Cái thế lực của nhà văn hào
Bài viết của Phan Khôi vào dịp 100 năm sinh Lev
Tolstoy giới thiệu dưới đây, có lẽ là bài viết vào loại sớm nhất của nhà văn Việt
Nam về đại văn hào Nga. Đọc lại bài này và suy ngẫm, ta sẽ thấy không ngẫu
nhiên việc tác giả bài này nhấn vào đề tài "thế lực" tức là
"sức mạnh" của ngòi bút nhà văn, bởi, vào chính những năm 1920-30
này, các học-giả-văn-nhân Việt Nam đang tràn đầy tự tin để trang bị mới cho dân
mình một vốn tri thức mới của thế giới hiện đại, thúc đẩy dân mình thoát ra khỏi
đêm trường trung cổ Đông phương để hội nhập với những bộ phận tiên tiến hơn
trong nhân loại. Đối với họ, L. Tolstoi là một tín hiệu đầy khích lệ về vai trò
và trách nhiệm kẻ sĩ trước dân tộc mình. Rất có thể chính vì vậy mà ý tưởng của
bài viết cách nay trên 80 năm vẫn chưa hề cũ.
Xin giới thiệu cùng bạn đọc.
Lại Nguyên Ân
Một vị hoàng đế hay là một chánh phủ có thế lực lớn đã đành,
một nhà văn hào đứng bực (*) thì lại cũng có thế lực đối ngang với cái thế lực
trên kia. Mà một đôi khi hai đàng gặp nhau, cái thế lực của hoàng đế hay của
chánh phủ lại phải chịu sút cái thế lực của nhà văn hào, sự đó không phải là sự
xưa nay chưa hề thấy.
Nếu vậy thì cái câu "Một mảnh giấy hơn mười vạn
binh" chẳng phải là câu nói ngoa; mà chị em bạn gái ta nghĩ rằng: "Chẳng
ham ruộng cả ao liền, ham vì cái bút cái nghiên anh đồ" cũng không phải
là nghĩ bậy.
Nói thật không phải bỡn: cái ngọn bút của nhà văn hào đứng bực
có thể chấp cả muôn binh ngàn tướng, tàu đồng súng sắt, lại chấp cả những thứ
pháp luật nặng nề kia đặt ra để mà áp chế thiên hạ nữa.
Trong bao nhiêu vị văn hào trong thế giới, ta hẳn kể ra đây một
vị ở nước Nga, là ông Tolstoy, mà ta quen đọc theo chữ Tàu là
"Thác-nhĩ-tư-thái".
Ông Tolstoy sanh năm 1828, mất năm 1910, là một nhà văn học
có tiếng nhứt ở nước Nga. Thuở nhỏ ông đi học trường đại học Kazan, rồi có đi
lính một độ, sau về ở ẩn tại làng kia gần thành Moscou, chăm một việc học hành
và làm sách rất nhiều. Ông nổi tiếng về thi ca và tiểu thuyết, mỗi lần bài của
ông ra, người ta hay tranh nhau mà đọc. Ông chủ trương cái thuyết xã hội cải
lương và tôn giáo thần bí, cố đem những cái lẽ tự do, bình đẳng mà rót vào
trong đám óc bình dân. Ông lại là một nhà thực hành cái chủ nghĩa xã hội, ở nhà
tranh vách đất, làm ruộng lấy mà ăn. Những sách của ông không hề giữ bản quyền,
nói rằng: ấy là một vật chung của thế gian, mình không thể đem làm của riêng
mình được.
Ông Tolstoy cũng phản đối nhà vua, phản đối nhà tư bổn, vì cớ
ấy đã có hai lần bị chánh phủ bắt, song xét ra ông chỉ nói mà thôi, chớ không
có làm việc gì phạm tội cả, nên được thả về... (**)
Sách vở của ông Tolstoy có nhiều chỗ nói bạo lắm, thử dịch sơ
ra đây một đoạn mà nghe. Trong một cuốn sách kia, ông có tỏ ý mình về sự bỏ
kinh đô về ở nhà quê mà rằng:
"Các chỗ đô hội lớn trong thế giới như Ba-lê, Luân-đôn
phồn thạnh đến nỗi nào, chẳng cần phải nói. Tức như hai kinh đô cũ và mới
(Moscou và Pétrograd) của nước Nga gần đây cũng đã thấy phát đạt mỗi ngày một
hơn. Những lâu đài cung điện của nhà vua nguy nga đồ sộ là dường nào, gấm mây
trăm thức, rực rỡ vàng son, đem cung thất của đế vương đời xưa mà sánh nhau, thật
không thấm vào đâu cả. Người ta đến chơi đấy ai chẳng ngước mặt khen thầm, cho
rằng nước Nga là nước lớn, xem đây đủ biết dân tộc Tư-lạp-phu (Slave) là hùng
cường? Nào ngờ đâu! đó chỉ là cái bề ngoài mà thôi; còn nhân dân trong cả nước,
chẳng biết bao nhiêu người khổ não phiền hà dưới cái oai chuyên chế, hằng ngày
đổ mồ hôi, toát nước mắt lo mà cuốc bẫm cày sâu, có khi cả năm không hề được
nghỉ, nhưng mà nào có ai biết tới! Ôi! những sự trang hoàng rực rỡ ở chốn kinh
đô nầy có phải là bởi mồ hôi nước mắt ấy mà làm nên chăng? Làm sao kẻ ở dưng
thì ngồi đó mà ăn chơi, còn kẻ khó nhọc lại không được hưởng? Trời sanh người
ta ra, ai cũng như nấy, có ai lại hơn kém gì ai? Kẻ có quyền lực kia chẳng phải
có ba đầu sáu tay hay là có phép lạ chước mầu gì, chỉ nhờ cái sức mạnh hơn người,
rồi đang tay mà cướp bóc. Chúng lại dám khoát lên rằng: "Hỡi bay là lũ dân
hèn, phải ra sức làm lụng để cung phụng chúng ta là con cưng của Trời
đây!" Vậy ra đầy tớ trở khinh thầy, kẻ trộm trở ăn hiếp gia chủ, thì ai mà
chẳng căm tức được?
Mà hay! Cái chốn tòa ngang dãy dọc, võng lọng nghinh ngang là
chốn kinh đô này, mà té ra là chỗ ổ ăn trộm đây! Chúng nó tụ họp trăm ngàn lu
la, rồi bợ đỡ một vài thằng đại ác lên làm lớn, mài nanh rỉa vuốt, hút máu gặm
xương, thì loài người còn có mấy nỗi mà chẳng tiêu mòn?...(**)
Cho nên người ta thường nói kinh sư là nơi "thủ thiện",
mà ta thì bảo kinh sư là nơi "thủ ác". Bởi vậy ta chán không muốn ở
đó nữa, mà về ở nơi thôn quê nầy để lánh chốn bụi hồng mà giữ lấy tấm thân sạch
sẽ. May ra có ngày trời kia ngó lại, một trận gió đông quét sạch cái chỗ trần
hiêu ô uế ấy, há chẳng sướng lắm thay!"
Một đoạn dịch đó, xin độc giả đừng kể văn chương, chỉ xem sơ
qua cho biết cái tư tưởng của ông Tolstoy là thế nào.
Ông Tolstoy đã đem cái tư tưởng cách mạng sú (***) vào thơ
văn mà sún (***) cho quốc dân nước Nga, nhứt là đám học sanh, làm cho hết thảy
đều nẩy ra cái mầm cách mạng. Bấy giờ những tay thủ cựu trong Giáo hội thấy thế
thì cho ông Tolstoy là bậy mà bỏ ông ra ngoài giáo hội. Những học sanh ở kinh
đô nước Nga có đến vài ba vạn người, bình nhựt họ đã đọc sách của ông và kính
phục ông lắm, gặp việc nầy, tài nào chịu được, họ bèn đứng phắt cả dậy, gây ra
việc rất to, để cho chúng ta nhơn đó thấy cái thế lực của nhà văn hào.
Việc này chẳng xưa mấy, mới xảy ra cách 27 năm nay, nghĩa là
vào năm 1901.
Bấy giờ mấy vạn học sanh đứng ra kêu oan cho ông Tolstoy mà
kiện đến hoàng đế nước Nga. Hoàng đế không cho việc học sanh làm đó là phải,
thì hạ lịnh cấm không cho ồn. Bọn học sanh tính bề không thể lấy lý sự mà nói
được, ngày 17 tháng 3 năm ấy bèn nổi lên, quân cách mạng cờ xí toàn dùng sắc đỏ
cả để chỉ nghĩa rằng phải đổ máu. Họ phát hành ra một bài hịch rất dài, kể tội
ác của chánh phủ và nói quyết rằng bọn học sanh phải liều mình đổ máu để trừ khử
hoàng tộc đi và lấy lại quyền tự do. Liền ngày đó, quân chánh phủ và quân học
sanh hai bên giao chiến cùng nhau. Rút lại, bên học sanh vì ít người và không đủ
khí giới thì phải thua to, chết mất hơn một ngàn người; còn bên chánh phủ cũng
bị chết tròm trèm số ấy, hội hồng thập tự phải đem lính ra cứu, như khi hai cường
quốc đánh nhau vậy.
Học sanh quân dẫu bị thua song cũng còn thâu góp nhau lại,
tính bề quyết chiến với chánh phủ trận nữa. Họ trốn dấu khắp mọi nơi, chánh phủ
không thể bắt giết hết cả được, thành ra việc càng thêm khó xong. Ngày 22 ông hội
trưởng của giáo hội bị học sanh ném trái phá mà chết, lại các quan thượng thơ đều
có được thơ hăm dọa của bọn học sanh, tức chẳng đã vua Ni-cô-la II bèn mở cuộc
hội nghị trong cung, rồi xóa cái nghị bỏ ông Tolstoy ra ngoài giáo hội đi, lại
cho học sanh khỏi đi lính và thay đổi chế độ trường đại học. Khi ấy học sanh
quân mới chịu tan. Tuy vậy, kinh đô Pétrograd cũng đã rối loạn một tuần lễ.
Trong một tuần lễ đó ông Tolstoy vẫn ngồi yên ở nhà, trong tay ông cũng chỉ có
một ngòi bút.
Cuộc chiến tranh đó ban đầu thì bên chánh phủ được thắng mà
bên học sanh bị hại, song rốt lại thì bên học sanh lại được thắng vì bên kia
sau phải kiếm cách mà cầu hòa. Nói cho đến cùng thì sự thắng trận không phải của
mấy vạn học sanh nước Nga mà là của ông Tolstoy, của ngòi bút ông Tolstoy.
Bên quân học sanh không có đủ binh lính súng đạn mà cũng thắng
được bên quân chánh phủ có nhiều binh lính súng đạn. Còn ông Tolstoy không hề
có một chút binh lính súng đạn gì hết, song cũng thắng được, ấy là nhờ ông có
cái ngòi bút.
Sau đó không đầy 20 năm, ngôi vua nước Nga đổ, vua Ni-cô-la bị
giết, nước Nga trở nên nước dân chủ, rồi lại trở nên nước cộng sản, người ta
cho rằng ấy là nhờ thế lực của quân cách mạng bấy giờ và thế lực của bọn
Lý-Ninh; nhưng lại có người nói rằng ấy là nhờ thế lực của ông Tolstoy, nhờ
ngòi bút của ông Tolstoy vậy.
C.D. ****
Đông Pháp thời báo, Sài Gòn, s.727 (5.6.1928)
CHÚ THÍCH
* đứng bực: đấng bậc;
** các chỗ này ở báo gốc chấm lửng 3 dòng, có thể bị kiểm duyệt
bỏ hoặc toà soạn bỏ;
*** sú: trộn; sún: mớm
(theo Từ điển phương ngữ Nam Bộ, sđd.)
**** C.D. (viết tắt của Chương Dân): bút danh Phan Khôi ký
trong tất cả các bài của ông đăng ‘Đông Pháp thời báo’ năm 1928.
Bài này đã in trong: Phan Khôi, Tác phẩm đăng báo
1928/ Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn/ Đà Nẵng: Nxb. Đà Nẵng,
2003, tr. 127-131
18/11/2010Phan KhôiTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét