Chế Lan Viên - Siêu hình bí ẩn
Loài ma hiện một lần
Siêu hình không ma
Siêu hình bị hữu hình lấn
Siêu hình kín đáo trở về
Chút nắng xao đầu gió...
Chế Lan Viên có đôi câu thơ:
“Khi ta ở chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi đất đã hóa tâm hồn.”
Nội dung bài Tiếng Hát Con Tàu dĩ nhiên chỉ liên hệ với cuộc sống trần gian hiện tại. Ðất là “bản sương giăng” là “đèo mây phủ”, đi là rời bản rời đèo mà về Hà Nội, về xuôi.
Thử mở rộng nghĩa cho đất thành toàn thể đất trời, đi thành đi thật xa, xa như lìa bỏ hẳn... trần gian. Mở như thế thì mới chứa đủ tất cả tứ trong sự nghiệp thơ đặc biệt đa dạng của Chế Lan Viên.
Giữa đông đảo tứ ấy, xuất hiện sớm nhất và có “công” làm Chế Lan Viên trở nên nổi tiếng, là tứ ma Hời.
Nhưng ma Hời chẳng qua một biểu hiện cụ thể của cái gì đó nằm sâu kín trong tâm hồn nhà thơ...
Loài ma hiện một lần
Ðiêu tàn (1937) vừa xuất hiện đã gây chấn động.
“Mây chắp lụa dài vây núi biếc
Sương xây mồ bạc giấu trăng vàng
Thuyền ai giỡn nước sông Ngân ấy
Mà để sao sa xuống cõi trần?
Ai đổi đầu lâu trong nấm mộ
Tiếng khua vang rạn khắp đầu ta?
Có ai rên rỉ ngoài thôn lạnh
Như tiếng xương người rên rỉ khô
Mơ rồi! Mơ rồi! Ta mơ rồi!
Xạc xào chỉ có lá vàng rơi
Quanh mình bóng tối mênh mang cả
Thấp thoáng đôi hồi lửa đóm soi”. (Mơ Trăng)
Hoài Thanh trầm trồ: “... kinh dị”.(1)
Vũ Ngọc Phan lấy làm kinh dị quá, nên để hẳn ra ngoài... thơ.(2)
Không chỉ mơ, Chế Lan Viên bảo còn “gặp”:
“... Ðây, những tháp gầy mòn vì mong đợi
Những đền xưa đổ nát dưới Thời gian
Những sông vắng lê mình trong bóng tối
Những tượng Chàm lở lói rỉ rên than
Ðây, những cảnh ngàn sâu cây lả ngọn
Muôn ma Hời sờ soạng dắt nhau đi (...)
Những cảnh ấy trên đường về ta đã gặp
Tháng ngày qua ám ảnh mãi không thôi
Và từ đấy lòng ta luôn tràn ngập
Nỗi buồn thương, nhớ tiếc giống dân Hời.” (Trên Ðường Về)
Giọng rất tha thiết của Chế Lan Viên có lẽ đã làm không ít người đọc bấy giờ đặt nhầm ông vào một chỗ với những Chiêm dân chính hiệu, tưởng nhầm ông rồi sẽ suốt đời làm thơ mơ Chiêm quốc. Nhưng sau Ðiêu tàn, Chế Lan Viên quên hẳn người Chàm!
Trong lời giới thiệu Tuyển tập Chế Lan Viên (1985) Nguyễn Xuân Nam cho biết: “Hàng ngày từ nhà nhìn ra anh đã bắt gặp ngay Tháp Cánh Tiên.”(3) Và những tháp khác, và những bãi tha ma, những di tích Chàm rải rác khắp một vùng Ðồ Bàn cũ: tất cả hợp lại kích thích dữ dội một tâm trí vừa đặc biệt nhậy bén vừa hình như sẵn chứa thiên hướng về cái siêu hình.
Tháp Chàm ma Hời như đã đứng đợi nằm đợi thiếu niên thi sĩ dĩnh ngộ kia. Nhờ tay chàng, chúng hiện được thành thơ, nhưng chỉ duy nhất một lần!
Siêu hình không ma
Bên ngoài hữu hình, đâu chỉ có ma.
Chắc ít người biết vào thời viết Ðiêu tàn, Chế Lan Viên còn say mê tôn giáo: “Mở đầu tôi yêu Chúa. Rồi tôi yêu Phật.”(4)
Nhưng nhà thơ trẻ không yêu Chúa như một con chiên ngoan đạo hay yêu Phật như một Phật tử thuần thành, mà ưa chất vấn:
“Ðã triệu đời qua, Chúa còn soi bóng
Narcisse muôn năm, trên lòng giếng rộng
Ðáy Hư Vô, Người ngửa mặt trông trời
Ta là ai? Người thấy đó là ai?” (1937)
hoặc đòi “cho xem”:
“Rất nhiệm màu, ôi Ðấng Cả Mâu Ni!
Xin từng thác từng nguồn mau rộng mở
Lòng thương cao xuống lòng con đau khổ
Dầu chỉ trong một phút, hãy cho xem
Trời Tây phương thất bảo chói trang nghiêm.” (1938)
Yêu Chúa, yêu Phật, nhưng đồng thời nhà thơ cũng bộc lộ thắc mắc... vô thần:
“Lòng hỏi lòng: Ta rơi xuống cõi đời
Từ cầu nào? Từ thời nào trong vũ trụ?” (1937)
Thơ triết mà bay mùi khoa học!
Dĩ nhiên chẳng đấng nào chịu hồi âm:
“Trời thăm thẳm! Lời van không tiếng đáp!” (1937)
Trong cô đơn, hoang mang, Chế Lan Viên tiếp tục pha trộn Ðông, Tây, cổ, kim cách độc đáo:
“Nếp áo tiền thân vừa hút mắt
Tiếng gà lai kiếp cách ngàn sao.” (1937-46)
Siêu hình bị hữu hình lấn
Ðúng lúc nhà thơ đang vật vã với đủ thứ “thân” thì Kháng Chiến bùng nổ làm tan
biến mọi trăn trở hư vô, đưa thơ trở xuống ngay Ở Ðây - Bây Giờ.
Suốt hơn bốn mươi năm kế tiếp, thơ Chế Lan Viên xông pha trong cõi hữu hình, say sưa bênh vực, cổ vũ những lý tưởng hết sức cụ thể.
Họa hoằn, thơ mới nghe bay chút mùi hương cũ:
“Ta là ai? như ngọn gió siêu hình
Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt.” (1955-60)
Nhưng thắc mắc tâm linh bây giờ yếu ớt lắm, bị dùng làm bàn đạp để thi sĩ bước qua loại thắc mắc khác, thuộc hẳn vào nhân thế.
Từ 1945, Chế Lan Viên bắt thơ tham gia vô số công tác khẩn trương thời chinh chiến, khi làm chiến sĩ, khi làm vợ chiến sĩ, khi làm mẹ chiến sĩ, khi làm đạn pháo, tên lửa (!) v.v. Bận rộn việc công thế, nhưng thơ vẫn có thời gian để diễn thêm đủ thứ cảm nghĩ “tư”, ngoại trừ thứ cảm nghĩ từng lồ lộ trong thơ một thời...
Siêu hình kín đáo trở về
Sau khi đất nước tái thống nhất, thơ Chế Lan Viên “phục viên”.
Bây giờ nó tập trung chiêm nghiệm lui tới về đời, ngẫm đi nghĩ lại kỹ hơn nữa về thơ, và nó cũng bắt đầu kín đáo lại nhìn ra cái cõi không thể thấy:
“Chùa nghèo tượng Phật đất (...)
Mặt Phật chỉ mơ hồ
Cũng lần chuỗi, bắt quyết
Cũng vàng son sơn thếp
Nở nụ cười hư vô (...)
Hương chùa chưa ai thắp
Hương lúa đã lan tràn
Phật ngồi trong vô thức
Ðộng trong từng thớ đất
Nhớ ngoài kia cỏ non
Nhớ ngoài kia trái chín (...)
Ngồi trong phi-thời-gian
Hoa sen cười nửa miệng
Nhớ xuân đi hè đến
Ðời có tiếng ve ran.” (1977-84)
Chút nắng xao đầu gió...
Dường như chỉ đến vài năm cuối, Chế Lan Viên mới hoàn toàn thoải mái trở lại với ám ảnh đầu đời. Nhưng đến thời điểm này, suy tưởng siêu hình của nhà thơ chẳng những đã vắng hẳn bóng ma bóng tháp mà còn vắng cả bất cứ bóng dáng thiêng liêng nào.
Nó hoặc phảng phất “mùi cổ điển” Á Ðông:
“Tôi thu dọn đời mình như người sắp về quê cũ
(...) từ đêm đặc đêm đen (...)
Giờ về đêm đen.” (1988)
hoặc thoang thoảng hương khoa học (lại cái hương khoa học):
“Anh hồi sinh với buồng trứng mới và
chòm nhau mới,
Em giã gạo, anh bay theo hình chim Lạc,
Mặt trời đến hát bên dòng sông Phù Sa
không mấy khác,
Cũng lại cái trống đồng ấy thôi,
chỉ khác có Thiên hà.” (1987)
“Trút hết tạp âm của vũ trụ đi, chỉ còn
một dây bản ngã của anh thôi
Cái đàn bầu ấy chẳng bao giờ có được
Dù một dây - chả bao giờ là một,
Khi có Người đàn thì đàn đã song đôi.
Bản ngã anh chứa những tạp âm rạn vỡ của sao trời,
Chứa những âm âm u u vũ trụ
Bản ngã anh, anh chỉ tìm ra, hiểu rõ
Khi chạm số phận mình cùng một vì sao lạ đổi ngôi.” (Năm ?)
hoặc bí ẩn:
“Gió thổi lá sen hồ lật lại phía bên kia
Phía ấy gọi anh về
Về đâu chưa biết nữa
Chỉ biết hồn anh lật lại cùng với gió
Ở trong hồn ai đó ném thia lia.” (1988)
Nổi bật nhất, là cái ý “trở về”.
Khi thì thi sĩ dõng dạc:
“Và khi nhìn trời xanh, con yêu,
ấy chính cha rồi!” (1988)
Khi khác trở giọng ngậm ngùi:
“Cái không đáng khóc bây giờ,
ta sẽ khóc mai sau
Mai sau... mai sau khi chẳng còn ta nữa
Một chút nắng xao ở đầu ngọn gió
Là ta đấy mà, ai có biết đâu?
Họ chỉ ngỡ là mùa xuân trong vườn của họ
Có biết đâu đấy là người xưa về trong gió
còn đau.” (1987)
Chút nắng không vô tư ấy, gặp hoàn cảnh thích hợp, như khi gặp “một người (...) trong thế kỷ mai sau”, một người biết “thương người xưa, rưng giọt lệ”, thì
“Nghe tình thương bỗng lại sinh thành
Trong khoảnh khắc - lại là tôi - khoảnh khắc
Nhớ lại câu thơ mình của mình quên tắp
Nhớ lại cuộc đời đã ở trần gian
Một cuộc đời thôi mà biết mấy đa đoan
Liền sợ hãi, lại biến mình ra hạt bụi
Và lần này là không còn gì cứu nổi
Tan thành hư không. Và mong nó
cũng quên mình.” (1987-1988)
Nhớ hồi Xuân Diệu mất, Chế Lan Viên làm bài thơ Xe Tang Qua Nhà, có câu:
“Diệu nằm ở trong thơ chớ đâu ở di hài!”.
Ðừng tìm ở di hài, cũng không cần chờ “một chút nắng xao ở đầu ngọn gió”: các nhà thơ xuất sắc khi mất đi nằm lại ngay trong thơ giá trị của mình.
Chế Lan Viên đã “trót” làm nhiều nhiều thơ khó “tan thành hư không”, trong đó có thứ thơ chứa hư không vừa bàn đến trong bài này. Thi sĩ “mong (trần gian) cũng quên mình”, nhưng quên làm sao được khi “Viên” vẫn đang nằm sờ sờ trong những vần kia!
Siêu hình không ma
Siêu hình bị hữu hình lấn
Siêu hình kín đáo trở về
Chút nắng xao đầu gió...
Chế Lan Viên có đôi câu thơ:
“Khi ta ở chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi đất đã hóa tâm hồn.”
Nội dung bài Tiếng Hát Con Tàu dĩ nhiên chỉ liên hệ với cuộc sống trần gian hiện tại. Ðất là “bản sương giăng” là “đèo mây phủ”, đi là rời bản rời đèo mà về Hà Nội, về xuôi.
Thử mở rộng nghĩa cho đất thành toàn thể đất trời, đi thành đi thật xa, xa như lìa bỏ hẳn... trần gian. Mở như thế thì mới chứa đủ tất cả tứ trong sự nghiệp thơ đặc biệt đa dạng của Chế Lan Viên.
Giữa đông đảo tứ ấy, xuất hiện sớm nhất và có “công” làm Chế Lan Viên trở nên nổi tiếng, là tứ ma Hời.
Nhưng ma Hời chẳng qua một biểu hiện cụ thể của cái gì đó nằm sâu kín trong tâm hồn nhà thơ...
Loài ma hiện một lần
Ðiêu tàn (1937) vừa xuất hiện đã gây chấn động.
“Mây chắp lụa dài vây núi biếc
Sương xây mồ bạc giấu trăng vàng
Thuyền ai giỡn nước sông Ngân ấy
Mà để sao sa xuống cõi trần?
Ai đổi đầu lâu trong nấm mộ
Tiếng khua vang rạn khắp đầu ta?
Có ai rên rỉ ngoài thôn lạnh
Như tiếng xương người rên rỉ khô
Mơ rồi! Mơ rồi! Ta mơ rồi!
Xạc xào chỉ có lá vàng rơi
Quanh mình bóng tối mênh mang cả
Thấp thoáng đôi hồi lửa đóm soi”. (Mơ Trăng)
Hoài Thanh trầm trồ: “... kinh dị”.(1)
Vũ Ngọc Phan lấy làm kinh dị quá, nên để hẳn ra ngoài... thơ.(2)
Không chỉ mơ, Chế Lan Viên bảo còn “gặp”:
“... Ðây, những tháp gầy mòn vì mong đợi
Những đền xưa đổ nát dưới Thời gian
Những sông vắng lê mình trong bóng tối
Những tượng Chàm lở lói rỉ rên than
Ðây, những cảnh ngàn sâu cây lả ngọn
Muôn ma Hời sờ soạng dắt nhau đi (...)
Những cảnh ấy trên đường về ta đã gặp
Tháng ngày qua ám ảnh mãi không thôi
Và từ đấy lòng ta luôn tràn ngập
Giọng rất tha thiết của Chế Lan Viên có lẽ đã làm không ít người đọc bấy giờ đặt nhầm ông vào một chỗ với những Chiêm dân chính hiệu, tưởng nhầm ông rồi sẽ suốt đời làm thơ mơ Chiêm quốc. Nhưng sau Ðiêu tàn, Chế Lan Viên quên hẳn người Chàm!
Trong lời giới thiệu Tuyển tập Chế Lan Viên (1985) Nguyễn Xuân Nam cho biết: “Hàng ngày từ nhà nhìn ra anh đã bắt gặp ngay Tháp Cánh Tiên.”(3) Và những tháp khác, và những bãi tha ma, những di tích Chàm rải rác khắp một vùng Ðồ Bàn cũ: tất cả hợp lại kích thích dữ dội một tâm trí vừa đặc biệt nhậy bén vừa hình như sẵn chứa thiên hướng về cái siêu hình.
Tháp Chàm ma Hời như đã đứng đợi nằm đợi thiếu niên thi sĩ dĩnh ngộ kia. Nhờ tay chàng, chúng hiện được thành thơ, nhưng chỉ duy nhất một lần!
Siêu hình không ma
Bên ngoài hữu hình, đâu chỉ có ma.
Chắc ít người biết vào thời viết Ðiêu tàn, Chế Lan Viên còn say mê tôn giáo: “Mở đầu tôi yêu Chúa. Rồi tôi yêu Phật.”(4)
Nhưng nhà thơ trẻ không yêu Chúa như một con chiên ngoan đạo hay yêu Phật như một Phật tử thuần thành, mà ưa chất vấn:
“Ðã triệu đời qua, Chúa còn soi bóng
Narcisse muôn năm, trên lòng giếng rộng
Ðáy Hư Vô, Người ngửa mặt trông trời
Ta là ai? Người thấy đó là ai?” (1937)
hoặc đòi “cho xem”:
“Rất nhiệm màu, ôi Ðấng Cả Mâu Ni!
Xin từng thác từng nguồn mau rộng mở
Lòng thương cao xuống lòng con đau khổ
Dầu chỉ trong một phút, hãy cho xem
Trời Tây phương thất bảo chói trang nghiêm.” (1938)
Yêu Chúa, yêu Phật, nhưng đồng thời nhà thơ cũng bộc lộ thắc mắc... vô thần:
“Lòng hỏi lòng: Ta rơi xuống cõi đời
Từ cầu nào? Từ thời nào trong vũ trụ?” (1937)
Thơ triết mà bay mùi khoa học!
Dĩ nhiên chẳng đấng nào chịu hồi âm:
“Trời thăm thẳm! Lời van không tiếng đáp!” (1937)
Trong cô đơn, hoang mang, Chế Lan Viên tiếp tục pha trộn Ðông, Tây, cổ, kim cách độc đáo:
“Nếp áo tiền thân vừa hút mắt
Tiếng gà lai kiếp cách ngàn sao.” (1937-46)
Siêu hình bị hữu hình lấn
Suốt hơn bốn mươi năm kế tiếp, thơ Chế Lan Viên xông pha trong cõi hữu hình, say sưa bênh vực, cổ vũ những lý tưởng hết sức cụ thể.
Họa hoằn, thơ mới nghe bay chút mùi hương cũ:
“Ta là ai? như ngọn gió siêu hình
Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt.” (1955-60)
Nhưng thắc mắc tâm linh bây giờ yếu ớt lắm, bị dùng làm bàn đạp để thi sĩ bước qua loại thắc mắc khác, thuộc hẳn vào nhân thế.
Từ 1945, Chế Lan Viên bắt thơ tham gia vô số công tác khẩn trương thời chinh chiến, khi làm chiến sĩ, khi làm vợ chiến sĩ, khi làm mẹ chiến sĩ, khi làm đạn pháo, tên lửa (!) v.v. Bận rộn việc công thế, nhưng thơ vẫn có thời gian để diễn thêm đủ thứ cảm nghĩ “tư”, ngoại trừ thứ cảm nghĩ từng lồ lộ trong thơ một thời...
Siêu hình kín đáo trở về
Sau khi đất nước tái thống nhất, thơ Chế Lan Viên “phục viên”.
Bây giờ nó tập trung chiêm nghiệm lui tới về đời, ngẫm đi nghĩ lại kỹ hơn nữa về thơ, và nó cũng bắt đầu kín đáo lại nhìn ra cái cõi không thể thấy:
“Chùa nghèo tượng Phật đất (...)
Mặt Phật chỉ mơ hồ
Cũng lần chuỗi, bắt quyết
Cũng vàng son sơn thếp
Nở nụ cười hư vô (...)
Hương chùa chưa ai thắp
Hương lúa đã lan tràn
Phật ngồi trong vô thức
Ðộng trong từng thớ đất
Nhớ ngoài kia cỏ non
Nhớ ngoài kia trái chín (...)
Ngồi trong phi-thời-gian
Hoa sen cười nửa miệng
Nhớ xuân đi hè đến
Ðời có tiếng ve ran.” (1977-84)
Dường như chỉ đến vài năm cuối, Chế Lan Viên mới hoàn toàn thoải mái trở lại với ám ảnh đầu đời. Nhưng đến thời điểm này, suy tưởng siêu hình của nhà thơ chẳng những đã vắng hẳn bóng ma bóng tháp mà còn vắng cả bất cứ bóng dáng thiêng liêng nào.
Nó hoặc phảng phất “mùi cổ điển” Á Ðông:
“Tôi thu dọn đời mình như người sắp về quê cũ
(...) từ đêm đặc đêm đen (...)
Giờ về đêm đen.” (1988)
hoặc thoang thoảng hương khoa học (lại cái hương khoa học):
“Anh hồi sinh với buồng trứng mới và
chòm nhau mới,
Em giã gạo, anh bay theo hình chim Lạc,
Mặt trời đến hát bên dòng sông Phù Sa
không mấy khác,
Cũng lại cái trống đồng ấy thôi,
chỉ khác có Thiên hà.” (1987)
“Trút hết tạp âm của vũ trụ đi, chỉ còn
một dây bản ngã của anh thôi
Cái đàn bầu ấy chẳng bao giờ có được
Dù một dây - chả bao giờ là một,
Khi có Người đàn thì đàn đã song đôi.
Bản ngã anh chứa những tạp âm rạn vỡ của sao trời,
Chứa những âm âm u u vũ trụ
Bản ngã anh, anh chỉ tìm ra, hiểu rõ
Khi chạm số phận mình cùng một vì sao lạ đổi ngôi.” (Năm ?)
hoặc bí ẩn:
“Gió thổi lá sen hồ lật lại phía bên kia
Phía ấy gọi anh về
Về đâu chưa biết nữa
Chỉ biết hồn anh lật lại cùng với gió
Ở trong hồn ai đó ném thia lia.” (1988)
Nổi bật nhất, là cái ý “trở về”.
Khi thì thi sĩ dõng dạc:
“Và khi nhìn trời xanh, con yêu,
ấy chính cha rồi!” (1988)
Khi khác trở giọng ngậm ngùi:
“Cái không đáng khóc bây giờ,
Mai sau... mai sau khi chẳng còn ta nữa
Một chút nắng xao ở đầu ngọn gió
Là ta đấy mà, ai có biết đâu?
Họ chỉ ngỡ là mùa xuân trong vườn của họ
Có biết đâu đấy là người xưa về trong gió
còn đau.” (1987)
Chút nắng không vô tư ấy, gặp hoàn cảnh thích hợp, như khi gặp “một người (...) trong thế kỷ mai sau”, một người biết “thương người xưa, rưng giọt lệ”, thì
“Nghe tình thương bỗng lại sinh thành
Trong khoảnh khắc - lại là tôi - khoảnh khắc
Nhớ lại câu thơ mình của mình quên tắp
Nhớ lại cuộc đời đã ở trần gian
Một cuộc đời thôi mà biết mấy đa đoan
Liền sợ hãi, lại biến mình ra hạt bụi
Và lần này là không còn gì cứu nổi
Tan thành hư không. Và mong nó
cũng quên mình.” (1987-1988)
Nhớ hồi Xuân Diệu mất, Chế Lan Viên làm bài thơ Xe Tang Qua Nhà, có câu:
“Diệu nằm ở trong thơ chớ đâu ở di hài!”.
Ðừng tìm ở di hài, cũng không cần chờ “một chút nắng xao ở đầu ngọn gió”: các nhà thơ xuất sắc khi mất đi nằm lại ngay trong thơ giá trị của mình.
Chế Lan Viên đã “trót” làm nhiều nhiều thơ khó “tan thành hư không”, trong đó có thứ thơ chứa hư không vừa bàn đến trong bài này. Thi sĩ “mong (trần gian) cũng quên mình”, nhưng quên làm sao được khi “Viên” vẫn đang nằm sờ sờ trong những vần kia!
(1) Hoài Thanh, Thi nhân Việt Nam.
(2) Trong Nhà văn hiện đại không có Chế Lan Viên.
(3) Chế Lan Viên, Tuyển tập I, nxb. Văn Học, VN, 1985, tr. 43.
(4) CLV, sđd., tr. 44.
(2) Trong Nhà văn hiện đại không có Chế Lan Viên.
(3) Chế Lan Viên, Tuyển tập I, nxb. Văn Học, VN, 1985, tr. 43.
(4) CLV, sđd., tr. 44.
Thu Tứ
Theo http://www.gocnhin.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét