Đọc "Tiểu luận" của Lê Đạt
Lê Đạt (1) có hai tập tiểu luận, đoản ngôn (Theo Lê
Đạt, “Đoản ngôn” là một hình thức suy nghĩ ngắn gọn về nghệ thuật và cách ứng xử
trong cuộc đời. Thể thơ đoản ngôn này thoải mái hơn thể thơ hai-kâu vì nó viết
theo kiểu thơ văn xuôi) được xuất bản liên tục trong hai năm liền là Đối
thoại với đời và thơ (NXB Trẻ, 2008) và Đường Chữ (NXB Hội Nhà
Văn, 2009; 644 trang).
Hơn hai tháng sau khi qua đời, bạn bè Lê Đạt đã tập hợp những
bài viết, phát biểu của ông về thơ và về chuyện đời, chuyện người trên các tờ
báo lớn trong nước, in trong tập sách Đối thoại với đời và thơ. Cuốn
sách gồm 5 chương: Dân chủ và vốn xã hội; Về văn hóa và tính cách Việt;
Khoa học và nghệ thuật, Nghĩ về thơ và cuối cùng là Đoản ngôn. Trong
phần phụ lục của sách, độc giả có thể tiếp cận những bài viết xúc động của bạn
văn, thơ dành cho ông, trong đó có cả bức thư cảm động cô con gái Đào Phương
Liên gửi cho bố mình trước khi tiễn ông đến nơi an nghỉ cuối cùng. Phần phụ lục
còn cung cấp nhiều hình ảnh của Lê Đạt và bạn bè.
Sau “Đối thoại với đời và thơ”, “Đường chữ” (một sự
“tập hợp chữ” khá đồ sộ: 650 trang in) là cuốn sách thứ hai của Lê Đạt được xuất
bản kể từ khi nhà thơ “phu chữ” qua đời. Đường Chữ của Lê Đạt gồm có
4 phần: Thơ, Di cảo, Đoản ngôn và Tiểu luận. Đọc Đường
chữ, ta thấy lịch sử một đời người giữa thăng trầm của dân tộc, và cuộc kiếm
tìm không mỏi của một “phu chữ” trong rừng chữ nghĩa.
Trong số những nhà thơ cùng thời, cùng nhóm “Nhân văn-Giai phẩm”,
Lê Đạt là một phong cách độc đáo, một “nhân - cách - thơ” rất… Lê Đạt, Một-Người-Thơ
“ngây ngô không biết lối về già”:
“Đời tốc hành
một ga xanh sót lại
Một góc tuổi mải tàu
thơ dại mãi
Tìm nhà quên mất số lớn khôn”.
Chính vì thế, Di sản văn chương của Lê Đạt để lại
không nhiều về số lượng nhưng có độ phong phú và sức nặng của trọng lượng nghệ
thuật bởi mỗi câu chữ của Lê Đạt, theo cách nói của Maia “được luyện từ ngàn tấn
quặng chữ”. Qua toàn bộ di sản của Lê Đạt, người ta có thể hình dung được chân
dung của một người lao động nghệ thuật đích thực: người “Phu chữ” không quản ngại
gian lao, vất vả trong việc luyện chữ, tìm chữ. Và đến những trang viết cuối
cùng của cuộc đời Lê Đạt, một phương diện khác, dẫu đã từng ẩn hiện trong những
sáng tạo nghệ thuật của ông, mới thực sự hiện hình rõ nét: chân dung Lê Đạt. Đó
là các bài tiểu luận như: Vân chữ, Thư Ép-phen, Lang thang trang lần quê
chữ tìm mình, Vốn chữ, Cầm tên em đi tìm …và đặc biệt là bài Đường chữ -
bài tiểu luận được lấy tên chung cho tập sách
Đường chữ.
Trước hết, xin nói về những bài viết của bạn bè về Lê Đạt. Phải
nói ngay rằng, với những người “ngây ngô” như Lê Đạt, nếu không có sự nhiệt
tình của bạn bè, Lê Đạt không thể đến được với bạn đọc như hôm nay: trước hết
là những bài giới thiệu Lê Đạt trên các báo chí (thường là Phỏng vấn, trò chuyện…)
và sau là thu gom bản thảo, bút tích của Lê Đạt để in thành sách…
Nhìn chung, những bài viết của bạn bè về Lê Đạt đều gặp nhau ở
nhận định: Lê Đạt đã vượt qua “đại nạn” NV-GP theo cách của riêng anh, để trở
nên một Lê Đạt như chúng ta biết, rất ít nói và rất khiêm nhường, rất súc tích
cả trong lối sống lẫn trong phát ngôn. Có được như vậy bởi Lê Đạt rất từng trải,
và theo Nguyên Ngọc (2) thì chỉ những người thật từng trải qua
trầm luân đắng cay lắm mới có được, thâm trầm và nhân hậu trong cuộc sống,
sâu sắc và uyên thâm trong tri thức, chín chắn mà mới mẻ, luôn mới mẻ và dồi
dào đến lạ trong sáng tạo. Như một Người Hiền. Nói Lê Đạt là Người Hiền thật
chính xác bởi Lê Đạt là người có ý thức sâu sắc, rõ rệt hơn cả về con đường
đi của mình, cũng là con đường đi của người trí thức, người nghệ sĩ chân chính
trong những điều kiện khắc nghiệt của chuyển động lịch sử và xã hội đầy éo le của
đất nước thời mình sống. Và Lê Đạt hiểu điều đó vừa bằng một tâm hồn
và một tài năng nghệ sĩ lớn, vừa bằng một tri thức lớn về văn hóa văn minh dân
tộc và nhân loại mà anh kiên trì chiếm lĩnh suốt đời. Ở xứ ta, việc vinh danh
ai đó là văn nghệ sĩ lớn thường là dành cho những văn nghệ sĩ đồng thời là quan
chức lớn cho nên Lê Đạt được đánh giá như vừa nói trên cũng không hề đơn giản,
cũng như tại sao chỉ sau khi chết thì những suy nghĩ, phát biểu của Lê Đạt về
cuộc đời nói chung và văn thơ nói riêng - gọi là “Tiểu luận”, “Đoản ngôn” - mới
được xuất bản đàng hoàng!...Dù sao thì bây giờ bạn đọc đã có trước mặt hai tập
Tiểu luận, Đoản ngôn của Lê Đạt là Đối thoại với đời và thơ và Đường
Chữ, chúng ta sẽ biết được nhà thơ đã nghĩ gì về cuộc đời, về văn thơ và sẽ
phần nào “Giải mã” tập thơ Bóng chữ (1994)…
Thông thường, nói đến sách “Tiểu luận” là phần đông ngần ngại.
Song, với Tiểu luận và Đoản ngôn của Lê Đạt, tôi nghĩ rằng người đọc sẽ nhanh
chóng bị cuốn hút bởi đó là những suy nghĩ, chiêm nghiệm qua hơn nửa thế kỷ của
cả một đời người, đời thơ của một con người đặc biệt Lê Đạt. Đặc biệt vì Lê Đạt
là một trong những nhân vật trung tâm của vụ án Nhân văn-Giai phẩm - vụ kỳ án lớn
nhất trong lịch sử văn học Việt Nam. Đặc biệt vì Lê Đạt đã “rũ bùn đứng dậy
sáng lòa”, đã vượt qua đủ “99 kiếp nạn” để thành đắc đạo!
Những người bạn gần gũi Lê Đạt đều thấy ông luôn sống với
cái tâm đắc đạo: nhà thơ Lê Đạt luôn giữ một tâm thế rất hồ hởi, dễ gần.
Người ta cứ nghĩ, sau khi bị đày ải trong “bể khổ” của cuộc đời, Lê Đạt sẽ
“thân tàn ma dại”, sẽ sống u uất…nhưng ông thường nói với người tới thăm ông:
“Có người cứ bịa ra tâm trạng của tôi, chứ bản thân tôi không có thời gian
ngoái nhìn quá khứ. Không nên quá quan trọng cuộc đời, vì khi ta quan trọng cuộc
đời tức là ta tự đánh giá mình cao quá đó thôi! Bình thường tâm là đắc đạo!”. Với
cái tâm đắc đạo ấy, ông trút lòng mình vào “kỳ trận chữ”. Suốt mấy mươi năm
qua, Lê Đạt chưa bao giờ ngừng sáng tác, ngừng suy nghĩ. Lê Đạt thường nói với
bạn bè, khi viết, ông luôn tràn đầy hy vọng và độ lượng, bao dung. Mỗi ngày ông
say sưa viết 2-3 tiếng, kể cả khi đã qua tuổi “xưa nay hiếm” 70 rồi tới tuổi
80. Chính vì thế mà Hoàng Hưng gọi Lê Đạt là “Người lạc quan
ngoan cố” (3). Từ “ngoan cố” ở Lê Đạt là do những người “chống NV-GP” đặt
cho (“tên Nhân văn ngoan cố”), nay đặt cạnh từ “Lạc quan” thì quả là “rất Lê Đạt”
bởi dường như chỉ có Lê Đạt mới luôn Lạc quan, Lạc quan dài dài như thế! Chính
sự Lạc quan đã tạo nên phong cách hóm hỉnh mà sâu sắc ở những suy nghĩ của Lê Đạt.
Chẳng hạn như khi ông nói “Văn hóa là bình tĩnh”, và khi ông lại nói “trong mọi
thứ phải vội thì không nên vội khi làm chữ và khi tự tử” thì ý tưởng trở nên
thú vị rất nhiều. Mặc dù Lê Đạt đã có một chiếc máy vi tính rất
high-tech, nhưng trên bàn phím vẫn có những tờ giấy viết tay, ông đã giải
thích: “… à, đấy là những tờ nháp Đoản khúc. Đoản khúc là những suy nghĩ về nghệ
thuật, về sự đời. Suy nghĩ thì phải từ tốn chứ, vội gì đâu mà phải gõ tanh
tách. Đấy, người ta cứ nhầm hiện đại với vội vàng, chụp giật. Phải có thì giờ để
suy nghĩ, trừ khi không chịu nghĩ. Sợ nhất là chủ trương chạy đua theo các dịp
kỷ niệm. Ngay kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long cũng thế. Tại sao ta cứ bịa ra các
thứ nhân dịp ấy để tự trói buộc mình? Đã từng có vụ một nhà hát đổ sập ngay
trong ngày khai mạc nhân dịp… rồi mà không sợ hay sao?”.
Chính vì có sự “bình tĩnh” đó mà những nhận định của Lê Đạt về
Thơ không hề cực đoan hoặc cảm tính như bao nhiêu người khác và có phong cách
“rất Lê Đạt”: “Theo tôi, Trần Dần là trưởng môn phái của thơ cách tân thế hệ
chúng tôi, nên anh ấy rất quyết liệt, bận tâm với việc đổi mới thơ. Nhưng cái
nhược điểm của anh là hơi cứng nhắc, hơi ý chí chủ nghĩa. Tôi vẫn coi thơ Trần
Dần là một bản giao hưởng của lý trí. Còn Hoàng Cầm thì anh ấy không bận tâm về
đổi mới, cách tân thi ca nhưng giời cho anh ấy thơ và tập Kinh Bắc là một tập
thơ rất hay và có nhiều cái mới… Thế hệ trẻ rất được nhưng chưa nên nói nhiều về
nó, họ là tương lai của thi ca Việt Nam nhưng họ cần phải thấy được trách nhiệm
lớn lao và phải lao động thật sự nghiêm túc hơn nữa, học nhiều hơn nữa. Cái
quan trọng là họ khác Thơ mới tiền chiến. Phần sôi nổi của thơ trẻ cũng quan trọng,
nhưng phần lắng sâu mới là điều cốt lõi và phần lắng sâu trong thơ trẻ hơi ít
trong khi phần sôi nổi thì hơi nhiều. Với các nhà thơ trẻ, cái khẳng định mình
là quan trọng, nhưng cái suy nghĩ về bản thân mình cũng rất quan trọng. Các nhà
thơ trẻ để tránh khỏi nhạt nhẽo, sáo mòn thì không nên đến cửa hàng đặc sản gọi
cho mình một món bi kịch và không nên tự bịa ra bi kịch để tập dượt vì bi kịch
chẳng phải ở đâu xa mà ở ngay trước mặt khi bạn chọn nghiệp làm thơ, thơ là một
lạng cảm hứng cộng với một tạ mồ hôi” (4).
Trong bài viết Chất vàng mười Lê Đạt của nhà Phê
bình văn học Chu Văn Sơn ngay sau khi cuốn “Đối thoại với đời và thơ” của
Lê Đạt ra mắt, nhà PBVH đã nhiệt tình khẳng định: “Là một cuốn tiểu luận, nhưng
lối tiểu luận khá đặc biệt. Ta hoàn toàn có thể nói đến một phong cách tiểu luận
Lê Đạt. Từ chối lối tiểu luận hàn lâm với những logic hình thức nặng nề, những
trích dẫn rườm rà, cũng không giống những lối tiểu luận nghệ sĩ thường gặp, vốn
ưa phóng túng đến độ la đà thừa thãi. Tiểu luận của ông là triết luận đầy chất
thơ. Mỗi câu đều có được sự cô đúc, súc tích của một đoản ngôn. Thậm chí, có thể
nói không ngoa rằng: tiểu luận Lê Đạt được dệt từ những đoản ngôn thông minh,
mà mỗi ý tứ đều muốn trở thành một châm ngôn, dù không định áp đặt cho người đọc
bất cứ lẽ gì gọi là tất định. Đây cũng là nét độc đáo của một phong cách viết
coi trọng nguyên lý đối thoại” (5).
Trong cuộc đời, ngoài cặm cụi, hì hục viết như một “Phu chữ”,
người bạn trung thành nhất của nhà thơ Lê Đạt là sách. Lê Đạt nói: “Lúc
khó khăn nhất, tôi đọc sách, tránh “nhàn cư vi bất thiện”. Khi đọc sách, tôi được
giao lưu với những bậc đại gia của văn hóa nhân loại, làm cho mình sang trọng
lên. Điều quan trọng là luôn sống bao dung và giữ gìn sự hài hước”. Có thể nói,
chính là Sách - Tri thức nhân loại đã luôn tiếp cho Lê Đạt
năng lượng sống. Chính vì thế, Lê Đạt luôn “Trẻ” và không ngưng nghỉ trong suy
tư. Khi đã vào tuổi 80, nhưng gặp ông lúc nào cũng rất trẻ trung. Cái bắt tay rất
chặt. Tiếng cười luôn nổ ran. Ông nói mọi chuyện, từ nghiêm túc đến đùa cợt đều
“nhẹ như không”. Chính vì thế mà Lê Đạt, con người rất thường lẩn khuất và
hết sức giản dị ấy lại là một cuốn tự điển sống hầu như bất tận. Cả về tri thức
đông tây kim cổ, lẫn trải nghiệm muôn mặt cuộc đời. “Có lẽ rồi chúng ta sẽ dần
dần nhận ra khoảng trống anh vừa để lại cho chúng ta hôm nay là một khoảng trống
chẳng biết bao giờ mới lấp được của một nhà hiền triết, người đã gian nan mà nhẹ
nhàng đi qua những tình thế chẳng hề đơn giản và dễ dàng của đất nước gần ngót
một thế kỷ qua” - cảm nghĩ đó của Nguyên Ngọc khi Lê Đạt “cưỡi hạc về Trời”
cũng là suy nghĩ của những người hâm mộ Lê Đạt. Nhìn chung, sau vụ “Nhân văn -
giai phẩm”, các “anh hùng, hảo hán” một thời đều gặp nhiều khó khăn
về sinh sống. Hoàng Cầm phải đi tô màu ảnh để sống, Trần Dần, Lê Đạt cặm cụi dịch
sách kiếm tiền. Nhưng Lê Đạt dễ thở hơn nhờ bà mẹ buôn bán nhỏ thỉnh thoảng cho
tiền. Chính vì thế, Lê Ðạt “trở lại tuổi ấu thơ” rất tự nhiên:
Tuổi lú lẫn ngược nhầm ga trẻ dại
Hay ngây ngô không biết lối về già
Thơ thẩn chữ ngã ba…
Có thể có người nghĩ rằng Lê Đạt giả ngây giả ngô để “qua mắt”
“Nhà chức trách”, riết như thế thành ra người ngây ngô thật? Cũng có thể là như
vậy phần nào, nhưng nghe cái cách xưng danh “kiêu hãnh ngầm” rất Lê Đạt thì ta
sẽ nghĩ khác:
Phó thường dân/ phố nhỏ vô danh/ vô
giai thoại/ Thành tích/ mấy trang giấy sờn/ mấy
câu thơ bụi/
núi Vô Sơn.
Hoặc: “Nhà thơ là người thiểu số vùng sâu
vùng xa của ngôn ngữ, suốt đời
chưa sõi tiếng phổ thông”.
Ta hãy đặt câu hỏi tại sao Lê Đạt lại “đầu tư” nhiều cho “Đoản ngôn”
trong khi người ta đa phần đều thích “ăn to, nói lớn” và viết lách thì phải “ra
tấm ra món”, thậm chí nhiều chương hồi, nhiều tập rất hoành tráng? Câu trả lời
có ngay sau khi cuốn “U75 Từ tình”, một tập thơ và đoản ngôn rất
ấn tượng của Lê Đạt vừa ra mắt: “Tôi tiếp tục làm một tập đoản ngôn.
Độ hai ba trăm trang gì đó. Già rồi nên có lẽ nên viết ngắn. Vả lại từ trẻ tôi
vốn là một nhà thơ nghèo nên hết sức tiết kiệm… Khẩu hiệu của tôi là: “Chữ
ngắn, tình dài, nghĩa nặng”, thơ không nên nói nhiều
quá!”. Trong bài tiểu luận Đường chữ, Lê Đạt lại nói về cái sự “tiết
kiệm chữ” này: “Lạm dụng những từ khoa trương rất không tốt cho sức khỏe ngôn
ngữ quốc gia và có nguy cơ cao dẫn đến nạn lạm phát. Trong quốc sách tiết kiệm
không nên quên tiết kiệm ngôn ngữ. Đừng sài ngôn ngữ như sài tiền
chùa”.
“Đoản ngôn” là một hình thức suy nghĩ ngắn gọn về nghệ thuật
và cách ứng xử trong cuộc đời của Lê Đạt. Và người đọc như được tiếp cận với một
nhà hiền triết sâu sắc mà hóm hỉnh bởi những đoản ngôn của Lê Đạt thường bất ngờ,
nhiều dư âm và đa nghĩa. Người đọc có thể tìm thấy những đồng cảm riêng, thú vị:
Người quân tử dùng mắt để nhìn
Kẻ tiểu nhân dùng mắt để nhòm
Kẻ thù của bình đẳng là chủ nghĩa bình quân
Điểm tham quan nóng nhất của lịch sử là Suối Giải Oan
Chữ không cấp sổ đỏ cho bất cứ nhà văn nào
Nhiệm vụ của thơ không phải sản xuất ra chân lý, mà những chất
cường cảm, những viagra phục tráng khả năng chân lý
Các triết gia cảnh báo nhiều
về nguy cơ tha hóa mà hơi ít
về nguy cơ đồng hóa, nó cũng là
một hình thức tha hóa
Người ta có một cái đầu để làm khác
chứ không phải làm theo. Bất hạnh là
người có cái đầu máy photocopy.
Trong một bài thơ cổ điển, nghĩa thường
đến đúng hẹn. Trong một bài thơ hiện đại
nghĩa thường đến trễ giờ.
Cho rằng ngôn ngữ có thể hoàn toàn
giải mã được là loại trừ nghĩa
(sens) hoặc rút gọn nó thành những
định nghĩa (signification).
Định nghĩa minh bạch và hữu hạn
Nghĩa mơ hồ và bất tận.
Nghĩa có những khoảng trắng không thể
lấp đầy dành cho cơ may.
Tôi trọng những nhà thơ sinh sự với
văn phạm để tạo ra sự sinh của ngôn ngữ.
Viết là phép đối xử với văn phạm
như một bạn chơi, chứ không phải như
một nhân viên trật tự thô lỗ.
Trăng Ba Vì sao đổi chữ thiên di
Người đẹp lẩn khe hai dòng chữ tối
Thủ thư mù
lần lẻ một lối mê
Người ta thường đánh giá cái mới, cái chưa biết
bằng những cái đã biết rồi. Đó là nguyên nhân
sinh ra tình trạng oái oăm: thằng chết cãi thằng
khiêng.
Người ta thường hiểu lầm rằng nghệ sĩ cách tân
chủ trương xóa bỏ mọi gò bó. Không. Anh ta chỉ
đòi xóa bỏ những gò bó lỗi thời và phi nhân tính
để tự giác đề ra cho mình những gò bó tự do hơn.
Không có gò bó thì cũng không có nghệ thuật.
(9) Xin xem thêm một số đoản ngôn của Lê Đạt ở cuối
bài.
Chập mạch chấn động tình quên tiểu sử
Lang thang trang lần quê chữ tìm mình…
Lê Đạt cho rằng, “Mỗi công dân có một dạng vân tay. Mỗi nhà
thơ thứ thiệt cũng có một dạng vân chữ. Không trộn lẫn” (Vân chữ). “Đã là
một nghề thì phải có kỷ luật lao động. Không nên thụ động thắp hương chờ mà phải
chủ động gọi hứng đến. Công việc này đòi hỏi một kỷ luật nghiệt ngã và gian khổ”
(Nghiệp thơ)… Đọc tiểu luận Đường chữ, có thể nhận ra, cuộc tìm “đường chữ”,
“vân chữ” của ông là cuộc tự nhận thức “trường kỳ và gian khổ” sau “đại nạn”
Nhân văn giai phẩm.
Những vấn đề thời cuộc được ông đề cập, nhiều suy tư trong các bối cảnh sáng tạo
như bản sắc dân tộc (không phải là tiền có sẵn trong kho lấy ra xài, mà càng hiện
đại thì càng nhận ra sự phong phú, đủ đầy), trí thức (là thái độ sống chứ không
phải học vị), hay bình luận về khung cảnh tự do sáng tạo (một nền văn hóa dân
chủ lành mạnh không nên gồm quá nhiều đường một chiều), tinh thần cách tân thơ
(không nên kỳ thị bất kỳ thể thơ nào), chế độ tự kiểm duyệt (lập ra hàng rào
“thuế quan” nghiêm ngặt của cái siêu ngã) và có thú vị khi ông “trả lời” cho việc
vì sao đến hơi thở cuối cùng vẫn không viết nổi hồi ký Nhân văn giai phẩm…
Cách nói của Lê Đạt, dù ở bất kỳ vấn đề nào, ta cũng thấy như một nghịch
lý: “Tuổi Cao Biền tim vị thành niên”. Đó không phải “cưa sừng làm nghé”.
Đó là sự nuôi dưỡng tâm hồn luôn tươi trẻ. Người trẻ, theo ông, là người
có ngôn ngữ mới, tức tư duy mới. Và, với nhà thơ, thì “cái trẻ, cái
già của nhà thơ quyết định không phải đo ở tuổi trời, mà ở nội lực chữ”. Tuy
nhiên, ta không khỏi ngậm ngùi cùng nhà thơ trước một quy luật tất yếu:
Hoa đào mải giục môi em thắm
Mặc hoa mơ xui trắng tóc anh già .
Đọc tiểu luận, đoản ngôn của Lê Đạt ta thấy cháy bỏng khát vọng
đổi mới thi ca, chứa chan một tình yêu với cuộc đời - mà người ta thường gọi là
tính nhân văn cao cả. Chính điều đó tạo nên độ lớn, tầm cao của Thi nhân. Có thể
bây giờ, cái chức danh “Phó thường dân”, cái vẻ ngoài “ngây ngô không biết lối
về già” đã khiến chúng ta chưa nhìn rõ tầm vóc thực sự của ông. Không biết ông
có phải chờ đợi “tam bách dư niên hậu”?
Từ lâu, người ta đã muốn tìm mối liên hệ tương đồng giữa Khoa
học xã hội và Khoa học tự nhiên. Sự xích lại gần nhau của các ngành khoa học
trên nhiều lĩnh vực đã hình thành một khoa học mới - khoa học liên ngành. Ở Việt
Nam, xu hướng này cũng được đặc biệt chú ý, song kết quả thì còn rất khiêm tốn… Nay đọc bài những tiểu luận của Lê Đạt như Thơ và Vật lý hiện đại, Lý
tính phê bình, Văn hóa đối thoại, Lời quê và Cái khác… thì tôi
thấy thật thích thú. Chùm bài tiểu luận này của Lê Đạt là sự tìm đến với những
công trình khoa học cơ bản thuộc những lĩnh vực “siêu khó” như vật lý lý thuyết
và các ngành khoa học hiện đại khác - mới thấy tính chất quảng bác của trí tuệ
Lê Đạt. Sự tiếp cận mới này của Lê Đạt, trước hết, như ông nói: “Cuốn sách (về
Enstein - Đ.N.T) đã dậy tôi rất nhiều về lý thuyết tương đối nhưng hơn thế nó
còn dậy tôi một bài học lớn lao vế cách sống và cách nghĩ của một người tìm
tòi” trong thời đại mới khi mà “… những câu nói "hội nhập",
"toàn cầu hóa" gần như đã trở thành lời nói cửa miệng của thế kỷ
XXI”. Song, khi Lê Đạt đi sâu vào những “Lý thuyết về những phôtông”, “Lý thuyết
xác suất”, rồi “Nguyên lý bất định”, “Vật lý lượng tử”, v.v… và rồi tìm “chứng cớ”
giống nhau với Thơ ca để đưa ra những kết luận như sau thì quả là vội vã:
“Lý thuyết về những phôtông đã khẳng định tầm quan trọng hàng
đầu của những cấu trúc gián đoạn thay thế những cấu trúc liên tục tăng chế ngự
khoa học cũng như thơ ca trong nhiều thế kỷ. Đã hết rồi thời đại của những chân
lý tuyệt đối. Ngay từ cuối thế kỷ XIX, một nhà triết học Đức với trực giác nhạy
bén của một nghệ sĩ thiên tài đã bận tâm đến nguy cơ con người có thể bị ngạt
thở vì chân lý. Ai cũng biết xác suất là trung tâm của vật lý lượng tử mà đã
nói đến xác suất không thể không đề cập đến ngẫu nhiên, đến may rủi nó cũng là
cơ sở của thơ hiện đại. Những nguyên lý bất định, nguyên lý bổ sung của vật lý
lượng tử đã giải phóng nhân loại khỏi lý thuyết nhân quả tất định từng nhắc
cũng như những quy luật nghiệt ngã nhiều khi bảo thủ của ngữ pháp”.
Sự nghiên cứu khoa học tự nhiên của Lê Đạt, như ông nói: “Tôi
cũng xin phép được cộng hưởng lời kêu gọi thiết tha của nhà bác học người Bỉ,
Prigogine cho một cuộc liên minh mới (nouvene alhance) giữa khoa học tự nhiên,
khoa học nhân văn, triết học, văn học nghệ thuật nhằm tạo nên "một cái
nghe mới thú vị" đối với cuộc sống muôn màu muôn vẻ” - là một thái độ văn
hóa đúng, một hành động khoa học đúng. Song, để có được “một cái nghe mới thú vị”
trong cuộc liên minh mới này thì không hề đơn giản. Có lẽ những ý tưởng của Lê
Đạt trong chuyện liên minh mới này có xu hướng “vĩ mô” như Lê Đạt đã khẳng định
một chân lý: “Nhà khoa học không có tưởng tượng chỉ là một công chức khoa học
thồ một khối kiến thức nặng nề trên lưng như “cái bướu của anh gù” (chữ của
Nietzsche). Nhà nghệ thuật thiếu lý tính chỉ là một nghệ sĩ thứ phẩm mắc bệnh
vĩ đại cũng cần chữa trị hoặc nên đổi nghề”. Nhìn chung, những bài tiểu luận của
Lê Đạt ở khu vực này đã giúp người đọc tiếp cận cái không khí của thời đại với
những “tiến bộ như vũ bão của khoa học tự nhiên” và ông muốn nhắn nhủ những người
làm ở khoa học nhân văn không thể cứ bảo thủ và giậm chân tại chỗ. Cách viết tiểu
luận của Lê Đạt khá uyển chuyển và cũng cô đọng, ngắn gọn gần như nguyên tắc viết
đoản ngôn, bất ngờ và lôi cuốn. Song, khi đi sâu tìm hiểu những vấn đề của khoa
học tự nhiên mà Lê Đạt đề cập thì có nhiều vấn đề dường như chưa ổn và tôi đã gặp
sự “trao đổi” của tác giả Đông La về bài viết Thơ và Vật lý hiện đại của
Lê Đạt. Vì thế, để hiểu đúng vấn đề, cách tốt nhất là ta hãy đọc lại
bài Thơ và Vật lý hiện đại của Lê Đạt và bài trao đổi của Đông La
(6).
Thơ và Vật lý hiện đại - Lê Đạt
Vào những năm 60 của thế kỷ trước, một sự kiện văn học đã đẩy tôi vào một tình
trạng hết sức trầm luân về vật chất cũng như tinh thần.
Như thói quen mỗi khi gặp vận hạn tôi thường tìm đến sách như
tìm đến những người bạn tử tế và trường kỳ tận tuỵ. Tôi nói khó với Hội Nhà văn
giới thiệu xin một thẻ đọc thư viện Khoa học tại phố Lý Thường Kiệt.
Đây là việc tối cần thiết trên hai phương diện: một là kiếm sống,
thư viện có nhiều tài liệu có thể dịch sinh nhai, hai là bổ sung vốn kiến thức
mà tôi cảm thấy còn nhẹ ký cũng như thiếu cập nhật vì đã gần hai chục năm do bận
kháng chiến và hoạn nạn tôi không có điều kiện trau dồi.
Từ khi cầm bút tôi đã quan niệm việc cách tân thơ Việt là mục
đích quan trọng nhất của đời mình lẽ dĩ nhiên có làm được hay không lại là một
chuyện khác). Một hôm một anh bạn trẻ (anh bạn trẻ thời đó hôm nay đã tóc bạc:
đó là nhà vật lý lý thuyết Đặng Mộng Lân) giới thiệu với tôi cuốn “Emstein: cuộc
đời, tư tưởng và lý thuyết” của Kouznetsov.
Lâu lắm tôi mới được đọc một cuốn sách khoa học viết hấp dẫn
đến thế. Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Cuốn sách đã dậy tôi rất nhiều về lý
thuyết tương đối nhưng hơn thế nó còn dậy tôi một bài học lớn lao về cách sống
và cách nghĩ của một người tìm tòi.
Khoa học thực nghiệm cổ điển đã đem lại cho nhân loại những
bước tiến lớn thoát khỏi những vũng lầy mê tín nhưng nó cũng có nhược điểm là dễ
khiến người ta quá chú trọng đến những hiện tượng tai nghe mắt thấy mà lơ là những
khía cạnh sâu xa và bí ẩn của tự nhiên mà chỉ tư duy mới nhìn thấy.
Vật lý hiện đại (và thơ hiện đại) khuyến khích những giả thuyết
thoạt nhìn như rồ dại nhưng có khả năng mở ra những khía cạnh kỳ bí của ngoại
giới (cũng như thiết kế những tập họp chữ mới vượt qua biên giới cảm nhận sang
những vùng tri nhận phức hợp và quyến rũ, chuyển sự chú tâm của người làm thơ
vào những tác hiệu (siguthants) đa nghĩa sống động hơn là vào những thụ hiệu
(siguihés) minh bạch nhưng cằn cỗi).
Lý thuyết về những phôtông đã khẳng định tầm quan trọng hàng
đầu của những cấu trúc gián đoạn thay thế những cấu trúc liên tục tăng chế ngự
khoa học cũng như thơ ca trong nhiều thế kỷ.
Đã hết rồi thời đại của những chân lý tuyệt đối. Ngay từ cuối
thế kỷ XIX, một nhà triết học Đức với trực giác nhạy bén của một nghệ sĩ thiên
tài đã bận tâm đến nguy cơ con người có thể bị ngạt thở vì chân lý.
Ai cũng biết xác suất là trung tâm của vật lý lượng tử mà đã
nói đến xác suất không thể không đề cập đến ngẫu nhiên, đến may rủi nó cũng là
cơ sở của thơ hiện đại.
Những nguyên lý bất định, nguyên lý bổ sung của vật lý lượng
tử đã giải phóng nhân loại khỏi lý thuyết nhân quả tất định từng nhắc cũng như
những quy luật nghiệt ngã nhiều khi bảo thủ của ngữ pháp.
Chúng đã đánh một đòn chí mạng vào lý thuyết chết người
"loại trừ vế thứ ba" của logic cổ điển từng gây thảm họa cho loài người
(mà không phải chỉ trong phạm vi tư tưởng). Không nên quên hệ quả cao điểm của
nó là định thức “Kẻ nào không đi với ta là chống lại ta". Các nhà vật lý
lượng tử đã góp phần thiết kế cho nhân loại một phạm trù mở, cái khác. Từ trước
đến nay tư duy cổ điển chỉ vận hành trên hai trục đúng sai giờ đây cái vạc hai
chân kia đã thêm một trụ mới, trụ thứ ba về cái khai thác góp phần tạo nên một
cách ứng xử mới, mở ra kỷ nguyên đối thoại thay thế cho thói quen độc thoại
chuyên chế và bạo lực.
Hesenberg và Bohr được nhân loại tôn vinh không phải đơn thuần
như những nhà vật lý kiệt xuất mà còn như những nhà tư tường dân chủ quan trọng
trong lịch sử.
Không nên quên rằng khái niệm “những trạng thái chung sống"
(états coexistants), hệ quả của nguyên lý bổ sung đã xuất hiện trên diễn đàn vật
lý rất lâu trước khi khái niệm "chung sống hòa bình" xuất hiện trên
diễn đàn chính trị thế giới.
Bài viết này của tôi không phải để nói về những vấn đề thuần
túy vật lý mà chủ yếu là để nói lên lòng biết ơn của một nhà thơ già với vật lý
hiện đại.
Tôi cũng xin phép được cộng hưởng lời kêu gọi thiết tha của
nhà bác học người Bỉ, Prigogine cho một cuộc liên minh mới (nouvene alhance) giữa
khoa học tự nhiên, khoa học nhân văn, triết học, văn học nghệ thuật nhằm tạo
nên "một cái nghe mới thú vị" đối với cuộc sống muôn màu muôn vẻ.
[Xin xem thêm bốn tiểu luận khác có liên quan của Lê Đạt (7)].
Còn đối với những người theo trường phái “Nghệ thuật thuần
túy”, “Nghệ thuật Tháp Ngà”… không liên can đến bất cứ cái gì thì hãy đọc bài tiểu
luận nói về mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật Người hàng xóm thân
thiết (8) của Lê Đạt.
Bài tiểu luận Đường chữ của Lê Đạt là “bài
đinh”, là “Át chủ bài” (Át cơ) trong tập Đường chữ của Lê Đạt. Trong
bài viết này, vừa có tính chất “tiểu sử” vừa có tính chất “tiểu luận”, lại có
đôi chút “Hồi ký” về cuộc đời “oan nghiệt”, cay đắng của Lê Đạt. Vì thế, bài tiểu
luận này vừa như là sự “Giải mã” tập thơ Bóng chữ (1994) xôn xao thi
đàn một dạo của Lê Đạt vừa cho ta thấy quá trình hình thành “quan điểm thẩm mỹ”
của nhà thơ. Vì thế, có thể nói, nếu không đọc Đường chữ thì không thể
hiểu Lê Đạt. Phần trích dẫn dưới đây chỉ giữ lại “tính tiểu luận” tức
những ý nói về quá trình hình thành “quan điểm thẩm mỹ” của Lê Đạt:
“… Ngay từ nhỏ tôi đã ôm ấp mộng cách tân thơ Việt - lẽ dĩ
nhiên lúc đó tôi không ý thức được rõ rệt nên cách tân như thế nào. Sau Cách mạng
tháng Tám, nhà thơ ảnh hưởng đến tôi nhiều nhất là nhà thơ Xô-viết Mayakovsky (*).
Tôi thích những hình ảnh quả đấm hết sức táo bạo cũng như những bài thơ quảng
trường mạnh mẽ tham gia trực tiếp vào quá trình thay đổi xã hội của
ông. Ảnh hưởng của Maya rất đậm nét trong những bài thơ tôi cho in trên Giai
phẩm mùa Xuân và báo Nhân Văn số một. Những hình ảnh sinh sự đã khiến tôi
ít nhiều được công nhận như một nhà thơ cách tân…
… Trong suốt hơn 30 năm đại hạn này, tôi có nhiều thời gian
suy nghĩ về thơ mình cũng như về thơ nói chung.
Tôi buồn rầu nhận ra rằng thơ tôi chưa có cách tân triệt để.
Về cấu trúc mà nói, nó vẫn chưa thoát khỏi thơ “Mới” những năm 1930. Tính cách
tân của nó chủ yếu chỉ là thay đổi dấu. Thiên hạ chủ yếu làm thơ ca ngợi (dấu cộng).
Tôi chủ yếu làm thơ phê phán (dấu trừ).
Thơ ca ngợi hay phê phán cũng đều trực tiếp bị thúc
đẩy bởi thời sự. Việc tôi bị án treo bút (không biết đến bao giờ, có thể đến suốt
đời) đã tách tôi ra khỏi sức ép của xuất bản. Tôi bắt đầu nghĩ đến những thay đổi
triệt để hơn. Nhưng triệt để là thế nào tôi vẫn chưa hình dung được!
Thời kỳ này tôi vẫn tiếp tục làm thơ nhưng bắt đầu chán thơ
mình. Tôi viết và xé bỏ rất nhiều. Bế tắc. Tôi quyết định nghỉ làm thơ một thời
gian dài để có điều kiện suy nghĩ.
Rất nhiều đêm mất ngủ. Có lẽ bệnh mất ngủ của tôi bắt đầu từ
thời kỳ này.
Tôi luôn luôn tự hỏi: Chẳng lẽ mình thiếu nghị lức đến mức
không tận dụng được những bất hạnh gây ra cho gia đình, bạn bè, người quen, người
không quen cũng như cho chính bản thân mình để có đủ hơi sức tiến hành những
cách tân thơ từng ôm ấp từ hồi nhỏ? Chẳng lẽ mình đành phí bỏ nghiệm sinh một
cách vô ích và oan uổng? Làm thế nào để rũ bỏ được mặc cảm tội lỗi? Làm thế nào
để không bị rớt lại như một rơ-moóc già tại một ga xép rêu mốc?
Trần Dần (I) hình như ngay từ đầu đã tìm ra con đường của
mình và anh tiếp tục đi một mạch. Tôi không có cái may mắn ấy.
Tôi phục xuống đọc sách. Trong cuộc đời chìm nổi của mình, những
lúc nản lòng tôi đều trở về với sách, hy vọng tìm ra một lời giải, một lý do để
tin trong việc giao lưu với những con người “tử tế” của chữ.
Rất may thời gian này Hội Việt kiều yêu nước tại Pháp gửi về
tặng Thư viện Khoa học Xã hội rất nhiều sách, đặc biệt những sách về chủ nghĩa
cấu trúc, về phong trào Thơ mới, Văn học mới, Phê bình mới… Những năm 50 là
giai đoạn hoạt động tư tưởng sôi nổi của giới trí thức Pháp, có ảnh hưởng lớn đến
diện mạo văn hóa nhân loại.
Tôi mê mải đọc sách 4 năm liền, ngày 8 giờ vàng ngọc thứ thiệt.
Nhiều hôm tôi đọc thông tầm từ 2 giờ chiều đến 9 giờ tối, giờ thư viện tắt đèn.
Thấy tôi về muộn phải vét cơm nguội ăn, con gái lớn tôi đã nói đùa: “Bố phải
lòng cô nào mà mê mệt thế!”
… Tôi vẫn mê mải đọc sách. Cùng vào thời điểm này, Trần Dần ra
thư viện để dịch thuê Althusser và Trần Đức Thảo (II) cũng “hội ngộ”
để tìm tài liệu bổ sung cho những nghiên cứu của anh về giai đoạn sơ khai của ý
thức.
… Trong cuộc đời trầm luân một con người, đôi khi ta hạnh ngộ
một vài câu nói nó cưu mang mình như một chiếc phao cứu sinh. Suốt đời tôi hàm
ơn ba câu nói. Một của Trang Tử (**): “Mọi người đều biết lợi ích của cái
hữu dụng, ít người biết lợi ích của cái vô dụng”. Hai của Lacan (***): “Vô
thức được cấu trúc như một ngôn ngữ”. Ba của Mallarmé (****): “Hãy trả
tính chủ động cho chữ”.
Tôi bắt đầu cuộc hành trình vô dụng lần tìm vô
thức thông qua việc giải phóng ngôn ngữ.
Tôi xin phép được nhắc lại đây một đoạn viết khá dài trong tập
Đời tôi và tâm phân học của Freud (*****), cũng sâu sắc như Lacan nhưng
lại dễ hiểu hơn: “Người ta thấy miền tưởng tượng là một kho chứa được hình
thành khi có sự chuyển đổi đau đớn từ nguyên lý khoái lạc sang nguyên lý thực tế
nhằm tạo ra một thế vật cho việc thỏa mãn xung năng mà cuộc sống buộc con người
phải từ bỏ. Người nghệ sĩ giống như một người loạn thần kinh, anh ta tự rút lui
vào thế giới tưởng tượng ấy, tách khỏi hiện thực không làm anh ta thỏa mãn.
Nhưng khác với người loạn thần kinh, nghệ sĩ biết cách làm thế nào tìm lại được
con đường hiện thực vững chắc. Các tác phẩm của anh ta là sự thực hiện tưởng tượng
những khát vọng vô ích giống hệt những giấc mơ… Nhưng trái lại với những giấc mơ
phi-xã hội và nặng tính tự si, sáng tác của nghệ sĩ bộc lộ khả năng gợi mối đồng
cảm ở người khác, đánh thức và thỏa mãn chính những khát vọng vô thức ấy ở nơi
họ.”
Freud còn viết: “Mọi đứa trẻ khi chơi ứng xử như một nhà thơ với
ý nghĩa nó tự tạo ra cho mình một thế giới hay nói chính xác hơn, nó chuyển dịch
những đồ vật của thế giới nó đang sống sang một trật tự mới phù hợp.
Nó coi trò chơi của mình là rất nghiêm túc.” (L.Đ. nhấn mạnh).
Nói một cách nôm na, người làm thơ thực hiện một trò chơi chữ
nghiêm túc, sử dụng những phép tu từ học (ám dụ, hoán dụ, lược tỉnh, ghép âm,
nói lái nói lối…) như một đứa trẻ chơi với những đồ vật chung quanh.
Thế nào là chơi nghiêm túc? Chơi nghiêm túc là chơi thật,
chơi hết mình, sống trò chơi như một nghiệm sinh thực thụ. Nghiêm túc không
mâu thuẫn với trò chơi mà mâu thuẫn với chơi đùa hay tài tử. Từ một người chơi
tài tử tôi đã nỗ lực nghiêm túc để trở thành một người chơi chuyên
nghiệp.
Người làm thơ chơi những phép tu từ như một thứ bẫy vô
thức. Anh ta sinh sự với ngữ nghĩa và ngữ pháp để tạo ra một sự sinh mới cho
thơ. Người làm thơ rắp tâm biến ngôn ngữ tiêu dùng thành một thứ ngôn
ngữ trò chơi (hiểu theo nghĩa mạnh) trong một trạng thái nửa tỉnh nửa mơ
mà Roland Barthes gọi là một sự chú ý bồng bềnh (attention
flottante). Chính cái trò chơi hết mình này khiến Freud coi các nghệ sĩ như một
thứ trẻ con lớn tuổi có khả năng đánh thức bản năng trò chơi của độc giả. “Mỗi
người tự nhớ lại thời anh ta sống thực với những ham muốn trẻ thơ trong đó ngôn
ngữ làm ra thế giới, thời gian là chiếc gậy của nàng tiên và tấm thảm bay, tóm
lại thời của ma thuật”. (J. Bellemin-Noel)
Tôi xin phép được mở ngoặc để nói thêm về từ chơi chữ vì
từ này do bị sử dụng quá nhiều đã xuống cấp nghiêm trọng và thường bị nhiều người
coi như một trò kỹ xảo đơn thuần có tính lý trí. Người chơi chữ dễ dàng được
coi là một người thông minh. Như tôi đã trình bầy ở trên, chơi như vậy là chơi
đùa. Nhà nghệ sĩ cũng như đứa trẻ không chơi đùa mà chơi thật khiến
trò chơi chữ không còn là một trò chơi đơn thuần dựa trên óc thông minh của một
người tỉnh táo mà dựa trên toàn bộ trí năng cũng như cảm năng của một kẻ đam
mê bị thánh ốp trong một cơn thượng đồng của chữ.
… Trong trò chơi phi ngựa của trẻ nhỏ, vật chơi chỉ là một chiếc
gậy gỗ, chính tưởng tượng, chính sự đam mê của đứa trẻ đã biến chiếc gậy gỗ
thành con ngựa. Cái thích thú nằm ở chỗ chiếc gậy gỗ không phải là con ngựa mà
vẫn là ngựa hay nói một cách dân dã hơn “nói dzậy mà không phải dzậy”. Cái ấy
bao giờ cũng có mặt và bao giờ cũng vắng mặt trong một trò ú tim vô tận.
… Không nên quên ham muốn về cơ bản khác với nhu cầu. Nhu cầu
thì hữu hạn và có thể thỏa mãn được, còn ham muốn thì vô hạn và luôn luôn “bất
mãn”.
Tôi bắt đầu tự làm khó dễ mình bằng những bài tập chơi chữ sử
dụng tất cả những phép tu từ học có thể theo tiếng gọi của những âm
tiết. Viết xong đến đâu lại xé lại đốt đến đó như một anh chàng lẩn thẩn. Tôi
không muốn và cũng không dám cho ai xem. Sự tự cô lập này thật hết sức nặng nề.
Trần Dần thỉnh thoảng có hỏi tôi: “Sao lâu nay không thấy
cậu làm thơ?” Tôi chỉ cười xòa trả lời: “Vẫn làm nhưng không ra gì.” Đặng
Đình Hưng (III) nửa nạc nửa mỡ: “Ông anh “xêriơ” quá… Phải côn huyền cồn
như thằng em này thì thơ mới bốc được.” Không, tôi nhất quyết không sử dụng bất
cứ một thứ “đôpinh” nào.
Người ta có thể đạt tới sự xuất thần bằng nhiều cách, không
nhất thiết phải cậy nhờ những chất ảo sinh (hallucinogène) và kích hoạt. Một
nhà thơ mà phải nhờ đến chất “viagra” để thượng đồng thì yếu quá. Tôi đã nỗ lực
rất nhiều để trở thành một kẻ rồ chữ. Tôi xin được phép nhắc lại một lần nữa.
Người làm thơ hoạt động ở những vùng biên ngôn ngữ rất giống một người điên.
Cái khác biệt giữa họ nằm ở chỗ người điên thì vượt biên đi thẳng tới cõi vô thức
hoàn toàn của đêm tối mù mịt và ở lại đó, còn người làm thơ thì loạng choạng bước
một vài bước sang cõi vô thức thì ngừng lại và biết đằng sau quay, trở về với
cõi ngày của ý thức sau khi đã lượm dăm mảng đêm của vô thức để mở rộng địa giới
của cõi chữ. Làm thơ không chỉ đòi hỏi sự buông lỏng mà còn một cảnh
giới thượng thừa.
Không một nhà thơ nào lại không muốn có người đọc mình bây
giờ và ở đây. Lời tuyên bố hoàn toàn sáng tác cho tương lai chỉ biểu
hiện của một thái độ hờn dỗi vạn bất đắc dĩ.
Tháp ngà là một hình ảnh không lấy gì làm sáng giá của trường
phái thơ lãng mạn. Nhà thơ không mong muốn sự cô đơn, nhà thơ chỉ chấp nhận nó.
Không tháp ngà nào ngăn cản được những tiếng vang vọng của sự sống cũng như của
những bận tâm nhân loại của người nghệ sĩ.
Nhà thơ càng cô đơn càng cần san sẻ. Cần nhưng sợ. Đem những
câu thơ đến bản thân mình cũng phải cố gắng mới làm quen được tung ra đời liệu
có được thiên hạ thông cảm không? Cái tình trạng bồn chồn ấy thật đáng sợ. Và
nó kéo dài trong nhiều năm.
Thương anh nỗi trường kỳ nợ sợ/ Một mình huýt gió
nghĩa trang đêm
Những năm đó tôi rất thân với hai câu thơ cực hoang vắng của Mạnh
Hạo Nhiên (******):
Bất tài minh chủ khí/ Đa bệnh cố nhân sơ
Vì bất tài nên minh chủ (chứ không phải vua
ngu) không dùng, nhiều bệnh nên cố nhân (chứ không phải kẻ sơ giao) ít lui
tới. Thái độ tri thiên mệnh và bình thản của họ Mạnh đã nâng đỡ tôi
không ít trong dằng dặc trường kỳ bất hạnh.
Sau khi làm những bài tập tự do ghép chữ một thời gian, tôi bắt
đầu tập “chơi chữ” theo những đề tài nhất định hay nói một cách giản dị hơn,
tôi bắt đầu tập sáng tác.
Tôi đã mất ba tháng để viết xong bài “Ông phó cả ngựa” lần
thứ nhất và ba tháng nữa để sửa đi sửa lại không biết bao nhiêu lần, nhiều câu
chữa mãi có khi lại trở về câu lần đầu, đi chông chênh trong một vùng bất định
đầy sương mù, luôn đối diện với một câu hỏi da diết… đâu là điểm tự do xa nhất
chữ có thể đạt tới, đâu là cực hạn nhất thiết không được bước qua.
Tôi vốn không phải là một nhà thơ sướt mướt. Trong những năm
tháng bất hạnh của nghiệm sinh tôi đã tu dưỡng một nụ cười bất chấp, một “chủ
nghĩa makênô” chính hiệu. Người yêu thì gọi tôi là “ông Di Lặc”, kẻ ghét thì là
“tên Nhân Văn ngoan cố”.
Không hiểu sao khi đọc lại bài thơ “Ông phó cả ngựa” còn nóng
hổi những chữ mới ra lò, nước mắt tôi cứ ứa ra không cầm lại được. Tôi hiểu rằng
mình đã được cứu rỗi.
… (Khi tập Bóng chữ ra mắt). Phần lớn những người bạn
“chính trị” của tôi cũng quở trách. Đ.P., một cựu tù Sơn La tỏ ra khá quyết liệt:
"Ông im tiếng bao nhiêu lâu, giờ tái xuất giang hồ, anh em chờ đợi một
tuyên ngôn của ông về dân chủ, tự do, ông lại cho in mấy bài thơ tình vớ vẩn”.
Tôi cười trả lời: "Có tuyên ngôn đấy chứ, tuyên ngôn về quyền dân chủ của
chữ”. Đ.P. cau mặt: “Ông thì lúc nào cũng đùa được”.
Tôi trộm nghĩ rằng hành động yêu nước nghiêm túc nhất của một
công dân với tư cách một người làm thơ là cúc cung tận tụy bảo vệ và mở mang bờ
cõi chữ của dân tộc mình.
Chỉ có một người (lẽ dĩ nhiên là theo chỗ tôi biết) tin là
tôi nói thật: Trần Đĩnh (IV).
… Thế là ít nhất đã có hai người tương đối hiểu thơ tôi, bản
thân tôi và Trần Đĩnh. Tôi xin nhấn mạnh:
thêm một người không đơn thuần là một thay đổi về số lượng,
mà quan trọng hơn hết, đó là một thay đổi về chất lượng. Tôi đã thoát khỏi vòng
cô đơn. Một người là số ít nhưng hai người là khởi điểm của số nhiều. Trần Đĩnh
đã giúp đỡ tôi không ít trong quá trình Bóng chữ qua những nhận xét vừa
tinh tế vừa bốc đồng của anh.
Năm 1993, Hội Nhà văn chủ trương xuất bản cho những anh em vừa
được “phục hồi” mỗi người một tập thơ. Hoàng Cầm (V) cho in tập Về
Kinh Bắc, tập thơ đã đưa anh vào vòng lao lý. Phùng Quán (VI) cho
in Thơ Phùng Quán. Trần Dần, tập Cổng tỉnh, một tiểu thuyết
thơ và tôi cho in tập Bóng chữ. Trong mấy tập thơ trên, số phận tập Bóng
chữ có phần long đong hơn cả.
… Không biết xuất phát từ đâu dư luận dứt khoát rằng thơ tôi
khó hiểu. Có người vừa mở tập Bóng chữ lướt qua đã gập sách lại và
kêu ca rằng thơ tôi “hũ nút”. Trong thơ, nạn đọc bằng tai chứ không bằng mắt cũng
khá phổ biến.
Khi ta “mê” một người con gái nhiều khi ta cũng không hiểu tại
sao. Các nhà thơ lãng mạn gọi đó là “tiếng sét ái tình”. Chỉ sau khi hết choáng
váng ta mới có điều kiện sử dụng lý tính để “hiểu” và hiểu mãi vẫn
chưa hiểu hết. Không phải bao giờ cũng hiểu mới cảm được”.
Chú thích cho bài tiểu luận Đường chữ:
(*) Mayakovsky (1893-1930): nhà thơ, nhà viết kịch Nga.
Những sáng tác đầu tiên mang tính chất dân chủ. Các tác phẩm của ông gắn liền với
con đường Cách mạng vô sản. Với nước Nga Xô-viết.. Đó là "Hành khúc",
"Những cửa sổ Rôxta", thơ "Tôi yêu", "Về điều
này", trường ca "Lê nin", trường ca "Tốt lắm"; tập văn
xuôi "Tôi khám phá ra nước Mỹ", kịch "Con rệp", và tập luận
văn "Làm thơ như thế nào" v.v... Thơ của Maia nổi tiếng thế giới và
có ảnh hưởng đến văn học thế giới xã hội chủ nghĩa; nhiều đề tài và hình thức mới;
một sự tổng hợp thiên tài của nghệ thuật và nhu cầu phục vụ xã hội.
(**) Trang Tử (365-290 trước CN) là một triết gia và tác
gia Đạo giáo. Tên thật của ông là Trang Chu và tác phẩm của ông sau đều
được gọi là Trang Tử. Ông còn có tên là Mông Lại, Mông Trang hay Mông
Tẩu. Ông sống vào thời Chiến Quốc, thời kỳ đỉnh cao của các tư tưởng triết
học Trung Hoa với Bách Gia Chư Tử. Chí khí của bậc hiền triết Trang Tử cũng giống
như căn bản nền tảng tư tưởng Đạo gia: ẩn dật mà khoáng đạt, quay trở về cuộc sống
hòa hợp với tự nhiên, không muốn tham dự vào tranh quyền đoạt lợi, xa lánh những
hệ lụy cuộc đời. Gần như đối lập với đạo Khổng mang bản thể trần tục, ưa thực tế,
trọng thực nghiệm và đặc biệt tôn trọng chủ nghĩa nhân văn, Trang Tử kế tiếp
truyền thống tư tưởng của Lão Tử, phát triển thành một hệ phái mà sau này người
ta thường gọi một cách vắn tắt là Lão-Trang. Khác với Lão Tử cuối cùng vì chán
ngán xã hội Trung Hoa đương thời đã vượt cửa ải Hàm Cốc, mất tích về phương
Tây; với Trang Tử, người đời thường nhắc đến "Trang Chu mộng hồ điệp"
như một huyền thoại. Trang Tử nổi tiếng với bộ sách Nam Hoa chân kinh.
Theo Từ điển Thành ngữ Trung Quốc thì Nam Hoa là
tên một hòn núi ở Tào Châu thuộc nước Tống thời xưa. Tương truyền rằng, khi
Trang Tử đến ở ẩn nơi chân núi Nam Hoa, ông đem hết tinh hoa của Đạo giáo của
Lão Tử viết thành bộ sách, lấy tên núi Nam Hoa mà đặt, gọi là Nam Hoa kinh, đời
sau người ta gọi là "sách Trang Tử". Văn chương trong Nam Hoa
kinh rất có tiết tấu, nhiều câu dùng phép biền ngẫu, lời văn luôn luôn
bóng bẩy, trôi chảy, ảnh hưởng rất lớn đến các thi nhân đời sau như Kê Khang,
Nguyễn Tịch, Sơn Đào,... và ngay cả đời nhà Đường như Lý Bạch, đời nhà Tống như
Tô Đông Pha. Nam Hoa kinh, theo sách Hán thư Nghệ văn chí, gồm 55
thiên, nhưng ngày nay còn được 33 thiên. Cũng theo truyền thuyết là do Quách Tượng
san định và sau này sắp xếp đặt tên Thiên Chương. Không ai biết được rằng quá trình
sắp xếp, san định ấy đã làm tổn thất 19 chương hay do đã thất lạc từ trước. Câu
hỏi này thật khó giải đáp vì bản hiện nay được hoàn chỉnh vào đời nhà Tấn (thế
kỷ thứ 3), cách xa Trang đà hơn 500 năm. Các bản dịch Nam Hoa kinh tương
đối phổ biến ở Việt Nam hiện nay là của Nhượng Tống, Nguyễn Duy Cần,
Nguyễn Hiến Lê và Nguyễn Tôn Nhan.
(***) Jacques Lacan Émile Marie (1901 - 1981) là một nhà
tâm lý và bác sĩ tâm thần người Pháp, có những đóng góp nổi bật về phân tâm học
, triết học , và lư thuyết văn học. Lacan đề xuất rằng “vô thức được cấu trúc
như một ngôn ngữ”.
(****) Mallarmé: “Hãy trả tính chủ động cho chữ”. Stéphane Mallarmé (1842
–1898):Mallarmé là người đầu tiên đặt ra vấn đề: làm thơ bằng “ chữ” hay bằng
“ ý tưởng”? Theo quan niệm thông thường, đặc biệt ở những thời “tư
tưởng là thống soái”, thì không thể khác được, làm thơ là bằng những ý tưởng.
Quan điểm của Mallarmé: làm thơ “bằng những chữ chứ không phải bằng những
ý tưởng”. Một cuộc cách mạng trong thi ca. Thơ hiện đại ngoài sự gắn bó với ngữ
nghĩa những cảm xúc và tâm hồn như thơ truyền thống còn có sự thể nghiệm bản
thân ngôn ngữ. Theo GS Hoàng Ngọc Hiến, có lẽ Lê Đạt đã xuất phát từ quan
điểm của Mallarmé để định nghĩa nhà thơ là “phu chữ”.
(*****) Tâm phân học của Freud.
(******) Mạnh Hạo Nhiên: (689 hay 691-740): là nhà thơ
thời nhà Đường (TQ), thuộc thế hệ đàn anh của Lý Bạch. Lý Bạch rất hâm mộ học vấn,
tài năng và nhân cách của Mạnh Hạo Nhiên. Không thành công trong nghiệp quan
trường, ông đã chú tâm làm thơ và viết văn về quê hương của mình. Ông sinh ra tại
Tương Dương, Hồ Bắc. Ông hầu như suốt đời sống ở quê và cảnh vật, lịch sử, các
truyền thuyết quê hương đã đi vào thơ ca của ông. Có thể gọi thơ ông là thơ sơn
thủy. Thơ năm chữ của ông luật lệ nghiêm cách, phóng khoáng, hùng tráng, rất nổi
tiếng. Bài Lâm Động Đình được nhiều người truyền tụng:
Lâm Động Đình
Bát nguyệt hồ thủy bình
Hàm hư hỗ thái thanh
Khí chưng Vân mộng trạch
Ba hám Nhạc dương thành
Dục tế vô chu tiếp
Đoan cư sỉ thánh minh
Tọa quan tùy điếu giả
Đồ hữu tiễn ngư tình
Bản dịch của Trần Trọng Kim :
Đến Hồ Động Đình
Mặt hồ tháng tám phẳng bằng,
Nước trời hỗn hợp một vùng trong xanh.
Khí đầm Vân mộng vây quanh,
Trồng trềnh sóng lượn lay thành Nhạc Dương.
Muốn qua thuyền vắng nghẹn đường,
Ở dưng thời trị, thẹn thuồng mày râu.
Ngồi nhìn những kẻ buông câu
Luống công mong cá, có màu gì đâu.
Hai câu thơ Lê Đạt tâm đắc là ở trong bài “Xuân hiểu” của Mạnh
Hạo Nhiên. Phiên âm Hán Việt, Dịch nghĩa:
Xuân hiểu
Xuân miên bất giác hiểu
Xứ xứ văn đề điểu
Dạ lai phong vũ thanh
Hoa lạc tri đa thiểu?
Buổi sớm mùa xuân
Giấc ngủ đêm xuân không biết trời sáng
Nơi nơi đều nghe thấy tiếng chim hót
Đêm qua trong gió mưa
Chẳng hay hoa rụng nhiều hay ít?
(I) Trần Dần
(II) Trần Đức Thảo (1917- 1993) là nhà nghiên cứu
triết học. Trần Đức Thảo sinh tại thôn Song Tháp, xã Châu Khê, huyện Từ Sơn, tỉnh
Bắc Ninh, tháng 11 năm 2008, đã đổi thành Song Tháp, Phường Châu Khê, Thị xã Từ
Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Năm 1936, ông được nhận học bổng sang Paris, Pháp để
thi vào trường Đại học Sư phạm Paris. Ông tốt nghiệp thạc sĩ triết học hạng
nhất tại Pháp lúc mới 26 tuổi (1942). Thay mặt sinh viên và trí thức Việt Nam
du học ở Pháp, Trần Đức Thảo đã viết thư gửi về Tổ quốc, bày tỏ tình yêu nước nồng
nàn đối với đất nước vừa giành được độc lập hồi tháng 8 năm 1945. Lá thư được
in trên tờ Cờ giải phóng, cơ quan của Đảng CS Đông Dương. Năm 1952 ông về
chiến khu Việt Bắc tham gia kháng chiến chống Pháp.
Năm 1955, ông trở thành giáo sư Triết học và là Phó Giám đốc
Đại học Sư phạm Văn khoa, Chủ nhiệm Khoa Lịch sử, Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay
là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội). Ông bị
quy tội dính líu đến phong trào Nhân văn Giai phẩm khi công bố hai bài báo có
bàn đến một số vấn đề về tự do, dân chủ. Sau vụ Nhân văn Giai phẩm, ông thôi giảng
dạy ở trường Đại học và làm chuyên viên nghiên cứu. Năm 1992, ông sang Pháp chữa
bệnh kết hợp với nghiên cứu và mất tại Paris vào năm sau. Di hài ông
được nhà nước đưa về an táng tại Khu A Nghĩa trang Văn Điển, Hà Nội. Năm 2000,
ông được nhà nước Việt Nam truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa
học xã hội.
(III) Đặng Đình Hưng (1924-1990). quê làng Thụy
Dương, huyện Chương Mỹ, Hà Đông... Bắt đầu làm thơ từ cuối những năm 1950, đến
khi qua đời (21-12-1990) Đặng Đình Hưng để lại tất cả 6 tập thơ. Tất cả đều
chưa từng công bố rộng rãi, song một vài đoạn trích được in trên các báo vào dịp
ông qua đời khiến công chúng thơ sửng sốt vì một tính cách thơ, một thi pháp hết
sức độc đáo. Bến Lạ là tập thơ đầu tiên xuất bản sau khi
ông mất, NXB Văn Nghệ TP.HCM,1991.
(IV) Trần Đĩnh.
(V) Hoàng Cầm (1922-2010), tên thật là Bùi Tằng Việt,
sinh ra tại làng Lạc Thổ, nay là xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh, trong
một gia đình nhà Nho nghèo sống bằng nghề làm thuốc Đông y. Ông làm thơ từ năm
lên tám, chín tuổi, bắt đầu được in từ những năm 1936 - 1937. Bút danh Hoàng Cầm
xuất phát từ tên của một vị thuốc quý. Những năm kháng chiến, Hoàng Cầm gia nhập
quân đội, chuyên hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật. Năm 1957, ông là
một trong số những hội viên tham gia sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam. Sau
đó, ông tham gia nhóm Nhân văn Giai phẩm và thôi công tác tại Hội Nhà văn.
Những tác phẩm chính: Trương Chi (xuất bản năm
1993), Bên kia sông Đuống (thơ, 1948), Kinh Bắc (thơ,
1959), Men đá vàng (truyện thơ, 1973), Mưa Thuận Thành (thơ,
1959), Lá Diêu Bông (thơ, 1993), Đến từ hư không (thơ,
2000)...Năm 2007, Hoàng Cầm được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học Nghệ thuật.
(VI) Phùng Quán (1932-1995) quê xã Thủy Dương, huyện
Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Bắt đầu viết trong khoảng thời gian của cuộc
kháng chiến chống Pháp và khẳng định được văn tài với Vượt Côn Đảo nhưng
ông được biết đến nhiều hơn sau Đổi mới. Năm 1945, ông tham gia Vệ quốc quân,
là chiến sĩ trinh sát Trung đoàn 101 (tiền thân là Trung đoàn Trần Cao Vân).
Sau đó ông tham gia Thiếu sinh quân Liên khu IV, đoàn Văn công Liên khu IV.
Đầu năm 1954, ông làm việc tại Cơ quan sinh hoạt Văn nghệ quân đội thuộc Tổng cục
chính trị Quân đội nhân dân Việt nam (tiền thân của tạp chí Văn nghệ quân đội).
Tác phẩm đầu tay Vượt Côn Đảo của ông được giải thưởng của Hội Nhà
văn Việt Nam năm 1955. Không lâu sau đó, Phùng Quán tham gia phong
trào Nhân Văn - Giai Phẩm. Khi phong trào này chấm dứt Phùng Quán bị kỷ luật, mất
đi tư cách hội viên Hội Nhà văn VN và phải đi lao động cải tạo ở nhiều nơi. Từ
đó đến khi được nhìn nhận lại vào thời kỳ Đổi mới, Phùng Quán hầu như không có
một tác phẩm nào được xuất bản, ông phải tìm cách xuất bản một số tác phẩm của
mình dưới bút danh khác.
Năm 1988, cuốn tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của
Phùng Quán được xuất bản và nhận Giải thưởng Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn
VN hai năm sau đó. Ngoài văn xuôi, Phùng Quán còn sáng tác thơ và có nhiều bài
thơ nổi tiếng như: Lời mẹ dặn, Hôn, Đêm Nghi Tàm đọc Đỗ Phủ cho vợ nghe...Năm
2007, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, do Chủ tịch
nước ký quyết định tặng riêng.
Cuối cùng thì điều gì là “Đặc sáng” ở Tiểu luận của Lê Đạt?
Tôi xin đưa ra hai điểm “Đặc sáng” ở Lê Đạt là:
1/ Lê Đạt thường dẫn lời nói hay của những nhân vật mà
ông tâm đắc rồi dùng đó làm “điểm tựa”, “bàn đạp” cho việc triển khai ý tưởng của
mình. Đó là cách làm quen thuộc song Lê Đạt đã “Làm mới” lời dẫn bằng suy nghĩ
bất ngờ và độc đáo của mình. Chẳng hạn như Lê Đạt viết: “Nhà thơ Valéry của
Pháp từng nói: “Thượng đế bao giờ cũng miễn phí cho nhà thơ câu thứ nhất”, “Để
khuyến khích anh ta tiếp tục câu thứ hai đừng xoàng quá”. Những câu thơ hay thường
là sản phẩm của công ty hợp doanh giữa thượng đế và phu chữ. Nhà thơ phải suốt
đời cần cù chữ. Phải có sự trao đổi giữa chữ và nhà thơ và nhà thơ với chữ, nhà
thơ phải dân chủ với chữ, phải để chữ có quyền dân chủ và tham dự cuộc bầu cử”.
2/ Đối với những cái gọi là “Chân lý vĩnh cửu”, Lê Đạt tỏ
thái độ rất dứt khoát, rõ ràng - đó là bản lĩnh và độ lớn của một Nhà thơ: “Quan
niệm Đông phương “Văn dĩ tải đạo” nghĩa là ý tưởng có trước và ngôn ngữ chỉ để
truyền tải ý tưởng. Tuy nhiên, quan niệm này không còn phù hợp với văn thơ hiện
đại. Trong sáng tác, các nhà thơ thường phải lập tứ, lập ý, chữ chỉ để diễn đạt
ý. Nhưng với tôi, văn và ý ngang nhau, cũng có thể ý có trước hoặc văn có trước,
nếu ý đến trước thì phải tiếp nhận nó, và nếu chữ đến trước thì phải mở cửa mời
nó vào, không được đuổi nó đi. Nhà thơ phải lễ phép với chữ. Nhà thơ quan liêu
với chữ là nhà thơ vứt đi… Chúng ta thường quen với việc đề ra một chủ trương rồi
làm thơ thực hiện chủ trương. Nhưng với tôi, khi bước vào bài thơ ta phải quên
chủ trương đó đi. Một nhà văn từng phát biểu: Tác phẩm nói lên sự thất bại của
mọi chủ trương lý luận có trước! Khi viết phải tự do, phải thoải mái, phải vui.
Nếu viết cứ theo lý thuyết thì cả đời sẽ buồn bã và có khi trở thành nhà thơ
chán đời.
Có ba câu thơ rất Lê Đạt mà mỗi lần đọc lên là thấy hình ảnh
ông đang cười cười hiện ra:
Tuổi lú lẫn ngược nhầm ga trẻ dại
Hay ngây ngô không biết lối về già
Thơ thẩn chữ ngã ba…
Chú thích:
(1) Lê Đạt (1929-2008): Tác phẩm chính: 36 Bài Thơ Tình
(chung với Dương Tường, 1990); Thơ Lê Đạt - Sao Mai (chung với Sao Mai, 1991);
Bóng chữ (Thơ - 1994); Ngó lời (Thơ - 1997); Đối thoại với đời và thơ (NXB Trẻ,
2008); U 75 Từ Tình (thơ và đoản ngôn, NXB Phụ Nữ, 2008); Đường Chữ (tiểu
luận, NXB Hội Nhà Văn, 2009; 644 trang).
(2) Xem bài viết của Nguyên Ngọc
(3) Nhà
thơ Lê Đạt: Người lạc quan ngoan cố - Hoàng Hưng
(4) "Thơ
là một lạng cảm hứng cộng với một tạ mồ hôi!" - Nguyễn Việt
Chiến
(5) Chất vàng mười
Lê Đạt - Chu Văn Sơn
(6) Đông La: Thơ
và Vật lý hay bỏ đường quang đâm quàng bụi rậm
(7) Xem thêm 4 bài tiểu luận có liên quan của Lê Đạt
như Lý tính phê bình, Văn hóa đối thoại, Lời quê và Cái khác…:
Cái khác... - Lê Đạt
Sau khi sáng chế ra những máy móc lực sĩ trợ giúp con người
trong lao động cơ bắp, càc nhà khoa học thế kỷ XX đã sáng chế ra những máy móc
thông minh (một khả năng mà các nhà thần học cho rằng đó là ân sủng đặc biệt mà
Thượng đế dành riêng cho con người). Một số nhà văn lo xa và quá giàu tưởng tượng
đã nghĩ đến những cốt truyện khá hấp dẫn và đầy gay cấn về cuộc đua tranh giữa
người máy và người thật.
Và đã có những bộ óc sáng suốt không nghĩ rằng tin học có thể
giải quyết được cơn khủng hoảng của lý tính. Máy tính đúng là một sáng chế vĩ đại
của trí tuệ con người. Nhưng máy tính dầu ở thế hệ mấy chăng nữa cũng làm việc
theo những chương trình đã định sẵn (dẫu là những chương trình mở) và chẳng bao
giờ nó có thể trả lời được những câu hỏi cơ bản từng trăn trở nhân loại từ khi
giã từ kiếp bốn chân để đứng thẳng bước vào kiếp người cho đến giờ: con người từ
đâu đến? con người đi đến đâu? Con người sống để làm gì?
Sự tiến bộ thần tốc của tin học, của kỹ học diễn ra trong nửa
cuối thế kỷ đầy những bi kịch về mặt xã hội của loài người.
Liên Xô tan rã kéo theo sự tan rã của Đông Âu. Các sắc tộc,
các dân tộc đứng lên đòi hỏi quyền được sống với đặc tính văn hóa, với sắc thái
của riêng mình. Về căn bản, đó là những đòi hỏi chính đáng, nhưng chen vào là
những tham vọng, những thái độ cực đoan, phục thù. Và súng lại nổ - Và máu lại
chảy - Những dân tộc hôm qua còn sống cùng một chung cư, nếu không phải như anh
em thì cũng như những láng giềng tử tế, bỗng chĩa súng vào nhau đòi hỏi “quyền
lợi chính đáng” của mình bằng bạo lực.
Cơn thảm kịch của Nam Tư, của một số nước Cộng hoà trong Liên
Xô cũ, những cuộc xung đột sắc tộc dữ dội tại nhiều nước. Rồi nạn đói thảm khốc
tại Châu Phi, kết quả của những cuộc nội chiến đẫm máu. Rồi sự phát triển của bệnh
cồng tín của đủ các thứ tôn giáo, của thái độ mê tin dị đoan đội lốt khoa học.
Một cơn bão hằn thù không khoan nhượng đến những trận cuồng phong mây mưa trên
khắp trái đất. Nạn khủng bố phát triển mau lẹ trên cơ thể nhân loại như những tế
bào ác tính vào giai đoạn kịch phát.
Trước những bước đi vũ bão của khoa học, hình như một số người
đã quên rằng mọi sự sùng bái đều mù quáng, kể cả sự sùng bái lý tính. Sự sùng
bái lý tính chỉ là cực đổi dấu của sự sùng bái tôn giáo - cả hai đều một chiều
- và dựa trên một nguyên lý nổi tiếng đã có từ thời Arixtốt - nguyên lý loại trừ
về thứ ba. Hoặc đúng hoặc sai, không có vế thứ ba. Hay nói một cách khác: Kẻ
nào không đi với ta là chống lại ta. Chính nguyên lý nặng hệ quả của các quyết
định luận cơ học, đã là cha đẻ của mọi tư duy máy móc, mọi thái độ không khoan
nhượng, mọi sự hận thù, kỳ thị.
Vật lý lượng tử khi đưa vào nguyên lý bất định đã buộc phải đổi
mới cách tư duy loại trừ, từ lâu vẫn thống trị nhân loại.
Bên cạnh hai vế đúng/ sai/ nó đưa vào một vế thứ ba và chúng
ta có một bộ ba mới đúng/ sai/ khác. Tôi khác anh không có nghĩa là tôi chống lại
anh. Hơn nữa tôi có thể bổ sung cho anh. Hệ quả lớn nhất của thuyết bất định là
đề nghị dùng nguyên lý bổ sung thay thế nguyên lý loại trừ.
Con người thế kỷ XXI phải làm quen với một thế ổn định động,
lý tính phải làm quen với sự bất định lý tính phải mở cửa cho sự bất định
thương lượng với nó, nhân nhượng ký kết với nó những thỏa ước ổn định trong từng
thời hạn, trung hạn, ngắn hạn... Nói vậy không phải hạ thấp lý tính, tuyên truyền
cho sự thỏa hiệp và lý tính ba phải. Mà là đẳng cấp lý tính lên một mức trưởng
thành mới, rũ bỏ những định kiến, những ngộ nhận máy móc, tăng cường tính hiệu lực
của lý tính.
Việc phát triển một số những lý thuyết khoa học gần đây về hỗn
độn học (chaologic) về những cấu trúc phân tán (structures dissipatives) cho ta
thấy những bước đầu đầy khích lệ của lý tính kiểu mới. Một trong những khó khăn
của loài người là ngôn từ thường phát triển chậm hơn tư duy. Và nhiều khi chúng
ta phải sử dụng những ngôn từ đã quá đát chưa được xác định để biểu hiện những
thay đổi mới. Tôi e rằng biểu thức rất phổ biến cũng như rất nổi tiếng “thương
trường là chiến trường” vẫn còn mang hơi hướng của thời độc thoại, loại trừ cũ.
Nhu cầu đối thoại đòi hỏi một cách ứng xử mới phù hợp, đó là sự chung sống hòa
bình trên cơ sở những thương lượng nhiều khi rất gay gắt nhưng không phải để loại
trừ nhau mà để cùng tồn tại, cùng có lợi.
Thế kỷ XXI mong rằng sẽ là một thế kỷ hòa bình, cởi mở, hiệp
thương và tương nhượng. Thế giới là một sân chơi lớn - và không ai chơi một
mình. Con người phải tập làm quen với cái khác, bắt tay liên doanh với nó coi
nó như một bên đối tác lâu dài.
Văn hóa đối thoại - Lê Đạt
Với đà phát triển tăng tốc của "toàn cầu hóa" đối
thoại đã vượt khỏi giới hạn một kỹ năng và trở thành một phạm trù mới của đạo đức.
1) Một trong những tiến bộ đáng nể nhất của tư duy hiện đại
là đã vượt qua thời nguyên lý loại trừ bước sang kỷ nguyên của nguyên
lý bổ sung.
Nguyên lý loại trừ có một sức ỳ thâm căn cố đế vì nó đã
chế ngự tư duy nhân loại đằng đẵng hàng nghìn năm trời. Nó vận hành trên hai vế
đúng/sai và không công nhận, tuyệt đối không công nhận có vế thứ ba. Cách hành
xử của nó là độc thoại và cao trào của nó là định kiến: kẻ nào không đi với ta
là chống lại ta. Phong cách của nó là khép kín, bảo thủ, hẹp hòi và độc
đoán. Lịch sử còn nhớ lời phát ngôn nổi tiếng của Goebel một cánh tay đắc lực của
Hitle: "Khi tôi nghe thấy từ văn hóa, tôi rút súng ra".
Nguyên lý bổ sung cung cấp cho vận hành tư duy hiện đại
một vế thứ ba: cái khác. Cách hành xử của nó là đối thoại. Phong thái của nó là
cởi mở, dung nhận, thực sự cầu thị, bình đẳng và đoàn kết. Nó phủ-nhận mọi chân
lý độc tôn, tất định. Nó khuyến khích mọi cuộc tranh luận, mọi ý kiến khác biệt
trên con đường không có kết thúc (non finito) của hành trình chân lý.
Nguyên lý bổ sung của Bohr và đôi bạn đồng hành nguyên lý bất
định của Heisenberg và nguyên lý bất toàn của Godel hoạt động như bộ ba
"ngự lâm quân pháo thủ" của tư duy hiện đại. Hiểu biết của con người
ngày một trưởng thành. Con người ngày càng hiểu rằng tri thức của mình là hữu hạn,
rằng chân lý là một quá trình tiếp cận trường kỳ, chân lý luôn luôn trên đường
đi và không có ngày Chúa nhặt cũng như không có một công ty độc quyền chân lý.
Xây dựng một nền văn hóa đối thoại hết sức bức thiết nhưng
cũng trường kỳ khó khăn vì loài người sống quá lâu năm trong thói quen độc thoại -
Nó như một bóng ma bất đắc kỳ tử luôn luôn ám ảnh hành trình đối thoại của loài
người.
2) Tôi xin phép được nhắc lại và nhấn mạnh đề phòng mọi sự hiểu
lầm.
- Độc thoại là tin rằng mình đã nắm vững chân lý và chỉ có
nhiệm vụ cao cả là thuyết phục kẻ khác chấp thuận. Tật cố hữu của nó là áp đặt
cửa quyền và sốt ruột. Các nhà tri thức học gọi đó là phong cách nóng (hot).
Như trên đã nói: với người độc thoại chân lý là đã có sẵn và ở phía sau lưng
nên do đó thường có tính chất bảo thủ tự mãn và đa nghi.
- Đối thoại, ngược lại, tin rằng chân lý không phải một tiền
đề (précepte) mà một hậu đề (postcete) kết quả của một quá trình phân tích, thảo
luận, xây dựng của nhiều người nên phong cách của nó là thành khẩn, bình tĩnh
và dân chủ. Giới học thuyết gọi đó là phong cách mát (cool).
3) Từ thời mở cửa chúng ta đã bắt đầu xây dựng được một sinh
hoạt đối thoại khá tốt. Trên báo chí và các phương tiện truyền thông đại chúng
đã xuất hiện những cuộc thảo luận tương đối có chất lượng.
Nhưng phải nói thật với nhau, để xây dựng được một nền văn
hóa đối thoại thực chất còn rất nhiều điều cần phải làm.
Một số cá nhân hoạt động văn hóa "nhà nọ nhà kia" hẳn
hoi trong lúc tranh cãi về học thuật đã cãi nhau theo nghĩa đen với những lời lẽ
rất mất vệ sinh của đám người ngoài chợ.
Một số người còn mắc bệnh cay cú "cãi lấy được" cố
tìm cách moi móc, cố tình đánh những đòn hiểm (?) để hạ "nốc ao" đối
thủ.
Chúng ta phải cố gắng trọng thị hơn nữa những bạn đối thoại với
ta (đó cũng là thái độ tự trọng) và cố gắng "fair play" (chơi đẹp) đến
mức tối đa có thể như những vận động viên có tư cách.
Cái bi kịch cũng như cái lớn lao của con người là: Điều gì
cũng phải học và điều gì cũng có thể học được.
Học ăn, học nói, học gói, học mở. Học nói chính là văn
hóa đối thoại.
Ngay từ thời xa xưa các cụ ta đã có những lời khuyên hết sức
tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc về đối thoại. Chẳng hạn: "Lời nói
không mất tiền mua/Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau", "Lời chào cao
hơn mâm cỗ", "Một sự nhịn là chín sự lành", "Nói phải củ cải
nghe cũng được". Trong đối thoại một đòi hỏi quan trọng là phải biết lắng
nghe. Một thiền sư dạy: Không phải vô cớ mà trời sinh ra con người có hai tai
và một miệng.
4) Đầu thế kỷ XX trước thiên hướng chuyên môn hóa cao của
khoa học, Nitsơ đã lo rằng một ngày không xa con người sẽ chuyên môn hóa đến mức
trở thành những thằng gù (?)
Như những Cátxăngđrơ (cô đồng báo điềm gở), các trí tuệ lớn
thường đứng ở điểm lâm nguy của nhân loại. Mặc dầu khả năng tiên tri lỗi lạc,
Nietzsche cũng chưa vượt qua được nguyên lý loại trừ của thời đại mình. Cơ nguy
chuyên môn đến mức "gù hóa" là có thật nhưng chưa bao giờ người ta đề
cập đến những khoa học liên thông liên ngành nhiều như bây giờ. Nhà bác học lớn
người Bỉ Prigogine còn công khai hô hào cho một khối liên minh mới giữa tất cả
các ngành khoa học tự nhiên và xã hội để tạo dựng một cái nhìn nên thơ và đỡ
khô cứng đối với sự sống.
Và những câu nói "hội nhập", "toàn cầu
hóa" gần như đã trở thành lời nói cửa miệng của thế kỷ XXI. Văn hóa đối
thoại đã trở thành một yêu cầu bức thiết hơn bao giờ hết.
Lý tính phê bình - Lê Đạt
Khoa học và kỹ thuật cuối thế kỷ XX tiến như vũ bão. Hình ảnh
chiếc hia bảy dặm trong cổ tích sợ còn lạc hậu so với tốc độ phát triển của
ngành tin học. Cái “đổi mới" hôm nào hôm nay đã trở thành “đời cũ” bán hạ
giá ở chợ trời.
Người ta đã tạo ra con cừu Dolly bằng phương pháp sinh sản vô
tính. Người ta đã phát hiện ra mật mã của gen, điều mà từ trước đến nay Thượng
đế vẫn găm giữ trong cuốn sách ngữ pháp tuyệt mật của Thâm thiên cung cấm kỵ đối
với hạ giới. Có người đã tính đến việc kinh doanh bất động sản trên mặt trăng
như kinh doanh bất động sản ở những khu đô thị sắp mở. Hầu như không gì ngăn cản
được bước tấn công của lý tính khám phá.
Một lần nữa, một số các nhà văn, nhà thơ, nhà truyền thông lại
có cơ hội ca ngợi sức mạnh vạn năng của khoa học thực nghiệm và bước đi bạt núi
ngăn sông của nó. Giữa giàn kèn đồng ồn ào trên, tiếng nói nhỏ nhẹ của một nhà
tri thức học (épistémologie) người Pháp gốc Nga, Koyrê thật lạc lõng, thậm chí
hơi bị bất lịch sự: "Tôi từng nói rằng khoa học hiện đại đã lật nhào bức
rào ngăn cách những vùng trời với quả đất, rằng khoa học liên kết và thống nhất
vũ trụ. Điều đó đúng, nhưng tôi cũng nói rằng nó tiến hành công việc trên bằng
cách thay thế thế giới những chất lượng và những tri giác cảm thụ của chúng ta,
thế giới trong đó chúng ta sống, yêu và chết, bằng một thế giới khác, thế giới
của số lượng, của hình học đã được thần thánh hóa, thề giới trong đó mặc dầu có
chỗ cho tất cả mọi thứ, chỉ không có chỗ cho con người.
Người ta có thể chê Koyrê là một nhà triết học nhiễu sự và
hơi quá đát (ông mất năm 1964) nhưng Prigogin, nhà hóa học nổi tiếng, giải
Nobel năm 1977, không những không phản bác ý kiến nhà triết học mà còn lớn tiếng
phụ họa: "Việc thí nghiệm chất vấn tự nhiên theo cách một quan tòa nhân
danh những nguyên lý đã định... đó là một tự nhiên bị đơn giản hóa, được chuẩn
bị sẵn, đôi khi bị cắt xén tùy thuộc vào giả thiết có trước... Cái mà khoa học
cổ điển đụng chạm tới tự khô héo và chết, chết đối với sự đa dạng chất lượng, đối
với sự độc đáo, để đơn thuần trớ thành hệ quả một quy luật phổ biến".
Ông còn nói thêm: "Khoa học cổ điển bao giờ cũng giá định
từ trước sự xuẩn ngốc đơn điệu của thế giới mà nó chất vấn". Việc phá hoại
nghiêm trọng tự nhiên với sự tiếp tay của khoa học kỹ thuật dưới chiêu bài cải
tạo vũ trụ, việc trả đũa không kém phần quyết liệt của tự nhiên qua những trận
bão lụt hạn hán kinh thiên động địa, qua hiệu ứng nhà kính đầy hậu họa khôn lường
đã đánh thức mối bận tâm đột ngột có tính toàn cầu đối với việc bức thiết phải
bảo vệ môi trường sống của con người, trước khi quá muộn. Nó đánh dấu một bước
ngoặt của khoa học.
Khoa học đã có khuynh hướng bỏ dần cuồng vọng vĩ đại làm chủ
một tự nhiên, đơn giản, ù lỳ, ngoan ngoãn và dắt mũi nó theo những ý hướng chủ
quan nhiều khi thiếu khôn ngoan của những hoạch định vội vàng. Càng ngày càng
có nhiều nhà trí thức yêu cầu khoa học phải chú ý đến tính chất đa dạng, phức hợp,
phong phú (thi vị nữa) của tự nhiên, lắng nghe và thành thật đối thoại với nó một
cách khiêm tốn và hợp tác.
Thời đại đòi hỏi khoa học phải mở một cuộc liên minh quy mô lớn
với các ngành khoa học nhân văn khác, với triết học và nghệ thuật, nói tóm lại
xây dựng một khoa học của con người với tư cách là thành viên của tự nhiên chứ
không phải với tư cách một tiểu thượng đế từ trên nằm xuống.
Prigogin nêu ra một hình ảnh rất hay: “Người ta nói rằng để
quan niệm đầy đủ hơn những hệ quả tính chất hằng số phổ biến của tốc độ ánh
sáng, Einstein đã tưởng tượng mình cưỡi một phôtông, nhưng cơ học lượng tử đã
phát hiện được rằng chúng ta hoặc những dụng cụ đo của chúng ta quá nặng, để có
khá năng cưỡi một phôtông hay một electron".
Dầu là một thiên tài, nhà bác học vẫn chi là một con người nặng
cân. Càng ngày con người càng nhận thức được rằng lý tính khám phá đôi lúc quá
say sưa với những thành tựu mà thiếu tinh táo nhìn lại bản thân nó. Lý tính
khám phá có phút quên mất rằng ánh sáng chiếu vào vùng này thì lại để tối ở
vùng khác.
Từ cổ xưa, các nhà triết học phương Đông đã nhắc nhở: “Bóng tối
nằm ngay trên đĩa đèn”. Và thế giới lý tính còn không ít những “vùng mù”. Người
ta thường nói thời đại mới là thời đại của khoa học, của trí thức. Nhưng tri thức
không phải là một chức danh, một bằng cấp (dầu là thứ thiệt) để hưởng lộc suốt
đời. Nó đòi hỏi một quá trình phấn đấu không ngừng để tự hoàn thiện
Hình như Kant tác giả bộ “Phê bình lý tính thuần túy” sau khi
trở thành một nhà triết học lừng lẫy được nhiều người ca ngợi và bình giảng, đã
nói: “Thượng đế hãy giúp tôi đối phó với đám bạn bè, còn kẻ thù thì tôi có thể
đảm trách được”.
Sự phát triển của khoa học thực nghiệm đòi hỏi sự phát triển
của một ngành học anh em mà người ta gọi là trí thức học hay theo cách gọi của
người Anglo Saxon, ngành triết - khoa học, nó chính là chuyên ngành của lý tính
phê bình.
“Người ta nhận ra tính duy lý thật sự ở khả năng tự nhận ra
những thiếu xót của bản thân nó”.
Lời quê - Lê Đạt
Hai chân sau đứng thẳng chung chiêng vùng ẩn số,
Hai chân trên nghều ngào phôi chữ một khai nguyên
1. Vào buổi bình minh của lịch sử, khi khoa học tự nhiên còn
sơ khai, trước sự chuyển động của dòng đời ngổn ngang trăm mối, các bộ óc của
nhân loại, các nhà triết học đã cố gắng xây dựng những hệ thống kiến thức, tìm
cách an bài mọi sự và cung cấp cho loài người những mô hình ổn định bao gồm mọi
mặt sinh hoạt của xã hội. Đó là những tòa kiến trúc tổng thể vĩ đại nhằm minh
giải nguồn gốc của vũ trụ cũng như quy định những thân phận rõ ràng cho từng
thành phần trong cộng đồng.
Người ta dễ dàng coi đó là những chân lý hiển nhiên. Nhưng cuộc
sống muôn màu muôn vẻ vẫn cảm thấy chật chội trong những cấu trúc vĩ đại đó. Vì
thế nảy nòi một loại những triết gia "bụi" luôn đề ra những nghịch lý
cốt để chứng minh tính thiếu sót cố hữu của mọi kiến trúc tổng thể.
Lâu đời và nổi tiếng nhất là “nghịch lý thằng Cuội”. Nghịch
lý đó như sau: “Tất cả dân đảo Crete đều cuội”
Các nhà triết học đã vò đầu bứt tai mãi mà không giải quyết ổn
thỏa được nghịch lý này.
- Nếu tất cả dân đảo Crète đều nói dối, thì với tư cách là một
người dân đảo Crète, anh cũng nói dối, lời nói của anh không đáng giá nửa xu. Nếu
anh nói thật, có nghĩa là dân đảo Crète không phải tất cả đều nói dối. Hình như
mọi sự rắc rối đều phát sinh từ hai thứ "tất cả".
2. Bước tiến bộ như vũ bão của khoa học tự nhiên, đánh dấu sự
suy tàn của siêu hình học.
Khỉ Napoléon khen nhà thiên văn học Laplace: "Trong
cuốn sách của ông tôi không hề thấy từ Thượng Đế xuất hiện dù chỉ một lần". Laplace điềm
nhiên trả lời: "Tâu bệ hạ, Thượng Đế đã trở thành một khái niệm vô dụng".
Sự xuất hiện của Newton cùng thuyết vạn vật hấp dẫn tuyệt mỹ của ông
đã khiến nhà thơ mù người Anh Milton thốt lên: “Và Newton xuất hiện, mọi sự đều
sáng tỏ”. Khoa học tự nhiên và quyết định luận của nó tưởng như đã có thể vĩnh
viễn ngự trị tất cả thế giới.
Những thể nghiệm nghiêm ngặt và công phu tại các phòng thí
nghiệm khiến các nhà khoa học tin rằng cuối cùng mình đã nắm được hiện thực và
do đó có thể điều khiển được nó - như tiểu Thượng Đế thực sự.
Ngày hội đương đông vui rôm rả lại bỗng xuất hiện những khách
không mời mà đến.
Niels Bohr ông tổ thứ nhất của ngành vật lý lượng tử quẳng ra
một lời phát biểu hết sức "chối tai": "Hiện tượng không phải là
hiện thực, nó là hiện thực cộng với dụng cụ quan sát và người quan sát".
Chưa hết, ông còn bồi thêm một đòn trí mạng nữa thông qua lý thuyết bổ sung:
"Ánh sáng vừa là hạt vừa là sóng". Vậy thì kết cục ánh sáng là gì?
Người bạn đồng hành của Bohr, Heisenberg bắn thẳng vào quyết
định luận cổ điển bằng "nguyên lý bất định" và chứng minh rằng
"chân lý thiêng liêng" kia không phải đúng ở mọi nơi mọi lúc, nó
không hiệu lực trong thế giới các hạt. Nhà triết học người Áo Adomo kết luận một
cách "tàn nhẫn": "Sự tất cả (latotalité) là điều phi chân
lý". Còn nhà tri thức học người Anh, Popper thì khẳng định không úp mở:
"Các lý thuyết khoa học thực nghiệm đều là giả thuyết".
Các nhà khoa học dù vĩ đại đến đâu cũng chỉ là một con người
với thân phận hữu hạn của nó. Và trời đất thì vô cùng. Khoa học chỉ là một chuỗi
"tiếp cận trường kỳ không có dấu chấm hết" .
3. Bất giác nhớ tới nhà thiền học Nhật Suzuki: "Một sự vật
trở thành hài hước khi bị kéo ra khỏi khung cảnh hạn hẹp của nó để được đặt vào
một khung cảnh khác rộng lớn hơn".
Và nhà văn lớn người Đức Herman Hesse: "Sự nghiêm túc là
một hiểu lầm xuất phát từ thời gian. Nó là kết quả của sự phóng đại giá trị thời
gian. Trong vĩnh hằng thời gian không tồn tại. Vĩnh hằng là một khoảnh khắc vừa
đủ cho một lời bông phèng".
4. Người ta thường có thói quen phân định rạch ròi: a. Khoa học
là thế giới của lý tính (logic); b. Nghệ thuật là thế giới của tưởng tượng. Đó
là một sự phân định sai lầm và có hại.
Nhà khoa học không có tưởng tượng chỉ là một công chức khoa học
thồ một khối kiến thức nặng nề trên lưng như "cái bướu của một anh
gù" (chữ của Nietzsche). Nhà nghệ thuật thiếu lý tính chỉ là một nghệ sĩ
thứ phẩm mắc bệnh vĩ đại cũng cần chữa trị hoặc nên đổi nghề.
Heisenberg nhận xét: "Khoa học và nghệ thuật trong quá
trình nhiều thế kỷ, tạo thành một ngôn ngữ của con người qua đó chúng ta có thể
đề cập đến những phần ẩn náu sâu kín nhất của hiện thực". Và
Poincaré, một trong những ông tổ của ngành toán xác suất: "Điều cốt tử
trong tinh thần toán học không phải tính logic mà mỹ học, sự sai không còn được
coi như một khuyết điểm mà được coi như một yếu tố chức năng tham dự vào quá
trình phát triển của trí tuệ".
Nó chính là gốc của phương pháp “thử và sai" trong khoa
học.
5. Tưởng tượng cũng có nhiều cấp. Có tưởng tượng cao cấp và tưởng tượng hạ cấp.
Phải học tập để nâng cao tưởng tượng. Khi trái táo rụng xuống đầu, kẻ dung tục
tưởng tượng ngay ra một đĩa bánh táo ngon lành. Còn Newton tưởng tượng ra trọng
lực và thuyết vạn vật hấp dẫn.
6. Theo Borgès, một trong những nhà văn kiệt xuất nhất thế kỷ
XX, không ít người trở thành độc ác vì thiếu óc tưởng tượng. Và ông hết lời ca
ngợi một người bạn đã có khả năng tưởng tượng ra 12 tôn giáo "để mọi người
có thể mỗi tháng thay đổi tôn giáo một lần và những người sinh vào tháng giêng
có thể có một tôn giáo khác với những người sinh vào tháng chạp".
7. Tôi không phủ nhận vai trò những dụng cụ tinh xảo, nhưng
tôi có cảm giác về số người quá nhấn mạnh đến vai trò (quyết định) của
chúng. Người ta kể lại rằng khi hai vợ chồng nhà bác học Einstein được mời đến
thăm một đài quan sát thiên văn nổi tiếng tại Hoa Kỳ, vị giám đốc có vẻ hơi tự
đắc hỏi vợ nhà bác học: "Bà thấy trang thiết bị ở đây thế nào?". Vợ
nhà bác học điềm nhiên trả lời: "Hơi nhiều. Khi nghĩ ra thuyết tương đối
ông nhà tôi chỉ có một cuốn sổ tay và một cây bút chì".
8. Chúng ta đương đứng trước một thiên niên kỷ mới đầy sôi động,
hay nói như các báo "đầy triển vọng nhưng cũng đầy thách thức", nó
đòi hỏi chúng ta phải có một óc tưởng tượng táo bạo. Và một lý tính sáng suốt để
khỏi rơi vào tình trạng "chân chậm uống nước đục".
Nói như Prigorine, thời đại mới đòi hỏi một "cách nghe mới
thi vị" trên cơ sở một sự liên minh "mở" rộng rãi giữa các ngành
khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, triết học và văn học nghệ thuật cố gắng đối
thoại một cách sáng tạo với cuộc sống.
(8) Người hàng xóm thân thiết - Lê Đạt
Các nhà nghiên cứu lịch sử hội họa, nhất là vào khoảng 100
năm gần đây hình như đều chấp nhận một sự thật hiển nhiên: giới thơ là những
người hàng xóm thân thiết nhất cũng như đáng tin cậy nhất của hội họa.
Ta tạm dẫn ra một vài thí dụ tiêu biểu: Apollinaire từng là bạn
của Picasso, Reverdi của Braque, Henri Michaux của Magritte, Aragon của
Matisse...
Trong vận hành của hội họa, tự nhiên vừa là nguồn cung cấp chất liệu hay nói
nôm na là nuôi hội họa đồng thời cũng là đối thủ nguy hiểm nhất của nó.
Cái đòi hỏi giống thật ngay từ những ngày đầu trăng đầu nước của mối lương
duyên giữa tự nhiên và hội họa đã là nguyên nhân đáng tiếc của không ít
những cảnh súp chẳng lành canh chẳng ngọt.
Từ trên diễn đàn trang trọng này tôi xin phép tuyên bố ngoài luồng rằng kẻ thù
ngoan cố và dai dẳng nhất của hội họa chính là chủ nghĩa tự nhiên.
Một số nhà lý luận đứng đắn hẳn hoi cũng đã từng tuyên bố rằng nhiệm vụ chủ yếu
của hội họa là ghi lại tự nhiên.
Không đợi đến các trường phái hiện đại một trăm năm gần đây,
từ thuở trưởng thành chưa bao giờ hội họa tự đặt ra cho mình nhiệm vụ phải ghi
lại tự nhiên cả. Nó không có nhiệm vụ phải sao chép tự nhiên mà tạo ra một tự
nhiên mang đậm dấu ấn văn hóa của con người.
Bức tranh La Joconde của Leonardo da Vinci không đơn thuần là chân dung của bà
vợ ngài thương gia Joconde thành phố Milan- Nó dzậy mà không phải dzậy- Nó còn
là chân dung của nữ tình.
Phân tích một cách chặt chẽ ra mọi tự nhiên trong một tác phẩm hội họa đều ít
nhiều có tính chất siêu tự nhiên.
Nhà thơ Pháp Jean Cocteau đã diễn đạt ý kiến này theo phong cách bay bướm đặc
trưng của ông:
"Cái chổi trong tranh Van de Velde bao giờ cũng là hơn một cái chổi, nó là
một sinh linh có khả năng đối thoại với trăng sao".
Người ta thường khen Cartierr Bretson nhà nhiếp ảnh người Pháp nổi tiếng thế giới
đầu thế kỷ XX về những bức ảnh "đời thường" đã đạt tới mức kiệt tác của
ông. Đó là một sự hiểu lầm đáng tiếc. Những bức ảnh "đời thường" của
Bretson đã trở thành dị thường dưới lóe chớp đốn ngộ của nhà nhiếp ảnh.
Việc ra đời của hội họa trừu tượng, dầu muốn hay không muốn đã đánh dấu một bước
phát triển ngoạn mục của hội họa.
Nhiều người nói rằng lời phát biểu "trên cả tuyệt vời"
sau đây: Trừu tượng là một hiện thực khác là của Kandinsky. Điều quan trọng
không phải nhà danh họa có nói như vậy hay không. Điều quan trọng là ông đáng
được nói câu ấy.
Những người cách tân trong hội họa (mà không phải chỉ riêng hội họa) thường bị
chê trách là những kẻ phá bĩnh, không biết điều. (Thì ưu điểm nhất của họ là
không biết điều). Thiên hạ cho rằng những gò bó của hội họa cổ điển quá khó nên
một số họa sĩ trẻ bất tài mới phá phách làm càn.
Một nghệ sĩ mà không chế ngự được những gò bó dầu khó khăn đến đâu của nghệ thuật
là một nghệ sĩ vét đĩa. Những họa phẩm phong cách cổ điển của Picasso đã đạt tới
cái đẹp thánh thiện không thua gì Raphael.
Một nghệ sĩ cách tân coi khinh 15 phút những sự gò bó của nghệ thuật cổ điển,
nghệ thuật nào chẳng có những cái gò bó của nó, những cách tân của họ chỉ nhằm
loại bỏ những gò bó lỗi thời, phi mỹ học và phản nhân tính, để tạo ra những gò
bó mới thỏa đáng hơn, cao cấp hơn, tự do hơn.
Đã có thời người ta lòe rằng luật thơ Đường là cực khó. Số lượng khổng lồ thơ
các cụ tại những đài phát thanh phường chứng tỏ rằng những niêm luật dọa người
thật ra cũng chẳng có gì là ghê gớm.
Hoạt động sôi động của hội họa Việt Nam một thập niên gần đây với sự
ra đời của một số họa sĩ có cá tính đã chứng tỏ rằng các nghệ sĩ trẻ không phải
một đám người lập dị, bất tài.
Ngược hẳn lại, tôi cho rằng sự phát triển của hội họa không giá vẽ, nghệ thuật
sắp đặt, trình diễn, thân thể họa, hội họa kết hợp với truyền hình là những nỗ
lực đầy văn hóa của một lớp nghệ sĩ trẻ đã trưởng thành và dám chịu trách nhiệm
về mình.
Tự do chân chính bao giờ cũng gắn liền với trách nhiệm cao. Người nghệ sĩ một
mình đứng trước tác phẩm, không còn được dựa vào những quy chiếu quen thuộc an
toàn của quá khứ, chỉ hoàn toàn dựa vào lương tâm của mình có thể coi là hành động
dũng cảm và mạo hiểm của những người mở đường.
Mở đường bao giờ cũng là một công việc khó khăn, sao ta không giúp đỡ mà lại cản
đường họ?
Tôi rất tâm đắc câu của một nhà triết học già người Pháp, Paul Ricoeur: "Mỹ
học hiện đại càng ngày càng gần với đạo đức học".
(9) Một số đoản ngôn của Lê Đạt:
Tình yêu
Tình yêu có thể là phát minh tốt đẹp nhất, cũng nguy hiểm nhất của văn hóa người.
Theo báo cáo mới nhất của W.L.O (World Love Organization): ¾ thế giới thành
niên bị bệnh thất tình cấp hay mãn tính.
Nói dối
Trong các tội nói dối, có lẽ dối già là đáng tha thứ nhất. Người Pháp vốn đa
tình đã gọi nó là một tội xinh (péchémignon)
Luật đất đai
Vĩ nhân ít nhiều đều vi phạm luật đất đai. Họ ăn tốn diện tích quá.
Thanh tra thời gian
Thanh tra thời gian có nhiệm vụ định kỳ kiểm tra khu ghế V.I.P. tàu xuyên lịch
sử và khẽ nhắc nhở “Quý ông quý bà đã ngồi nhầm số”.
Giải lao
Nhà thơ X. nổi vì quá nhiều phao tiếp thị - Ông muốn chìm chốc lát để giải lao
cũng không được. Thật bất hạnh!
Thời trang và tu từ
Thời trang là thuật của phái đẹp.
Tu từ là thuật của nhà thơ, một phái đẹp khác.
Thiện ý
Các đấng cứu thế nhiều khi làm khổ loài người vì chính thiện ý của họ. Họ thường
mắc bệnh sốt ruột.
Nitsơ
Đọc đâu đó ở Nitsơ:
Tôi có một số ý tưởng hay họ toan tính dung tục hóa chúng thành những chân lý.
Tham quan
Điểm tham quan nóng nhất của lịch sử là Suối Giải Oan.
Parménit
Parménit, nhà triết học nổi tiếng thế kỷ thứ V trước C.N. là tác giả của câu
nói rất hiện đại sau đây:
“Người ta ít phát biểu những ý kiến của mình mà thường phát biểu những dư luận”.
Thấy và tìm
Jăng Cốctô có một nhận xét đặc biệt sâu sắc về người bạn Picatxô của mình:
- Đối với Picatxô, điều quan trọng nhất là cường độ. Ông thấy trước, và tìm
sau.
Tác phẩm
Mọi tác phẩm xuất sắc đều là những đứa con cầu tự.
Kẻ thù
Kẻ thù của bình đẳng là chủ nghĩa bình quân.
Thơ cổ điển và hiện đại
Trong một bài thơ cổ điển, nghĩa thường đến đúng hẹn. Trong một bài thơ hiện đại,
nghĩa thường đến trễ giờ.
Nhu cầu
Nhu cầu là ham muốn bị quản thúc tại chỗ.
Chữ tác, chữ tộ
Các đấng thánh hiền dạy tông đồ phải chống lại bản thân, họ thường hiểu phải chống
lại kẻ khác.
Không có hậu
Lộ trình của nhiều nhà cách tân thường không có hậu. Họ đi từ những phân tích mở
và độc đáo đến những kết luận đóng và độc đoán.
Tự điển mới
Quan tham gồm những kẻ có quyền tham quan và cầm nhầm tài sản của Nhà nước. Có vị
thẩm phán đề nghị xử lý hành chính họ thật nghiêm về lỗi thiếu trách nhiệm cũng
như sơ ý và phạt họ 50.000 tiền pôlime, tiền có độ an toàn cao (!!!)
Bình đẳng giới
Không có con hoang chỉ có những người bố khai hoang trái phép. Ngôn ngữ bình đẳng
giới gọi họ là lâm tặc.
Cúng cơm bác Nguyễn Phở
Giáo điều là những kẻ vô văn hóa ẩm thực ăn chủ nghĩa cả lông.
Nghệ thuật sắp đặt
Nghệ thuật sắp đặt có một nhược điểm: Nó thường quên chỗ của tác giả.
Đó là một điểm mạnh trong bố cục nhân sự.
19/11/2010Đỗ Ngọc ThạchTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét