Thơ tình Xuân Diệu là bài ca sự sống
hát bằng giọng đặc biệt sôi nổi
Thơ tuyển 1
Đôi lời
- Thơ tình Việt Nam
- Thơ tình Xuân Diệu
Thơ thơ (1938)
- Vội vàng
- Phải nói
- Nụ cười xuân
- Tương tư, chiều...
Gửi hương cho gió (1945)
- Giục giã
- Mời yêu
- Lời kỹ nữ
- Xuân không mùa
Thơ sau 1945
- Biển
- Dấu nằm
Thơ tình Việt Nam
Người Việt Nam biết... yêu dĩ nhiên đã rất lâu. Ta biết làm thơ cũng lâu lắm rồi. Chắc chắn ngay từ nghìn xưa, ca dao đã “kết” tình yêu. Nhưng thơ của giới trí thức thì mãi đến cách nay (2012) khoảng tám thập kỷ mới bắt đầu lấy tình yêu làm một nội dung chính.
Tại sao trí thức Việt lại chậm như rùa về thơ tình? Vì trí thức xưa kia theo Nho giáo, mà Nho giáo không xem yêu đương là đề tài đáng cho kẻ sĩ động bút. Nhắc tới rất nhẹ nhàng thì “nghiêm” như Nguyễn Trãi cũng có lúc nhắc:
“Loàn đan ướm hỏi khách lầu hồng
Đầm ấm thì thương kẻ lạnh lùng
Ngoai ấy dầu còn áo lẻ
Cả lòng mượn đắp lấy hơi cùng” (1),
nhưng lấy tình cảm nam nữ riêng tư ra làm một đề tài sáng tác quan trọng thì trong suốt khoảng gần 500 năm từ Nguyễn Trãi, không hề có một ai!(2)
“Dâu” hóa “bể” chẳng bao lâu sau khi giặc Pháp chiếm nước. Nho giáo suy tàn. Thôi làm Nho sĩ, trí thức Việt Nam bèn đua nhau “về nguồn”, “tình thi” không kịp thở!
Gì chứ chuyện yêu đương ra rít thì dân tộc Việt Nam nhất định không chịu nhường bất cứ giống người nào. Chẳng qua trước kia... Khổng tử không cho nên không làm, bây giờ hết thờ Khổng tử rồi, trí thức ta tới tấp thơ tình cho kịp bình dân ta! Thơ tình trí thức Việt Nam lọt lòng, rồi lớn nhanh như... thánh Dóng, chẳng bao lâu đã sừng sững, nếu tính đến thập kỷ 1970 thì đã cao lớn hơn có lẽ bất cứ đâu!
Vừa cao vừa lớn, lại vừa lắm vẻ. Nào vẻ “quê” của Nguyễn Bính, vẻ “tỉnh” của Vũ Hoàng Chương, vẻ “ngập ngừng” của Hồ Dzếnh, vẻ “trăng” của Hàn Mặc Tử, vẻ “xanh xưa” của Quang Dũng, vẻ “Kinh Bắc” của Hoàng Cầm, vẻ “quê khoai” của Phùng Cung, vẻ “thiền sư” của Phạm Thiên Thư v.v.
A, thế còn cái “con chim đến từ núi lạ, ngứa cổ hát chơi”(3) lảnh lót hàng mấy chục bài rất đỗi mê ly, giọng tình của nó mang vẻ gì nhỉ?
Thơ tình Xuân Diệu
Xuân Diệu cũng có thơ nội dung khác nhưng xem thơ tình là “đặc sản” của mình. Huy Cận cho biết thế, rồi phát biểu luôn về thứ đặc sản ấy:
“Thơ tình của Xuân Diệu trước hết “nói” về tình, nhưng thông qua tình yêu “nói lên” cảm xúc sâu thẳm về cuộc sống, về đời người (...) Có thể nói bất cứ bài thơ tình nào của Xuân Diệu cũng mang theo nó âm hưởng, cộng hưởng của cuộc đời, của đời người (...) Thơ tình Xuân Diệu, suy cho cùng, ngẫm cho kỹ, là bài ca sự sống”.(4)
À, “con chim từ núi lạ” hót “bài ca sự sống”. Nó hót làm sao?
Hoài Thanh lắng nghe, rồi bảo giọng... chim Xuân Diệu đặc sắc nhất ở chỗ hết sức sôi nổi.(5)
Nhận xét của tri kỷ và tri âm đúc thành lời tóm tắt: Thơ tình Xuân Diệu là bài ca sự sống hát bằng giọng đặc biệt sôi nổi.
Tóm xong, ta lại thử “mở” lại thơ ấy từ đầu.
Con người ta thường bồng bột nhất ở tuổi thiếu niên, rồi điềm tĩnh dần. Xuân Diệu không ngoại lệ với tiến trình đó, chỉ khác người ở cái độ “bồng”: dù ở tuổi nào, nhà thơ cũng cảm xúc nồng nàn hơn hẳn hầu hết xung quanh.
- Từ ngày mới lớn cho đến năm Thơ thơ xuất bản (1938), cảm xúc Xuân Diệu nồng nàn có khi đến mức “sôi trào”: nội dung sùng sục, trào ra ngoài hình thức bình thường, thành những dòng thơ làm nhiều người bỡ ngỡ. Đây chẳng qua là thi sĩ đã “thừa cơ” cái “tôi” vừa mới xuất hiện trong xã hội Việt Nam mà tự cho phép mình biểu lộ đến tận cùng đặc điểm của tâm hồn mình, chứ không phải đi bắt chước Tây nào đâu. Và cũng như tất cả các nhà thơ Mới có chân tài, ông đã rất nhanh chóng lọc bỏ ra khỏi thơ mình những yếu tố ngoại lai không thích hợp tạm dùng trong buổi đầu cách tân thơ.
- Trong sáu bảy năm sau đó, thời sáng tác Gửi hương cho gió, cảm xúc Xuân Diệu giảm có lẽ dăm ba độ, “cháo lòng” không trào nữa mà lục bục trong nồi, thành những vần hơi bớt rạo rực, hơi thêm da diết, hơi trầm hơn trước.GHCG không nổi tiếng bằng Thơ thơ, một phần vì thời điểm xuất hiện (1945), phần nữa vì những thi phẩm giá trị của Xuân Diệu trong thời kỳ này già dặn, chín muồi, không còn cái vị chua khêu gợi của thơ thời “xuân non”.
- Kế tiếp là thời tham gia cách mạng – kháng chiến, từ đây loại cảm xúc đặc thù
của Xuân Diệu tương đối hiếm khi hiện thành thơ. Căn cứ vào một số ít lần hiện,
ta thấy “nhiệt” cứ dần dần hạ, “bài ca sự sống” thi thoảng cất lên, thì nói
chung tiếng giờ tuy vẫn vang nhưng kém rền, giọng giờ tuy vẫn bổng nhưng dìu dặt
chừng mực thay vì “sơn ca”. Điển hình, sau 1945 thơ tình Xuân Diệu không độc
đáo bằng thời tiền chiến; bù lại, thơ sau có những bài vẫn rất giá trị mà lại đằm
thắm hơn, tình tứ cụ thể hơn, dễ chia xẻ hơn...
Thơ tình Xuân Diệu chắc chắn là một trong vài đóng góp lớn nhất vào sự nghiệp thơ Việt Nam. Vì đa số các bài khá dài, chúng tôi chia ra một số tuyển. Sau đây là tuyển 1.
Vội vàng
Cái tình xuân của Tản Ðà với của Xuân Diệu, mới khác nhau sao!
Cùng biết rõ “ta” không mong được ở đời mãi với xuân, một đằng bình thản, điềm đạm:
“Ngoài trăm tuổi vắng ta trên trần thế,
Xuân nhớ ta chưa dễ biết đâu tìm!
Cùng nhau nay hãy uống thêm.” (bài Gặp Xuân),
một đằng xôn xao, cuống quýt: “... muốn ôm cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn (...) muốn thâu trong một cái hôn (...) non nước, và cây, và cỏ rạng (...) cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng, cho no nê thanh sắc của thời tươi”!
Với người xưa xuân là bạn, gặp nhau nâng chén mời “xuân uống với ta đi”. Với người nay xuân là “trái”, cứ hễ trông thấy là “muốn cắn”!
Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất;
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi.
Của ong bướm này đây tuần tháng mật;
Này đây hoa của đồng nội xanh rì;
Này đây lá của cành tơ phơ phất;
Của yến anh này đây khúc tình si
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi.
Mỗi sáng sớm thần Vui hằng gõ cửa;
Tháng giêng ngon như một cặp môi gần;
Tôi sung sướng. Nhưng vội vàng một nửa.
Tôi không chờ nắng hạ mới hoài xuân.
Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua,
Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết, nghĩa là tôi cũng mất.
Lòng tôi rộng, nhưng lượng trời cứ chật,
Không cho dài thời trẻ của nhân gian;
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn,
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Còn trời đất nhưng chẳng còn tôi mãi,
Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời;
Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi,
Khắp sông núi vẫn than thầm "tiễn biệt"...
Con gió xinh thì thào trong lá biếc,
Phải chăng hờn vì nỗi phải bay đi?
Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi,
Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa?
Chẳng bao giờ, ôi! chẳng bao giờ nữa...
Mau đi thôi! mùa chưa ngã chiều hôm,
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn,
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
Và non nước, và cây, và cỏ rạng,
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tươi;
- Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!
Phải nói
Lòng anh lúc nào cũng cháy bừng bừng, rồi anh bắt em phải đem lòng em ra đốt cho anh thấy, thế này thì em nào chịu nổi anh Xuân Diệu!
Nhưng Xuân có thực “cháy” vì một em cụ thể nào đâu. Xuân “tham lam” sự sống đấy chứ.
Người tình đam mê của Sống thôi đã lâu rồi. Không biết “đâu đó ngoài vô tận”, có còn “lang thang” “một mảnh linh hồn nhớ thịt da”?(6)
“Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ?
Anh tham lam, anh đòi hỏi quá nhiều.
Anh biết rồi, em đã nói em yêu;
Sao vẫn muốn nhắc một lời đã cũ?”
- Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ.
Nếu em yêu mà chỉ để trong lòng
Không tỏ bày yêu mến cũng là không.
Và sắc đẹp chỉ làm bằng cẩm thạch.
Anh thèm muốn vô biên và tuyệt đích,
Em biết không? anh tìm kiếm em hoài.
Sự thật ngày nay không thật đến ngày mai,
Thì ân ái có bao giờ lại cũ?
Yêu tha thiết thế vẫn còn chưa đủ,
Phải nói yêu, trăm bận đến ngàn lần;
Phải mặn nồng cho mãi mãi đêm xuân
Ðem chim bướm thả trong vườn tình ái.
Em phải nói, phải nói, và phải nói:
Bằng lời riêng nơi cuối mắt, đầu mày,
Bằng nét buồn, bằng vẻ thẹn, chiều say,
Bằng đầu ngả, bằng miệng cười, tay riết,
Bằng im lặng, bằng chi anh có biết!
Cốt nhất là em chớ lạnh như đông
Chớ thản nhiên bên một kẻ cháy lòng,
Chớ yên ổn như mặt hồ nước ngủ.
Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ...
Nụ cười xuân
Có phải chỉ một mình “thiếu nữ làm duyên, đứng mỉm cười” đâu.
Vạn vật xung quanh, hoặc làm duyên hoặc không, đều đang cười hoặc mỉm cười.
Bọn chim nhộn nhất: cười “ánh ỏi”. Mặt trời dĩ nhiên “nóng”: cười “chói”, may có sương che bớt. Cánh hồng cười “tươi”, không biết toe hay nụ. Lá của cây gì đó cười “xôn xao”. Gió thơm cười “vô ý”. Liễu cười xanh “quá mỹ miều”. Hoa bên liễu cười “thắm như kêu”...
Có phải riêng “vật” nào đâu, trọn vẹn “mùa xuân chín ửng” đang cười đó.
Trọn vẹn tâm hồn Xuân Diệu đang cười đó, thành một “nụ thơ xuân” đưa đến mũi ta tai ta “mùi hương mến yêu” và “tiếng hát say mê” quen thuộc!
Giữa vườn ánh ỏi tiếng chim vui,
Thiếu nữ nhìn sương chói mặt trời.
Sao buổi đầu xuân êm ái thế!
Cánh hồng kết những nụ cười tươi.
Ánh sáng ôm trùm những ngọn cao,
Cây vàng rung nắng, lá xôn xao;
Gió thơm phơ phất bay vô ý
Ðem đụng cành mai sát nhánh đào.
Tóc liễu buông xanh quá mỹ miều
Bên màu hoa mới thắm như kêu;
Nỗi gì âu yếm qua không khí,
Như thoảng đưa mùi hương mến yêu.
Này lượt đầu tiên thiếu nữ nghe
Nhạc thầm lên tiếng hát say mê;
Mùa xuân chín ửng trên đôi má
Xui khiến lòng ai thấy nặng nề...
Thiếu nữ bâng khuâng đợi một người
Chưa từng hẹn đến, - giữa xuân tươi
Cùng chàng trai trẻ xa xôi ấy
Thiếu nữ làm duyên, đứng mỉm cười.
Tương tư, chiều...
Anh nhớ em, luôn thể anh cảm thật kỹ “tất cả buổi chiều”.
Anh có em để nhớ, có chiều để “nghe (...) vào chậm chậm ở trong hồn hiu quạnh”, là anh may mắn.
Mà em với chiều có anh hết sức thiết tha, nhậy cảm như thế, tưởng cũng là may mắn!
Bữa nay lạnh, mặt trời đi ngủ sớm;
Anh nhớ em, em hỡi! anh nhớ em.
Không gì buồn bằng những buổi chiều êm
Mà ánh sáng đều hòa cùng bóng tối.
Gió lướt thướt kéo mình qua cỏ rối;
Vài miếng đêm, u uất, lẩn trong cành;
Mây theo chim về dãy núi xa xanh
Từng đoàn lớp nhịp nhàng và lặng lẽ.
Không gian xám tưởng sắp tan thành lệ.
Thôi hết rồi, còn chi nữa đâu em!
Thôi hết rồi, gió gác với trăng thềm,
Với sương lá rụng trên đầu gần gũi.
Thôi đã hết hờn ghen và giận dỗi,
(Ðược giận hờn nhau, sung sướng bao nhiêu!)
Anh một mình nghe tất cả buổi chiều
Vào chậm chậm ở trong hồn hiu quạnh.
Anh nhớ tiếng. Anh nhớ hình. Anh nhớ ảnh.
Anh nhớ em, anh nhớ lắm, em ơi!
Anh nhớ anh của ngày tháng xa khơi,
Nhớ đôi môi đang cười ở phương trời,
Nhớ đôi mắt đang nhìn anh đăm đắm...
Giục giã
Thật, có ai đọc bài thơ sau đây của Xuân Diệu mà không thấy sốt cả ruột, mà không muốn vất hết mọi công việc, chạy ngay đi... yêu.
Không cần phải tìm cho được “em” cụ thể nào đâu, vì Xuân Diệu nói yêu là nói về sự sống đó. Sự sống có bền chắc đâu, ai ơi, hãy chăm “hút nhụy của mỗi giờ hiện hữu”!
Mau với chứ, vội vàng lên với chứ,
Em, em ơi, tình non đã già rồi;
Con chim hồng, trái tim nhỏ của tôi,
Mau với chứ, thời gian không đứng đợi.
Tình thổi gió, màu yêu lên phấp phới;
Nhưng đôi ngày, tình mới đã thành xưa.
Nắng mọc chưa tin, hoa rụng không ngờ,
Tình yêu đến, tình yêu đi, ai biết!
Trong gặp gỡ đã có mầm ly biệt;
Những vườn xưa, nay đoạn tuyệt dấu hài.
Gấp đi em, anh rất sợ ngày mai;
Ðời trôi chảy, lòng ta không vĩnh viễn.
Vừa xịch gối chăn, mộng vàng tan biến;
Dung nhan xê động, sắc đẹp tan tành.
Vàng son đương lộng lẫy buổi chiều xanh,
Quay mặt lại: cả lầu chiều đã vỡ
Vì chút mây đi, theo làn vút gió.
Biết thế nào mà chậm rãi, em ơi?
Sớm nay sương xê xích cả chân trời,
Giục hồng nhạn thiên di về cõi bắc.
Ai nói trước lòng anh không phản trắc,
Mà lòng em, sao lại chắc trơ trơ?
- Hái một mùa hoa lá thuở măng tơ,
Ðốt muôn nến sánh mặt trời chói lói:
Thà một phút huy hoàng rồi chợt tối,
Còn hơn buồn le lói suốt trăm năm.
Em vui đi, răng nở ánh trăng rằm,
Anh hút nhụy của mỗi giờ tình tự.
Mau với chứ, vội vàng lên với chứ!
Em, em ơi, tình non sắp già rồi...
Mời yêu
Xuân Diệu khi này “không hỏi chi nhiều”, chỉ cần “... những em gặp gỡ giữa đường qua (...) ngừng mắt lại (...) trao cười, bỡ ngỡ” là kêu thấy xuân rồi (7), khi khác ông lại đòi em phải “mở miệng vàng... và hãy nói yêu tôi” thì ông mới khỏi “tự thấy lạc loài trong nắng mới”. Lòng thi sĩ như nụ một loài hoa khi thì nở dễ dàng, khi tuy đã “mùa xuân lên nặng lắm” nhưng vẫn ngập ngừng, “chờ một tiếng” mới chịu “bừng nên hạnh phúc”...
Cái tiếng kỳ diệu ấy có đắt gì đâu, vì “thực càng hay, mà giả dối lại sao”, vì “mặc kệ, nếu đó là dối trá”!
“Hỡi nhan sắc”, hãy mau mau mở miệng cho “ta (có cớ để) tưởng tượng một tình duyên”, “cho tôi mơ một ảo tưởng thâm trầm”, cho Xuân “ấm đôi ngày xuân trống trải”!
Ngày trong lắm, lá êm, hoa đẹp quá,
Nhan sắc ơi, cây cỏ chói đầy sao.
Tháng giêng cười, không e lệ chút nào,
Bằng trăm cánh của bướm chim rối rắm.
Ai có biết mùa xuân lên nặng lắm
Trên cành hồng và trong những trái tim?
Nghe điệu lòng hưởng ứng với ca chim,
Tôi tự thấy lạc loài trong nắng mới.
Mở miệng vàng... và hãy nói yêu tôi...
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi...
Ðã bao lúc màu hoa đem nhớ tới;
Biết nhớ ai! đành chỉ nhớ xa xôi.
Lời ái ân ngừng lại ở trên môi,
Mặc ánh sáng tha hồ reo trên nội.
Năm nay lại vương bồi hồi gió sợi;
Năm nay hương giây lại tới bồi hồi;
Một trời mơ đang cầu nguyện trong tôi,
Chờ một tiếng để bừng nên hạnh phúc.
Mở miệng vàng... và hãy nói yêu tôi,
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi...
Cần chi biết ngày mai hay bữa trước?
Gần hôm nay, thì yêu dấu là nên.
Tôi ưng đùa, người hãy cợt thản nhiên:
Ta tưởng tượng một tình duyên mới nụ.
Người được nói, tôi được nghe là đủ;
Thực càng hay, mà giả dối lại sao?
Gặp nhau đây, ai biết tự thời nào;
Xa nhau nữa, ai đoán ngày tái hội!
Mở miệng vàng, và hãy nói yêu tôi,
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi!
Hỡi nhan sắc, ngại ngùng chi không nói,
Cho trời thêm xanh, cho cảnh càng xinh.
Cho dư âm vang động của lời tình
Làm êm ấm đôi ngày xuân trống trải.
Tôi lắng đợi! nhịp lòng tôi dừng lại!
Tôi cần tin! tôi khao khát được nhầm!
Cho tôi mơ một ảo tưởng thâm trầm,
Và mặc kệ, nếu đó là dối trá!
Mở miệng vàng! và hãy nói yêu tôi!
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi!
Lời kỹ nữ
Có phải thực cái bài thơ sau đây của Xuân Diệu ngâm giọng Huế nghe nó “thấm” hơn ngâm giọng Bắc? Hay chẳng qua vì đã trót nghe ngâm sĩ nào đó ngâm giọng Huế hay quá mà bây giờ mỗi lần giở đến Lời Kỹ Nữ lại thấy cổ họng mình chực phát ra... tiếng sông Hương?
Kỹ nữ, bắc trung nam đâu chẳng có. Kỹ nữ “đò” vài nơi có, nổi tiếng nhất là ở Huế.
Ðò “hở” hơn nhà nhiều lắm, nên tha hồ mát và tha hồ rợn:
“... Gió theo trăng từ biển thổi qua non;
Buồn theo gió lan xa từng thoáng rợn.”
Gió từng cơn nên rợn từng thoáng, còn trăng thì lúc nào cũng đầy khắp không gian, nên sợ triền miên:
“... Em sợ lắm. Giá băng tràn mọi nẻo.
Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da.”
“Xao xác tiếng gà”, người tình trăng gió đã đi rồi, mà gió vẫn thổi trăng vẫn sáng... Lạnh quá, sông ơi!
Khách ngồi lại cùng em trong chốc nữa;
Vội vàng chi, trăng sáng quá, khách ơi.
Ðêm nay rằm: yến tiệc sáng trên trời;
Khách không ở, lòng em cô độc quá.
Khách ngồi lại cùng em! đây gối lả,
Tay em đây, mời khách ngả đầu say;
Ðây rượu nồng. Và hồn của em đây,
Em cung kính đặt dưới chân hoàng tử.
Chớ đạp hồn em!
- Trăng từ viễn xứ
Ði khoan thai lên ngự đỉnh trời tròn;
Gió theo trăng từ biển thổi qua non;
Buồn theo gió lan xa từng thoáng rợn.
Lòng kỹ nữ cũng sầu như biển lớn,
Chớ để riêng em phải gặp lòng em;
Tay ái ân du khách hãy làm rèm,
Tóc xanh tốt em xin nguyền dệt võng.
Ðẩy hộ hồn em triền miên trên sóng,
Trôi phiêu lưu không vọng bến hay gành;
Vì mình em không được quấn chân anh,
Tóc không phải những dây tình vướng víu.
Em sợ lắm. Giá băng tràn mọi nẻo.
Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da.
Người giai nhân: bến đợi dưới cây già.
Tình du khách: thuyền qua không buộc chặt.
Lời kỹ nữ đã vỡ vì nước mắt.
Cuộc yêu đương gay gắt vị làng chơi.
Người viễn du lòng bận nhớ xa khơi,
Gỡ tay vướng để theo lời gió nước.
Xao xác tiếng gà. Trăng ngà lạnh buốt.
Mắt run mờ, kỹ nữ thấy sông trôi.
Du khách đi.
- Du khách đã đi rồi.
Xuân không mùa
Thật là một tuyên ngôn xuân! Thật là một “đại cáo” xuân!
Cáo rằng: xuân là một trạng thái tâm hồn có thể đến bất cứ lúc nào, vào bất cứ tuổi nào. Ngẫu nhiên, nơi Xuân, xuân thường trụ, “vĩnh viễn”.
Ðể cảm cái “đã sẵn trong lòng (...) lai láng”, Xuân “không hỏi chi nhiều”. Chỉ cần, chẳng hạn,
“Khi những em gặp gỡ giữa đường qua
Ngừng mắt lại, để trao cười, bỡ ngỡ”,
“là xuân đó. Tôi đợi chờ chi nữa?”!
Nhớ Nguyễn Tuân chợ tết Hương Cảng:“Thỉnh thoảng, liếc sang dòng người đi ngược bên phía tay phải, tôi đón nhận được bao nhiêu nụ cười của những giai nhân không quen biết. Những đóa hoa hàm tiếu kia chỉ hiện ra trong khoảnh khắc, nhanh như một tia chớp sáng. Những hình ảnh ấm áp, tươi tỉnh ấy, hiện ra cho tôi đủ thì giờ để thèm tiếc...” (trong Một chuyến đi).
Nguyễn vô duyên với giai nhân Cảng đành, còn Xuân tuy được giai nhân Hà Nội (?) “tình lại hứa” nhưng thừa biết rồi cũng lại “duyên hờ” nhưng vẫn “nghe xôn xao rờn rợn đến hay hay...”. Nguyễn “thèm tiếc” vì xuân này đơn chiếc, còn Xuân vô tư đón “bình minh quá” vì với Xuân thực ra “những em (...) trao cười” kia chẳng qua cớ để xuân lòng lại dợm nở lần thứ... không nhớ bao nhiêu!
Một ít nắng, vài ba sương mỏng thắm
Mấy cành xanh, năm bảy sắc yêu yêu
Thế là xuân. Tôi không hỏi chi nhiều
Xuân đã sẵn trong lòng tôi lai láng
Xuân không chỉ ở mùa xuân ba tháng
Xuân là khi nắng rạng đến tình cờ
Chim trên cành há mỏ hót ra thơ
Xuân là lúc gió về không định trước
Ðông đang lạnh, bỗng một hôm trở ngược
Mây bay đi để hở một khung trời
Thế là xuân. Ngày chỉ ấm hơi hơi
Như được nắm một bàn tay son sẻ...
Xuân ở giữa mùa đông khi nắng hé
Giữa mùa hè khi trời biếc sau mưa
Giữa mùa thu khi gió sáng bay vừa
Lùa thanh sắc ngẫu nhiên trong áo rộng
Nếu lá úa trên cành bàng không rụng
Mà hoa thưa ửng máu quá ngày thường
Nếu vườn nào cây nhãn bỗng ra hương
Là xuân đó. Tôi đợi chờ chi nữa?
Bình minh quá, mỗi khi tình lại hứa
Xuân ơi xuân vĩnh viễn giữa lòng ta
Khi những em gặp gỡ giữa đường qua
Ngừng mắt lại, để trao cười, bỡ ngỡ
Ấy là máu báo tin lòng sắp nở
Thêm một phen, tuy đã mấy lần tàn
Ấy là hồn giăng rộng khắp không gian
Ðể đánh lưới những duyên hờ mới mẻ
Ấy những cánh chuyển trong lòng nhẹ nhẹ
Nghe xôn xao rờn rợn đến hay hay...
Ấy là thư hồi hộp đón trong tay
Ấy dư âm giọng nói đã lâu ngày
Một sớm tím bỗng dịu dàng đồng vọng...
Miễn trời sáng, mà lòng ta dợn sóng
Thế là Xuân. Hà tất đủ chim, hoa?
Kể chi mùa, thời tiết, với niên hoa
Tình không tuổi, và xuân không ngày tháng.
Biển
Sau Thơ thơ (1938) và Gửi hương cho gió (1945), Xuân Diệu sáng tác có ít hẳn đi. Những cảm xúc độc đáo của ông không thường hiện thành thơ cho ta thưởng thức nữa; tuy nhiên, chúng vẫn còn đó, như có thể thấy trong bài thơ Biển sau đây. Vẫn cái chủ trương “... yêu mà chỉ để trong lòng, không tỏ bày yêu mến cũng là không (...) phải nói, phải nói, và phải nói”(8), lần này ông tìm ra được một hình ảnh thật thích hợp để minh họa: biển hôn đi hôn lại bờ.
Bị biển tỏ bày “mãi mãi”, bờ hết chịu nổi, đành rã tơi thành từng hạt... thời gian!(9)
Anh không xứng là biển xanh
Nhưng anh muốn em là bờ cát trắng
Bờ cát dài phẳng lặng
Soi ánh nắng pha-lê.
Bờ đẹp đẽ cát vàng
Thoai thoải hàng thông đứng
Như lặng lẽ mơ màng
Suốt ngàn năm bên sóng.
Anh xin làm sóng biếc
Hôn mãi cát vàng em
Hôn thật khẽ, thật êm
Hôn êm đềm mãi mãi.
Ðã hôn rồi, hôn lại
Cho đến mãi muôn đời
Ðến tan cả đất trời
Anh mới thôi dào dạt.
Cũng có khi ào ạt
Như nghiến nát bờ em
Là lúc triều yêu mến
Ngập bến của ngày đêm.
Anh không xứng là biển xanh
Nhưng cũng xin làm bể biếc
Ðể hát mãi bên gành
Một tình chung không hết;
Ðể những khi bọt tung trắng xóa
Và gió về bay tỏa nơi nơi
Như hôn mãi ngày đêm không thỏa,
Bởi yêu bờ lắm lắm, em ơi.
Dấu nằm
Thật là... gợi cảm. Ðây “đường vai”, đây “nét tay”, đây... đây...!
Nhưng “dấu nằm” chẳng qua hình ảnh chứ đâu phải chính người. “Dấu hương vương vấn” ấy mới đích thị là “em”. Nhưng hương vô hình. Phải kết hợp cả hai thứ dấu lại thì mới thấy như sờ sờ “mình trong chăn đắp, tóc quanh gối nằm”!
Nếu “thanh thanh” mà không phải là “dấu người yêu dấu” thì “anh” bất quá chỉ có thể bâng khuâng tự hỏi người ngọc nào đó đâu rồi. Ðằng này, mới “đêm qua bốn phía trăng vàng”...
Bài thơ làm năm 1977. Cái đêm qua ấy không biết “là bao giờ”, chỉ biết tuy xác đã ngoại lục tuần mà “hồn anh” “bây giờ” vẫn hãy còn xuân lắm...
“Ghe lui còn để dấu dằm,
Người yêu đâu vắng, dấu nằm còn đây.”(10)
Dấu nằm cũng vẫn xinh thay,
Ðường vai phảng phất, nét tay mơ màng.
Ðêm qua bốn phía trăng vàng,
Bên em anh cứ bàng hoàng tỉnh mơ.
“Tưởng bây giờ là bao giờ”(11)
Thật đây, em vẫn là thơ trên trời.
Dấu nằm còn đó, em ơi
Dấu hương vương vấn từng hồi ngất ngây
Thoảng thơm lan xạ nào tày,
Hơi thương em thở, ngát đầy hồn anh.
Dấu người yêu dấu thanh thanh,
Mình trong chăn đắp, tóc quanh gối nằm.
“Ghe lui còn để dấu dằm”
Người yêu đâu vắng, dấu nằm còn thương...
- Thơ tình Việt Nam
- Thơ tình Xuân Diệu
Thơ thơ (1938)
- Vội vàng
- Phải nói
- Nụ cười xuân
- Tương tư, chiều...
Gửi hương cho gió (1945)
- Giục giã
- Mời yêu
- Lời kỹ nữ
- Xuân không mùa
Thơ sau 1945
- Biển
- Dấu nằm
Thơ tình Việt Nam
Người Việt Nam biết... yêu dĩ nhiên đã rất lâu. Ta biết làm thơ cũng lâu lắm rồi. Chắc chắn ngay từ nghìn xưa, ca dao đã “kết” tình yêu. Nhưng thơ của giới trí thức thì mãi đến cách nay (2012) khoảng tám thập kỷ mới bắt đầu lấy tình yêu làm một nội dung chính.
Tại sao trí thức Việt lại chậm như rùa về thơ tình? Vì trí thức xưa kia theo Nho giáo, mà Nho giáo không xem yêu đương là đề tài đáng cho kẻ sĩ động bút. Nhắc tới rất nhẹ nhàng thì “nghiêm” như Nguyễn Trãi cũng có lúc nhắc:
“Loàn đan ướm hỏi khách lầu hồng
Đầm ấm thì thương kẻ lạnh lùng
Ngoai ấy dầu còn áo lẻ
Cả lòng mượn đắp lấy hơi cùng” (1),
nhưng lấy tình cảm nam nữ riêng tư ra làm một đề tài sáng tác quan trọng thì trong suốt khoảng gần 500 năm từ Nguyễn Trãi, không hề có một ai!(2)
“Dâu” hóa “bể” chẳng bao lâu sau khi giặc Pháp chiếm nước. Nho giáo suy tàn. Thôi làm Nho sĩ, trí thức Việt Nam bèn đua nhau “về nguồn”, “tình thi” không kịp thở!
Gì chứ chuyện yêu đương ra rít thì dân tộc Việt Nam nhất định không chịu nhường bất cứ giống người nào. Chẳng qua trước kia... Khổng tử không cho nên không làm, bây giờ hết thờ Khổng tử rồi, trí thức ta tới tấp thơ tình cho kịp bình dân ta! Thơ tình trí thức Việt Nam lọt lòng, rồi lớn nhanh như... thánh Dóng, chẳng bao lâu đã sừng sững, nếu tính đến thập kỷ 1970 thì đã cao lớn hơn có lẽ bất cứ đâu!
Vừa cao vừa lớn, lại vừa lắm vẻ. Nào vẻ “quê” của Nguyễn Bính, vẻ “tỉnh” của Vũ Hoàng Chương, vẻ “ngập ngừng” của Hồ Dzếnh, vẻ “trăng” của Hàn Mặc Tử, vẻ “xanh xưa” của Quang Dũng, vẻ “Kinh Bắc” của Hoàng Cầm, vẻ “quê khoai” của Phùng Cung, vẻ “thiền sư” của Phạm Thiên Thư v.v.
A, thế còn cái “con chim đến từ núi lạ, ngứa cổ hát chơi”(3) lảnh lót hàng mấy chục bài rất đỗi mê ly, giọng tình của nó mang vẻ gì nhỉ?
Thơ tình Xuân Diệu
Xuân Diệu cũng có thơ nội dung khác nhưng xem thơ tình là “đặc sản” của mình. Huy Cận cho biết thế, rồi phát biểu luôn về thứ đặc sản ấy:
“Thơ tình của Xuân Diệu trước hết “nói” về tình, nhưng thông qua tình yêu “nói lên” cảm xúc sâu thẳm về cuộc sống, về đời người (...) Có thể nói bất cứ bài thơ tình nào của Xuân Diệu cũng mang theo nó âm hưởng, cộng hưởng của cuộc đời, của đời người (...) Thơ tình Xuân Diệu, suy cho cùng, ngẫm cho kỹ, là bài ca sự sống”.(4)
À, “con chim từ núi lạ” hót “bài ca sự sống”. Nó hót làm sao?
Hoài Thanh lắng nghe, rồi bảo giọng... chim Xuân Diệu đặc sắc nhất ở chỗ hết sức sôi nổi.(5)
Nhận xét của tri kỷ và tri âm đúc thành lời tóm tắt: Thơ tình Xuân Diệu là bài ca sự sống hát bằng giọng đặc biệt sôi nổi.
Tóm xong, ta lại thử “mở” lại thơ ấy từ đầu.
Con người ta thường bồng bột nhất ở tuổi thiếu niên, rồi điềm tĩnh dần. Xuân Diệu không ngoại lệ với tiến trình đó, chỉ khác người ở cái độ “bồng”: dù ở tuổi nào, nhà thơ cũng cảm xúc nồng nàn hơn hẳn hầu hết xung quanh.
- Từ ngày mới lớn cho đến năm Thơ thơ xuất bản (1938), cảm xúc Xuân Diệu nồng nàn có khi đến mức “sôi trào”: nội dung sùng sục, trào ra ngoài hình thức bình thường, thành những dòng thơ làm nhiều người bỡ ngỡ. Đây chẳng qua là thi sĩ đã “thừa cơ” cái “tôi” vừa mới xuất hiện trong xã hội Việt Nam mà tự cho phép mình biểu lộ đến tận cùng đặc điểm của tâm hồn mình, chứ không phải đi bắt chước Tây nào đâu. Và cũng như tất cả các nhà thơ Mới có chân tài, ông đã rất nhanh chóng lọc bỏ ra khỏi thơ mình những yếu tố ngoại lai không thích hợp tạm dùng trong buổi đầu cách tân thơ.
- Trong sáu bảy năm sau đó, thời sáng tác Gửi hương cho gió, cảm xúc Xuân Diệu giảm có lẽ dăm ba độ, “cháo lòng” không trào nữa mà lục bục trong nồi, thành những vần hơi bớt rạo rực, hơi thêm da diết, hơi trầm hơn trước.GHCG không nổi tiếng bằng Thơ thơ, một phần vì thời điểm xuất hiện (1945), phần nữa vì những thi phẩm giá trị của Xuân Diệu trong thời kỳ này già dặn, chín muồi, không còn cái vị chua khêu gợi của thơ thời “xuân non”.
Thơ tình Xuân Diệu chắc chắn là một trong vài đóng góp lớn nhất vào sự nghiệp thơ Việt Nam. Vì đa số các bài khá dài, chúng tôi chia ra một số tuyển. Sau đây là tuyển 1.
Vội vàng
Cái tình xuân của Tản Ðà với của Xuân Diệu, mới khác nhau sao!
Cùng biết rõ “ta” không mong được ở đời mãi với xuân, một đằng bình thản, điềm đạm:
“Ngoài trăm tuổi vắng ta trên trần thế,
Xuân nhớ ta chưa dễ biết đâu tìm!
Cùng nhau nay hãy uống thêm.” (bài Gặp Xuân),
một đằng xôn xao, cuống quýt: “... muốn ôm cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn (...) muốn thâu trong một cái hôn (...) non nước, và cây, và cỏ rạng (...) cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng, cho no nê thanh sắc của thời tươi”!
Với người xưa xuân là bạn, gặp nhau nâng chén mời “xuân uống với ta đi”. Với người nay xuân là “trái”, cứ hễ trông thấy là “muốn cắn”!
Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất;
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi.
Của ong bướm này đây tuần tháng mật;
Này đây hoa của đồng nội xanh rì;
Này đây lá của cành tơ phơ phất;
Của yến anh này đây khúc tình si
Và này đây ánh sáng chớp hàng mi.
Mỗi sáng sớm thần Vui hằng gõ cửa;
Tháng giêng ngon như một cặp môi gần;
Tôi sung sướng. Nhưng vội vàng một nửa.
Tôi không chờ nắng hạ mới hoài xuân.
Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua,
Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già,
Mà xuân hết, nghĩa là tôi cũng mất.
Lòng tôi rộng, nhưng lượng trời cứ chật,
Không cho dài thời trẻ của nhân gian;
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn,
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Còn trời đất nhưng chẳng còn tôi mãi,
Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời;
Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi,
Khắp sông núi vẫn than thầm "tiễn biệt"...
Con gió xinh thì thào trong lá biếc,
Phải chăng hờn vì nỗi phải bay đi?
Chim rộn ràng bỗng đứt tiếng reo thi,
Phải chăng sợ độ phai tàn sắp sửa?
Chẳng bao giờ, ôi! chẳng bao giờ nữa...
Mau đi thôi! mùa chưa ngã chiều hôm,
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn,
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
Và non nước, và cây, và cỏ rạng,
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tươi;
- Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!
Phải nói
Lòng anh lúc nào cũng cháy bừng bừng, rồi anh bắt em phải đem lòng em ra đốt cho anh thấy, thế này thì em nào chịu nổi anh Xuân Diệu!
Nhưng Xuân có thực “cháy” vì một em cụ thể nào đâu. Xuân “tham lam” sự sống đấy chứ.
Người tình đam mê của Sống thôi đã lâu rồi. Không biết “đâu đó ngoài vô tận”, có còn “lang thang” “một mảnh linh hồn nhớ thịt da”?(6)
“Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ?
Anh tham lam, anh đòi hỏi quá nhiều.
Anh biết rồi, em đã nói em yêu;
Sao vẫn muốn nhắc một lời đã cũ?”
- Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ.
Nếu em yêu mà chỉ để trong lòng
Không tỏ bày yêu mến cũng là không.
Và sắc đẹp chỉ làm bằng cẩm thạch.
Anh thèm muốn vô biên và tuyệt đích,
Em biết không? anh tìm kiếm em hoài.
Sự thật ngày nay không thật đến ngày mai,
Thì ân ái có bao giờ lại cũ?
Yêu tha thiết thế vẫn còn chưa đủ,
Phải nói yêu, trăm bận đến ngàn lần;
Phải mặn nồng cho mãi mãi đêm xuân
Ðem chim bướm thả trong vườn tình ái.
Em phải nói, phải nói, và phải nói:
Bằng lời riêng nơi cuối mắt, đầu mày,
Bằng nét buồn, bằng vẻ thẹn, chiều say,
Bằng đầu ngả, bằng miệng cười, tay riết,
Bằng im lặng, bằng chi anh có biết!
Cốt nhất là em chớ lạnh như đông
Chớ thản nhiên bên một kẻ cháy lòng,
Chớ yên ổn như mặt hồ nước ngủ.
Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ...
Nụ cười xuân
Có phải chỉ một mình “thiếu nữ làm duyên, đứng mỉm cười” đâu.
Vạn vật xung quanh, hoặc làm duyên hoặc không, đều đang cười hoặc mỉm cười.
Bọn chim nhộn nhất: cười “ánh ỏi”. Mặt trời dĩ nhiên “nóng”: cười “chói”, may có sương che bớt. Cánh hồng cười “tươi”, không biết toe hay nụ. Lá của cây gì đó cười “xôn xao”. Gió thơm cười “vô ý”. Liễu cười xanh “quá mỹ miều”. Hoa bên liễu cười “thắm như kêu”...
Có phải riêng “vật” nào đâu, trọn vẹn “mùa xuân chín ửng” đang cười đó.
Trọn vẹn tâm hồn Xuân Diệu đang cười đó, thành một “nụ thơ xuân” đưa đến mũi ta tai ta “mùi hương mến yêu” và “tiếng hát say mê” quen thuộc!
Giữa vườn ánh ỏi tiếng chim vui,
Thiếu nữ nhìn sương chói mặt trời.
Sao buổi đầu xuân êm ái thế!
Cánh hồng kết những nụ cười tươi.
Ánh sáng ôm trùm những ngọn cao,
Cây vàng rung nắng, lá xôn xao;
Gió thơm phơ phất bay vô ý
Ðem đụng cành mai sát nhánh đào.
Tóc liễu buông xanh quá mỹ miều
Bên màu hoa mới thắm như kêu;
Nỗi gì âu yếm qua không khí,
Như thoảng đưa mùi hương mến yêu.
Này lượt đầu tiên thiếu nữ nghe
Nhạc thầm lên tiếng hát say mê;
Mùa xuân chín ửng trên đôi má
Xui khiến lòng ai thấy nặng nề...
Thiếu nữ bâng khuâng đợi một người
Chưa từng hẹn đến, - giữa xuân tươi
Cùng chàng trai trẻ xa xôi ấy
Thiếu nữ làm duyên, đứng mỉm cười.
Tương tư, chiều...
Anh nhớ em, luôn thể anh cảm thật kỹ “tất cả buổi chiều”.
Anh có em để nhớ, có chiều để “nghe (...) vào chậm chậm ở trong hồn hiu quạnh”, là anh may mắn.
Mà em với chiều có anh hết sức thiết tha, nhậy cảm như thế, tưởng cũng là may mắn!
Bữa nay lạnh, mặt trời đi ngủ sớm;
Anh nhớ em, em hỡi! anh nhớ em.
Mà ánh sáng đều hòa cùng bóng tối.
Gió lướt thướt kéo mình qua cỏ rối;
Vài miếng đêm, u uất, lẩn trong cành;
Mây theo chim về dãy núi xa xanh
Từng đoàn lớp nhịp nhàng và lặng lẽ.
Không gian xám tưởng sắp tan thành lệ.
Thôi hết rồi, còn chi nữa đâu em!
Thôi hết rồi, gió gác với trăng thềm,
Với sương lá rụng trên đầu gần gũi.
Thôi đã hết hờn ghen và giận dỗi,
(Ðược giận hờn nhau, sung sướng bao nhiêu!)
Anh một mình nghe tất cả buổi chiều
Vào chậm chậm ở trong hồn hiu quạnh.
Anh nhớ tiếng. Anh nhớ hình. Anh nhớ ảnh.
Anh nhớ em, anh nhớ lắm, em ơi!
Anh nhớ anh của ngày tháng xa khơi,
Nhớ đôi môi đang cười ở phương trời,
Nhớ đôi mắt đang nhìn anh đăm đắm...
Giục giã
Thật, có ai đọc bài thơ sau đây của Xuân Diệu mà không thấy sốt cả ruột, mà không muốn vất hết mọi công việc, chạy ngay đi... yêu.
Không cần phải tìm cho được “em” cụ thể nào đâu, vì Xuân Diệu nói yêu là nói về sự sống đó. Sự sống có bền chắc đâu, ai ơi, hãy chăm “hút nhụy của mỗi giờ hiện hữu”!
Mau với chứ, vội vàng lên với chứ,
Em, em ơi, tình non đã già rồi;
Con chim hồng, trái tim nhỏ của tôi,
Mau với chứ, thời gian không đứng đợi.
Tình thổi gió, màu yêu lên phấp phới;
Nhưng đôi ngày, tình mới đã thành xưa.
Nắng mọc chưa tin, hoa rụng không ngờ,
Tình yêu đến, tình yêu đi, ai biết!
Trong gặp gỡ đã có mầm ly biệt;
Những vườn xưa, nay đoạn tuyệt dấu hài.
Gấp đi em, anh rất sợ ngày mai;
Ðời trôi chảy, lòng ta không vĩnh viễn.
Vừa xịch gối chăn, mộng vàng tan biến;
Dung nhan xê động, sắc đẹp tan tành.
Vàng son đương lộng lẫy buổi chiều xanh,
Quay mặt lại: cả lầu chiều đã vỡ
Vì chút mây đi, theo làn vút gió.
Biết thế nào mà chậm rãi, em ơi?
Sớm nay sương xê xích cả chân trời,
Giục hồng nhạn thiên di về cõi bắc.
Ai nói trước lòng anh không phản trắc,
Mà lòng em, sao lại chắc trơ trơ?
- Hái một mùa hoa lá thuở măng tơ,
Ðốt muôn nến sánh mặt trời chói lói:
Thà một phút huy hoàng rồi chợt tối,
Còn hơn buồn le lói suốt trăm năm.
Em vui đi, răng nở ánh trăng rằm,
Anh hút nhụy của mỗi giờ tình tự.
Mau với chứ, vội vàng lên với chứ!
Em, em ơi, tình non sắp già rồi...
Mời yêu
Xuân Diệu khi này “không hỏi chi nhiều”, chỉ cần “... những em gặp gỡ giữa đường qua (...) ngừng mắt lại (...) trao cười, bỡ ngỡ” là kêu thấy xuân rồi (7), khi khác ông lại đòi em phải “mở miệng vàng... và hãy nói yêu tôi” thì ông mới khỏi “tự thấy lạc loài trong nắng mới”. Lòng thi sĩ như nụ một loài hoa khi thì nở dễ dàng, khi tuy đã “mùa xuân lên nặng lắm” nhưng vẫn ngập ngừng, “chờ một tiếng” mới chịu “bừng nên hạnh phúc”...
Cái tiếng kỳ diệu ấy có đắt gì đâu, vì “thực càng hay, mà giả dối lại sao”, vì “mặc kệ, nếu đó là dối trá”!
“Hỡi nhan sắc”, hãy mau mau mở miệng cho “ta (có cớ để) tưởng tượng một tình duyên”, “cho tôi mơ một ảo tưởng thâm trầm”, cho Xuân “ấm đôi ngày xuân trống trải”!
Ngày trong lắm, lá êm, hoa đẹp quá,
Nhan sắc ơi, cây cỏ chói đầy sao.
Tháng giêng cười, không e lệ chút nào,
Bằng trăm cánh của bướm chim rối rắm.
Ai có biết mùa xuân lên nặng lắm
Trên cành hồng và trong những trái tim?
Nghe điệu lòng hưởng ứng với ca chim,
Tôi tự thấy lạc loài trong nắng mới.
Mở miệng vàng... và hãy nói yêu tôi...
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi...
Ðã bao lúc màu hoa đem nhớ tới;
Biết nhớ ai! đành chỉ nhớ xa xôi.
Lời ái ân ngừng lại ở trên môi,
Mặc ánh sáng tha hồ reo trên nội.
Năm nay lại vương bồi hồi gió sợi;
Năm nay hương giây lại tới bồi hồi;
Một trời mơ đang cầu nguyện trong tôi,
Chờ một tiếng để bừng nên hạnh phúc.
Mở miệng vàng... và hãy nói yêu tôi,
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi...
Cần chi biết ngày mai hay bữa trước?
Gần hôm nay, thì yêu dấu là nên.
Tôi ưng đùa, người hãy cợt thản nhiên:
Ta tưởng tượng một tình duyên mới nụ.
Người được nói, tôi được nghe là đủ;
Thực càng hay, mà giả dối lại sao?
Gặp nhau đây, ai biết tự thời nào;
Xa nhau nữa, ai đoán ngày tái hội!
Mở miệng vàng, và hãy nói yêu tôi,
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi!
Hỡi nhan sắc, ngại ngùng chi không nói,
Cho trời thêm xanh, cho cảnh càng xinh.
Cho dư âm vang động của lời tình
Làm êm ấm đôi ngày xuân trống trải.
Tôi lắng đợi! nhịp lòng tôi dừng lại!
Tôi cần tin! tôi khao khát được nhầm!
Cho tôi mơ một ảo tưởng thâm trầm,
Và mặc kệ, nếu đó là dối trá!
Mở miệng vàng! và hãy nói yêu tôi!
Dầu chỉ là trong một phút mà thôi!
Lời kỹ nữ
Có phải thực cái bài thơ sau đây của Xuân Diệu ngâm giọng Huế nghe nó “thấm” hơn ngâm giọng Bắc? Hay chẳng qua vì đã trót nghe ngâm sĩ nào đó ngâm giọng Huế hay quá mà bây giờ mỗi lần giở đến Lời Kỹ Nữ lại thấy cổ họng mình chực phát ra... tiếng sông Hương?
Kỹ nữ, bắc trung nam đâu chẳng có. Kỹ nữ “đò” vài nơi có, nổi tiếng nhất là ở Huế.
“... Gió theo trăng từ biển thổi qua non;
Buồn theo gió lan xa từng thoáng rợn.”
Gió từng cơn nên rợn từng thoáng, còn trăng thì lúc nào cũng đầy khắp không gian, nên sợ triền miên:
“... Em sợ lắm. Giá băng tràn mọi nẻo.
Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da.”
“Xao xác tiếng gà”, người tình trăng gió đã đi rồi, mà gió vẫn thổi trăng vẫn sáng... Lạnh quá, sông ơi!
Khách ngồi lại cùng em trong chốc nữa;
Vội vàng chi, trăng sáng quá, khách ơi.
Ðêm nay rằm: yến tiệc sáng trên trời;
Khách không ở, lòng em cô độc quá.
Khách ngồi lại cùng em! đây gối lả,
Tay em đây, mời khách ngả đầu say;
Ðây rượu nồng. Và hồn của em đây,
Em cung kính đặt dưới chân hoàng tử.
Chớ đạp hồn em!
- Trăng từ viễn xứ
Ði khoan thai lên ngự đỉnh trời tròn;
Gió theo trăng từ biển thổi qua non;
Buồn theo gió lan xa từng thoáng rợn.
Lòng kỹ nữ cũng sầu như biển lớn,
Chớ để riêng em phải gặp lòng em;
Tay ái ân du khách hãy làm rèm,
Tóc xanh tốt em xin nguyền dệt võng.
Ðẩy hộ hồn em triền miên trên sóng,
Trôi phiêu lưu không vọng bến hay gành;
Vì mình em không được quấn chân anh,
Tóc không phải những dây tình vướng víu.
Em sợ lắm. Giá băng tràn mọi nẻo.
Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da.
Người giai nhân: bến đợi dưới cây già.
Tình du khách: thuyền qua không buộc chặt.
Lời kỹ nữ đã vỡ vì nước mắt.
Cuộc yêu đương gay gắt vị làng chơi.
Người viễn du lòng bận nhớ xa khơi,
Gỡ tay vướng để theo lời gió nước.
Xao xác tiếng gà. Trăng ngà lạnh buốt.
Mắt run mờ, kỹ nữ thấy sông trôi.
Du khách đi.
- Du khách đã đi rồi.
Xuân không mùa
Thật là một tuyên ngôn xuân! Thật là một “đại cáo” xuân!
Cáo rằng: xuân là một trạng thái tâm hồn có thể đến bất cứ lúc nào, vào bất cứ tuổi nào. Ngẫu nhiên, nơi Xuân, xuân thường trụ, “vĩnh viễn”.
Ðể cảm cái “đã sẵn trong lòng (...) lai láng”, Xuân “không hỏi chi nhiều”. Chỉ cần, chẳng hạn,
“Khi những em gặp gỡ giữa đường qua
Ngừng mắt lại, để trao cười, bỡ ngỡ”,
“là xuân đó. Tôi đợi chờ chi nữa?”!
Nhớ Nguyễn Tuân chợ tết Hương Cảng:“Thỉnh thoảng, liếc sang dòng người đi ngược bên phía tay phải, tôi đón nhận được bao nhiêu nụ cười của những giai nhân không quen biết. Những đóa hoa hàm tiếu kia chỉ hiện ra trong khoảnh khắc, nhanh như một tia chớp sáng. Những hình ảnh ấm áp, tươi tỉnh ấy, hiện ra cho tôi đủ thì giờ để thèm tiếc...” (trong Một chuyến đi).
Nguyễn vô duyên với giai nhân Cảng đành, còn Xuân tuy được giai nhân Hà Nội (?) “tình lại hứa” nhưng thừa biết rồi cũng lại “duyên hờ” nhưng vẫn “nghe xôn xao rờn rợn đến hay hay...”. Nguyễn “thèm tiếc” vì xuân này đơn chiếc, còn Xuân vô tư đón “bình minh quá” vì với Xuân thực ra “những em (...) trao cười” kia chẳng qua cớ để xuân lòng lại dợm nở lần thứ... không nhớ bao nhiêu!
Một ít nắng, vài ba sương mỏng thắm
Mấy cành xanh, năm bảy sắc yêu yêu
Thế là xuân. Tôi không hỏi chi nhiều
Xuân đã sẵn trong lòng tôi lai láng
Xuân không chỉ ở mùa xuân ba tháng
Xuân là khi nắng rạng đến tình cờ
Chim trên cành há mỏ hót ra thơ
Xuân là lúc gió về không định trước
Ðông đang lạnh, bỗng một hôm trở ngược
Mây bay đi để hở một khung trời
Thế là xuân. Ngày chỉ ấm hơi hơi
Như được nắm một bàn tay son sẻ...
Xuân ở giữa mùa đông khi nắng hé
Giữa mùa hè khi trời biếc sau mưa
Giữa mùa thu khi gió sáng bay vừa
Lùa thanh sắc ngẫu nhiên trong áo rộng
Nếu lá úa trên cành bàng không rụng
Mà hoa thưa ửng máu quá ngày thường
Nếu vườn nào cây nhãn bỗng ra hương
Là xuân đó. Tôi đợi chờ chi nữa?
Bình minh quá, mỗi khi tình lại hứa
Xuân ơi xuân vĩnh viễn giữa lòng ta
Khi những em gặp gỡ giữa đường qua
Ngừng mắt lại, để trao cười, bỡ ngỡ
Ấy là máu báo tin lòng sắp nở
Thêm một phen, tuy đã mấy lần tàn
Ấy là hồn giăng rộng khắp không gian
Ðể đánh lưới những duyên hờ mới mẻ
Ấy những cánh chuyển trong lòng nhẹ nhẹ
Nghe xôn xao rờn rợn đến hay hay...
Ấy là thư hồi hộp đón trong tay
Ấy dư âm giọng nói đã lâu ngày
Một sớm tím bỗng dịu dàng đồng vọng...
Miễn trời sáng, mà lòng ta dợn sóng
Thế là Xuân. Hà tất đủ chim, hoa?
Kể chi mùa, thời tiết, với niên hoa
Tình không tuổi, và xuân không ngày tháng.
Biển
Sau Thơ thơ (1938) và Gửi hương cho gió (1945), Xuân Diệu sáng tác có ít hẳn đi. Những cảm xúc độc đáo của ông không thường hiện thành thơ cho ta thưởng thức nữa; tuy nhiên, chúng vẫn còn đó, như có thể thấy trong bài thơ Biển sau đây. Vẫn cái chủ trương “... yêu mà chỉ để trong lòng, không tỏ bày yêu mến cũng là không (...) phải nói, phải nói, và phải nói”(8), lần này ông tìm ra được một hình ảnh thật thích hợp để minh họa: biển hôn đi hôn lại bờ.
Bị biển tỏ bày “mãi mãi”, bờ hết chịu nổi, đành rã tơi thành từng hạt... thời gian!(9)
Anh không xứng là biển xanh
Nhưng anh muốn em là bờ cát trắng
Bờ cát dài phẳng lặng
Soi ánh nắng pha-lê.
Bờ đẹp đẽ cát vàng
Thoai thoải hàng thông đứng
Như lặng lẽ mơ màng
Anh xin làm sóng biếc
Hôn mãi cát vàng em
Hôn thật khẽ, thật êm
Hôn êm đềm mãi mãi.
Ðã hôn rồi, hôn lại
Cho đến mãi muôn đời
Ðến tan cả đất trời
Anh mới thôi dào dạt.
Cũng có khi ào ạt
Như nghiến nát bờ em
Là lúc triều yêu mến
Ngập bến của ngày đêm.
Anh không xứng là biển xanh
Nhưng cũng xin làm bể biếc
Ðể hát mãi bên gành
Một tình chung không hết;
Ðể những khi bọt tung trắng xóa
Và gió về bay tỏa nơi nơi
Như hôn mãi ngày đêm không thỏa,
Bởi yêu bờ lắm lắm, em ơi.
Dấu nằm
Thật là... gợi cảm. Ðây “đường vai”, đây “nét tay”, đây... đây...!
Nhưng “dấu nằm” chẳng qua hình ảnh chứ đâu phải chính người. “Dấu hương vương vấn” ấy mới đích thị là “em”. Nhưng hương vô hình. Phải kết hợp cả hai thứ dấu lại thì mới thấy như sờ sờ “mình trong chăn đắp, tóc quanh gối nằm”!
Nếu “thanh thanh” mà không phải là “dấu người yêu dấu” thì “anh” bất quá chỉ có thể bâng khuâng tự hỏi người ngọc nào đó đâu rồi. Ðằng này, mới “đêm qua bốn phía trăng vàng”...
Bài thơ làm năm 1977. Cái đêm qua ấy không biết “là bao giờ”, chỉ biết tuy xác đã ngoại lục tuần mà “hồn anh” “bây giờ” vẫn hãy còn xuân lắm...
“Ghe lui còn để dấu dằm,
Người yêu đâu vắng, dấu nằm còn đây.”(10)
Dấu nằm cũng vẫn xinh thay,
Ðường vai phảng phất, nét tay mơ màng.
Ðêm qua bốn phía trăng vàng,
Bên em anh cứ bàng hoàng tỉnh mơ.
“Tưởng bây giờ là bao giờ”(11)
Thật đây, em vẫn là thơ trên trời.
Dấu nằm còn đó, em ơi
Dấu hương vương vấn từng hồi ngất ngây
Thoảng thơm lan xạ nào tày,
Hơi thương em thở, ngát đầy hồn anh.
Dấu người yêu dấu thanh thanh,
Mình trong chăn đắp, tóc quanh gối nằm.
“Ghe lui còn để dấu dằm”
Người yêu đâu vắng, dấu nằm còn thương...
(1) Loàn đan: lăng loàn, mạo muội; cả lòng: rộng lòng. (Tuyển tập Hoài Thanh, tập
II, nxb. Văn Học, VN, 1982, tr. 41)
(2) Sơ kính tân trang có lẽ là thi phẩm xưa gần với thơ tình nhất, nhưng Phạm Thái cũng ngụy trang đi chứ không để công khai là chuyện tình cảm riêng tư của chính mình.
(3) Xem bài Lời Thơ Vào Tập Gửi Hương của Xuân Diệu.
(4) Trích “Thơ tình của Xuân Diệu”, tức lời tựa Huy Cận viết cho tập thơ Ðây chùm thương nhớ của Xuân Diệu (hình như chưa in), như in trong Xuân Diệu - con người và tác phẩm, nxb. Tác Phẩm Mới, VN, 1987.
(5) Xem Thi nhân Việt Nam (1942).
(6) Hai câu chót bài thơ Tạ Từ Thân Xác của Võ Phiến: “Lang thang đâu đó ngoài vô tận/ Một mảnh linh hồn nhớ thịt da”.
(7) Xem bài Xuân Không Mùa.
(8) Xem bài Phải Nói.
(9) Xem bài Trời Sao Trên Biển của Huy Cận.
(10) Ca dao Nam bộ.
(11) Truyện Kiều, câu 3013.
(2) Sơ kính tân trang có lẽ là thi phẩm xưa gần với thơ tình nhất, nhưng Phạm Thái cũng ngụy trang đi chứ không để công khai là chuyện tình cảm riêng tư của chính mình.
(3) Xem bài Lời Thơ Vào Tập Gửi Hương của Xuân Diệu.
(4) Trích “Thơ tình của Xuân Diệu”, tức lời tựa Huy Cận viết cho tập thơ Ðây chùm thương nhớ của Xuân Diệu (hình như chưa in), như in trong Xuân Diệu - con người và tác phẩm, nxb. Tác Phẩm Mới, VN, 1987.
(5) Xem Thi nhân Việt Nam (1942).
(6) Hai câu chót bài thơ Tạ Từ Thân Xác của Võ Phiến: “Lang thang đâu đó ngoài vô tận/ Một mảnh linh hồn nhớ thịt da”.
(7) Xem bài Xuân Không Mùa.
(8) Xem bài Phải Nói.
(9) Xem bài Trời Sao Trên Biển của Huy Cận.
(10) Ca dao Nam bộ.
(11) Truyện Kiều, câu 3013.
Thơ tuyển 2
Thơ thơ (1938)
- Chiều
- Xa cách
- Đây mùa thu tới
Gửi hương cho gió (1945)
- Lời thơ vào tập
- Xuân đầu
- Hoa đêm
Thơ sau 1945
- Mãi mãi
- Đi núi
- Đời anh em đã đi qua
- Cây đời mãi mãi xanh tươi
- Hoa anh ơi
- Đứng chờ em
Chiều
Bài thơ sau đây đề tặng Nguyễn Khắc Hiếu.
Có thể chỉ tình cờ, có thể Xuân Diệu đã cố ý chọn một bài tương đối ít “Mới” của mình khi nghĩ đến nhà thơ cũ...
Tuy làm theo thể lục bát và giọng không sôi nổi như điển hình “Thơ thơ”, Chiều vẫn không tiện sắp chung vào với, chẳng hạn, Thề Non Nước.
“Bình cũ” nhưng “rượu mới”, không biết Tản Ðà cạn chén rồi có khà được một tiếng thưởng thức văn chương của hậu sinh chăng?
Hôm nay, trời nhẹ lên cao,
Tôi buồn, không hiểu vì sao tôi buồn...
Lá hồng rơi lặng ngõ thuôn,
Sương trinh rơi kín từ nguồn yêu thương.
Phất phơ hồn của bông hường,
Trong hơi phiêu bạc còn vương máu hồng.
Nghe chừng gió nhớ qua sông,(1)
E bên lau lách thuyền không vắng bờ.
- Không gian như có dây tơ,
Bước đi sẽ đứt, động hờ sẽ tiêu.
Êm êm chiều ngẩn ngơ chiều,
Lòng không sao cả, hiu hiu khẽ buồn...
Xa cách
Em với anh đâu “cách” bằng cây số
Nên “xích” bao nhiêu, “xa” cứ bao nhiêu
Sao cho hồn một, đó mới là điều
Tuy dẫu một, vẫn “chứa đầy bí mật”!
Có một bận em ngồi xa anh quá,
Anh bảo em ngồi xích lại gần hơn.
Em xích gần thêm một chút; anh hờn.
Em ngoan ngoãn xích gần thêm chút nữa.
Anh vẫn giận. Em mỉm cười vội vã
Ðến kề anh, và mơn trớn: “Em đây!”
Anh vui liền; nhưng bỗng lại buồn ngay
Vì anh nghĩ: thế vẫn còn xa lắm.
Ðôi mắt của người yêu, ôi vực thẳm!
Ôi trời xa, vừng trán của người yêu!
Ta thấy gì đâu sau sắc yêu kiều
Mà ta riết giữa đôi tay thất vọng.
Dầu tin tưởng: chung một đời, một mộng.
Em là em; anh vẫn cứ là anh.
Có thể nào qua Vạn Lý Trường Thành
Của hai vũ trụ chứa đầy bí mật.
Thương nhớ cũ trôi theo ngày tháng mất,
Quá khứ anh, anh không nhắc cùng em.
- Linh hồn ta u ẩn tựa ban đêm,
Ta chưa thấu, nữa là ai thấu rõ.
Kiếm mãi, nghi hoài, hay ghen bóng gió,
Anh muốn vào dò xét giấc em mơ,
Nhưng anh giấu em những mộng không ngờ,
Cũng như em giấu anh những điều quá thực.
Hãy sát đôi đầu! Hãy kề đôi ngực!
Hãy trộn nhau đôi mái tóc ngắn dài!
Những cánh tay! hãy quấn riết đôi vai!
Hãy dâng cả tình yêu lên sóng mắt!
Hãy khăng khít những cặp môi gắn chặt
Cho anh nghe đôi hàm ngọc của răng.
Trong say sưa, anh sẽ bảo em rằng:
“Gần thêm nữa! thế vẫn còn xa lắm!”.
Đây mùa thu tới
Này liễu chịu tang, này áo mơ phai, này lá run rẩy, này nhánh khô gầy... Rồi này trăng tự ngẩn ngơ, non nhạt sương mờ, rét luồn trong gió, đò vắng người sang, mây vẩn từng không, chim bay mất hút, khí trời u uất... “Mùa thu tới – mùa thu tới” như thế, trách sao “ít nhiều thiếu nữ...”.
Nhưng như thế... việc gì đến Xuân Diệu? Ông là thi sĩ của mùa xuân, là con chim chuyên ca “bài ca sự sống”...
Có lẽ, khi người ta say đắm màu xanh, mà “sắc đỏ (và cả sắc vàng) rũa màu xanh” thì người ta khó khỏi động lòng...
Đọc thơ thu Mới, nhớ thơ thu cũ:
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo...”.
Mới hay, mà cũ cũng vẫn hay.
Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang,
Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng;
Ðây mùa thu tới - mùa thu tới
Với áo mơ phai dệt lá vàng.
Hơn một loài hoa đã rụng cành
Trong vườn sắc đỏ rũa màu xanh;
Những luồng run rẩy rung rinh lá...
Ðôi nhánh khô gầy xương mỏng manh.
Thỉnh thoảng nàng trăng tự ngẩn ngơ...
Non xa khởi sự nhạt sương mờ...
Ðã nghe rét mướt luồn trong gió...
Ðã vắng người sang những chuyến đò...
Mây vẩn từng không, chim bay đi.
Khí trời u uất hận chia ly.
Ít nhiều thiếu nữ buồn không nói
Tựa cửa nhìn xa, nghĩ ngợi gì.
Lời thơ vào tập Gửi hương
Năm 1938 Xuân Diệu xuất bản Thơ thơ, năm 1945 Gửi hương cho gió.
Tính cả hai thi tập, “con chim xanh” khi ấy đã “ngứa cổ hát chơi” lắm lắm bài độc đáo rồi, cái giọng “réo rắt” của nó đã vang khắp cả trời thơ rồi. May quá, vậy mà nó chưa “vỡ cổ”, chưa “héo tim xanh”, chưa “sa rụng giữa bình minh”, sau đó vẫn còn tiếp tục “ca” thêm được mấy chục năm nữa.
Sau 1945 chim “hát” tuy có khác giọng đi, bớt “giục giã”, bớt “vội vàng”, nhưng nhiều lúc nghe vẫn rất dễ lọt tai, vào đến tận lòng!
Tôi là con chim đến từ núi lạ,
Ngứa cổ hát chơi,
Khi gió sớm vào reo um khóm lá,
Khi trăng khuya lên ủ mộng xanh trời.
Chim ngậm suối đậu trên cành bịn rịn,
Kêu tự nhiên, nào biết bởi sao ca.
Tiếng to nhỏ chẳng xui chùm trái chín;
Khúc huy hoàng không giúp nở bông hoa.
Hát vô ích, thế mà chim vỡ cổ,
Héo tim xanh cho quá độ tài tình.
Ca ánh sáng bao lần dây máu đỏ,
Rồi một ngày sa rụng giữa bình minh.
Tôi réo rắt, chẳng qua trời bắt vậy.
Chiếc thuyền lòng, nước đẩy phải trôi theo.
Gió đã thổi, cho nên buồn phải dậy;
Hồn vu vơ, tội ấy ở mây đèo!
Nghiệp tài tử nghìn xưa đông lắm chắc;
Chúng tôi hùn làm một kiếp đa duyên
Cảm nếp trán của người lo sáu khắc,
Thương năm canh nước mắt những ai phiền.
Nghề lựa chữ, thôi một trò trẻ nhỏ!
Dăm câu vui đắp đổi với câu sầu;
Sương với bóng, không nghĩa gì tỏ rõ;
Xin đừng cười! đời có nghĩa chi đâu?
Tiếng tôi hát chẳng làm ai tươi nở,
Nhưng sách này, tôi để cả trái tim;
Giở cho khéo, kẻo lòng tôi động vỡ;
Hồn người tình mỏng lắm, xếp cho êm!
Nắng cũ phai rồi, lòng tôi vẫn cất
Một chiều ong vàng đẹp sắc năm mây.
Xuân vội bước, nhưng mà hương chẳng mất:
Tôi với tay giam giữ ở trong này.
Nếu trang giấy có động mình tuyết bạch,
Ấy là tôi dào dạt với âm thanh.
Hồn thắc mắc vẫn đi về với sách,
Dưới tay ai xem lại nỗi lòng mình.
Vâng, đáng lẽ làm xong tôi giữ lấy;
Vui gì đâu mà đưa đẩy dương tranh,
Nhưng, cũng lạ! nỗi tình đau khổ ấy,
Ðể riêng tây, như có chỗ không đành.
Thôi thì đó, nói cùng nhau cho thỏa.
Ai có thương thì tôi cũng cảm ơn,
Ai có ghét, tôi cũng cười khuây khỏa;
Lỗi vì tôi, tôi đâu dám giận hờn.
Nhưng nghĩ lại: sống vẫn là hơn chết;
Gần hơn xa; yêu mến ngọt ngào thay!
Nên, thú thật, tôi mong nhiều kẻ biết
Xem nhiều thơ và nhớ lại nhiều ngày.
Và nghĩ ngợi: "Ai mà ai oán thế!
Ở nơi đâu mà giọng nói tiêu tao!"
Thưa, một kiếp ai không từng nhỏ lệ!
Ta cùng buồn: mơn trớn vuốt ve nao!
Và hãy yêu tôi, một giờ cũng đủ,
Một giây cũng cam, một chút cũng đành;
Khổ tôi hát, loài người xin chớ phụ!
Cô hãy dịu dàng; chầm chậm, thưa anh!
Thơ tôi đó, gió lùa đem tỏa khắp!
Và lòng tôi, mời mọc bạn chia nhau.
Trông thấy nghìn môi rượu mùa ăm ắp,
Tôi sẽ vui được có tấm lòng sầu.
Tôi là con chim đến từ núi lạ,
Ngứa cổ hát chơi;
Hãy nghe lấy. Còn như sao rỉ rả,
Hỏi làm chi! Tôi không biết trả lời.
Xuân đầu
Nhầm sao được cái giọng thơ sôi nổi ấy! Thường sôi rồi nguội nhưng thơ tình Xuân Diệu không nguội mà cứ tiếp tục sùng sục chực... trào, hết bài này sang bài khác, cho đến mãi Cách mạng tháng Tám mới bắt đầu giảm nhiệt độ.
Xuân biết bao xuân nhưng với Xuân chỉ một xuân đầu là đáng kể. Xuân không cần
dài, vì chỉ “một phút nhìn nhau” là đã “vô cùng”...
Ờ, mà sao tên khai sinh của nhà thơ lại hợp với thơ thế nhỉ. “Xuân Diệu” là cái vẻ tươi đẹp diệu kỳ của mùa xuân. “Thiêng liêng quá”!
Trời xanh thế! hàng cây thơ biết mấy!
Vườn non sao! đường cỏ mộng bao nhiêu!
Khi Phạm Thái gặp Quỳnh Như thuở ấy,
Khi Chàng Kim vừa được thấy Nàng Kiều.
Hỡi năm tháng vội đi làm quá khứ,
Trở về đây! và đem trở về đây
Rượu nơi mắt với khi nhìn ướm thử,
Gấm trong lòng và khi đứng chờ ngây.
Và nhạc phất dưới chân mừng sánh bước;
Và tơ giăng trong lời nhỏ khơi ngòi;
Tà áo mới cũng say mùi gió nước,
Rặng mi dài xao động ánh dương vui.
Thiêng liêng quá, những chiều không dám nói,
Những tay e, những đầu ngượng cúi mau;
Chim giữa nắng sao mà kêu đến chói!
Ôi vô cùng trong một phút nhìn nhau.
Hoa đêm
Vì “trăng mối lái phủ màng tơ ảo mộng”, mọi thứ trong đêm bỗng hóa người. Hoa là “họ” là “nàng”, giây phút là “đoàn”, gió là “chàng” là “công tử”...
Vẫn dưới “màng tơ ảo mộng” của trăng, các ghi nhận của giác quan bỗng trở nên lẫn lộn, khó phân biệt: “tiếng” bỗng “thơm”, “âm điệu” bỗng như “màu sắc”...
Nhớ Hàn Mặc Tử. Cái ánh trăng - “ánh nguyệt tuôn trời” -, nó khiến một số tâm hồn Bình Ðịnh bỗng như... mọc cánh, tung cánh tìm lên “cõi xa bay”!
Chen lá lục, những búp nhài mở nửa,
Hớp bóng trăng đầy miệng nhỏ xinh xinh.
Vì gió im, và đêm cứ làm thinh.
Ðoàn giây phút cũng lần khân nghỉ đã.
Trăng ở đó; đất vườn thêu bông lá;
Trời trên kia vàng mạ, sáng như băng;
Lá lim dim trên mấy ngọn bằng-bằng;
Cành lả lả tưởng chờ ai đón đẩy.
Ôi vắng lặng!
Trong giờ mơ ngủ ấy,
Bỗng hoa nhài thức dậy, sánh từng đôi;
Hoa nhài xanh, dưới ánh nguyệt tuôn trời,
Ánh nguyệt trắng trên hoa nhài đúc sữa.
Sao họ khéo nõn nà mà bỡ ngỡ,
Những nàng hoa chờ đợi gió phong lưu;
Chiều khả liên áo mới, khẽ nghiêng đầu,
Mỗi cánh bướm yêu yêu thân tuyết bạch.
Nguyệt lác đác tiếng nở dòn lách tách
Lòng phơi phới chừng đợi cái ong châm;
Miệng thở ra hương, hương tỏa tình ngầm,
Hoa kỹ nữ đã mở lời trêu ghẹo.
Chàng gió lại đi khuya ngoài khuất nẻo,
Nghe tiếng thơm, liều liệu đến tìm hương.
Cánh-du-lang tha thướt phất qua tường,
Áo công tử giải là vương não nuột.
Này hoa ngọc đã giật mình trắng muốt,
Thoảng tay tình gió vuốt bỗng lao đao:
- Hương hiu hiu, nên gió cũng ngọt ngào,
Hôn nhỏ nhỏ mà đầu hoa nặng trĩu.
Là màu sắc hay chỉ là âm điệu?
Là hương say hay chính ấy rượu thơm?
Gió canh khuya hay nghìn ngón tay ôm?
Trăng mối lái phủ màng tơ ảo mộng...
Gió chắp cánh cho hương càng tỏa rộng,
Xốc nhau đi vào khắp cõi xa bay
Và hương bay, thì hoa tưởng hoa bay...
Mãi mãi
“Mãi mãi là trong những phút giây”?
Thì cũng như:
“Ôi vô cùng trong một phút nhìn nhau”.(2)
Và như “thà một phút huy hoàng rồi chợt tối”.(3) Tối là chỉ bên ngoài chứ bên trong lòng người thì mãi mãi “huy hoàng”...
“Diệu Xuân mãi mãi hôm nay,
Thơ thơ nở rộ cuồng say một đời”!
Bài này tuy xuất bản năm 1949 nhưng rõ ràng thuộc vào mạch tiền chiến. Thể song thất lục bát rất hiếm trong thơ Mới, càng hiếm trong thơ Mới của Xuân Diệu. “Mãi Mãi” đem ra ngâm nga, thấy quả nhiên rất hợp.
Vâng, anh sẽ yêu em mãi mãi;
Mãi mãi là trong những phút giây...
Sắc hồng mãi mãi hôm nay,
Hoa sim nở rộ cuồng say một đồi;
Em nói nhỏ: “Hỡi người yêu dấu,
Hãy yêu em mãi mãi nghe anh!”
Say sưa anh cũng dặn tình:
“Yêu anh mãi mãi nghe! mình yêu anh.”
Hoa nửa buổi muốn thành vạn thuở,
Lòng một đời tính độ ngàn năm;
Sông trôi núi lở âm thầm,
Ðường đi vũ trụ có cầm được đâu!
Nhưng ta sẽ yêu nhau mãi mãi...
Mãi mãi là trong những phút giây;
Lâu dài là bóng, là mây,
Là môi kỳ ngộ, là tay hảo cầu.
Mãi mãi ở trong câu hò hẹn;
Mãi mãi trong ý nguyện bình sinh;
Thời gian không phải của mình,
Tính chi mãi mãi bằng tình tháng năm?
- Vâng, anh sẽ yêu em mãi mãi,
Trong phút giây ân ái muôn đời.
Mai kia dù có rẽ rời,
Ðôi ta đã mãi mãi ngồi bên nhau.
Đi núi
Tưởng tượng một người “da vang nắng ngàn”, “giọng pha tiếng suối”, “mắt say trời xanh”, hai tay bưng đầy... gió, hai chân “từng bước khẽ, dìu dặt tới người thương”! Xuân Diệu đó.
Ðịnh tìm xem năm “đi núi” Xuân bao nhiêu tuổi mà còn tình tứ thế, nhưng sực nhớ: “Tình không tuổi, và xuân không ngày tháng”.(4)
Em! Anh đi núi về
Ðầu còn ngân gió núi,
Da còn vang nắng ngàn,
Giọng còn pha tiếng suối.
Em! anh từng bước khẽ
Tay bưng đầy gió hương;
Có cả hoa ngô núi
Lay cờ trong lũng sương;
Có cả hoa chuối rừng
Ðỏ lóe trên lùm biếc.
Em! anh đi núi về
Gặp mây đèo quấn quít.
Trời xanh trên những đỉnh
Ðã bọc cả người anh;
Trên cao nhìn biển núi
Mắt hãy còn say xanh.
Băng cao lại vượt mau
Núi non một tháng trường;
Hôm nay từng bước khẽ
Dìu dặt tới người thương.
Đời anh em đã đi qua
“Em đi, anh ngóng trông chừng
Anh về, miệng đã gọi lừng: em ơi!”.
Em đi qua đời anh “sáng thơm như một luồng hoa”, vậy mà anh không giữ em lại được, tiếc quá.
Không biết chuyện gì đã xảy ra khiến ân tình chỉ vỏn vẹn “bốn năm kỳ diệu”. Chỉ biết sau khi bị đẩy ra khỏi “thiên đường cõi trần”, sau khi “lại khép trời xanh”, thì Xuân Diệu tiếp tục “sống bằng nhớ lại nguồn vui (...) khi ôm cả đất trời cùng em”. Em đi mất rồi, nhưng em đã “chất cho anh biết bao nhiêu” “ánh hương” đủ “thơm thanh suốt đời”. “Muôn vàn cảm tạ em yêu”!
Ðời anh em đã đi qua
Sáng thơm như một luồng hoa giữa đời
Hiểu làm sao hết, em ơi
Bốn năm kỳ diệu, đất trời, nhờ em.
Ngôi nhà cánh cổng trái tim
Khóm cây, con mắt ngày đêm đón mừng.
Em đi, anh ngóng trông chừng
Anh về, miệng đã gọi lừng: em ơi!
Bữa ăn thành một hội vui,
Có em gắp với, rau thôi cũng tình;
Cảnh thường cũng hóa ra xinh;
Có em, anh hết ngẫm mình bơ vơ.
Bốn năm đầm ấm say sưa,
Tình yêu có biết hạn bờ nào đâu.
Bốn năm nhưng cũng qua mau,
Cõi trần ai được ở lâu thiên đường!
Giã từ, từ biệt đôi phương
Ðôi nơi, đôi ngả, đôi đường, khổ anh!
Bốn năm lại khép trời xanh
Nhớ em như một mộng lành mà thôi.
Từ đây anh lại trong đời
Bữa cơm ngồi với một đôi đũa cầm,
Giường kia một bóng anh nằm;
Phòng văn một sách đăm đăm sớm chiều.
Muôn vàn cảm tạ em yêu
Chất cho anh biết bao nhiêu ân tình!
Ai hay anh đã để dành
Ánh hương một thuở thơm thanh suốt đời?
Sống bằng nhớ lại nguồn vui,
Nhớ khi ôm cả đất trời cùng em... (Thanh Hóa 23-6-1965)
Cây đời mãi mãi xanh tươi
Mọi lý thuyết đều đầy khái niệm. Khái niệm là thực tại sau khi đã đi qua trí óc
ta. Thực tại vốn sống động, nhưng trí óc ta lọc hết chất sống, cho nên mọi khái
niệm đều cứng đờ.
Nếu trông “cây đời” mà ta không nghĩ gì hết, chỉ tập trung cảm, thì trong ta sẽ có một cái gì đó cũng “mãi mãi xanh tươi”...
Mọi lý thuyết đều màu xám, và cây đời vĩnh viễn xanh tươi
Vĩnh viễn chim ca, vĩnh viễn nắng cười
Vĩnh viễn anh yêu em, như yêu sự thật
Và cây đời mãi mãi xanh tươi.
Mãi mãi em ơi
Cây đời chĩu trái
Gió trong lá mùa thu rồi trở lại
Rì rào đôi ta tình ái muôn đời.
Trong mắt đen em mãi mãi ánh trời
Ngời qua một sợi tóc buông rũ trán
Mãi mãi môi em nhụy đời vô hạn
Và cây đời ôi! sáng lạn xanh tươi. (1-1971)
Hoa anh ơi
“Toàn cây là một nỗi lòng nở hoa”...
Không biết cây gì, mà lại nở thành... nỗi lòng Xuân Diệu.
Mà cần gì là cây gì, cứ bên “em” “nắm tay trò chuyện thầm thì”, một lúc em “ơi”, thế là “anh” nở!
Hoa này là hoa “anh ơi”,
Là hoa một buổi đẹp trời, ta đi
Nắm tay trò chuyện thầm thì,
Bỗng nhiên em thốt: “Hoa gì? anh ơi!”
Cây thanh một tán lá cười,
Một vừng hoa nở hồng tươi một vùng.
Sắc đào như thể rung rung,
Toàn cây là một nỗi lòng nở hoa.
Anh tìm tên mãi không ra,
Phải anh đào? hoặc như là ô môi?
Biết bao yêu mến trong lời
Thốt kêu hai tiếng từ nơi ruột rà.
Từ rày xin đặt tên hoa:
“Hoa-anh-ơi” - một chiều ta - nở đầy.
Đứng chờ em
Chao ơi, thơ của “Thơ thơ” đây sao. Nào đâu những lời “Giục Giã”, ý “Vội Vàng” một thời từng... bắn liên thanh. “Anh” nay đã “vun được đức kiên trì”!
Nào chỉ một “đức”. Xưa “kiếm mãi, nghi hoài, hay ghen bóng gió”, thậm chí “muốn vào dò xét giấc em mơ”, nay dù em không đến, dù “thức ăn kia gắp một mình, tủi lòng, anh vẫn vững đức tin”!
Đức hai, tài cũng ít nhất hai: tiếp em, anh không chỉ chuẩn bị vòng tay, nụ hôn, mà còn trổ tài nấu nướng,“chăm (...) cái bếp nhà”, tài “dọn bưng ra” tận bàn tận phản. Anh “tâm thành” mong “vào bát cho em vị đậm đà”, có biết hỡi em!
Nhưng chớ ai tưởng “tài đức” thế, là “dạ anh” đã thôi “cháy” nhé. Lục tuần vẫn “khổ mong chờ”, Xuân nay đằm thắm hơn chứ không phải tươi kém Xuân xưa.
Trong buổi chiều hôm bóng nhá nhem
Anh ra trước cổng đứng chờ em
Nhận từng vóc dáng từ xa tới
Lọc lấy một hình anh thuộc quen.
Anh thấy ai ai cũng vội vàng
Như chim hôm thoi thót về rừng
Người đi xe đạp đăm chiêu lắm
Nghĩ bếp nhà đang lửa bập bùng.
Anh cũng chăm xong cái bếp nhà
Tâm thành cơm nước dọn bưng ra
Một tuần mong đến hôm nay tiếp
Vào bát cho em vị đậm đà.
Nhưng bóng hoàng hôn đặc lại rồi
Hình em anh thuộc thế mà – ôi!
Mấy phen suýt nữa reo “Em đến!”
Lại an ủi lòng: “Hãy đợi thôi!”.
Anh đứng như trồng, chẳng chịu đi
Nhớ nhung vun được đức kiên trì
Anh nhìn nét mặt người qua vội
Thông cảm muôn đời những biệt ly.
Nếu thức ăn kia gắp một mình
Tủi lòng, anh vẫn vững lòng tin
Thương em vất vả, anh quên hết
Nỗi khổ mong chờ cháy dạ anh. (18-8-1976)
- Chiều
- Xa cách
- Đây mùa thu tới
Gửi hương cho gió (1945)
- Lời thơ vào tập
- Xuân đầu
- Hoa đêm
Thơ sau 1945
- Mãi mãi
- Đi núi
- Đời anh em đã đi qua
- Cây đời mãi mãi xanh tươi
- Hoa anh ơi
- Đứng chờ em
Chiều
Bài thơ sau đây đề tặng Nguyễn Khắc Hiếu.
Có thể chỉ tình cờ, có thể Xuân Diệu đã cố ý chọn một bài tương đối ít “Mới” của mình khi nghĩ đến nhà thơ cũ...
Tuy làm theo thể lục bát và giọng không sôi nổi như điển hình “Thơ thơ”, Chiều vẫn không tiện sắp chung vào với, chẳng hạn, Thề Non Nước.
“Bình cũ” nhưng “rượu mới”, không biết Tản Ðà cạn chén rồi có khà được một tiếng thưởng thức văn chương của hậu sinh chăng?
Hôm nay, trời nhẹ lên cao,
Tôi buồn, không hiểu vì sao tôi buồn...
Lá hồng rơi lặng ngõ thuôn,
Sương trinh rơi kín từ nguồn yêu thương.
Phất phơ hồn của bông hường,
Trong hơi phiêu bạc còn vương máu hồng.
Nghe chừng gió nhớ qua sông,(1)
E bên lau lách thuyền không vắng bờ.
- Không gian như có dây tơ,
Bước đi sẽ đứt, động hờ sẽ tiêu.
Êm êm chiều ngẩn ngơ chiều,
Lòng không sao cả, hiu hiu khẽ buồn...
Xa cách
Em với anh đâu “cách” bằng cây số
Nên “xích” bao nhiêu, “xa” cứ bao nhiêu
Sao cho hồn một, đó mới là điều
Tuy dẫu một, vẫn “chứa đầy bí mật”!
Có một bận em ngồi xa anh quá,
Anh bảo em ngồi xích lại gần hơn.
Em xích gần thêm một chút; anh hờn.
Em ngoan ngoãn xích gần thêm chút nữa.
Anh vẫn giận. Em mỉm cười vội vã
Ðến kề anh, và mơn trớn: “Em đây!”
Anh vui liền; nhưng bỗng lại buồn ngay
Vì anh nghĩ: thế vẫn còn xa lắm.
Ðôi mắt của người yêu, ôi vực thẳm!
Ôi trời xa, vừng trán của người yêu!
Ta thấy gì đâu sau sắc yêu kiều
Mà ta riết giữa đôi tay thất vọng.
Dầu tin tưởng: chung một đời, một mộng.
Em là em; anh vẫn cứ là anh.
Có thể nào qua Vạn Lý Trường Thành
Của hai vũ trụ chứa đầy bí mật.
Thương nhớ cũ trôi theo ngày tháng mất,
Quá khứ anh, anh không nhắc cùng em.
- Linh hồn ta u ẩn tựa ban đêm,
Ta chưa thấu, nữa là ai thấu rõ.
Kiếm mãi, nghi hoài, hay ghen bóng gió,
Anh muốn vào dò xét giấc em mơ,
Nhưng anh giấu em những mộng không ngờ,
Cũng như em giấu anh những điều quá thực.
Hãy sát đôi đầu! Hãy kề đôi ngực!
Hãy trộn nhau đôi mái tóc ngắn dài!
Những cánh tay! hãy quấn riết đôi vai!
Hãy dâng cả tình yêu lên sóng mắt!
Hãy khăng khít những cặp môi gắn chặt
Cho anh nghe đôi hàm ngọc của răng.
Trong say sưa, anh sẽ bảo em rằng:
“Gần thêm nữa! thế vẫn còn xa lắm!”.
Đây mùa thu tới
Này liễu chịu tang, này áo mơ phai, này lá run rẩy, này nhánh khô gầy... Rồi này trăng tự ngẩn ngơ, non nhạt sương mờ, rét luồn trong gió, đò vắng người sang, mây vẩn từng không, chim bay mất hút, khí trời u uất... “Mùa thu tới – mùa thu tới” như thế, trách sao “ít nhiều thiếu nữ...”.
Nhưng như thế... việc gì đến Xuân Diệu? Ông là thi sĩ của mùa xuân, là con chim chuyên ca “bài ca sự sống”...
Có lẽ, khi người ta say đắm màu xanh, mà “sắc đỏ (và cả sắc vàng) rũa màu xanh” thì người ta khó khỏi động lòng...
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo...”.
Mới hay, mà cũ cũng vẫn hay.
Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang,
Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng;
Ðây mùa thu tới - mùa thu tới
Với áo mơ phai dệt lá vàng.
Hơn một loài hoa đã rụng cành
Trong vườn sắc đỏ rũa màu xanh;
Những luồng run rẩy rung rinh lá...
Ðôi nhánh khô gầy xương mỏng manh.
Thỉnh thoảng nàng trăng tự ngẩn ngơ...
Non xa khởi sự nhạt sương mờ...
Ðã nghe rét mướt luồn trong gió...
Ðã vắng người sang những chuyến đò...
Mây vẩn từng không, chim bay đi.
Khí trời u uất hận chia ly.
Ít nhiều thiếu nữ buồn không nói
Tựa cửa nhìn xa, nghĩ ngợi gì.
Lời thơ vào tập Gửi hương
Năm 1938 Xuân Diệu xuất bản Thơ thơ, năm 1945 Gửi hương cho gió.
Tính cả hai thi tập, “con chim xanh” khi ấy đã “ngứa cổ hát chơi” lắm lắm bài độc đáo rồi, cái giọng “réo rắt” của nó đã vang khắp cả trời thơ rồi. May quá, vậy mà nó chưa “vỡ cổ”, chưa “héo tim xanh”, chưa “sa rụng giữa bình minh”, sau đó vẫn còn tiếp tục “ca” thêm được mấy chục năm nữa.
Sau 1945 chim “hát” tuy có khác giọng đi, bớt “giục giã”, bớt “vội vàng”, nhưng nhiều lúc nghe vẫn rất dễ lọt tai, vào đến tận lòng!
Tôi là con chim đến từ núi lạ,
Ngứa cổ hát chơi,
Khi gió sớm vào reo um khóm lá,
Khi trăng khuya lên ủ mộng xanh trời.
Chim ngậm suối đậu trên cành bịn rịn,
Kêu tự nhiên, nào biết bởi sao ca.
Tiếng to nhỏ chẳng xui chùm trái chín;
Khúc huy hoàng không giúp nở bông hoa.
Hát vô ích, thế mà chim vỡ cổ,
Héo tim xanh cho quá độ tài tình.
Ca ánh sáng bao lần dây máu đỏ,
Rồi một ngày sa rụng giữa bình minh.
Tôi réo rắt, chẳng qua trời bắt vậy.
Chiếc thuyền lòng, nước đẩy phải trôi theo.
Gió đã thổi, cho nên buồn phải dậy;
Hồn vu vơ, tội ấy ở mây đèo!
Nghiệp tài tử nghìn xưa đông lắm chắc;
Chúng tôi hùn làm một kiếp đa duyên
Cảm nếp trán của người lo sáu khắc,
Thương năm canh nước mắt những ai phiền.
Nghề lựa chữ, thôi một trò trẻ nhỏ!
Dăm câu vui đắp đổi với câu sầu;
Sương với bóng, không nghĩa gì tỏ rõ;
Xin đừng cười! đời có nghĩa chi đâu?
Tiếng tôi hát chẳng làm ai tươi nở,
Nhưng sách này, tôi để cả trái tim;
Giở cho khéo, kẻo lòng tôi động vỡ;
Hồn người tình mỏng lắm, xếp cho êm!
Nắng cũ phai rồi, lòng tôi vẫn cất
Một chiều ong vàng đẹp sắc năm mây.
Xuân vội bước, nhưng mà hương chẳng mất:
Tôi với tay giam giữ ở trong này.
Nếu trang giấy có động mình tuyết bạch,
Ấy là tôi dào dạt với âm thanh.
Hồn thắc mắc vẫn đi về với sách,
Dưới tay ai xem lại nỗi lòng mình.
Vâng, đáng lẽ làm xong tôi giữ lấy;
Vui gì đâu mà đưa đẩy dương tranh,
Nhưng, cũng lạ! nỗi tình đau khổ ấy,
Ðể riêng tây, như có chỗ không đành.
Thôi thì đó, nói cùng nhau cho thỏa.
Ai có thương thì tôi cũng cảm ơn,
Ai có ghét, tôi cũng cười khuây khỏa;
Lỗi vì tôi, tôi đâu dám giận hờn.
Nhưng nghĩ lại: sống vẫn là hơn chết;
Gần hơn xa; yêu mến ngọt ngào thay!
Nên, thú thật, tôi mong nhiều kẻ biết
Xem nhiều thơ và nhớ lại nhiều ngày.
Và nghĩ ngợi: "Ai mà ai oán thế!
Ở nơi đâu mà giọng nói tiêu tao!"
Thưa, một kiếp ai không từng nhỏ lệ!
Ta cùng buồn: mơn trớn vuốt ve nao!
Và hãy yêu tôi, một giờ cũng đủ,
Một giây cũng cam, một chút cũng đành;
Khổ tôi hát, loài người xin chớ phụ!
Cô hãy dịu dàng; chầm chậm, thưa anh!
Thơ tôi đó, gió lùa đem tỏa khắp!
Và lòng tôi, mời mọc bạn chia nhau.
Trông thấy nghìn môi rượu mùa ăm ắp,
Tôi sẽ vui được có tấm lòng sầu.
Tôi là con chim đến từ núi lạ,
Ngứa cổ hát chơi;
Hãy nghe lấy. Còn như sao rỉ rả,
Hỏi làm chi! Tôi không biết trả lời.
Xuân đầu
Nhầm sao được cái giọng thơ sôi nổi ấy! Thường sôi rồi nguội nhưng thơ tình Xuân Diệu không nguội mà cứ tiếp tục sùng sục chực... trào, hết bài này sang bài khác, cho đến mãi Cách mạng tháng Tám mới bắt đầu giảm nhiệt độ.
Ờ, mà sao tên khai sinh của nhà thơ lại hợp với thơ thế nhỉ. “Xuân Diệu” là cái vẻ tươi đẹp diệu kỳ của mùa xuân. “Thiêng liêng quá”!
Trời xanh thế! hàng cây thơ biết mấy!
Vườn non sao! đường cỏ mộng bao nhiêu!
Khi Phạm Thái gặp Quỳnh Như thuở ấy,
Khi Chàng Kim vừa được thấy Nàng Kiều.
Hỡi năm tháng vội đi làm quá khứ,
Trở về đây! và đem trở về đây
Rượu nơi mắt với khi nhìn ướm thử,
Gấm trong lòng và khi đứng chờ ngây.
Và nhạc phất dưới chân mừng sánh bước;
Và tơ giăng trong lời nhỏ khơi ngòi;
Tà áo mới cũng say mùi gió nước,
Rặng mi dài xao động ánh dương vui.
Thiêng liêng quá, những chiều không dám nói,
Những tay e, những đầu ngượng cúi mau;
Chim giữa nắng sao mà kêu đến chói!
Ôi vô cùng trong một phút nhìn nhau.
Hoa đêm
Vì “trăng mối lái phủ màng tơ ảo mộng”, mọi thứ trong đêm bỗng hóa người. Hoa là “họ” là “nàng”, giây phút là “đoàn”, gió là “chàng” là “công tử”...
Vẫn dưới “màng tơ ảo mộng” của trăng, các ghi nhận của giác quan bỗng trở nên lẫn lộn, khó phân biệt: “tiếng” bỗng “thơm”, “âm điệu” bỗng như “màu sắc”...
Nhớ Hàn Mặc Tử. Cái ánh trăng - “ánh nguyệt tuôn trời” -, nó khiến một số tâm hồn Bình Ðịnh bỗng như... mọc cánh, tung cánh tìm lên “cõi xa bay”!
Chen lá lục, những búp nhài mở nửa,
Hớp bóng trăng đầy miệng nhỏ xinh xinh.
Vì gió im, và đêm cứ làm thinh.
Ðoàn giây phút cũng lần khân nghỉ đã.
Trăng ở đó; đất vườn thêu bông lá;
Trời trên kia vàng mạ, sáng như băng;
Lá lim dim trên mấy ngọn bằng-bằng;
Cành lả lả tưởng chờ ai đón đẩy.
Ôi vắng lặng!
Trong giờ mơ ngủ ấy,
Bỗng hoa nhài thức dậy, sánh từng đôi;
Hoa nhài xanh, dưới ánh nguyệt tuôn trời,
Ánh nguyệt trắng trên hoa nhài đúc sữa.
Sao họ khéo nõn nà mà bỡ ngỡ,
Những nàng hoa chờ đợi gió phong lưu;
Chiều khả liên áo mới, khẽ nghiêng đầu,
Mỗi cánh bướm yêu yêu thân tuyết bạch.
Nguyệt lác đác tiếng nở dòn lách tách
Lòng phơi phới chừng đợi cái ong châm;
Miệng thở ra hương, hương tỏa tình ngầm,
Hoa kỹ nữ đã mở lời trêu ghẹo.
Chàng gió lại đi khuya ngoài khuất nẻo,
Nghe tiếng thơm, liều liệu đến tìm hương.
Cánh-du-lang tha thướt phất qua tường,
Áo công tử giải là vương não nuột.
Này hoa ngọc đã giật mình trắng muốt,
Thoảng tay tình gió vuốt bỗng lao đao:
- Hương hiu hiu, nên gió cũng ngọt ngào,
Hôn nhỏ nhỏ mà đầu hoa nặng trĩu.
Là màu sắc hay chỉ là âm điệu?
Là hương say hay chính ấy rượu thơm?
Gió canh khuya hay nghìn ngón tay ôm?
Trăng mối lái phủ màng tơ ảo mộng...
Gió chắp cánh cho hương càng tỏa rộng,
Xốc nhau đi vào khắp cõi xa bay
Và hương bay, thì hoa tưởng hoa bay...
Mãi mãi
“Mãi mãi là trong những phút giây”?
Thì cũng như:
“Ôi vô cùng trong một phút nhìn nhau”.(2)
Và như “thà một phút huy hoàng rồi chợt tối”.(3) Tối là chỉ bên ngoài chứ bên trong lòng người thì mãi mãi “huy hoàng”...
Thơ thơ nở rộ cuồng say một đời”!
Bài này tuy xuất bản năm 1949 nhưng rõ ràng thuộc vào mạch tiền chiến. Thể song thất lục bát rất hiếm trong thơ Mới, càng hiếm trong thơ Mới của Xuân Diệu. “Mãi Mãi” đem ra ngâm nga, thấy quả nhiên rất hợp.
Vâng, anh sẽ yêu em mãi mãi;
Mãi mãi là trong những phút giây...
Sắc hồng mãi mãi hôm nay,
Hoa sim nở rộ cuồng say một đồi;
Em nói nhỏ: “Hỡi người yêu dấu,
Hãy yêu em mãi mãi nghe anh!”
Say sưa anh cũng dặn tình:
“Yêu anh mãi mãi nghe! mình yêu anh.”
Hoa nửa buổi muốn thành vạn thuở,
Lòng một đời tính độ ngàn năm;
Sông trôi núi lở âm thầm,
Ðường đi vũ trụ có cầm được đâu!
Nhưng ta sẽ yêu nhau mãi mãi...
Mãi mãi là trong những phút giây;
Lâu dài là bóng, là mây,
Là môi kỳ ngộ, là tay hảo cầu.
Mãi mãi ở trong câu hò hẹn;
Mãi mãi trong ý nguyện bình sinh;
Thời gian không phải của mình,
Tính chi mãi mãi bằng tình tháng năm?
- Vâng, anh sẽ yêu em mãi mãi,
Trong phút giây ân ái muôn đời.
Mai kia dù có rẽ rời,
Ðôi ta đã mãi mãi ngồi bên nhau.
Đi núi
Tưởng tượng một người “da vang nắng ngàn”, “giọng pha tiếng suối”, “mắt say trời xanh”, hai tay bưng đầy... gió, hai chân “từng bước khẽ, dìu dặt tới người thương”! Xuân Diệu đó.
Ðịnh tìm xem năm “đi núi” Xuân bao nhiêu tuổi mà còn tình tứ thế, nhưng sực nhớ: “Tình không tuổi, và xuân không ngày tháng”.(4)
Em! Anh đi núi về
Ðầu còn ngân gió núi,
Da còn vang nắng ngàn,
Giọng còn pha tiếng suối.
Em! anh từng bước khẽ
Tay bưng đầy gió hương;
Có cả hoa ngô núi
Lay cờ trong lũng sương;
Có cả hoa chuối rừng
Ðỏ lóe trên lùm biếc.
Em! anh đi núi về
Gặp mây đèo quấn quít.
Trời xanh trên những đỉnh
Ðã bọc cả người anh;
Trên cao nhìn biển núi
Mắt hãy còn say xanh.
Băng cao lại vượt mau
Núi non một tháng trường;
Hôm nay từng bước khẽ
Dìu dặt tới người thương.
Đời anh em đã đi qua
“Em đi, anh ngóng trông chừng
Anh về, miệng đã gọi lừng: em ơi!”.
Em đi qua đời anh “sáng thơm như một luồng hoa”, vậy mà anh không giữ em lại được, tiếc quá.
Không biết chuyện gì đã xảy ra khiến ân tình chỉ vỏn vẹn “bốn năm kỳ diệu”. Chỉ biết sau khi bị đẩy ra khỏi “thiên đường cõi trần”, sau khi “lại khép trời xanh”, thì Xuân Diệu tiếp tục “sống bằng nhớ lại nguồn vui (...) khi ôm cả đất trời cùng em”. Em đi mất rồi, nhưng em đã “chất cho anh biết bao nhiêu” “ánh hương” đủ “thơm thanh suốt đời”. “Muôn vàn cảm tạ em yêu”!
Ðời anh em đã đi qua
Sáng thơm như một luồng hoa giữa đời
Hiểu làm sao hết, em ơi
Bốn năm kỳ diệu, đất trời, nhờ em.
Ngôi nhà cánh cổng trái tim
Khóm cây, con mắt ngày đêm đón mừng.
Em đi, anh ngóng trông chừng
Anh về, miệng đã gọi lừng: em ơi!
Bữa ăn thành một hội vui,
Có em gắp với, rau thôi cũng tình;
Cảnh thường cũng hóa ra xinh;
Có em, anh hết ngẫm mình bơ vơ.
Bốn năm đầm ấm say sưa,
Tình yêu có biết hạn bờ nào đâu.
Bốn năm nhưng cũng qua mau,
Cõi trần ai được ở lâu thiên đường!
Giã từ, từ biệt đôi phương
Ðôi nơi, đôi ngả, đôi đường, khổ anh!
Bốn năm lại khép trời xanh
Nhớ em như một mộng lành mà thôi.
Từ đây anh lại trong đời
Bữa cơm ngồi với một đôi đũa cầm,
Giường kia một bóng anh nằm;
Phòng văn một sách đăm đăm sớm chiều.
Muôn vàn cảm tạ em yêu
Chất cho anh biết bao nhiêu ân tình!
Ai hay anh đã để dành
Ánh hương một thuở thơm thanh suốt đời?
Sống bằng nhớ lại nguồn vui,
Nhớ khi ôm cả đất trời cùng em... (Thanh Hóa 23-6-1965)
Cây đời mãi mãi xanh tươi
Nếu trông “cây đời” mà ta không nghĩ gì hết, chỉ tập trung cảm, thì trong ta sẽ có một cái gì đó cũng “mãi mãi xanh tươi”...
Mọi lý thuyết đều màu xám, và cây đời vĩnh viễn xanh tươi
Vĩnh viễn chim ca, vĩnh viễn nắng cười
Vĩnh viễn anh yêu em, như yêu sự thật
Và cây đời mãi mãi xanh tươi.
Mãi mãi em ơi
Cây đời chĩu trái
Gió trong lá mùa thu rồi trở lại
Rì rào đôi ta tình ái muôn đời.
Trong mắt đen em mãi mãi ánh trời
Ngời qua một sợi tóc buông rũ trán
Mãi mãi môi em nhụy đời vô hạn
Và cây đời ôi! sáng lạn xanh tươi. (1-1971)
Hoa anh ơi
“Toàn cây là một nỗi lòng nở hoa”...
Không biết cây gì, mà lại nở thành... nỗi lòng Xuân Diệu.
Mà cần gì là cây gì, cứ bên “em” “nắm tay trò chuyện thầm thì”, một lúc em “ơi”, thế là “anh” nở!
Hoa này là hoa “anh ơi”,
Là hoa một buổi đẹp trời, ta đi
Nắm tay trò chuyện thầm thì,
Bỗng nhiên em thốt: “Hoa gì? anh ơi!”
Cây thanh một tán lá cười,
Một vừng hoa nở hồng tươi một vùng.
Sắc đào như thể rung rung,
Toàn cây là một nỗi lòng nở hoa.
Anh tìm tên mãi không ra,
Phải anh đào? hoặc như là ô môi?
Biết bao yêu mến trong lời
Thốt kêu hai tiếng từ nơi ruột rà.
Từ rày xin đặt tên hoa:
“Hoa-anh-ơi” - một chiều ta - nở đầy.
Đứng chờ em
Chao ơi, thơ của “Thơ thơ” đây sao. Nào đâu những lời “Giục Giã”, ý “Vội Vàng” một thời từng... bắn liên thanh. “Anh” nay đã “vun được đức kiên trì”!
Nào chỉ một “đức”. Xưa “kiếm mãi, nghi hoài, hay ghen bóng gió”, thậm chí “muốn vào dò xét giấc em mơ”, nay dù em không đến, dù “thức ăn kia gắp một mình, tủi lòng, anh vẫn vững đức tin”!
Đức hai, tài cũng ít nhất hai: tiếp em, anh không chỉ chuẩn bị vòng tay, nụ hôn, mà còn trổ tài nấu nướng,“chăm (...) cái bếp nhà”, tài “dọn bưng ra” tận bàn tận phản. Anh “tâm thành” mong “vào bát cho em vị đậm đà”, có biết hỡi em!
Nhưng chớ ai tưởng “tài đức” thế, là “dạ anh” đã thôi “cháy” nhé. Lục tuần vẫn “khổ mong chờ”, Xuân nay đằm thắm hơn chứ không phải tươi kém Xuân xưa.
Trong buổi chiều hôm bóng nhá nhem
Anh ra trước cổng đứng chờ em
Nhận từng vóc dáng từ xa tới
Lọc lấy một hình anh thuộc quen.
Anh thấy ai ai cũng vội vàng
Như chim hôm thoi thót về rừng
Người đi xe đạp đăm chiêu lắm
Nghĩ bếp nhà đang lửa bập bùng.
Anh cũng chăm xong cái bếp nhà
Tâm thành cơm nước dọn bưng ra
Một tuần mong đến hôm nay tiếp
Vào bát cho em vị đậm đà.
Nhưng bóng hoàng hôn đặc lại rồi
Hình em anh thuộc thế mà – ôi!
Mấy phen suýt nữa reo “Em đến!”
Lại an ủi lòng: “Hãy đợi thôi!”.
Anh đứng như trồng, chẳng chịu đi
Nhớ nhung vun được đức kiên trì
Anh nhìn nét mặt người qua vội
Thông cảm muôn đời những biệt ly.
Nếu thức ăn kia gắp một mình
Tủi lòng, anh vẫn vững lòng tin
Thương em vất vả, anh quên hết
Nỗi khổ mong chờ cháy dạ anh. (18-8-1976)
(1) Câu này có bản in là: “Nghe chừng gió ý qua sông”.
(2) Câu này trong bài Xuân Đầu.
(3) Câu này trong bài Giục Giã.
(4) Câu này trong bài Xuân Không Mùa.
(2) Câu này trong bài Xuân Đầu.
(3) Câu này trong bài Giục Giã.
(4) Câu này trong bài Xuân Không Mùa.
Thu Tứ
Theo http://www.gocnhin.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét