Gia Định Báo - Tờ báo Việt ngữ đầu tiên
Ra đời cách nay gần 153 năm, Gia Định Báo là một trong những
tờ báo đặt ra cho giới nghiên cứu nhiều câu hỏi nhất: ngày ra số báo đầu tiên,
bộ máy quản lý tờ báo, nội dung báo, ngày đình bản tờ báo… Năm 1966, tạp chí
Bách Khoa - Sài Gòn phát hành số đặc biệt kỷ niệm 100 năm ngày phát hành Gia Định
Báo với nhiều câu hỏi chưa có lời giải thỏa đáng, nhất là ngày phát hành số đầu
tiên (1.4 hay 15.4.1865?) và ngày đình bản tờ báo. Giả thuyết nổi trội về thời
điểm đình bản báo là năm 1898, căn cứ vào số báo cuối cùng còn lưu trữ tại Thư
viện Quốc gia - Sài Gòn (nay là Thư viện Tổng hợp TPHCM). Mãi đến hơn 8 năm sau
(1974) mới có người phát hiện ra 2 chi tiết mới về Gia Định Báo:
- Trong bộ máy quản lý tờ báo, hai người quản lý cuối cùng là
Nguyễn Văn Giàu và Diệp Văn Cương.
- Tờ báo chính thức đình bản kể từ ngày 1.1.1910 chứ không phải 1898 như phần lớn
những suy diễn trước đó
Hai sự kiện trên được ghi rõ trong công báo Pháp.
Những năm đầu thế kỷ XXI, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM là
đơn vị văn hóa - giáo dục có công nêu lên một vấn đề từ lâu còn ít được người
biết đến, qua hai cuộc hội thảo năm 2005 và 2015 nhân kỷ niệm 140 năm và 150
năm ngày ra đời của Gia Định Báo. Quý 4 năm vừa qua, trường đã liên kết với nhà
xuất bản Văn hóa - Văn nghệ TPHCM tập hợp các bài tham luận về Gia Định Báo dưới
những góc nhìn khác nhau, giới thiệu với người yêu văn hóa-lịch sử nhiều khía cạnh
về tờ báo quốc ngữ đầu tiên của chúng ta trong tập “Gia Định Báo - tờ báo Việt
ngữ đầu tiên” mới phát hành. Không hẳn tất cả những gì nêu lên trong các bài
tham luận đều là chân lý và hoàn hảo, thậm chí còn có thể có một vài chi tiết
mâu thuẩn, dị biệt giữa hai hay nhiều tham luận; song đó cũng là dịp để người đọc
có điều kiện so sánh, đối chiếu, suy luận để tìm ra những sự thật chưa lộ diện
hẳn trong sinh hoạt nghiên cứu - học thuật hiện nay. Bài tham luận của LN in
trong tập sách này cũng đã được in trong sách “Nhà Nguyễn và các vấn đề lịch sử”,
song việc giới thiệu lại trên trang Facebook cũng không phải là điều vô bổ đối
với các bạn yêu sử, kể cà những bạn đã có lần xem qua, vì trên diễn đàn này,
chúng ta còn có cơ hội trao đổi với nhau một cách đầy đủ và thú vị hơn.
GIA ĐỊNH BÁO QUA HÀNH TRÌNH HƠN 150 NĂM
Gia Định Báo trong bối cảnh xã hội những năm đầu thập niên
1860 .-
Trong lịch sử báo chí Việt Nam, ít có tờ báo nào chứa đựng khá nhiều điều mâu
thuẫn và mơ hồ như Gia Định Báo, từ văn kiện cho ra đời tờ báo, ngày phát hành
số báo đầu tiên, những nhân vật tiếp nối nhau quản lý tờ báo, đến ngày chính thức
đình bản tờ báo. Số lượng báo còn lưu trữ không nhiều, nhất là mất hẳn những số
báo đầu tiên, và tình trạng thiếu thốn tư liệu khiến cho trong một thời gian
dài, Gia Định Báo là một thách thức lớn đối với các nhà nghiên cứu. Để hiểu rõ
về phương tiện thông tin này, tưởng cũng cần điểm lại bối cảnh những năm đầu thập
niên 1860, khi Pháp ra sức xây dựng một thuộc địa còn mới mẻ trên bán đảo Đông
Dương.
Có thể nói trong thời kỳ đầu tiên của chế độ thuộc địa Pháp tại Nam kỳ, một
trong những công cụ được sử dụng sớm nhất là báo chí. Đầu năm 1862, khi hòa ước
Nhâm Tuất (5.6.1862) công nhận quyền thống trị của Pháp tại Sài Gòn và ba tỉnh
miền Đông Nam kỳ chưa ra đời, họ đã phát hành tờ công báo bằng tiếng Pháp đầu
tiên có tên Bulletin officiel de l’expédition de Cochinchine (Nam kỳ viễn chinh
công báo: BOEC). Trang đầu của tờ báo nêu rõ: ”Tờ Nam kỳ viễn chinh công báo
đăng những văn kiện chính của ông Tổng tư lệnh sẽ phát hành mỗi tuần một lần;
nó bao gồm các nghị định, quyết định và thông cáo có liên quan đến các giới chức
dân sự và quân sự và cư dân nước ngoài thuộc lục địa châu Á sống tại Nam kỳ,
trong những tỉnh đặt dưới thẩm quyền của nước Pháp.Các quảng cáo và lời rao
thương mại được đăng ở một trang riêng kèm theo tờ công báo…”
Cuối trang, chính quyền thực dân cũng thông báo cả việc phát hành song hành một
tờ Bulletin des Communes (Tập san hàng xã) in bằng chữ Hoa, cũng với những mục
đích tương tự.
Tờ BOEC có khổ 14 cm x 21,5 cm, đăng hầu hết những văn kiện lập qui (nghị định,
quyết định) cùng quân lệnh của viên Tổng tư lệnh quân viễn chinh Pháp tại Nam kỳ.
Văn kiện đầu tiên đăng trên tờ công báo này là thông báo số 1 ngày 29.11.1861
nêu việc Phó Đô đốc (Vice-Amiral, Trung tướng Hải quân) Charner bàn giao quyền
hành lại cho Đề đốc (Contre-Amiral, Thiếu tướng Hải quân) Bonard. Tờ báo tồn tại
một năm rưởi, không phải kéo dài đến năm 1888 như có tài liệu đã nhầm lẫn. Đầu
tháng 7.1863, nó được thay thế bằng tờ Bulletin officiel de la Cochinchine
française (Công báo Nam Pháp: BOCF), với nội dung và hình thức hầu như không có
gì thay đổi. Năm 1888, tờ BOCF được sáp nhập vào tờ Bulletin officiel de
l’Indo-chine française (Công báo Đông Pháp: BOIF), trở thành phần thứ nhất
(première partie: Cochinchine-Cambodge) của tờ công báo này. Đến năm 1902, nó lại
được tách ra khỏi tờ BOIF và trở lại là một tờ báo riêng với cái tên mới:
Bulletin administratif de la Cochinchine (Tập san hành chánh Nam kỳ: BAC).
Ngày 1.1.1864, Pháp lại cho ra đời tờ Courrier de Saigon (Tây Cống Nhật Báo).
Báo ra nửa tháng một kỳ, nội dung gần gủi với báo chí đời thường hơn, vì ngoài
phần công vụ, còn có các mục nghị luận, khảo cứu, quảng cáo…
Cũng trong năm 1864, một cơ quan quan trọng được thành lập có tên là Direction
de l’Intérieur (Nha Nội vụ), ngôn ngữ thời đó gọi là Dinh thượng thơ hay Dinh
Hiệp lý. Viên chức đứng đầu cơ quan này (Directeur de l”intérieur: Giám đốc Nội
vụ) thường được người dân thời đó gọi là quan Lại Bộ thượng thơ, có quyền hạn
bao trùm bộ máy cai trị đương thời. Ngày 7.12.1865, Thống đốc De La Grandière
ký nghị định cho ra đời tờ Bulletin de la Direction de l’Intérieur (Tập san Nha
Nội vụ - BDI), cũng có chức năng như tờ BOCF, nhưng trong một tầm mức hạn hẹp
hơn, chủ yếu đăng những quyết định, thông báo của Giám Đốc Nha Nội vụ nhằm phổ
biến cho bộ máy hành chánh trong phạm vi thẩm quyền để thi hành.
Cần trình bày dài dòng như trên để thấy rằng chỉ trong chưa đầy 5 năm nắm quyền
thống trị phân nửa lãnh thổ Nam kỳ, sau khi cho ra đời đủ loại báo bằng cả tiếng
Pháp lẫn tiếng Hoa, việc thực dân Pháp phát hành một tờ báo bằng chữ quốc ngữ
là một biện pháp tất yếu nhằm kiện toàn bộ máy cai trị của họ. Và Gia Định Báo
đã góp mặt vào sinh hoạt báo chí những năm đầu Pháp thuộc trong bối cảnh như thế.
Gia Định báo và những điểm cần làm sáng tỏ
Căn cứ vào nội dung Gia Định Báo những năm đầu tiên đặt dưới sự điều hành của một
người Pháp tên Ernest Potteaux, có thể thấy nó chỉ đơn thuần là bản dịch có chọn
lọc của tờ công báo BOCF. Đến ngày 16.9.1869, Thống Đốc Nam Kỳ G. Ohier đã ký
quyết định số 189 bổ nhiệm cụ Trương Vĩnh Ký phụ trách biên tập tờ Gia Định
báo. Toàn văn văn kiện này được tạm dịch như sau:
Quyết định:
Kể từ hôm nay, việc biên tập tờ Gia Định Báo được giao phó cho ông Pétrus
Trương Vĩnh Ký, người với tư cách là chánh tổng tài của tờ này, sẽ được lãnh một
khoản lương hàng năm là 3000 đồng quan Pháp.
Tờ báo tiếp tục ra mỗi tuần.
Nó sẽ được chia ra làm hai phần: một phần chính thức gồm các văn kiện, quyết định
của ông Thống Đốc và nhà cầm quyền với tài liệu bằng tiếng Pháp do Nha Nội vụ
cung cấp và được ông Trương Vĩnh Ký dịch ra chữ quốc ngữ; phần khác, không
chính thức, sẽ gồm có những bài viết bổ ích và vui về những đề tài lịch sử, những
sự kiện về luân lý, thời sự v.v... để có thể đọc được trong các trường học bản
xứ và khiến cho công chúng Việt Nam quan tâm đến.
Trước khi phát hành, việc trao đổi sẽ thực hiện tại Nha Nội vụ.
Giám Đốc Nha Nội vụ lãnh thi hành quyết định này; quyết định sẽ được vào sổ và
phổ biến ở những nơi xét thấy cần thiết “
Từ thời điểm này, tờ báo có những thay đổi quan trọng, mở đầu với lời kêu gọi của
Chánh tổng tài (từ ngữ dùng để chỉ trưởng ban biên tập hay chủ bút thời đó)
Trương Vĩnh Ký trên tờ Gia Định báo số 11 phát hành ngày 8.4.1870:
Lời cùng các thầy thông ngôn, ký lục, giáo tập vân vân đặng hay:
Nay việc làm Gia Định Báo tại Sài Gòn, ở một chỗ, nên không có lẽ mà biết các
việc mới lạ các nơi trong 6 tỉnh mà làm cho thiên hạ coi; nên xin các thầy cứ mỗi
tuần hay nửa tháng phải viết những chuyện mình biết tại chỗ, tại xứ mình ở,
như:
Ăn cướp, ăn trộm,
Bệnh hoạn, tai nạn.
Sự rủi ro, hùm tha, sấu bắt.
Cháy chợ, cháy nhà; mùa màng thể nào.
Tại sở nghề nào thạnh hơn vân vân
Nói tắt một lời là những chuyện mới lạ, đem vô nhựt trình cho người ta biết, viết
rồi thì phải đề mà gởi về cho Gia Định Báo Chánh tổng tài ở Chợ quán…”
Có thể nói từ thập niên 1870, ngoài phần dịch các văn kiện hành chánh của Soái
phủ Nam kỳ, Gia Định Báo đã đi vào sinh hoạt đời thường với những mẩu tin do
nhiều nguồn cung cấp nhằm phản ánh cho người đọc những chuyển biến trong cuộc sống.
Xin đơn cử mẩu tin sau trong số báo phát hành ngày 8.3.1870:
… Có một người tên là Thiện, nhà ở gần chợ Hốc môn. Tối 12 tháng giêng nầy người
ấy xuống ghe mà ngủ, còn vợ con thì để ngủ ở nhà. Vừa đặng một hồi kế lửa phát
lên, thím Thiện chạy ra la, làng xóm chạy đến, khuân đồ giùm đặng phân nửa, rồi
nhà cháy trụm đi, chú Thiện có tật điếc, vợ kêu, la làng trốc trôn lồi đít,
làng xóm khuân đồ tở mở, lửa cháy đùng đùng, mà chờ lọt vào tai va thì nhà cửa,
tài vật đã ra tro rồi…” (trích từ bài viết “Các công trình văn học quốc ngữ miền
Nam” của Huỳnh Ái Tông, trang web vinhnghiem.org)
Đến thập niên 1880, với sự cộng tác thường xuyên của Thế tải Trương Minh Ký, một
trong những học trò xuất sắc của học giả Trương Vĩnh Ký, và Ernest Potteaux,
nguyên Chánh tổng tài Gia Định Báo, trong mục“Thứ vụ” ở phần cuối tờ báo, người
ta đọc thấy những câu chuyện ngụ ngôn dịch từ truyện nước ngoài và các vấn đề
thường thức về khoa học còn khá mới lạ đối với cư dân Nam kỳ thời đó. Những năm
1890, Trương Minh Ký tiến thêm một bước nữa qua việc chuyển nhiều tác phẩm cổ bằng
chữ nôm ra chữ quốc ngữ như Lục súc tranh công (1891), Nhị thập tứ hiếu (1896),
Đại Nam quốc sử diễn ca (1897)...(Bằng Giang - Văn học quốc ngữ ở Nam kỳ
1865-1930 - NXB Trẻ - 1998 - trang 122-123).
Trong suốt một thời gian dài, tờ báo đã gợi lên nhiều dấu hỏi liên quan đến một
số vấn đề làm đau đầu giới nghiên cứu. Có thể tóm lược những vấn đề chính sau
đây cần làm sáng tỏ quanh tờ báo Việt ngữ đầu tiên ở nước ta:
* Văn kiện cho ra đời tờ báo?
Như đã trình bày ở phần trên, từ đầu năm 1862, thực dân Pháp đã cho phát hành
công báo để phổ biến các văn kiện lập qui (nghị định, quyết định), các bố cáo,
lời rao cần thiết nhằm hoàn thiện chính sách cai trị còn mới mẻ trên vùng đất
Nam kỳ. Hầu như tất cả những văn kiện đó đều được đăng trong công báo Pháp. Thế
nhưng nhà ngữ học Lê Ngọc Trụ, và bản thân chúng tôi, đã có dịp giở từng trang
công báo BOCF năm 1865 mà không hề thấy có một văn kiện nào cho ra đời tờ báo.
Văn kiện lập quy đầu tiên đề cập đến Gia Định Báo mà chúng tôi tìm thấy là quyết
định số 51 ngày 18.3.1869 với tiêu đề “Quyết định về việc tờ Gia Định Báo sẽ ra
mỗi ngày thứ hai, và ông Potteaux, người biên tập của tờ báo này sẽ nhận được một
khoản phụ cấp là 1.200 đồng quan Pháp mỗi năm”. Điều 1 quyết định nêu rõ tờ Gia
Định Báo sẽ phát hành vào mỗi ngày thứ hai hàng tuần kể từ ngày 1.4.1869.
Căn cứ vào đó, có thể xác định hai điều:
Một là từ tháng 4.1869, Gia Định Báo đã là một tờ tuần báo. Chi tiết này cho thấy
sự nhầm lẫn của một số tư liệu nghiên cứu khi xác định vào thời điểm trên, Gia
Định Báo ra hai hoặc ba kỳ mỗi tháng.
Hai là cho đến lúc này, chưa ai tìm thấy một văn kiện chính thức nào quy định
việc phát hành Gia Định Báo vào năm 1865. Nếu có thì theo thông lệ hành chánh,
các văn kiện ban hành về sau liên quan đến nhân sự hay điều hành tờ báo đều phải
tham chiếu hay viện dẫn văn kiện căn bản cho ra đời tờ báo.
* Ngày phát hành số báo đầu tiên
Chi tiết này cũng gây sự hoang mang cho giới nghiên cứu trong một thời gian
dài. Vào thập niên 1940, học giả Đào Trinh Nhất trong bài “Thử tìm long mạch của
tờ báo ta” đăng trên tờ Trung Bắc chủ nhật (1942) cho rằng số Gia Định Báo đầu
tiên phát hành năm 1867. Một số tác giả khác cho là ngày 1.4.1865, nhưng không
ai viện dẫn được một chứng cứ cụ thể nào về thời điểm có liên quan. Điều này
cũng dễ hiểu, vì ngay từ thập niên 1960, tại Thư viện quốc gia, Sài Gòn (nay là
Thư viện tổng hợp TP HCM) chỉ còn lưu trữ các số báo từ thập niên 1880 trở đi,
căn cứ vào dòng chữ in “năm thứ 16” trên trang đầu một số báo phát hành năm
1880, nhiều người trừ lùi thời gian lại để có con số 1865.
Đến nay, thời điểm được hầu hết nhà nghiên cứu chấp nhận về sự ra đời số Gia Định
Báo đầu tiên là ngày 15.4.1865, căn cứ vào chứng liệu duy nhất tìm thấy là một
văn thư đề ngày 9.5.1865 do Thống đốc Nam Kỳ G. Roze gửi cho Bộ trưởng bộ Hải
quân và thuộc địa Pháp, trong đó có nhắc đến việc tờ Gia Định Báo “phát hành
vào ngày 15 tháng 4 vừa qua…” (Huỳnh Văn Tòng - Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến
1945 - NXB Thành phố Hồ Chí Minh - trang 59-60). Tác giả Huỳnh Văn Tòng cũng
tìm thấy tờ Gia Định Báo số 4 phát hành ngày 15.7.1865 tại Trường Sinh ngữ Đông
phương, Paris (Pháp); điều này đã phủ nhận thời điểm do học giả Đào Trinh Nhất
đưa ra (1867) vào năm 1942. (Hết phần I)
GIA ĐỊNH BÁO VÀ MẤY PHÁT HIỆN VÀO NĂM 1974
(Những ngày này, người dân Việt miền Nam đang sống với những
hồi ức kinh hoàng cách nay đúng 50 năm. Xin hãy lắng lòng, tạm “giải khuây”
trong chốc lát cùng với trang sử các bạn nhé)
*GIA ĐỊNH BÁO TỒN TẠI BAO LÂU?
Trong các tài liệu nghiên cứu phổ biến trước năm 1974, chi tiết này hoặc dựa
vào sự suy đoán hoặc không được đề cập đến. Căn cứ vào những số báo còn lưu trữ
tại Thư viện và năm mất của học giả Trương Vĩnh Ký, một vài tác giả, trong đó
có nhà báo Nguyễn Ngu Í trên tạp chí Bách Khoa số 217 phát hành vào tháng
1.1966, đã suy đoán là tờ báo đình bản vào năm 1897. Tập “Mục lục báo chí Việt
ngữ trong 100 năm (1865-1965)” của Lê Ngọc Trụ cũng ghi thời gian tồn tại của
Gia Định Báo là 1865-1897. Đến thập niên 1970, các số Gia Định Báo phát hành
năm 1909 do tiến sĩ Huỳnh Văn Tòng (sách đã dẫn) tìm được tại Pháp đã gián tiếp
phủ nhận những suy đoán sai lạc trên.
Tháng 10.1974, trên giai phẩm Bách Khoa (tiền thân là tạp chí Bách Khoa) số 416
(trang 73-74), một công chức đang làm việc tại Tòa Hành chánh tỉnh Bình Dương
có dịp công bố chi tiết tìm thấy trong một văn kiện in trên tờ Tập san hành
chánh Nam kỳ năm 1909, trang 3464. Đó là nghị định ngày 21.9.1909 của Thống Đốc
Nam kỳ Gourbeil ấn định ngày chính thức đình bản tờ Gia Định Báo là 1.1.1910.
Như vậy, có thể xác định thời gian tồn tại của Gia Định Báo là trên 44 năm
(15.4.1865 - 31.12.1909) và dữ liệu này không còn gì phải tranh cãi nữa.
BỘ MÁY QUẢN LÝ GIA ĐỊNH BÁO
Cho đến nay, trong các tài liệu nghiên cứu đã được công bố, vẫn còn nhiều điểm
mơ hồ và mâu thuẫn nhau liên quan đến thành phần nhân sự chịu trách nhiệm quản
lý tờ Gia Định Báo. Đa số các tác giả đều khẳng định sự đóng góp tích cực của
ít nhất ba cây bút người Việt trong việc sắp xếp nội dung, dịch các văn kiện
hành chánh của Soái phủ Nam kỳ và biên soạn các bài viết nhằm phục vụ cho nhu cầu
hiểu biết và giải trí của người dân bản xứ. Đó là Sĩ Tải Trương Vĩnh Ký, Thế Tải
Trương Minh Ký và Paulus Huỳnh Tịnh Của. Song nhiều vấn nạn đặt ra chưa tìm được
lời giải đáp thỏa đáng, tiêu biểu là thời gian học giả Trương Vĩnh Ký giữ trách
nhiệm Chánh tổng tài kéo dài bao lâu (kể từ ngày 16.9.1869) và ai là người kế tục
cụ trong cương vị này. Nhiều tác giả cho rằng người đó là Huỳnh Tịnh Của, nhưng
không cung cấp được các tư liệu khả tín, cũng như không xác định được những mốc
thời gian cụ thể liên quan đến việc này.
* Tác giả Đoàn Thị Đỗ trong “Le Journal au Vietnam et les périodiques vietnamiens
de 1865 à 1944” (Paris - 1958) xác định người kế nhiệm Trương Vĩnh Ký chính là
Huỳnh Tịnh Của (Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945- Sđd - trang 60). Tác giả
Nguyễn Q. Thắng trong “Tiến trình văn nghệ miền Nam” (NXB Văn Học-1998) cũng khẳng
định “…đến khi Trương Vĩnh Ký (sic) mất, Huình Tịnh Của (1834-1907) được cử làm
chủ bút.” (trang 264).
* Theo tác giả Huỳnh Ái Tông (dẫn trên), từ năm 1872, một người Pháp tên J.
Bonet được cử làm Chánh tổng tài Gia Định Báo. Chi tiết này xem ra phù hợp với hai
trong những tư liệu do tác giả Phạm Long Điền sưu tập được liên quan đến hành
trạng học giả Trương Vĩnh Ký. Đó là “thư của Trương Vĩnh Ký đề ngày 25.11.1873
gởi Giám Đốc Nha Nội trị để xin cử nhiệm một chức duy nhất” và “Quyết định của
Thống soái Nam kỳ đề ngày 29.11.1873 cử Trương Vĩnh Ký làm giáo sư ngôn ngữ
Đông phương với số lương hàng năm là 9.000 quan Pháp”.
* Trong “Văn học quốc ngữ ở Nam kỳ 1865-1930”, tác giả Bằng Giang cho rằng
Trương Minh Ký đảm nhiệm cương vị chủ bút Gia Định Báo từ năm 1881 đến năm
1897.
Điều khó khăn là không như thông lệ của báo chí ngày nay, các số Gia Định Báo
còn lưu trữ đều không ghi tên ban biên tập. Trong nội dung các số báo phát hành
vào đầu thập niên 1880, người ta nhận thấy ở phần công vụ và ngoài công vụ, các
văn kiện hành chánh bằng chữ Pháp dịch ra chữ quốc ngữ đều không có tên người dịch;
chỉ riêng phần thứ vụ ở cuối tờ báo, các bài viết của Trương Minh Ký và Ernest
Potteaux hay J. Bonet là có đề tên tác giả. Mặt khác, các văn kiện bổ nhiệm
Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của vào thời kỳ này chỉ ghi chức danh “thầy dạy tiếng
phương Đông” (TVK) hay “Phủ hạng nhứt” (HTC) chứ không ghi chức danh nào ở Gia
Định Báo như đã làm với Trương Vĩnh Ký vào năm 1869 (Nghị định số 210 ngày
27.9.1869 bổ nhiệm ông làm nghị viên Hội đồng thành phố Sài Gòn ghi rõ ông là
Giám đốc tờ Gia Định báo - BOCF trang 337). Những cứ liệu này cho phép tạm gạt
bỏ giả thuyết Huỳnh Tịnh Của là người kế nhiệm Trương Vĩnh Ký trong chức danh
Chánh tổng tài Gia Định Báo, đồng thời có thể xác định là từ sau năm 1873, hai
ông vẫn còn đảm trách phần dịch các văn kiện hành chánh trên tờ báo này, nhưng
không với tư cách Chánh tổng tài. Giả thuyết Trương Minh Ký làm Chánh tổng tài
từ năm 1881 đến 1897 của học giả Bằng Giang tương đối hợp lý hơn, vì trong thời
gian này, người ta thấy ông xuất hiện hầu như trên mỗi số Gia Định Báo, bài viết
của ông phong phú và như trên đã trình bày, vào những năm 1890, chính ông đã diễn
âm và đăng trên Gia Định Báo nhiều tác phẩm văn học dân gian ít được người biết
đến.
* Điều đáng ngạc nhiên là về bộ máy quản lý của tờ Gia Định Báo, không thấy tài
liệu nào đề cập đến hai nhân vật có tên Nguyễn Văn Giàu và Diệp Văn Cương cả.
Nhưng đây chính là hai người phụ trách cuối cùng của tờ báo lịch sử này. Cũng
trên giai phẩm Bách Khoa số 416 kể trên, anh công chức ở Bình Dương có trình
bày một phần nghị định ngày 20.9.1908 của quyền Thống Đốc Nam kỳ Outrey đăng
trên Tập san hành chánh Nam kỳ, trang 2864, với nội dung tạm dịch như
sau:
”... Ông Diệp Văn Cương, thông ngôn hạng nhất ngạch châu Âu được giao trách nhiệm
biên tập tờ Gia Định Báo kể từ ngày 21.5.1908, thay thế ông Nguyễn Văn Giàu
(nguyên văn không bỏ dấu - LN) được giao nhiệm vụ khác. Với cương vị này, đương
sự sẽ được lãnh phụ cấp 250 đồng (piastre) dự liệu tại nghị định ngày 27.12.1901”
Ông Diệp Văn Cương thì hầu như ai cũng biết tiếng, là người chủ trương tờ Phan
Yên Báo những năm 1898-1899 (nhiều tài liệu ghi nhầm là 1868), là một thông
ngôn giỏi trong chính quyền thuộc địa, đồng thời là chồng người cô ruột của vua
Thành Thái. Riêng ông Nguyễn Văn Giàu thì gần như xa lạ hoàn toàn với giới
nghiên cứu. Trong Gia Định Báo ngày 5.2.1882, người đọc đọc thấy nghị định cùng
ngày tháng năm có liên quan đến một viên chức tên Nguyễn Văn Giàu là “thông
ngôn thí sai nhứt hạng ở Cần Thơ”, rất có thể hai tên trên thuộc về một người
và khi bàn giao nhiệm vụ biên tập tờ Gia Định Báo vào năm 1908, có nhiều khả
năng ông Giàu ở vào một ngạch trật cao hơn ông Diệp Văn Cương, vì khi ông Giàu
đang là “thông ngôn nhứt hạng” thì ông Cương còn là một du học sinh đang học tập
ở Alger.
* Với những cứ liệu trên, nếu cần phải vạch ra một danh sách những người chịu
trách nhiệm điều hành tờ Gia Định Báo vào những thời điểm kế tiếp nhau, có thể
đề xuất tạm thời một thời gian biểu như sau để từ đó, các nhà nghiên cứu tìm
thêm cứ liệu cụ thể và chính xác để đính chính hay bổ sung:
- Từ 4.1865 đến 9.1869: Ernest Potteaux
- Từ 9.1869 đến 1872 (hay 1873): Trương Vĩnh Ký
- Từ 1872 (hay 1873) đến 1881: J. Bonet
- Từ 1881 đến 1897: Trương Minh Ký
- Từ 1897 đến 1908: Nguyễn Văn Giàu
- Từ 1908 đến 1909: Diệp Văn Cương.
GIA ĐỊNH BÁO VÀ SỰ PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ
THỜI KỲ ĐẦU PHÁP THUỘC
Nhìn qua quá trình lịch sử những thế kỷ 17, 18, 19, có thể nhận thấy trên một
khía cạnh nào đó, có sự tương đồng giữa sự ra đời của chữ quốc ngữ và vai trò của
Gia Định Báo trong đời sống dân tộc. Lúc khởi thủy, chữ Việt la tinh hóa chỉ được
các giáo sĩ phương Tây sử dụng như một công cụ truyền giáo của họ, nhưng sau
hàng trăm năm, những biến chuyển lịch sử đã biến nó thành chữ quốc ngữ của ta.
Gia Định Báo cũng thế. Xét về bản chất, nó chỉ là một công cụ truyền thông được
thực dân Pháp sử dụng trong mục tiêu kiện toàn bộ máy cai trị của họ, song nhờ
vào cái tâm của những người Việt Nam tuy cộng tác với Pháp nhưng vẫn có tấm
lòng hướng về dân tộc mà nó trở thành gần gủi với đời sống tinh thần của người
Việt ta.
Việc phiên dịch các văn kiện hành chánh của Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của đã
đành là một công tác thuộc phạm vi trách nhiệm do Pháp giao, song không thể nói
là không có tác dụng hữu ích về mặt khách quan đối với đời sống cư dân Việt lúc
bấy giờ. Với một kiến thức ít người sánh kịp, hai học giả đã làm phong phú vốn
ngôn ngữ Việt còn ở trong thời kỳ phôi thai, tạo được sinh khí cho việc học tập
chữ quốc ngữ qua nội dung hấp dẫn của những câu chuyện ngụ ngôn do Trương Minh
Ký biên dịch, những bài viết về khoa học thường thức mới mẻ do Ernest Potteaux
biên soạn trên từng số báo. Nhờ Gia Định Báo, người dân biết thế nào là “điển
khí” (điện năng), núi lửa, động đất ra sao, được hướng dẫn “…ở ăn cho được mạnh
khỏe” thế nào (báo ngày 11.1.1882), thấm nhuần tính nhân văn trong các truyện
dân gian Nhị thập tứ hiếu, Lục súc tranh công, ….
Có thể khẳng định là sự ra đời của những cơ quan ngôn luận do người Việt đứng
ra thành lập hoặc giữ vai trò chủ nhiệm, chủ bút vào thời kỳ đầu Pháp thuộc như
Thông loại khóa trình (1888-1889), Phan Yên Báo (1898 -1899), Nông cổ mín đàm
(1901-1924), Lục tỉnh tân văn (1907-1943)… không thể không có ảnh hưởng của Gia
Định báo trong đó. Ngưới ta tìm thấy “bóng dáng” của nó ở những bài viết có
tính thiết thực trong Nông cổ mín đàm như “thương cổ luận” (bàn việc bán buôn),
hướng dẫn việc trồng và chăm sóc cây cối….Đáng nói hơn nữa là trong khi những tờ
báo ra đời mấy mươi năm sau còn đầy rẩy lỗi chính tả (như Nông cổ mín đàm), thì
ở Gia Định Báo, họa hoằn mới tìm ra một lỗi. Điều này cũng dễ hiểu, vì Huỳnh Tịnh
Của chính là tác giả bộ từ điển quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam có tên “Đại Nam
quấc âm tự vị” xuất bản năm 1896. Công lao của Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của
đã được giới nghiên cứu nói đến nhiều, song dường như công luận chưa có sự quan
tâm đúng mức đối với Trương Minh Ký, người đã có những đóng góp to lớn cho Gia
Định Báo cho đến ngày qua đời (1900). Để thể hiện sự công bằng, có lẽ cần phải
đề cao hơn nữa công lao của ông trong việc phát triển tờ Gia Định Báo nói riêng
và công cuộc truyền bá chữ quốc ngữ cho cộng đồng người Việt nói chung. Và cũng
vì sự công bằng của lịch sử, không thể bỏ qua công lao của Ernest Potteaux, người
quản nhiệm đầu tiên của Gia Định Báo, là tác giả của rất nhiều bài viết khoa học
có tác dụng nâng cao trình độ hiểu biết của người dân thuộc địa, giúp họ giũ bỏ
được phần nào những thói tục mê tín dị đoan còn hằn sâu trong xã hội. Lãnh vực
văn hóa không có chỗ cho sự phân biệt chủng tộc hay nguồn gốc xuất thân, làm việc
này, chúng ta chứng tỏ cho thế giới thấy rằng người Việt Nam là một dân tộc biết
trọng đạo nghĩa, không quay lưng lại với những ai đã làm điều tốt đẹp cho
mình.
4/3/2018Lê NguyễnTheo http://www.vanhoanghean.com.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét