Tự lực văn đoàn, ngôi sao
rực rỡ trên bầu trời văn học
Tự lực Văn đoàn là tổ chức văn chương tự lực. Họ tự lực về
tài chính, không chịu ảnh hưởng của nhà cầm quyền. Họ tự lực về chuyên môn và
khuynh hướng nghệ thuật. Họ tự tôn người chủ soái, cùng nhau tuân theo quy chế
hoạt động mà họ cùng nhau đặt ra. Lãi ăn lỗ chịu, cùng nhau gánh vác. Vì thế,
khi thuận lợi thì phát triển, khi khó khăn thì lùi vào thế thủ. Sau khi sảy đàn
tan nghé, Thạch Lam mất năm 1942, Hoàng Đạo chết bên Tàu năm 1948, Khái Hưng chết
năm 1946, Nhất Linh lưu vong nước ngoài… Tự lực văn đoàn không hoạt động chứ
không tuyên bố giải tán. Nhất Linh trở lại Sài Gòn không hoạt động chính trị mà
tập trung vào văn nghệ. Ông làm Chủ tịch Hội Bút Việt, mở Nhà Xuất bản Phượng
Giang, sáng tác mới, ra giai phẩm Văn Hóa ngày nay in lại tác phẩm của Tự lực
văn đoàn…
Nói lại sự kiện này để thấy rằng, Tự lực văn đoàn chỉ chấm dứt
sau ngày Nhất Linh mất, tức là sau ngày 7-7-1963, khi người chủ súy của nó vĩnh
viễn ra đi.
Nhiều nhà nghiên cứu văn học cho rằng Tự lực văn đoàn chỉ hoạt
động có hiệu quả trong 10 năm (1932- 1942). Có thể là họ tính từ ngày tờ Phong
Hóa ra đời đến khi thạch Lam mất vào 27 tháng 6 năm 1942? Dù như thế thì trong
khoảng một thập niên, Tự lực văn đoàn đã làm nên sự nghiệp rực rỡ, đóng một dấu
son đậm trong văn đàn nước nhà. Chỉ đáng tiếc, về cuối kết cục thật ảm đạm, bởi
một số người trong nhóm đã xa rời tôn chỉ văn chương khi mới thành lập. Mấy
tháng trước khi Thạch Lam qua đời, ngôi nhà cây liễu đầu làng Yên Phụ bên ven hồ
Tây đã vắng dần các văn nhân. Nhất Linh đã hoạt động chính trị đang ở Trung Quốc;
Hoàng Đạo và Khái Hưng bị Pháp bắt đi an trí; Thế Lữ sợ liên can cũng bỏ đi;
nhà thơ Huyền Kiêu đã về quê Vân Đình, chỉ còn Nguyễn Tường Bách và Đinh Hùng ở
gần còn lui tới. Thạch Lam dạo ấy đang ốm một mình lặng lẽ, có lần dặn bạn còn lại:
Mật thám giăng lưới và rình mò quanh nhà đấy, các anh hãy tạm lánh đi kẻo liên
lụy.
Nhìn tổng quát, Tự lực văn đoàn là nhóm người có tài năng,
tâm huyết, có cùng chí hướng trong sự nghiệp đổi mới cách tân văn chương. Tự lực
văn đoàn đã nói lên khát vọng dân tộc dân chủ của quần chúng; đấu tranh đòi giải
phóng cá nhân, đòi tự do hôn nhân, quyền sống của phụ nữ và chống lại lề giáo
phong kiến trói buộc. Tự lực văn đoàn chủ trương cải cách xã hội, đồng cảm nỗi
khổ của người lao động và đả kích gay gắt bọn tham quan ôm chân Pháp. Họ đề cao
tinh thần dân tộc, có hoài bão về một nền văn hóa dân tộc, trên cơ sở kết hợp
truyền thống và hiện đại, giữa phương Đông và phương Tây… Đồng thời họ chống
lai căng, phủ nhận xã hội thối nát đương thời.
Một ưu điểm rõ rệt nhất là họ có tài tổ chức. Tổ chức bộ máy gọn nhẹ và hiệu quả.
Họ thu phục con người bằng tình tương thân tương ái. Tự lực văn đoàn lập ra quỹ
cứu tế tương trợ ban biên tập, hoặc trị sự khi ôm đau, xảy việc tang gia, họa hoạn, có khi trừ vào lương cũng có trường hợp cho không, để cho các thành viên
an tâm làm việc. Họ trân trọng, cư xử tử tế với cộng tác viên, tạo cho mọi người
lương cao, và làm việc hết mình vì mục tiêu chung. Họ tổ chức hoạt động nghiệp
vụ báo chí, in ấn, phê bình, đặt giải thưởng... một cách bài bản, chuyên nghiệp.
Họ là những người năng động. Với con số biên chế chưa đến 10 người, nhưng Tự lực
văn đoàn đã làm việc của hai cơ quan xuất bản: Họ vừa làm báo vừa in sách của
nhóm, lại cho in thuế kiếm lời. Đó là chưa để làm quảng cáo phát hành rộng rãi
đáp ứng nhu cầu bạn đọc trong nước. Khi báo bán chạy họ biết làm kinh doanh,
cho gọi cổ phần, mỗi cổ phần 500 đồng, và mua nhà in với những thiết bị khá đồ
sộ. Khi Nhà Xuất bản Đời Này có máy in, Nhất Linh đã có tầm nhìn xa chủ đường
xin Chính phủ cấp đất cho Tự lực văn đoàn ở vùng Cầu Lính, gần núi Tam Đảo,
Vĩnh Yên. Nếu có đất sẽ cử người quản lý khai khẩn trồng trọt, chăn nuôi, xây dựng
cho Tự lực văn đoàn một cơ sở kinh tế, để người trong Tự lực văn đoàn, đặc biệt
những người đang là công chức có thể thoát ly công việc nhà nước, sống được bằng
sáng tác văn chương. Họ dự kiến lập đồn điền, xây trường học, nhà trẻ, câu lạc
bộ, phòng thuốc v.v..., mua sắm phương tiện, tạo nên cuộc sống văn minh. Đó là
những ý tưởng tiến bộ, có mầm mống xã hội chủ nghĩa.
Nhưng đơn xin đất bị nhà cầm quyền bác bỏ.
Tự lực văn đoàn có quan điểm, tư tưởng tiến bộ trong văn
chương, thể hiện trong 10 điều tôn chỉ khi thành lập:
1- Tự mình làm ra những sách có giá trị văn chương chứ không phiên dịch sách nước
ngoài nếu sách này chỉ có tính cách văn chương thôi, mục đích để làm giàu văn sản
trong nước.
2- Soạn hay dịch những sách có tư tưởng xã hội, chú ý làm cho
người và xã hội ngày càng hay hơn.
3- Theo chủ nghĩa bình dân, soạn những cuốn sách có tính cách
bình dân và cổ động cho người khác yêu chủ nghĩa bình dân.
4- Dùng một lối văn dễ hiểu ít chữ Nho, một lối văn thật sự
có tính An Nam.
5- Lúc nào cũng mới, trẻ, yêu đời có chí phấn đấu và tin ở sự
tiến bộ.
6- Ca tụng những nét hay vẻ đẹp của nước nhà với tính cách
bình dân, khiến cho người khác đem lòng yêu nước một cách bình dân. Không có
cách trưởng giả quý phái.
7- Tôn trọng tự do cá nhân.
8- Làm cho người ta biết rằng đạo Khổng không hợp thời nữa.
9- Đem phương pháp khoa học Tây ứng dụng vào văn chương An
Nam.
10- Theo một trong 9 điều trên đây cũng được, miễn là đừng
trái ngược với những điều khác.
Họ dùng các loại hình nghệ thuật như văn, thơ, hý họa, ảnh thời
sự, truyện cười… để đả phá tàn dư lạc hậu trong xã hội, thúc đẩy xây dựng đời sống
mới. Họ luôn luôn tìm tòi sáng tạo nhiều nghệ thuật làm báo để hấp dẫn bạn đọc.
Trên báo Ngày Nay, các chuyên mục đã thực sự gây chú ý của bạn đọc: Vấn đề thuộc
địa, mỗi số đi vào một khía cạnh có ý nghĩa chính bị diễn ra trên đất nước. Mỗi
tuần lễ đều ghi lại nhưng thông tin mọi mặt đời sống. Mục Người và việc nêu ra
các vụ việc xảy ra với những lời bình luận sâu sắc. Đặc biệt mục Trông và tìm
đã lay động nhiều suy nghĩ của người quan tâm tới vận mệnh của đất nước. Ngoài
ra còn các tiểu mục như Xã giao, Phụ nữ, Trào phúng cười nửa miệng và Lượm lặt.
Lại còn cả Điểm sách, Điểm thơ, Tin thơ. Dí dỏm nhất là mục Tập tranh vân đẩu.
Dưới bút danh Tứ Ly, các bài viết ngắn, sắc lạnh mà hóm hỉnh, sâu cay, đả kích
các nhân vật trong xã hội thượng lưu bấy giờ, như nghị viên Ngô Trọng Trí,
Phạm Kim Bảng, Bùi Trọng Ngà, Nguyễn Đình Cung, Tô Văn Lượng, cho đến ông Phủ
Hàm, dân biểu Phạm Huy Lục đến các ký giả Bùi Xuân Học, Phạm Bá Khánh… Họ
vừa quan liêu, hợm hĩnh, ba hoa, nịnh hót bề trên và thiếu nhân cách, lại lên mặt
dạy đời. Mục Hạt sạn được chăm chút thường xuyên có ý nghĩa văn hóa, nó giống
như mục dọn vườn bây giờ, hài hước những câu văn sai, hỏng, hoặc cách dùng từ
sai ngữ pháp, cốt làm cho trong sáng tiếng Việt. Phần còn lại là giới thiệu tác
phẩm văn học, tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự điều tra, dịch thơ Đường, giới
thiệu tinh hoa văn học nước ngoài qua một số truyện dịch tiêu biểu…
Họ tổ chức các cuộc thi tìm hiểu văn chương, thi ô chữ như
các trò chơi thời bây giờ. Một lần Thạch Lam, Thế Lữ, Khái Hưng, Hoàng Đạo viết
chung một truyện ngắn. Ban đầu tổ chức bốc thăm xem ai được viết đoạn truyện đầu
tiên. Người ấy có quyền chọn tiêu đề và viết phần một. Căn cứ vào cốt truyện ấy
mà người viết tiếp đoạn sau phải ăn nhập với đoạn trên của người khác, thành
tác phẩm mạch lạc. Họ đăng lên bốn kỳ báo và ra cuộc thi nếu ai chỉ ra số báo
nào, là của nhà văn nào viết. Nói đúng sẽ có giải. Giải thưởng tuy giản dị mà
có ý nghĩa. Giải nhất được tặng một năm báo và bốn cuốn sách của Nhà Xuất bản.
Giải nhì tặng một năm báo và giải ba được tặng nửa năm báo. Kết quả cuộc thi có
632 người dự. Giải nhất trao cho ông Đỗ H giải nhì ông Đinh Hữu Định, giáo học ở
Ninh Giang, giải ba là cô Lê Thị Xuyến ở địa chỉ 19 rue Hl. Pétain. Khi xảy ra
cuộc bút chiến giữa hai tờ báo Ngày Nay và Tân Việt, thì họ lại nghĩ ra cách
thành lập Ban thẩm phán danh dự để họp và phân xử có lý có tình rồi tường trình
trên mặt báo. Chính việc này coi như một cú hích làm cho báo bán rất chạy thời
bấy giờ.
Tự lực văn đoàn đã thổi luồng gió mới mẻ vào bầu không khí
văn học nước ta. Phong trào Thơ mới có mảnh đất màu mỡ phát triển ngày càng rực
rỡ. Nghệ thuật dựng truyện, diễn biến tâm lý các tuyến nhân vật truyện ngắn, tiểu
thuyết đã tinh tế điêu luyện. Lĩnh vực hội họa, ảnh mỹ thuật có bước nhảy dài,
nâng cao so với trước. Câu văn trong sáng, giản dị mới mẻ, hình ảnh chân thực
không sáo rỗng, không lệ thuộc vào lối văn biền ngẫu, cổ lỗ lổn nhổn những chữ
Nho, hoặc lòng thòng lôi văn Tây dịch.
Từ cách đây hơn bảy chục năm, các nhà văn Tự lực văn đoàn đã
quan tâm tới đời sống cơ sở, cụ thể là đời sống làng quê. Báo chí của họ có những
chuyên đề sát sao gần gũi với con người. Từ chuyện gà nuôi bị toi, bị đi tướt,
dịch tả đến chuyện ruộng đất chật hẹp, người nông dân phải dời làng di dân, cho
đến chuyện nước lụt và thủy triều đê điều, đều được đưa vào các chuyên đề có
phân tích, diễn giải. Chúng ta có thể hiểu vì sao Tự lực văn đoàn đã chiếm được
cảm tình của bạn đọc nhiều nhất. Chúng tôi rất tán thành ý kiến của Lê Thị Đức
Hạnh khi đánh giá về thái độ chính trị của Tự lực văn đoàn do Nhất Linh đứng đầu
(Tạp chí văn học, số 3- 1991). Nhất Linh không hề theo giặc, thực chất là ông
nhất quán chủ trương chống Pháp theo tư tương của mình. Bằng cớ là trên tờ
Phong Hóa, Ngày Nay, cơ quan ngôn luận của Tự lực văn đoàn đã đăng nhiều bài đả
kích bọn quan lại ôm chân Pháp, những chân dung ông nghị gật với đủ cả hình động
và phẩm chất rất đáng nực cười. Các câu chuyện châm biếm Pháp tạo dựng cho Bảo
Đại hồi loan, và đả kích bóng gió giặc Pháp thông qua hàng loạt bài của Hoàng Đạo,
hàng loạt biếm họa của Tô Ngọc Vân, Nguyễn Gia Trí, hoặc tiểu phẩm cười cợt,
thơ trào phúng của Tú Mỡ đã làm hả hê bạn đọc lúc bấy giờ...
Xin nhắc lại một vài chi tiết để bạn đọc nhớ lại. Một lần báo
Ngày Nay ra số đặc biệt. Họa sĩ Gia Trí vẽ bìa cảnh một cái lều tranh xơ xác
ngoài có người đàn bà lam lũ và mấy đứa trẻ bụng ỏng đít vòn trông thật thảm
thương. Bên dưới có dòng phụ đề: “Bố cu mẹ đĩ rúc vào nằm”. Nhà chức trách cho
là có ý nói xấu chế độ ra lệnh đình bản ba tháng, còn định đưa chủ báo Nhất
Linh ra tòa, sau lại thôi, nhưng cảnh cáo nặng nề. Một lần khác có bức hý họa,
vẽ Lý Toét ôm con gà mái từ nhà quê ra Hà Nội biếu ông Thống sứ. Nhà cầm quyền
suy diễn rằng con gà mái dịch ra tiếng Việt nghĩa bóng là “kỹ nữ” có ý châm chọc
Thống sứ có máu háo sắc. Họ làm ầm lên. Phong Hóa đầu năm 1936 bị đóng cửa.
Trong khi các báo khác như: Nam Phong nhận trợ cấp của Pháp mỗi tháng 600 đồng,
báo Trung Bắc Tân Văn mỗi tháng được trợ cấp 500 đồng (mỗi lạng vàng khi đó là
30 đồng) thì Tự lực văn đoàn hoàn toàn tự lực. Đến khi làm đơn xin Chính phủ cấp
đất cho tòa báo, bị Pháp gạt toẹt không cho. Thế nhưng Ngô Văn Phú, chủ báo
Đông Pháp được quan thầy cấp cho mấy trăm mẫu ruộng bãi bồi ở Thái Bình. Sau
này vào Sài Gòn, Nhất Linh cũng không chấp nhận chính quyền Ngô Đình Diễm, ông
chống đối quyết liệt, đã lấy cái chết để cảnh cáo chế độ chà đạp tự do của con
người.
Chỉ hoạt động chưa đến 10 năm. Tự lực văn đoàn đã gây ảnh hưởng mạnh mẽ và toàn
diện trong đời sống văn học thời bấy giờ. Nó không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng
thức thông tin, văn nghệ của quần chúng, mà còn thu hút các văn nghệ sĩ tài
năng nhiều ngành: văn, thơ, nhạc họa, kiến trúc tham gia sáng tác. Chỉ riêng về
lĩnh vực văn hóa tư tưởng thời bấy giờ, Tự lực văn đoàn có ý nghĩa rất quan trọng
trong đời sống xã hội.
Nhiều nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà phê bình cả hai miền Nam Bắc
đã bỏ công sức tìm hiểu, đánh giá về phong trào văn học này với nhiều khía cạnh
khác nhau. Theo chỗ chúng tôi biết, chỉ nói tới vấn đề khái quát “Dấu ấn của
một văn đoàn” đã có sáu chuyên luận (Phạm Thế Ngũ, Trương Chính, Phan Cự Đệ, Lê
Thị Đức Hạnh, Trịnh Hồ Khoa, Tú Mỡ). Chỉ một chân dung của Nhất Linh có tới 10
tác giả khảo luận, như Vũ Ngọc Phan, Bùi Xuân Bài, Bạch Năng Thi, Thế Phong, Thế
Uyên, Vũ Hạnh, Tường Hùng, Nguyễn Mạnh Côn…
Chỉ một con người Khái Hưng trong cuốn sách “Khái Hưng nhà tiểu
thuyết xuất sắc” có tới ba chục bài của gần ba chục tác giả: Vũ Ngọc
Phan, Trần Khánh Triệu, Dương Nghiễm Mậu, Hồ Hữu Tường, Vu Gia, Nguyễn Vỹ,…
Chỉ một Thạch Lam, mà đã có 13 tác giả để tâm nghiên cứu viết
bài, như: Nguyễn Tuân, Phạm Văn Phúc, Phong Lê, Hà Văn Đức, Hồ Dzếnh, Thế Lữ, Đỗ
Đức Thu, Đinh Hùng v.v… (Con số này chắc chắn chưa thể nào đầy đủ). Các nhà
nghiên cứu mỗi người một vẻ, với đủ các góc nhìn khác nhau: có khi thì đi sâu
vào cách tân trong văn xuôi Tự lực văn đoàn, có khi đi sâu vào khuynh hướng
lãng mạn phản kháng trong Nhất Linh, lại có bài Nghĩ về lá rụng trong văn Khái
Hưng…
Trương Chinh trong bài Dưới mắt tôi, ca ngợi Khái Hưng có lối
văn giản dị thanh tao, bóng bẩy nhưng trong sáng, nhịp nhàng nhưng không mát vẻ
tự nhiên. Nhiều câu văn phảng phất âm điệu thơm tho, thấm vào hồn ta như mùi
hương đượm (Tổng tập Văn học Việt Nam, tập 24B - NXB KHXH - 1997).
Hoàng Xuân Hãn, từng là Chủ tịch Tiểu ban chính trị trong
Phái đoàn Việt Nam ở hội nghị Đà Lạt năm 1946 (do Nguyễn Tường Tam, Bộ trưởng
Ngoại giao là Trưởng đoàn) trên Tạp chí Sông Hương số 37- tháng 4/1989 phát biểu:
“Tôi nghĩ rằng những nhà văn học, sử gia sẽ phải thừa nhận giá trị của thành
viên trong nhóm Tự lực văn đoàn và phải bắt đầu lại việc xem xét nghiên cứu các
tác phẩm của họ… Tự lực văn đoàn là nhóm cải cách đầu tiên của nền văn học hiện
đại.”
Phan Cự Đệ trong cuốn “Tự lực văn đoàn con người và văn
chương” - NXB Văn Học - 1990 nhận xét: Thành công của Tự lực văn đoàn trong xây
dựng nội tâm nhân vật tinh tế hơn so với nhiều tiểu thuyết trước đó kết cấu hiện
đại hơn theo quy luật tâm lý, không theo chương hồi. Ngôn ngữ giản dị, trong
sáng giàu khả năng diễn đạt, gần gũi tâm hồn dân tộc.
Các nhà nghiên cứu dễ nhất trí khi nói về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, rằng họ
có công lớn trong việc đổi mới nền văn học vào những năm ba mươi của thế kỷ trước,
đổi mới từ quan niệm xã hội cho đến việc đẩy nhanh các thể loại văn học trên
con đường hiện đại hóa làm cho ngôn ngữ trở nên trong sáng và giàu có hơn.
“Các tác phẩm của Tự lực văn đoàn thấm đượm tinh thần nhân
văn, tinh thần chống lễ giáo phong kiến, chống các hủ tục. Cùng với ý thức đả
kích những kẻ xu phụ thực dân, châm biếm thói hư tật xấu trong xã hội là tinh
thần cảm thông với những nỗi khổ cực, sự lam lũ bần cùng của người lao động;
tinh thần đề cao tự do cá nhân, giải phóng phụ nữ, hướng theo những tư tưởng
nhân đạo, bình đẳng bác ái của thời kỳ Mặt trận Dân chủ” (Viện Văn học - Văn
chương Tự lực văn đoàn tập 1, NXB GD, 1999).
Nhà thơ Huy Cận từng là cộng tác viên của Tự lực văn đoàn
trong Hội thảo về văn chương Tự lực văn đoàn do trường Đại học Tổng hợp và Nhà
Xuất bản Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp tổ chức tháng 5 năm 1989, đánh giá:
“Tự lực văn đoàn đã đóng góp lớn vào văn học sử Việt Nam... Đã góp phần lớn vào
nghệ thuật tiểu thuyết, vào tính hiện đại của tiêu thuyết, đóng góp vào tiếng
nói và câu văn của dân tộc.”
Với Nhất Linh, ông đã đóng góp quan trọng vào sự phát triển
tiếng nói, câu văn dân tộc, làm cho nó ngày càng trong sáng hơn, giàu đẹp hơn,
đã đưa tên tuổi ông vào lịch sử văn học dân tộc: Đoạn Tuyệt là một kiệt tác
trong văn học Việt Nam hiện đại (Trương Chính). Với Hoàng Đạo đã góp phần thúc
đẩy sự phát triển của văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại.
Với Khái Hưng, đó là một nhà tiểu thuyết có biệt tài, và người
ta có thể gọi ông là nhà văn của thanh niên. Ông rất am hiểu tính tình tuổi trẻ.
Phần đông thanh niên trí thức Việt Nam là những độc giả trung thành của ông và
phụ nữ chiếm số đông nhất. (Nhà văn hiện đại, tập 2 - NXB KHXH, 1989).
Còn văn chương Thạch Lam, là lòng nhân hậu, niềm thương xót đồng
bào.
Trong nhóm Tự lực văn đoàn, Hoàng Đạo là người lý thuyết, Nhất
Linh là người thực hành, Khái Hưng đả phá vào nếp sống cũ để tiến tới một đời sống
mới… còn Thạch Lam một người yêu thương đồng bào, xót xa từ tâm can tỳ phế.
Nhiều bạn bè, kể cả người trong gia đình đều nói sách Thạch Lam bán ế nhất,
nhưng văn của ông viết hay nhất trong Tự lực văn đoàn.
Thạch Lam được thừa hưởng đức hiếu thuận của mẹ, vẻ lịch lãm,
từng trải của cha, đã hình thành một phong cách sống khác với các anh chị em
trong nhà.
Nhà văn Vũ Bằng kể lại:
Thạch Lam yêu sự sống hơn bất cứ ai. Anh quý từ cốc nước chè
tươi nóng, trang trọng đưa lên miệng uống một cách gần như thành kính, tiếc từ
một cái kẹo vừng rơi xuống đất, nhặt lên phủi bụi rồi ăn ngay một cách chậm rãi
như thế vừa ăn vừa ngẫm nghĩ cảm ơn trời đất đã cho mình sống để thưởng thức
ngon lành như vậy. Anh cẩn thận từng câu nói với cô bán hàng vì sợ lỡ lời có
câu nào không chu đáo khiến cho người ta tủi thân mà buồn.
Thạch Lam đi đứng nhẹ nhàng, dường như sợ nếu bước mạnh thì đất
nó đau. Anh lặng lẽ và anh khiêm nhường, lúc nào cũng coi mình bé nhỏ. Thạch
Lam là một người độc đáo có tài lại khiêm nhường, người nhỏ mà nhân cách lớn.
Một người như thế không thể là người lý thuyết, chỉ là nhà tư
tưởng, như con chim kia, lấy mỏ rút ruột mình để nuôi một đàn con.
Vũ Đức Phúc trong cuốn “Bàn về những cuộc đấu tranh tư
tưởng trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại 1930-1954”, Nhà Xuất bản Khoa học
xã hội - 1971, đã có góc nhìn công bằng lịch sử khi nói về Thạch Lam:
Thạch Lam rõ rệt là người ít nhiều có khuynh hướng Nghệ thuật
vị nhân sinh: “Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người
đó sự thoát ly hay sự quên; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao
và đắc lực mà chúng ta có để vừa tố cáo và đổi mới cái thế giới giả dối và tàn
ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn” (Lời nói đầu
tập Gió đầu mùa, 1937). Quan điểm đó hoàn toàn trái với quan điểm của Thiếu
Sơn, Hoài Thanh và Lê Tràng Kiều. Rõ ràng là Thạch Lam đã chú ý chống lại hai
luận điểm chính của Thiếu Sơn về chức năng của văn nghệ: quên cuộc đời, thoát
ly vào cõi mộng… Nhất Linh, Hoàng Đạo không thuộc phái nghệ thuật vị nghệ thuật,
nhưng họ “vị nhân sinh” theo một kiểu riêng. Tiểu thuyết của hai người là “tiểu
thuyết có luận đề” (trang 112 sách đã dẫn).
Quả như Vũ Đức Phúc nhận xét, tư tưởng nghệ thuật vị nhân
sinh đã được thể hiện rõ trong tiểu thuyết “Hai vẻ đẹp” (1936) của Nhất Linh.
Nhân vật chính trong truyện là Doãn - một họa sĩ. Lúc đầu chàng nghĩ rằng mục
đích nghệ thuật chỉ là vẻ đẹp, làm cho cuộc đời thơ mộng. Sau đó về một thôn
quê, gần với cuộc đời lao động cày cuốc nắng mưa, chàng đã phát hiện ra một điều
“Chính những cái khổ của người chung quanh sẽ đem lại cho chàng cái nhẽ để mà sống”.
Phong Lê, trong Tuyển tập truyện ngắn Thạch Lam - NXB Văn học
2004 cũng nhận định:
“Nửa thế kỷ đã qua, mà đọc truyện Thạch Lam, cảm về câu văn
Thạch Lam, tôi thấy cứ như là câu văn hôm nay; và tôi còn dám chắc chưa hẳn đã
có nhiều người viết hiện nay, với số trang ít ỏi, lại nêu được ngần ấy vẻ đẹp
chứa trong cốt truyện, tình cảm, tâm hồn, câu văn ấy của những Nhà mẹ Lê, Cô
hàng xóm, Tối ba mươi, Hai chị em, Hai lần chết… tôi cho đó là những trang hay
trong văn học 1930- 1945, nó không kém chút nào những trang hay của Nam Cao,
Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Tô Hoài”.
Với tiêu đề Thạch Lam, trong Tuyển tập truyện ngắn Thạch Lam - viết tháng 10
năm 1957, nhà văn Nguyễn xuân đã nhận xét:
Lời văn Thạch Lam nhiều hình ảnh, nhiều tìm tòi, có một cách
điệu thanh thản, bình dị và sâu sắc... Thạch Lam có đem sinh sắc vào tiếng ta…
Thạch Lam là một nhà văn quý mến, cuộc sống, trang trọng trước cuộc sống. Ngày
nay đọc Thạch Lam, vẫn thấy đầy đủ cái dư vị và cái nhã thú của những tác phẩm
có cốt cách và phẩm chất văn học…
9/7/2010Khúc Hà LinhNguồn: Anh em nhà Nguyễn Tường Tam "Nhất Linh" ánh
sáng và bóng tốiTheo https://www.chungta.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét