Ngày xuân vọng tiếng chiêng cồng
Khi lúa đã
vào kho, gió cuốn ào ào trên các triền đồi, những cánh rừng cứ xanh biếc lên,
cũng là khi mùa xuân về, làng Kon Kơ La (xã Đăk Psi, huyện Đăk Hà) lại nao nức
nhịp chiêng ngân. Lúc réo rắt, thủ thỉ như lời tâm tình, lúc sôi nổi, náo nức,
tiếng chiêng như mời gọi, giục giã bước chân khách chơi xuân tìm đến.
1. Đúng đêm mùng 1 Tết Mậu Tuất
2018, tôi cùng Chủ tịch UBND xã Đăk Psi Nguyễn Phúc Đoan ngồi bên bếp lửa giữa
nhà rông làng Kon Kơ La thả hồn theo tiếng chiêng của già A Plung thánh thót,
ngân vang và trong trẻo lạ lùng. Ánh lửa hồng bập bùng soi bóng người chập chờn
trên vách. Đêm xuân như ngừng lại.
Gió xuân không ngừng thổi về từ phía cánh rừng cao su, dịu dàng, mơn man. Già A
Plung ôm chiếc chiêng cũng cũ kỹ, già nua như mình vào ngực. Nhìn mái tóc bạc
rung rung, khuôn mặt như tạc bằng đá đang đắm chìm vào ký ức, tôi nhận ra, chỉ
khi ở bên chiêng mới lộ ra hết nét tài hoa vốn có của người đàn ông Xơ Đăng.
Lúc này, trước mắt tôi, ông già hơn 70 tuổi thoắt trở lại thời tráng niên
kiêu hãnh nơi núi rừng Đăk Psi. Ông dùng bàn tay thô ráp đấm nhẹ vào lòng
chiêng. Kỳ lạ thay, dường như giữa ông và hồn chiêng có sợi dây gắn kết vô
hình, chỉ chờ ông chạm vào là thức tỉnh, tiếng chiêng bật lên, lúc nỉ non, khi
du dương, lúc trầm buồn, khi réo rắt dội vào vách nhà rông, quẩn quanh những
mái nhà ám khói, ngược về phía đại ngàn.
Nhịp chiêng ngày xuân. Ảnh: Thế Binh
Tiếng của già A Plung thoảng trong tiếng gió lùa qua vách nứa: Từ bao đời nay, cồng chiêng đã gắn liền với đời sống của dân làng, từ lúc đứa bé sinh ra được chào đón bởi tiếng chiêng vui mừng, náo nức; đến khi lớn lên, dựng vợ gả chồng, tiếng chiêng thủ thỉ nhắc nhở đôi trai gái yêu thương bền chặt, thuỷ chung; rồi khi trở về với cỏ cây, đất, nước lại được tiễn biệt bằng nhịp chiêng chậm rãi, nỉ non.
Như bao chàng trai Xơ Đăng khác, với già A Plung, tiếng
chiêng đã ngấm vào máu thịt từ ngày còn thơ bé. Ngày ấy đàn ông, con trai trong
làng đều biết đánh chiêng, giống như đàn bà, con gái phải biết đi xoang.
Đêm đêm, dưới mái nhà rông, người già nhiệt tình chỉ dạy, người
trẻ hăng say học tập những bài chiêng, như Mừng nhà rông, Mừng lúa mới, Mừng cưới...
Học chiêng khó lắm, bởi không có bài bản cụ thể, ký âm đàng hoàng, mà phải nghe
bằng tai, nắn từng nhịp.
Chiêng cũng có hồn, khi ta vui, chiêng rộn rã, âm vang; khi
ta buồn, chiêng nỉ non, an ủi; khi ta mệt, chiêng tha thiết, vuốt ve. Nên học
chiêng là phải học bằng tim mình, phải nối được với hồn chiêng, nếu không, cũng
chỉ là gõ chiêng mà thôi.
Cuộc sống thay đổi nhiều theo thời gian, nhưng trong tâm thức,
trong dòng máu của mỗi người đàn ông Xơ Đăng nói riêng và các dân tộc Tây
Nguyên nói chung vẫn có sợi dây vô hình gắn kết với hồn chiêng, chỉ cần có người
chạm vào, là nó sẽ thức tỉnh và ngân nga.
Trước đây, cũng như bao làng Xơ Đăng khác, dân làng Kon Kơ La
không ăn Tết Nguyên đán, cồng chiêng chỉ sử dụng trong mùa “ăn năm uống tháng”,
trong những lễ trọng của đời người hay khi mừng lúa mới, cúng máng nước. Rồi cuộc
sống ngày một ấm no, trong dòng chảy cởi mở và hòa nhập của văn hóa, dần dần
người Xơ Đăng cũng ăn Tết Nguyên đán. Bắt nhịp với sự đổi thay ấy, làng Kon Kơ
La đón Tết cổ truyền trong niềm vui.
Từ trước Tết, nhà nào cũng chuẩn bị vài ba ghè rượu, mua bánh
mứt, chung nhau mổ heo, bắt cá suối để tiếp khách. Trong 3 ngày Tết, dân làng đến
thăm nhà nhau, đi thăm các gia đình bạn bè, anh em ở làng khác, cùng nhau cầu
chúc một năm mới tốt lành... Đến ngày mùng 4 Tết là chuyện vui chơi, ăn uống sẽ
dừng lại, làng tổ chức ra quân đầu năm, lấy khí thế cho một năm mới.
Nhưng buồn một nỗi, ngày Tết cổ truyền lại vắng tiếng chiêng cồng. Bà con đã ăn
Tết, nhưng chiêng thì vẫn chưa ngân lên, vì theo phong tục ngàn đời nay, chiêng
chỉ dành cho lễ hội. Với người già, những ngày xuân tươi đẹp vẫn còn thiếu đi hồn
cốt của nó, ấy là chiêng.
Những đêm xuân, ngồi bên bếp lửa, già A Plung cứ mơ màng nghĩ đến một ngày, ông
dẫn đội chiêng của làng đi đến từng nhà, tấu lên những âm thanh của núi rừng mừng
xuân mới, chúc chủ nhà luôn mạnh khỏe, may mắn, trâu bò, heo gà đầy chuồng;
trên ruộng, trên rẫy, cây lúa trĩu bông, cây bắp chắc hạt, chim rừng không phá
phách.
Càng nóng ruột hơn, khi đám thanh niên qua vùng Đăk Hà (Tu Mơ Rông) hay Đăk Kôi
(Kon Rẫy), gần hơn là Ngọc Réo, Đăk Hring cùng huyện chơi tết về đều kể chuyện
bà con ở nơi ấy đều đã tấu chiêng trong ngày tết, vui lắm.
Vì vậy, đúng đêm mùng 1 Tết Mậu Tuất, khi nghe Chủ tịch xã Nguyễn Phúc Đoan đề
nghị, già A Plung rất sẵn lòng đem chiêng ra chơi một bài.
Trong đêm xuân nồng nàn ấy, một thanh âm đặc biệt cất lên từ nhà rông, gọi những
đôi mắt tìm kiếm, kéo những đôi chân bước ra khỏi nhà. Đó là tiếng chiêng âm
vang hồn đất mẹ, vía trời cha; là tiếng chiêng mang hồn núi, hồn sông, hồn suối,
hồn rừng, mang hơi thở của làng.
2. Năm nay, khi mà Tết đã cận kề, tôi bỗng nhận được điện thoại của già A
Plung mời về làng chơi.
Từ xa, tiếng chiêng ngân vang náo nức dẫn lối cho tôi đến thẳng nhà rông của
làng. Điều bất ngờ đầu tiên là nhà rông cũ kỹ, xập xệ năm nào đã được cất mới,
cao lớn, đẹp đẽ. “Bà con làm cả tháng trời đấy, chưa kể chuẩn bị nguyên vật liệu
suốt năm ròng, sàn không còn lót bằng tre nứa nữa mà lót ván chắc chắn và đẹp.
Dân làng rất tự hào vì nhà rông được làm theo đúng truyền thống của dân tộc
mình”- già A Plung nói khi đón tôi.
Bất ngờ tiếp theo là trên khoảng sân rộng, dân làng vây kín, say sưa dõi theo đội
chiêng của làng đang trình diễn một cách hứng khởi bài chiêng Ăn tết ở làng.
Trên sàn nhà rông, rượu ghè xếp thành hàng, đã mở nắp, thơm ngào ngạt. Dưới ánh
nắng chiều, núi rừng rộn rã bởi nhịp chiêng khiến lòng người mê say.
“Tinh tinh tang… tinh tinh tang…”. Nhịp chiêng lúc réo rắt mơ màng, khi bổng trầm
hối hả. Thỉnh thoảng tiếng vỗ tay lại rộ lên khi những chàng trai đồng loạt giơ
chiêng lên cao, 2 chân nhún nhảy, rồi quay vòng điệu nghệ.
Phải tập gấp rút lên thôi, vì giáp Tết, đội chiêng của làng còn phải tham gia
Ngày hội chiêng xoang do xã tổ chức nữa, già A Plung à. Có tiếng ai đó giục
giã. Già A Plung hấp háy con mắt, nói to: Cũng thành thạo rồi đấy.
Cứ có tiếng
cồng, tiếng chiêng
vang lên là sẽ có xoang. Ảnh: XB
Để đội chiêng của làng có thể chơi thành thạo bài chiêng Ăn tết ở làng này, suốt cả tháng qua, cứ chiều chiều, khi ông mặt trời mệt mỏi ghé xuống đỉnh núi, chuẩn bị nghỉ ngơi, thì già A Plung lại tập hợp những ai mê chiêng trong làng, không kể già trẻ, tới nhà rông để tập.
“Tinh tinh tang... tinh tinh tang...”, chuỗi âm thanh
hòa quyện, nối tiếp nhau, đan xen trầm bổng của bài chiêng Ăn tết ở làng vừa dứt,
già A Plung cũng bứt ra khỏi giai điệu rộn rã. Già phấn khởi rủ rỉ: Tiếng
chiêng âm vang hồn đất mẹ, vía trời cha; tiếng chiêng mang hồn núi, hồn sông, hồn
suối, hồn rừng, mang hơi thở của làng. Vì thế mà người Xơ Đăng nói “chiêng giữ
hồn người, người giữ hồn chiêng”.
Điều mà già A Plung vui nhất là Tết này, cồng chiêng đã vang
vọng núi rừng, xua đi những rủi ro trong cuộc sống, rước về cho dân làng những
điều tốt lành trong năm. Đây cũng là dịp bà con cảm tạ thần sông, thần núi đã
phù trợ cho một năm làm ăn mạnh cái tay, no cái bụng, buôn làng bình yên.
Vậy là đã thỏa tâm nguyện rồi. Nếu trong ngày Tết, ngày lễ mà
không có cồng chiêng thì dù có ăn nhiều heo, ăn nhiều bò thì cũng giảm vui đi
nhiều- người già trong làng bảo nhau như vậy.
Không riêng gì làng Kon Kơ La, vào những ngày xuân này, núi rừng
Đăk Psi âm vang giai điệu cồng chiêng, từ Kon Pao Kram, Linh La, Kon Đú, Long
Đuân bên này cho đến Kon Rơ Wang, Kon Pao bên kia sông. Theo Chủ tịch xã Nguyễn
Phúc Đoan, đến nay 100% số làng trong xã đều đã có đủ cồng chiêng, có đội
chiêng xoang.
trong tiếng cồng chiêng ngân vang. Ảnh: XB
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét