Địa danh trong ca dao Bình Định

Địa danh trong ca dao Bình Định

1. Địa danh là tên riêng các đơn vị hành chính các cấp:
Chúng tôi tìm thấy trong cuốn Văn học dân gian Nghĩa Bình, tập 1 (1) trong số 160 câu ca dao ở phần ĐẤT NƯỚC - LỊCH SỬ thì có 83 câu có nêu các địa danh là tên riêng đơn vị hành chính thuộc tỉnh Bình Định. Trong đó riêng địa danh Bình Định trong tư cách là tên tỉnh xuất hiện 16 lần (# 19,28%) và thường đặt trong thế đối sánh với Kinh đô (Huế), và các tỉnh lân cận: Quảng Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên, Khánh Hòa.
Ví dụ:
Tiếng đồn Bình Định tốt nhà
Phú Yên tốt lúa, Khánh Hòa tốt trâu
Cụ thể số lần xuất hiện của địa danh các cấp như sau:

Tỉnh (số lần)	Huyện (số lần)	Xã (số lần)	Thôn, Làng (số lần)
Bình Định: (16)	Quy Nhơn (1)		Hưng Thạnh (1)
	Tuy Phước (1)	Phước Sơn (1)	Luật Lễ (1) Gò Bồi (4) Kỳ Sơn (1) Trường Úc (2)
	(Phù Cát)		Chánh Lý (1) Chánh oai (1) Hòa Đại (2) Hòa Hội (1) chợ Gồm (1) Phú Hội (1) Cánh An (1)
	(An Nhơn)	Bình Định (Thị trấn) (1)	Đập Đá (3) Gò Găng (6) Phú Đa (2) An Thái (4) An Ngãi (1) Hưng Long (1) An Vinh (1) Cầu Chàm (3) Trung Dinh Trung Thuận  Trung Liên Trung Định Trung Lý
	( Hoài Nhơn)	Tam Quan (7) Bồng Sơn (1)	Bồ Địch (2.) Giếng Vuông (2)
	Phù Mỹ  (4)		An Lương (1) Dương Liễu (1) Ô Long (1) Tam Tượng (2) Trà Ô (1)
	(Tây Sơn)	Phú Phong	Đồng Phó Hà Nhung

(Ghi chú: Tên huyện đặt trong ngoặc đơn không xuất hiện trên văn bản ca dao. Chúng tôi đưa vào để biết tên thôn xã là thuộc huyện nào)
Tên huyện, thị trấn và xã ít được nhắc đến trong ca dao. Cụ thể: huyện được nhắc đến nhiều nhất là Phù Mỹ (4 lần); Quy Nhơn, Tuy Phước (1 lần). Địa danh xã được nhắc đến nhiều nhất là Tam Quan (7 lần) vì đây là xã nổi tiếng nhiều dừa và  luôn gắn với hình ảnh cây dừa:
Công đâu công uổng công thừa
Công đâu gánh nước tưới dừa Tam Quan
Tên các thôn, các điểm cư dân tương đương thôn được nhắc nhiều nhất. Đứng đầu là “Gò Găng” (Thị tứ phía bắc huyện An Nhơn) được nhắc 6 lần; tiếp đến là An Thái (An Nhơn) - 4 lần; Gò Bồi (Tuy Phước); Đập Đá (An Nhơn) - 3 lần. 23 địa danh thôn khác được nhắc đến từ 1 đến 2 lần. Tổng cộng tên làng được nhắc đến 44 lần/ 83 câu (# 53 %)
- Em về Đập Đá quê cha
Gò Găng quê mẹ, Phú Đa quê chồng
- Anh về Đập Đá , Gò găng
Bỏ em kéo vải sáng trăng một mình
Theo thống kê, các địa danh xuất hiện ở ca dao Bình Định thuộc chủ đề ca ngợi cảnh vật và truyền thống địa phương chiếm số lượng lớn hơn ở chủ đề ca ngợi tình yêu nam nữ, phản ánh tình cảm vợ chồng. Điều này có ngược lại với kết quả thống kê chung về toàn bộ ca dao Việt Nam của tác giả Nguyễn Xuân Kính trong công trình Thi pháp ca dao (2). Qua khảo sát tỷ lệ các địa danh là tên các đơn vị hành chính ta thấy tên tỉnh được nhắc nhiều nhất, sau đó là tên các thôn, các làng chứng tỏ người dân Bình Định cũng giống như nhân dân cả nước rất gắn bó với thôn, với làng và luôn luôn tự hào về địa phương mình sống.
Đặc biệt, người Bình Định tự hào về tỉnh mình trong đối sánh với các tỉnh lân cận, đặc biệt là Phú Yên và Quảng Ngãi - những tỉnh đã có thời được sáp nhập với Bình Định qua các thời đại nhưng thủ phủ vẫn đóng tạo Bình Định. Mặt khác, địa danh cấp tỉnh Bình Định xuất hiện sớm hơn các địa danh cấp huyện trong tỉnh.
Các tên thôn và đơn vị tương đương được nhắc đến nhiều thường là các địa phương có nghề hay, thợ khéo nổi tiếng. Ví dụ Gò Găng (An Nhơn) là nơi chằm nón và buôn bán nón nổi tiếng khắp vùng. An Thái (An Nhơn) là địa phương có nghề trồng dâu nuôi tằm nổi tiếng, lại có có truyền thống thượng võ. Gò Bồi (Tuy Phước) gần cửa biển, thuận đường sông là một thị tứ cổ, trên bến dưới thuyền, mua bán tấp nập (sau khi đô thị Nước Mặn bị tàn lụi) và còn phát triển đến ngày nay.
Người con trai trong bài ca sau kể ra thật nhiều nơi, nhưng không phải để tỏ ra mình đi nhiều, biết rộng mà vì thấy mình cần lấy mảnh đất quê hương để thề bồi:
Anh nguyền cùng em chợ Giã cho chí Cầu Đôi
Nguyền lên Cây Vốc, vạn Gò Bồi giao long
Anh nguyền cùng em Thành Cựu cho chí Thành Tân
Cầu Chàm, Đập Đá giao lân kết nguyền
Trung Dinh, Trung Thuận cho chí Trung Liên
Trung Định, Trung Lý cũng nguyền giao ca
(Tháp Cánh Tiên, An Nhơn, Bình Định)

2. Địa danh là tên những địa điểm vốn là đối tượng lao động và những địa điểm phục vụ giao thông: sông suối, ao, đầm, núi, rừng, đèo, hang, động, cù lao, bãi, bến… và địa danh là tên những địa điểm thực hiện sinh hoạt xã hội và những địa điểm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng được nhắc đến nhiều trong ca dao Bình Định. Trong đó núi, đèo, truông, tháp (vì tháp được xây dựng trên các quả đồi) được nhắc đến nhiều nhất.
Thống kê:

Núi - Đèo - Truông -Tháp	Sông - Suối - Cầu - Bến đò	Đầm, Biển, Cù lao	Chợ - Chùa Di tích
Vọng Phu (2) Tháp Bánh Ít Tháp Chàm Thủ Thiện Dương Long Đèo Son Đèo Cù Mông2 Núi Bà (2) Núi Mò O (2) Đèo Đá Dăm Hòn Ông (2) Hòn Bà Kình Sơn Chóp Vung Non Tây Linh Đổng Hòn Bình Cù Mông Truông Mây	Cầu Bà Gi Cầu Tấn Sông Hà Thanh Bến Trường Thi Sông Đá Đàn Suối Hầm Hô Bến Trầu Suối Bèo Bến Giang Cầu Đôi	Biển Đông2 Đầm Thị Nại Cù lao Xanh Phương Mai Gành Ráng Giã Thị Nại Cửa Đề Gi Bến Chụt	Chùa Thập Tháp Cây Me Chợ Lũy Chợ Cây Da chợ Thành Chợ Giã Chợ Dinh, Chợ Huyện Cây Dừa Phú Trung Chợ Gò Chàm Chợ Kiểng Hàng Cây Vốc Thành Cựu Thành Tân

Cắt nghĩa hiện tượng này - theo chúng tôi - có hai lý do:
Thứ nhất, đồi núi chiếm 3/4 diện tích cả tỉnh nên cũng là địa điểm mà người dân Bình Định làm ăn, tiếp xúc nhiều.

Thứ hai, địa hình tự nhiên thường được lấy làm địa giới hành chính. 

Theo đó, Bình Định phân cách với Quảng Ngãi ở phía Bắc bằng đèo Bình Đê, ở phía Nam phân cách với Phú Yên bằng đèo Cù Mông; phân cách với Tây Nguyên bằng đèo An Khê và trước đây thường được bố trí thành những đồn lũy phiên trấn, nhất là khi biên giới Đại Việt mới dừng lại ở đèo Cù Mông (1471). “Từ núi Cù Mông về Nam vẫn là người Man, người Lạo ở chưa có thì giờ để kinh lý đến" (3) là... Mà những con đèo ngày xưa thường rất khó đi, lên đèo cũng có nghĩa là đi phòng thú; vượt đèo cũng có nghĩa là đi đánh trận xa quê nên thường gây ra nhiều nỗi lo lắng:
Tiếng ai than khóc nỉ non
Vợ chàng lính thú trèo hòn Cù Mông
Các địa danh phần lớn được sử dụng trong các trường hợp:
Nhắc lại cuộc khởi nghĩa của Chàng Lía, cuộc khởi nghĩa không những đi vào ký ức dân gian mà còn đi vào lịch sử Đàng Trong giữa thế kỷ XVIII:
Chiều chiều én liệng Truông Mây
Cảm thương Chú Lía bị vây trong thành
Hay ngợi ca, tự hào về công tích của Tây Sơn Tam kiệt:
Non Tây áo vải cờ đào
Giúp dân dựng nước xiết bao công trình
(Có lẽ đây là câu ca dao mượn ý câu thơ của Bắc cung hoàng hậu Lê Ngọc Hân trong Ai tư vãn, thể hiện sự đồng tình với Ngọc Hân trong lời than tiếc, ngợi ca vua Quang Trung: Mà nay áo vải cờ đào/ Giúp dân dựng nước xiết bao công trình)
Triều đại Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn Ánh trả thù thật tàn bạo nhưng tấm lòng ngưỡng mộ của nhân dân Bình Định đối với Tây Sơn Tam kiệt không bao giờ nguội tắt. Cây me, giếng nước, mảnh vườn xưa, bến Trường Trầu… vẫn còn đó và đã đi vào ca dao, trở thành biểu tượng không bao giờ phai: 
Cây Me cũ, Bến Trầu xưa
Dẫu không nên tình nghĩa cũng đón đưa cho trọn niềm.
Rõ ràng tác giả dân gian đã mượn vỏ ái tình để kín đáo gửi gắm tấm lòng ngưỡng mộ “ngụy triều” - vốn là điều triều đình nhà Nguyễn nghiêm cấm gần suốt một thế kỷ rưỡi (1802-1945) trị vì.
Thời Pháp thuộc, anh hùng Mai Xuân Thưởng (1860-1887) ứng nghĩa Cần Vương đánh Pháp, nêu gương bất khuất kiên cường. Nhân dân Bình Định đã có câu ca ngợi:
Ngó vô Linh Đổng mây mờ
Nhớ Mai nguyên soái dựng cờ đánh Tây
Hầm Hô cữ nước còn đầy
Còn gương phấn dũng, còn ngày vinh quang
Khi thì ca ngợi những thắng cảnh kì thú của quê hương. Cùng môtip “chờ chồng hóa đá” nhưng Hòn Vọng Phu Bình Định khác với nàng Tô thị (Lạng Sơn). Nàng Tô thị đứng trên mỏm núi đá Tam Thanh bế con hướng về phía Bắc đợi chồng đi sứ về; còn nàng Vọng Phu Bình Định bồng con đứng trên đỉnh Núi Bà nhìn ra biển Đông chờ chồng. Ai đến Bình Định mà chẳng từng nghe câu hát:
Bình Định có đá Vọng Phu
Có đầm Thị Nại có Cù lao Xanh
Trải bao năm tháng dãi dầu mưa nắng giữa trời biển mênh mông, Hòn Vọng Phu đã làm xúc động tâm hồn bao con người với một sự tích về nỗi bất hạnh của một mối tình éo le để rồi đợi chờ đến nỗi  “hóa đá” của người con gái.
Nếu hòn Vọng Phu là biểu tượng cho lòng chung thủy sắt son của người vợ thì nón Gò Găng là biểu tượng cho bàn tay khéo léo, nét duyên dáng của cô gái Bình Định, cùng với lụa Phú Phong, lãnh An Thái tạo nên niềm tự hào chính đáng vì nét thanh lịch đáng yêu:
Lụa Phú Phong nên duyên nên nợ
Nón Gò găng khắp chợ mến thương.
Tục ngữ có câu “Trai An Thái, gái An Vinh” để tự hào, khen ngợi những trai tài gái đảm của hai địa phương trên. Và không ít chàng trai An Thái đã phải lòng những cô gái An Vinh:
Bên kia sông, quê anh An Thái
Bên này sông, em gái An Vinh
Thương nhau chung dạ chung tình
Cầu cha mẹ ưng thuận cho hai đứa mình lấy nhau
Chàng trai hứa hẹn với người thương anh sẽ cưới nàng bằng một sính lễ hậu hỷ:
Cưới nàng đôi nón Gò Găng
Xấp lãnh An Thái, một khăn trầu nguồn.
Cũng có khi cô gái không ưng một chàng trai nào đó nên đã bày ra “chiêu” thách cưới:
“Năm chục quan tiền
Xây vòng trái bưởi
Con heo bỏ cũi mang đi
Tấm lụa An Thái em bận chơi cho mát
Lụa Kiểng Hàng, em bận lót mồ hôi
Nón Phủ Trung, anh chạy đồi mồi
Gấm Nước Mặn chạy bông hoa cúc
Tiền thời cho chẵn một trăm
Bạc thời năm nén, vàng ròng mười đôi
Lụa năm bảy gọn anh ơi
Nhiễu thêm một gọn thì tôi mới về         
Rõ ràng cô gái “thách cưới” ở đây không quá quắt, cầu kỳ, nhiễu nhương bằng cô gái trong bài ca dao dài ở Bắc Bộ (Cưới em trăm tấm gấm đào/ Một trăm hòn ngọc, hai mươi tám ông sao trên trời/...). Điều muốn nói ở đây là bài ca đã liệt kê hàng loạt những “thương hiệu” như lụa An Thái, Lụa Kiểng Hàng, Nón Phủ Trung, Gấm Nước Mặn như “biểu diễn đặc phẩm của các huyện phủ”, như một biểu tượng của sự thanh lịch, làm tôn thêm vẻ đẹp con người.
Bình Định có nhiều ngọn tháp Chăm, đó là những công trình văn hóa kiến trúc tuyệt mĩ của người Chăm - chủ nhân cũ của mảnh đất này - mà người dân Bình Định không những đã ra sức gìn giữ và bảo vệ trên thực địa mà còn đưa vào ca dao như một biểu tượng. Khi là biểu tượng cho vẻ đẹp văn hóa quê hương:
Ai về Tuy Phước ăn nem
Ghé qua Hưng Thạnh mà xem Tháp Chàm
Tuy Phước (nhất là Chợ Huyện - nay thuộc xã Phước Lộc) làm nem chua ngon nổi tiếng, từng có câu ca rằng:
Rượu ngon Trường Thuế mê ly
Gặp nem Chợ Huyện bỏ đi sao đành.
Khi là biểu tượng cho một lời hứa hẹn trung trinh, son sắt:
- Tháp Bánh Ít đứng sít cầu Bà Gi
Sông xanh, núi cũng xanh rì
Vào Nam, ra Bắc ai cũng đi con đường này
Nghìn năm gương cũ còn đây
Lòng ơi! Phải lo nung son sắt kẻo nữa đầy bể dâu
- Cầu Đôi nằm cạnh Tháp Đôi
Dễ chi nhân ngãi mà rời được nhau
Bởi vì:
Tháp kia còn đứng đủ đôi
Cầu còn đủ cặp huống cho tôi với nường (nàng)  
Nếu danh sĩ Nguyễn Văn Siêu (1799-1872) tài hoa rất mực khi đề trên Tháp Bút (Hồ Tây - Hà Nội) 3 chữ “Tả thanh thiên” thì người dân Bình Định cũng tự hào:
Biển Đông sóng vỗ rạt rào
Tháp kia làm bút ghi tiếng anh hào vào mây xanh.

Bình Định là đất lắm dừa. Ven biển, ven sông, ven núi đồi, trong thôn xóm, đọc đường đi… đâu đâu cũng có bóng dừa che mát: Dừa xanh trên bến Tam Quan, dừa che nắng che mưa, sóng vỗ bẹ dừa, mài dừa dưới trăng, bí đỏ nấu canh nước dừa,… Người Bình Định từ lâu đã chọn bóng dừa làm biểu tượng có tính tập trung nhất trong ca dao của mình. Không chỉ xuất hiện với tần số cao mà dừa còn là hình ảnh có giá trị gợi cảm sâu xa trong đời sống tâm hồn người dân. Dừa là biểu tượng cho tình yêu chung thủy:
Suốt bốn mùa xuân, hạ, thu, đông
Thiếp ngồi dệt vải chỉ mong bóng chàng
Dừa xanh trên bến Tam Quan
Dừa bao nhiêu trái thương chàng bấy nhiêu 
Phỏng theo môtip trong ca dao truyền thống: “Đình bao nhiêu ngói, em thương mình bấy nhiêu”; “Cầu bao nhiêu nhịp dạ em sầu bấy nhiêu”, nhưng người Bình Định đã chọn bóng dừa làm biểu tượng, vì dừa gần gũi với đời sống hằng ngày của họ, là nguồn sống của họ. Bao nhiêu sản phẩm từ dừa là một nguồn lợi đáng kể cho người dân Bình Định. Còn gì khoan khoái và bổ dưỡng hơn giữa trưa hè mà được ăn một trái dừa nạo. Cơm dừa già dùng để nấu dầu, đồ xôi, làm kẹo, làm mứt… Lá dừa lợp nhà cực bền, vỏ dừa làm vỏ bọc bình trà, đánh dây thừng, bện thảm, sọ dừa dùng làm gáo, để đun và ngày nay dùng để điều chế than hoạt tính.  Thật vậy, kể sao hết công dụng của cây dừa!
Dừa Tam Quan trường tồn bất diệt cũng như nghĩa tình đôi lứa chẳng thể nào phai:
Ôm đàn gảy khúc Cầu hoàng
Thiếp xin gõ nhịp để chàng lựa dây
Bao giờ rừng quế hết cây
Dừa Tam Quan hết nước thì em đây mới hết tình      
Cây dừa còn là biểu tượng của cốt cách, phẩm chất cao quý của con người:
Dừa xanh sừng sững giữa trời
Đem thân mà hiến cho đời thủy chung
Biểu tượng “Dừa xanh sừng sững giữa trời” đã mang lại cho câu ca dao một vẻ đẹp sử thi của con người Bình Định: khẳng khái, trượng nghĩa, xả thân vì sự nghiệp cứu dân, giúp đời. Biểu tượng bóng dừa trong ca dao Bình Định cũng như biểu tượng trúc tre trong ca dao miền Bắc, đều là những biểu tượng đẹp cho con người Việt Nam truyền thống. Không gian nghệ thuật đó góp phần thể hiện tình yêu, lòng tự hào về quê hương Bình Định, qua đó, thể hiện cái đẹp trong tâm hồn con người Bình Định trong đời sống , lao động và đấu tranh xã hội.
3- Tóm lại, theo khảo sát của chúng tôi, ca dao Bình Định xuất hiện nhiều địa danh là đơn vị hành chính. Nhiều nhất là địa danh Bình Định trong tư cách là đơn vị hành chính cấp tỉnh vì khi đi đó đi đây người ta phải lấy tỉnh của mình ra để giới thiệu, để tự hào. Vả lại, Bình Định lại là một địa danh đã có bề dày lịch sử trên hai trăm năm. Tuy không bằng các tỉnh Bắc Bộ và Khu Bốn nhưng lịch sử cũng dài hơn nhiều tỉnh Miền Nam.
Tên các huyện, xã được đưa vào ca dao ít hơn tên thôn, làng vì trong chế độ cũ những làng nghề nổi tiếng chưa thể có quy mô toàn xã, toàn huyện như thời hiện đại. Vì thế mà tên làng trở thành niềm tự hào lớn nhất của người dân. Các làng được nhắc đến nhiều nhất là các làng có nghề khéo, có sản phẩm nổi tiếng,... Đập Đá, Gò Găng, An Thái... là các tên làng có tần số xuất hiện cao là vì thế.        
Các địa danh là những địa điểm vốn là đối tượng lao động và những địa điểm phục vụ giao thông như sông, suối, ao, đầm, núi, rừng, đèo, phá, cù lao, mũi, biển, cầu đường, bãi, bến trong ca dao Bình Định thì những địa danh gắn với núi non xuất hiện nhiều nhất. Vào Nam, ra Bắc, ngược lên Tây Nguyên đều phải qua đèo, chỉ có mặt Đông là biển. Truông Mây, Non Tây (Tây Sơn); Linh Đổng lại là nơi gắn với lịch sử đất tranh chống phong kiến, chống thực dân hào hùng của người dân Bình Định. Nghề biển dưới thời phong kiến vốn không phát triển. Tuy nhiên các bến biển, bến sông vốn là tụ điểm buôn bán trao đổi hàng hóa và giao thông cũng được nhắc đến nhiều. Nhiều nhất là Gò Bồi và Giã (Quy Nhơn ngày nay). Các địa danh gắn với các phương diện sinh hoạt này này ngoài chủ đề ca ngợi, tự hào về truyền thống địa phương còn được sử dụng để bày tỏ tình yêu và khát vọng hạnh phúc, thủy chung.                                                                            
Chú thích:
(1). Đào Văn A, Cao Văn Chư, Văn học dân gian Nghĩa Bình, tập 1 Sở Văn hóa và Thông tin Nghĩa Bình; 1986
(2). Nguyễn Xuân Kính, Thi pháp ca dao, NXB khoa học xã hội, H, 1992, trang 102
(3). Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Định, Địa chí Bình Định, tập 1 (Thiên nhiên - Dân cư - Hành chính); Quy Nhơn, 2005, trang 268.

Đinh Hà Triều 

Theo https://www.maxreading.com/