Những sợi tóc
Bài viết này không có tham vọng “chẻ làm tư” một sợi tóc vì
đó thuộc phạm trù nghiên cứu của các nhà khoa học. Người viết chỉ xin được bàn
về những sợi tóc và những mái tóc… đã đi vào văn chương nghệ thuật, từ bình dân
cho đến hàn lâm, từ ca dao cho đến tục ngữ và từ thơ cho đến nhạc.
“Tóc mai sợi vắn sợi dài
Lấy nhau chẳng đặng, thương hoài ngàn năm…”
Từ hai câu ca dao trên, nhạc sĩ Phạm Duy đã lấy cảm hứng sáng
tác “Tóc mai sợi vắn sợi dài” theo phong cách dân ca. Chuyện tình bắt
đầu từ “… thuở ấy, em vừa thôi kẹp tóc…” của một nàng thơ “…còn
non mùi sữa”, nàng yêu một chàng nhạc sĩ mà “... tiếng đàn nghe vụng
quá…”.
Thời gian trôi qua, chuyện tình thơ dại đi đến đoạn kết buồn
giống như lời mẹ ru ngày còn bé: “Lan huệ sầu ai lan huệ héo/ Lan huệ sầu
đời trong héo ngoài tươi”. Nàng đã lập gia đình với một người khác để
chàng nghệ sĩ thấm thía câu “Tóc mai sợi vắn sợi dài…” [1]
Khác với Phạm Duy khai thác ca dao đưa vào nhạc, ta bắt gặp
Trịnh Công Sơn đưa tóc vào tình ca với thiên hình vạn trạng của sợi tóc. Chỉ tiếc
một điều, cuộc đời sáng tác của nhạc sĩ họ Trịnh trải qua hai giai đoạn chính,
trong đó nhạc tình làm người hát ngưỡng mộ bao nhiêu thì những loại nhạc khác của
ông khiến nhiều người phải cau mày bấy nhiêu.
Ca từ về tóc trong nhạc Trịnh Công Sơn rất phong phú, mang nặng
chất thơ quyện với chất nhạc khiến người ta không phân biệt được đó là thơ hay
nhạc. Họ Trịnh đã sử dụng một bút pháp lãng mạn trong lời ca đậm chất thơ trong
bài “Còn tuổi nào cho em”: “… Tay măng trôi trên vùng tóc dài…” giữa một Sài Gòn náo nhiệt để rồi tự hỏi với lòng… “Tuổi nào lang thang
thành phố tóc mây cài…” [3]
Còn rất nhiều cách dùng chữ “xuất thần” trong nhạc Trịnh Công
Sơn.
“Tóc em từng sợi nhỏ
Rớt xuống đời làm sóng lênh đênh”
“Gió sẽ mừng vì tóc em bay
Cho mây hờn ngủ quên trên vai”
(Như cánh vạc bay)
“… Tóc nào hãy còn xanh, cho ta chút hồn nhiên
Tim nào có bình yên, ta rêu rao đời mình…”
“… Có đường phố nào vui, cho ta qua một ngày
Có sợi tóc nào bay trong trí nhớ nhỏ nhoi…”
(Ru ta ngậm ngùi)
“… Đôi khi nhớ trong tóc em mùi cây trái thơm tho...” (Rồi
như đá ngây ngô)
“… Thương nụ cười và mái tóc buông lơi...” (Thương một
người)
“… Mây và tóc em bay trong chiều gió lộng...” (Tuổi Đời
Mênh Mông)
“… Ôi tóc em dài đêm thần thoại…” (Gọi tên bốn mùa)
“… Sợi tóc em bồng, trôi nhanh trôi nhanh như dòng nước hiền…” (Tuổi
đá buồn)
“… Lùa nắng cho buồn vào tóc em…” (Nắng Thủy Tinh)
Chất Huế cũng bàng bạc trong nhạc Trịnh khi “Nhìn những
mùa thu đi” với niềm nuối tiếc khôn nguôi… “gió heo may đã về, chiều
tím loang vỉa hè và gió hôn tóc thề… rồi mùa thu bay đi…” Người ta hiểu
ngay, đó là mùa thu trên đất Thần Kinh với mái tóc thề muôn thuở [4]
Xứ Huế có câu ca dao “Bớ cô tóc xõa kề bề/ Cô mặc áo trắng,
tóc thề ngang vai”… Nhiều người tự hỏi, tại sao gọi là “tóc thề”? Một giải
thích cho rằng những cô gái miền Sông Hương - Núi Ngự để “tóc thề” để nói lên sự
ngây thơ, khép kín. Rồi mái tóc thề suông đuột xỏa kín bờ vai đó sẽ có ngày biến
mất khi nàng thơ sang ngang để lại một nỗi buồn man mác trong lòng kẻ tình si!
Kho tàng ngôn ngữ Việt Nam rất giàu những thuật ngữ liên quan
tới tóc. Thơ Nguyên Sa xuất hiện với “tóc mây”, một từ ngữ khi đọc lên người ta
mường tượng một làn mây trôi lơ lửng trên mái tóc người yêu:
“Anh sẽ cầm lấy đôi bàn tay
Tóc em anh sẽ gọi là mây
Ngày sau hai đứa mình xa cách
Anh vẫn được nhìn mây trắng bay”
Nét độc đáo lãng mạn của Nguyên Sa nằm ở chỗ hình tượng hóa
tóc là mây vì biết đâu một ngày nào đó “tóc mây” không còn là của riêng mình
nên mỗi lần nhìn mây bay vẫn cảm thấy người yêu xưa dõi theo bên mình trên bầu
trời. Hóa ra xa cách mà lại rất gần gũi!
Không phải chỉ có “tóc mây”, thơ Nguyên Sa lại có cả “người
yêu tóc ngắn” qua bài “Áo lụa Hà Đông”với những câu thật tình tứ [2]:
“… Anh vẫn nhớ em ngồi đây tóc ngắn
Mà mùa thu dài lắm ở xung quanh…”
“… Em ở đâu hỡi người yêu tóc ngắn
Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông…”
Tuy nhiên, theo tôi, (một người chỉ thích tóc dài tha thướt
buông lơi trên bờ vai), tóc ngắn kiểu ngày xưa người ta thường gọi là “demi
garçon”, làm sao hấp dẫn bằng những sợi tóc dài buông thả trên nền áo lụa Hà
Đông giữa nắng Sài Gòn?
“Demi garçon” là kiểu tóc ngổ ngáo của những nàng “tomboys”
muốn có một cái đầu giống như con trai… nhưng quả thật, tóc của con trai “thứ
thiệt” thì hầu như chẳng một thi nhân nào để mắt đến.
Thế nhưng, thơ Nguyên Sa khiến ta ngạc nhiên khi gặp
bài “Cắt tóc ăn tết” của quý ông với đoạn mở đầu theo trường phái
“thơ tự do”:
“Cắt cho ta, hãy cắt cho ta
Cắt cho ta sợi dài
Cắt cho ta sợi ngắn
Cắt cái sợi ăn gian
Cắt cái sợi nói dối
Sợi ăn cắp trên đầu
Sợi vu oan dưới gáy
Sợi bè phái đâm ngang
Sợi ghen tuông đứng dọc…”
Cứ thế là cắt cho bằng hết… rồi lại cắt luôn cả những cảnh tượng
chiến tranh khốc liệt, huynh đệ tương tàn của Sài Gòn thời chiến:
“… Sợi xích chiến xa, sợi dây thòng lọng
Sợi hưu chiến mỏng manh, sợi hận thù buộc chặt
Sợi nấp trong hầm
Sợi ngồi trong hố
Sợi đau xót như dây dù chẳng mở
Sợi treo cổ tình yêu, sợi trói tay hy vọng…”
Mái tóc đàn ông còn bị cắt nhiều lắm trong một xã hội bị phân
hóa vì chiến tranh ý thức hệ giữa Hà Nội - Sài Gòn với những lưỡi lê, dây thép gai,
dùi cui, khẩu hiệu…
“… Cắt cho ta, hãy cắt cho ta
Sợi Hà Nội khóc trong mưa
Sợi Sài Gòn buồn trong nắng
Sợi dạy học chán phè
Sợi làm thơ thiểu não
Sợi đặc như dùi cui
Sợi rỗng như khẩu hiệu
Sợi nhọn như lưỡi lê
Sợi cứng như dây thép gai
Sợi dày như hỏa lực…”
Nguyên Sa là một nhà giáo nhưng cũng có thời gian bị động
viên vào Thủ Đức nên đã trải qua những ngày sinh viên hoan hô, đả đảo… cũng như
biết đến bom, đạn, chông, mìn, liên thanh, đại bác. Để ăn Tết, ông muốn cắt hết
những sợi tóc chứng tích của chiến tranh:
“… Sợi mệt mỏi sau những tháng ngày hoan hô đả đảo
Sợi cháy đen như rừng núi Chu-prong
Sợi thở dài trong đêm cúp điện tối om
Sợi sát vào nhau đánh sáp lá cà
Sợi cắt non sông thành Bắc Nam, thành khu chiến
Sợi lên thẳng trực thăng
Sợi xuống ngầm địa hạ
Sợi đặt chông
Sợi gài mìn
Sợi bóp cò liên thanh
Sợi kéo xe đại bác
Sợi xót xa trên mặt nhăn tuổi trẻ
Sợi trên trán thơ ngây nằm im phục kích…”
Có lẽ tôi đã trích thơ Nguyên Sa hơi nhiều nhưng quả thật bài
thơ tự do về chuyện cắt tóc cứ cuốn hút người đọc về những sợi tóc cần phải cắt…
“… Cắt cho ta, hãy cắt cho ta
Sợi bạc, sợi vàng, sợi tiền, sợi gạo
Sợi nhục, sợi lo, sợi đau, sợi chán
Sợi phản trắc đui mù, sợi đam mê cuồng vọng
Sợi chảy xuống má cha
Sợi vắt ngang trán mẹ
Sợi cắt đứt tim chồng
Sợi chặt đôi ruột vợ
Sợi nhố nhăng như cuộc đời
Sợi ngu si như lịch sử
Sợi đợi những ngón tay đi qua
Sợi đợi những ngón tay chẳng đến…”
Để rồi bài thơ về tóc đi đến đoạn kết vừa đằm thắm nhưng cũng
không kém phần bão táp:
“Hãy cắt cho ta
Hãy cắt cho anh
Hãy cắt cho em
Hãy cắt cho vợ
Hãy cắt cho chồng
Hãy cắt cho con
Cho buổi tối quạnh hiu, cho mối tình sắp cũ
Cho đồng bào, cho người thân, người sơ
Cho ruột thịt
Cho cả những thằng sa đích phê bình văn nghệ rẻ tiền
Cho cả những thằng xẻo thịt non sông
Cho cả những thằng băm vằm tổ quốc”
Từ xa xưa, Nguyễn Du đã có những câu ca tụng nét đẹp của Thúy
Vân, em gái Thúy Kiều trong “Đoạn trường Tân thanh”. Nét đẹp “cổ điển”
bao gồm “khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang”. Nhưng cũng từ ngàn
xưa người ta đã quan niệm “Cái răng cái tóc là góc con người” nên nhất
định phải nói đến nụ cười và mái tóc:
“Vân xem trang trọng khác vời,
Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang.
Hoa cười ngọc thốt đoan trang,
Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da”
Lại có hẳn cả một trường phái “tóc xanh”. Hữu Loan hồi tưởng… “Khi
tóc nàng xanh xanh...”. Phạm Duy lại than thở… “Về đây khi mái tóc còn
xanh xanh...”. Hóa ra trong thơ và nhạc lại có loại “tóc xanh” để thi vị
hóa tuổi thanh xuân tràn trề sức sống.
Lưu Trọng Lư nổi tiếng với bài “Tiếng Thu” nhưng
ông cũng có những vần thơ ám ảnh vì “mái tóc mây”:
“Vầng trăng lên mái tóc mây
Một trời thu lạnh mơ say hương nồng…”
Rồi lại quay qua “tóc hương nồng” với những vần thơ
của… “con nai vàng ngơ ngác”:
“Nghiêng nghiêng mái tóc hương nồng
Thời gian lặng rót một dòng buồn tênh…”
Có một kiểu tóc rất “bình dân” mà Nguyễn Nhược Pháp nói đến
trong bài đi chùa Hương:
“Khăn nhỏ đuôi gà cao
Em đeo dải yếm đào
Quần lĩnh, áo the mới
Tay cầm nón quai thao”
Chả là trong bài ca dao “Mười thương” thì tóc đuôi
gà đứng hàng đầu theo “tiêu chuẩn” về người đẹp của thời tiền chiến:
“Một thương tóc bỏ đuôi gà,
Hai thương ăn nói mặn mà có duyên,
Ba thương má lúm đồng tiền,
Bốn thương răng nhánh, hạt huyền kém thua…”
Sang đến thời chiến, miền Nam xưa cũng còn rất nhiều nhà thơ
viết về tóc. Nguyễn Tất Nhiên có những câu thơ ca tụng tóc dài rất… tự nhiên:
“Tay ta đôi bàn tay
Vuốt lưng em tóc dài
Những trưa ngồi quán vắng
Chia nhau tình phôi phai…”
Rồi những câu thơ hồn nhiên của tuổi học trò mà tôi không rõ
tên tác giả:
“… Ngày xưa đằng ấy tóc thề
Ta thời tóc ngắn nên về tương tư…”
Hay cả những lời mộc mạc kể chuyện một thời sinh viên:
“Ngẩn ngơ kìa suối tóc nào
Mượt mà chảy suốt bờ vai thon gầy
Ai ngồi trước mặt tôi đây
Tóc ai xoã dịu thơm đầy sách tôi
Nhòa lời thầy giảng bồng trôi
Bảng đen đâu giữa khung trời tóc mây
Ôi giảng đường những phút giây
Tái tim tôi đã phủ đầy tóc ai
Thế rồi có một sớm mai
Vào thi tôi biết làm bài ra sao?
Lòng buồn cắn bút nghẹn ngào
Lẽ chăng, trách sợi tóc nào vướng tim…”
Dạo trên Facebook ngày nay ta cũng thấy dân mạng “xôn xao” vì
tóc. Thôi thì đủ thứ, tóc “muối tiêu” (tiêu nhiều hơn muối), tóc “muối pha
tiêu” với phần muối nhiều hơn tiêu, đó là những… “sợi tóc hai màu”. Rồi lại có
tóc rối, tóc phai. Tôi thích bài “Tóc phai” trên FB của TTM:
“Tóc xanh, xưa gởi bên trời
tóc phai, nay quấn phần đời của ta.
Đêm về, nhớ sợi phôi pha
cuộn trong chăn gối gọi ta, rất gần
Sợi vương dưới gót, bao lần
cuốn ta, trôi tuột vào vầng trăng trong
Sợi vương bên gối, hoài mong
cuốn ta, trôi mãi vào trong, tận cùng…”
Rồi lại chuyển qua “Tóc rối” với những lời tự sự vừa
cảm động nhưng cũng không kém phần thơ mộng:
“Tóc em rối lắm, lười không chải
vắt ở trên đầu, mấy màu phai
Thời gian trôi dạt, qua miền tóc
nửa rớt bên thềm, nửa quấn vai
Tóc em rối lắm, như mây cuộn
giữa giông, giữa bão, giữa mưa tuôn
Vùi trong sợi tóc, tay gầy guộc
sợ vướng tay người, nửa sợi.. buông”.
Chú thích:
[1]: “Tóc mai sợi vắn sợi dài”, nhạc Phạm Duy qua
tiếng hát Thái Thanh: http://nhac.hay365.com/bai-hat-41538/toc-mai-soi-van-soi-dai.html
[2]: “Áo lụa Hà Đông”, thơ Nguyên Sa, nhạc Ngô Thụy
Miên qua tiếng hát Tuấn Ngọc:
[3] “Còn tuổi nào cho em”, nhạc và lời Trịnh Công
Sơn qua tiếng hát Ngọc Lan:
[4] “Nhìn những mùa thu đi”, nhạc và lời Trịnh Công
Sơn qua tiếng hát Lệ Thu:
Theo https://anlacminh.blogspot.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét