Nhạc Trịnh với vấn đề cái chết
Giữa những ngày đại dịch Covid-19 toàn cầu đầy căng thẳng, khốc
liệt này, nhân loại nghĩ nhiều đến lằn ranh sinh tử mong manh, đến cái chết u
ám bủa vây. Lúc bình thường, phần đông nhân loại dĩ nhiên theo bản năng là ham
sống sợ chết, nhưng chắc cũng không nghĩ gì nhiều về cái chết. Riêng với các
nhà triết học, nhất là với triết học hiện sinh, cái chết là một vấn đề triết học,
một vấn đề nhân sinh hệ trọng. Trước vấn đề cái chết, con người nhận ra giới hạn
của cuộc đời, ngộ ra lẽ tử sinh còn mất. Riêng với Trịnh Công Sơn, gần như
trong suốt cuộc đời làm nhạc của mình, người nhạc sĩ tài hoa lừng lẫy này luôn
ưu tư về cái chết, suy niệm, triết lý không mệt mỏi trước vấn đề cái chết.
Trong đợt cao điểm chống dịch Covid-19 này, khi mọi người ở nhà, tỉnh nào ở tỉnh
đó, huyện nào ở huyện đó, xã nào ở xã đó, thôn nào ở thôn đó, nhà nào ở nhà đó,
có thời gian rỗi, nghe nhạc Trịnh cũng là để… chống dịch sẽ được ủi an, sẻ chia
đến thấm thía về cảnh huống tự cách ly giờ đây: “Người nằm co như loài thú khi mùa
đông về, người nằm yên không kêu than buốt xương da mình” (Phúc âm buồn), “Thành
phố hoang vu như một lần qua cuộc tình” (Tình xa), “Bỗng một hôm qua phố hoang
tàn, tôi quen như tôi đã có lần” (Gần như niềm tuyệt vọng), “Một hôm bước qua
thành phố lạ, thành phố đã đi ngủ trưa” (Đêm thấy ta là thác đổ), “Chiều nay em
ra phố về, thấy đời mình là những quán không, bàn im hơi bên ghế ngồi, ngày đi
đêm tới đã vắng bóng người” (Nghe những tàn phai).
Vì sao nhạc Trịnh cực nhạy với đề tài cái chết. Điều này vừa
có căn nguyên sâu xa, vừa có căn nguyên nhãn tiền. Sâu xa là nhạc sĩ bị ám ảnh
từ thuở bé trước cái chết bi thương của thân phụ mình (thân phụ nhạc sĩ mất vì
tai nạn giao thông tại Quảng Trị). Nhãn tiền là nhạc sĩ phải chứng kiến cảnh chết
chóc tang thương bởi chiến tranh thảm khốc.
Với cái nhìn thấu thị của một người đốn ngộ, Trịnh Công Sơn
nhìn thấy trong sự sống đương độ sinh nở, sung mãn vẫn tiềm ẩn sự chết: “Dưới
vòng nôi mọc từng nấm mộ” (Cỏ xót xa đưa), “Trong xuân thì thấy bóng trăm năm”
(Gần như niềm tuyệt vọng).
Có cái chết đến đúng theo quy luật, theo hạn định của đời người:
“Chợt một chiều tóc trắng như vôi, lá úa trên cao rụng đầy, cho trăm năm vào chết
một ngày” (Cát
bụi).
Có cái chết bất định, bất ngờ giữa cõi đời vô thường. Một vết
mực nhỏ nhoi mà xóa một đời người (hồi trước, khi trong nhà có người mất, người
nhà đến báo tang với người nắm hộ tịch để người này mở sổ, lấy bút mực dò tên
người đã mất rồi xóa đi): “Ôi cát bụi phận này, vết mực nào xóa bỏ không hay” (Cát
bụi).
Có cái chết thảm thương tột cùng, chắc chỉ có trong chiến
tranh Việt Nam, được nhạc phản chiến Trịnh Công Sơn diễn tả với nỗi đớn đau, bi
phẫn: “Một ngày mùa đông, hai bên là rừng, một chiếc xe tang, trái mìn nổ chậm,
người chết hai lần thịt da nát tan” (Ngụ ngôn của mùa đông).
Giữa những ngày Covid-19 hoành hành trên quả đất này, người đời
sẽ thấy thấm thía hơn, bừng thức hơn về cái điều mà nhạc Trịnh đã thấu tỏ cực
nhạy: “Một ngày còn sống chiếc bóng lung linh” (Vẫn nhớ cuộc đời)
Biết thế. Nhưng không hề tuyệt vọng. Điều đặc biệt là, trong
cõi Trịnh, cái chết được coi như chuyện nằm mơ, chuyện thí dụ: “Một lần nằm mơ
tôi thấy tôi qua đời” (Bên đời hiu quạnh), “Thí dụ bây giờ tôi phải đi, tôi phải
đi tay chia ly cùng đời sống này” (Rơi lệ ru người). Điều này thể hiện tâm thế
chủ động của con người trước vấn đề nghiệt ngã vô cùng là cái chết. Rõ ràng, có
suy ngẫm, trầm tư về cái chết, nói theo nghĩa triết học là có “ngộ” về sự chết
mới biết sống, mới thực sự sống, sống với chữ Sống viết hoa (“sống trong đời sống
cần có một tấm lòng, để làm gì em biết không, để gió cuốn đi”), sống có chất lượng
Sống, đó là thông điệp bất hủ của nhạc Trịnh.
Để chống chọi với tuổi già và cái chết ập đến, con người biết
“thu xếp lại” cuộc đời, biết tận hưởng thời gian qua mau, biết sống có chất lượng
hơn: “Về thu xếp lại, ngày trong nếp ngày, vội vàng thêm những lúc yêu người” (Chiếc
lá thu phai). Và tình yêu, tình người là báu vật truyền đời mạnh hơn cái chết.
Nên khi ở giữa vòng sinh tử, giữa “giòn vang tiếng cười”, bỗng nghe tiếng của
buổi chia lìa “điệu kèn ai buốt trong tôi”, nhạc Trịnh vẫn cất lên niềm
yêu đời thiết tha, bên bờ vực của đau thương: “Mùi hương phấn người, một hôm nhớ
lại, hẹn ngày sau sẽ mua vui” (Chiếc lá thu phai), “Trong gian nan nên cất tiếng
cười” (Gần như niềm tuyệt vọng), “Dù còn phút cuối xin em nụ cười” (Vẫn nhớ cuộc
đời) “Hãy yêu nhau đi bù đắp cho trăm năm” (Hãy yêu nhau đi).
Và như thế, nghe nhạc Trịnh, quả đúng như cảm nghiệm rất lạ của một nhà văn:
Khi nghe bài hát “Một cõi đi về”, nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã cảm thấy không sợ
chết nữa. Nhạc Trịnh, với sức sống “vượt thời gian”, mãi ru đời, ru người, nhất
là trong những lúc nghịch cảnh, bất an, vô thường, ủi an, chia sẻ, gieo niềm
tin yêu, hy vọng vào cái Đẹp, vào chữ Tâm, vào Ngày Mai Quê Hương Sáng Chói!.
18/7/2021Nguyễn Hoàn Nguồn: Báo Quảng Trị, ngày 4/4/2020Theo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét