! – ông ôm chặt lấy ông cả Hơn, cả hai nước mắt dàn dụa-  Tôi vẫn còn sống và nay về thăm quê đây!”. Ông cả Hơn la toáng lên: “Ối làng nước ơi, Tú Đắc còn sống làng nước ơi! Tú Đắc còn sống mà lại là bô…ô đoi…ội, là ve..ệ qu..ốc đo..àn đa..ây n..à..y!.. Để tôi dắt chú và chú khách đây về nhà chú! Nhà chú bây giờ chuyển về ở xóm Đông rồi! Nào ta đi, đi nào!”.
Bà con xóm làng nghe ông cả Hơn la Tú Đắc còn sống chạy sang kín cả sân nhà ông Hơn rồi như một đoàn biểu tình theo ông cả Hơn dẫn đường cho Ông Tú Đắc cùng anh lính trẻ về nhà Ông Tú bên xóm Đông. Người nhà túa ra. Nào em trai ông – ông Dong, thằng cu Đậu, thằng cu Thẩm bây giờ đã chững chạc, hai người đàn bà và mấy đứa trẻ đứng cạnh chắc là vợ con chúng. Ông Tú đảo mắt không thấy bà cô Đẩu và vợ đâu. Ông Tú bước vào nhà. Một căn nhà gỗ xoan, mái lợp ngói âm dương. Trên bàn thờ, có ba bức chân dung lồng trong ba cái giá gương: Ở giữa là di ảnh của bố ông, một bên là di ảnh của bà cô Đẩu, một bên là bức chân dung của ông. Ông nghẹn lại, nằng nặng nơi lồng ngực làm ông hơi khó thở. Từ hai hố mắt ông những giọt nước mắt trào ra. Ông đến sát bàn thờ hơn, hạ cái giá gương có lồng chân dung của mình xuống, thắp ba nén nhang cúi lạy tổ tiên rồi gạt nước mắt, quay trở ra và trả lời những câu hỏi của mọi người…
Hóa ra thằng cu Đậu, ngày ông đi mới 5 tuổi, bây giờ đã có 4 đứa con. Thằng cu Thẩm cũng đã có vợ và hai đứa con. Ông ôm các cháu vào lòng, ông bảo con vợ thằng Đậu mở ba lô ra lấy kẹo chia cho các cháu. Hai đứa con thằng Thẩm cứ quấn lấy mẹ. Mẹ chúng lại đang luýnh quýnh dàn xếp chỗ ngồi và rót nước mời bà con đến thăm. Mục sở thị xem có phải Tú Đắc đã chết trôi trên Sông Cái hơn hai chục năm, nay lại về thăm nhà! Ông Dong chỉ còn biết đứng sần người ra nhìn anh, hai mắt đỏ ngầu, nước mắt nhòe nhoẹt cả xuống mặt, xuống môi, mặn chát. Ông cả Hơn sai mấy thằng cháu ngã mấy cái nong và sang các nhà khiêng bàn khiêng chõng về kê ngoài sân để bà con ngồi tạm. Trong nhà chật kín người. Chị cò Đậu sai con vào nhà lấy chiếu ra trải xuống hè cho các bà các cô ngồi tạm. Ông Tú bấy giờ mới hỏi anh cò Đậu:
– Bà O mất năm nào? Bà mất vì già hay bà mắc bệnh?
– Thưa bố! Bà O mất đã gần ba năm. Mới giỗ hết việc tháng trước. Mấy năm về già, bà O yếu đi nhiều. Cứ trở trời bà O lại ho và khó thở. Mẹ có mời ông thầy Thảo cắt thuốc Bắc cho bà O, nhưng chỉ đỡ được một thời gian sau thì bị lại. Chú Nghi mời Ông Đội Thụy, đốc tờ trên làng Vĩnh xuống khám và tiêm thuốc. Đợt đó cũng khỏi, người khỏe và ăn ngon miệng. Nhưng rồi ông ấy nói bệnh của bà O là bệnh phổi mãn tính, thường tuổi càng già, người yếu đi thì bệnh càng nặng lên. Mùa rét năm kia bà o mất vì một cơn khó thở. Mấy ông trạm xá vào tiêm thuốc cho bà ngay, nhưng không qua khỏi. Bà O mất hôm đó vào ngày rằm, thiêng lắm!
– Mẹ con đi đâu mà không thấy?
– Mẹ đi chợ Bút, mẹ buôn hàng tấm nên thường quá trưa, tan phiên mẹ mới dọn hàng ra về.
– Các con ở nhà sinh hoạt thế nào?
– Cũng tạm đủ. Mẹ đi chợ và các con làm ruộng nên nhà cũng không đến nỗi.
– Em Huệ và em Yên bây giờ ở đâu?
– Cô Huệ lấy chồng dưới Rọc. Còn chú Yên đi bộ đội.
– Thế đời sống của cô Huệ giờ ra sao? Chú Yên có thư từ về không?
– Hai vợ chồng cô Huệ làm ruộng. Cô còn nấu canh giắt bán, mỗi buổi sáng sớm cô gánh lên làng ta bán chợp một lúc cũng được hai nồi vồm canh và một rá giắt nem rồi về đi làm đồng. Mấy tháng nay chú ấy đi “dân công hỏa tuyến” nên cô bận hơn. Sáng nay con cũng có nghe cô rao bán canh giắt. Vợ chú Yên là con gái ông Kiểm Thới, xóm Đình, có một con gái và hai trai. Chú Yên tháng trước đi công tác, được cấp chỉ huy cho tạt về thăm nhà 2 ngày.
Hai cha con Ông Tú đang nói chuyện với nhau thì Bà Tú hớt hải chạy về. Vừa về đến sân Bà Tú đã òa khóc. Ông Tú vội vàng ra dìu Bà Tú vào nhà.
– Tôi xin lỗi bà! Bà ngồi xuống đây – Ông Tú đỡ Bà Tú ngồi xuống trường kỷ- Bà thông cảm cho tôi. Đúng ra tôi phải nói với bà trước khi tôi ra đi để bà lo nuôi các con, các em, và chăm sóc cô Đẩu lúc cô về già, nhưng vì công việc của tôi làm khi đó không cho phép nên tôi phải tạo ra cái chết giả trên Sông Cái để ra đi!..
– Đến tôi mà ông cũng không tin. Còn lừa tôi để đi!.. Hơn hai chục năm qua, trong lòng tôi, các con, các em biết bao đau đớn. Cô Đẩu cho đến hơi thở cuối cùng vẫn còn nhắc đến ông và còn dặn tôi cố giữ các con, các cháu chuyện sông nước, ao chom để tránh “dớp” nhà – Bà Tú khóc càng to làm Ông Tú lúng túng, không cầm được nước mắt. Đoạn, Ông Tú chuyển sang chuyện hỏi thăm sức khỏe ông bà ngoại, các cậu. Rồi ông hỏi Bà Tú và anh cò Đậu:
– Lúc nảy anh Đậu nói chú Nghi, là chú Nghi nào?
– Thưa bố, chú Nghi là chú Dong. Từ khi làm việc trong tổ chức Đảng chú Dong có tên gọi kín là Nghi. Nhưng từ ngày đảo chính đến nay, phần lớn gọi là chú Nghi thay cho tên chú Dong ngày xưa.
Sau bữa cơm tối, bớt khách, Ông Tú, Bà Tú, vợ chồng ông Nghi cùng các con các cháu quay quần hỏi han nhau đủ thứ chuyện của những người ở nhà và người đi xa. Nhà đang vui chuyện thì các đồng chí cho Ủy ban xã vào thăm Ông Tú. Sau khi mời khách uống nước, Ông Tú có lời xin lỗi các đông chí Ủy ban vì ý định của Ông Tú là ngay chiều nay lên Ủy ban để trình báo, nhưng bà con anh em lâu ngày gặp nhau nên không thể dứt ra được. Ông Tú mở túi thượng lấy giấy được cấp trên cho phép nghỉ ra trình đồng chí Chủ tịch: “Đáng lẽ ngay chiều nay tôi phải ra văn phòng Ủy ban trình giấy được nghỉ phép với các đồng chí. Nhưng bây giờ tôi cứ tạm trình giấy rồi đúng 7 giờ sáng mai tôi sẽ có mặt tại văn phòng để làm việc theo quy định của xã.”. Đồng chí chủ tịch vừa đưa hai tay ra đón tờ giấy từ tay Ông Tú vừa nói: “Thưa đồng chí, việc đồng chí về thăm quê, đồng chí chiến sỹ về cùng với đồng chí đã lên văn phòng Ủy ban báo cáo ngay từ chiều rồi. Vả lại, sáng nay chúng tôi được đồng chí Chủ tịch huyện truyền đạt cử hai đồng chí công an xã kết hợp cùng với đồng chí chiến sỹ đơn vị về cùng đồng chí, phải đảm bảo an toàn về việc: “Khu ủy bố trí cho đồng chí Lê Mạnh Trinh, mà ở Lưỡng Bột ta, nhân dân gọi là ông Tú Đắc, về quê nghỉ 7 ngày, sau 22 năm làm công tác vận động xây dựng và lãnh đạo tổ chức Đảng ở Hải ngoại.”.
Còn ba ngày nữa mới hết phép thì có xe của đơn vị về truyền lệnh của Khu ủy: “Đồng chí Lê Mạnh Trinh về đơn vị gấp để nhận nhiệm vụ mới!”.
Và ông Tú lại lê đường!.
Chú thích:
– Trong khi viết truyện ký này, chúng tôi có tham khảo và sử dụng một số chi tiết trong Hồi ký, những ghi chép của cụ Lê Mạnh Trinh và một số chi tiết do các hậu duệ của Cụ cung cấp.
– Lịch sử Đảng bộ xã Hoằng Lộc.
– Hoằng Lộc đất hiếu học.
Hoằng Lộc, 12/4/2019
Nguyễn Huy Súc
Theo https://vanhocsaigon.com/