Hình tượng người phụ nữ trong
tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh
dưới góc nhìn lý thuyết cổ mẫu
Trong số các nhà tiểu thuyết lịch sử thời kỳ đổi mới,
Nguyễn Xuân Khánh là một trong những gương mặt nổi bật. Với bộ ba tiểu thuyết Hồ
Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa, nhà văn đã đi sâu khai thác, khám
phá nhiều bí ẩn thuộc về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng tâm linh, đặc
biệt sức sống và khả năng tiềm tàng của người dân Việt, phụ nữ Việt. Thế giới
nhân vật trong các tiểu thuyết lịch sử của ông rất phong phú, mang đậm dấu ấn lịch
sử - thời đại. Hình tượng người phụ nữ được nhà văn xây dựng không chỉ như những
nạn nhân, gánh chịu nhiều khổ ải, bi thương…, mà còn là những “mẫu gốc”, biểu
tượng của “thiên tính nữ”, của đức hy sinh, sự nhẫn nhịn và sức mạnh cảm hóa.
Bài viết này phác họa chân dung người phụ nữ trong ba tác phẩm trên của nhà văn
dưới góc nhìn của lý thuyết cổ mẫu.
1. MỞ ĐẦU
Từ C. Jung đến G.
Bachelard và N. Frye, lý thuyết về cái vô thức tập thể (trong đó, cổ mẫu
(archétype) là hạt nhân) đã được xác lập, định hình, trở thành một hướng đi mới
nhiều tiềm năng trong nghiên cứu, phê bình và sáng tác văn học nghệ thuật. Ở Việt
Nam những năm gần đây, sự xuất hiện của một số bài viết, công trình nghiên cứu
về cổ mẫu, chẳng hạn “Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam” của Nguyễn Thị
Thanh Xuân, “Nguyên lý tính mẫu trong truyền thống văn học Việt Nam” của Dương
Thị Huyền, “Thử dẫn vào nghiên cứu văn học từ góc nhìn cổ mẫu (archétype)” của
Nguyễn Quang Huy v.v... đã cho thấy những hướng tiếp cận sát thực và trực tiếp
lý thuyết cổ mẫu. Tinh thần dân chủ, đổi mới từ sau 1986; xu hướng nhận thức lại,
suy ngẫm, triết luận; các lý thuyết, trường phái văn học hậu hiện đại… đã tác động
mạnh mẽ đến tâm thức, tư tưởng, ý đồ và cả phạm vi bao quát, chuyển tải hiện thực
của các nhà văn, trong đó có nhà tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh. Trên cơ
sở xem xét, đánh giá lại lịch sử, diễn giải quá khứ trong mối tương quan văn hóa - lịch sử,
truyền thống - hiện tại, trong cội nguồn sức mạnh và bản sắc, tinh thần tự tôn
dân tộc của người Việt suốt chiều dài lịch sử đầy biến động, đau thương…, Nguyễn
Xuân Khánh trong bộ ba tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên
chùa đã đặc biệt chú ý đến hình tượng các nhân vật nữ. Người phụ nữ không chỉ
là nguồn đề tài, cảm hứng bất tận của văn chương, nghệ thuật; mà còn là những
“mẫu gốc”, cội nguồn của “sự sinh thành”; biểu tượng của sự “bao dung, che trở,
đùm bọc”; của sức sống bền bỉ mãnh liệt và khả năng cảm hóa, đồng hóa… Phác dựng
chân dung những người phụ nữ từ lý thuyết cổ mẫu, các tiểu thuyết của Nguyễn
Xuân Khánh đã cho thấy những khám phá, phát hiện sâu sắc, tinh tế, mới mẻ của
ông về kiểu loại hình tượng muôn thuở phức tạp, bí ẩn mà cũng muôn đời hấp dẫn,
quyến rũ này.
2. NỘI DUNG
2.1. Khái niệm cổ mẫu
“Cổ mẫu với tư cách những ký ức,
dấu chỉ văn hóa xa xưa của nhân loại thường xuyên hiện hữu ở tầng sâu vô thức
nghệ sĩ và vận hành trong sự đồng hóa những kinh nghiệm bên ngoài với những sự
kiện tâm linh, chi phối nhà văn trong quá trình sáng tạo” [2]. “Cổ mẫu, trước hết
là mẫu của những biểu tượng có mối liên hệ chặt chẽ với vô thức tập thể, là nơi
lưu giữ ký ức, kinh nghiệm tập thể của dân tộc và nhân loại. Cổ mẫu là khuôn mẫu
nguyên thủy để từ đó có nhiệm vụ phục vụ cho một mô hình cụ thể. Ví dụ, sự sinh
nở thần kỳ là khuôn mẫu của các mô hình: ướm thử vết chân, uống nước từ sọ dừa,
nằm mộng… Hiểu như vậy, cổ mẫu tương đương với các khái niệm mô hình, mẫu gốc,
điển mẫu.
Thuật ngữ cổ mẫu có thể được áp dụng với một hình tượng, một đề tài,
một tư tưởng, một kiểu nhân vật, một mô hình cốt truyện… Muốn tìm, xác định và
lý giải cổ mẫu, ta có thể căn cứ ở một số nguồn như thần thoại, giấc mơ, văn học,
tôn giáo, những chuyện kỳ ảo, văn học dân gian. Nghiên cứu cổ mẫu sẽ thấy được
đời sống nhân loại qua những không - thời gian văn hóa khác nhau, thấy được
toàn bộ sự phát triển đời sống muôn màu hiện nay và những cách thức biểu đạt
văn chương đều được thoát thai từ những cổ mẫu, có thể là cổ mẫu nguyên thủy,
hay cổ mẫu phái sinh, thậm chí là cổ mẫu phản đề” [3, tr.9]. Thuật ngữ cổ mẫu
archetype có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp arche - khởi đầu và typos - dấu vết/ vết
in/ vết hằn. Trong công trình Cổ mẫu của vô thức tập thể, trên cơ sở phân tích
sự khác biệt giữa ý thức và vô thức, giữa vô thức cá nhân và vô thức tập thể,
C.Jung đã cho rằng nội dung của vô thức cá nhân chủ yếu là cảm xúc - phức cảm
biến hóa đa dạng nhưng có thể ý thức được, còn nội dung của vô thức tập thể được
biết đến như là những cổ mẫu. Nói cách khác, cổ mẫu là những dấu vết, vết hằn
tiềm ẩn, tiềm định, có sẵn trong tâm thức nhân loại, bất kể ở trạng thái nào, ý
thức hay vô thức. Xét về đặc điểm, cổ mẫu luôn mang tính nhân loại phổ quát, tính biểu tượng, huyền thoại và tính phái sinh. Từ
các “mẫu gốc”, “nguyên tượng” chung, có giá trị nhân loại hình thành từ khi
loài người bắt đầu có nhận thức, mỗi dân tộc tùy theo đặc điểm lịch sử, kinh
nghiệm, truyền thống văn hóa riêng mà tín ngưỡng, tôn sùng các biểu tượng, cổ mẫu
riêng, song chung quy, mọi cổ mẫu đều được thừa nhận như là các giá trị văn hóa
tinh thần có tính phổ quát.
Một trong những cổ mẫu được đề cập trước tiên trong
văn học thế giới và Việt Nam chính là cổ mẫu Mẹ, người đàn bà vĩ đại sinh thành
ra nhân loại, ra các thế hệ nối tiếp nhau tạo thành xã hội, cộng đồng loài người.
Trong truyền thuyết Việt Nam, chính Mẹ Âu Cơ là người hạ sinh cộng đồng dân tộc
Việt. Từ sự cao quý và phi thường của Mẹ đến sự nhẫn nhịn hy sinh của người phụ
nữ thực chất chỉ là một sự phát triển, mở rộng hơn về sứ mệnh, vai trò, ảnh hưởng
đặc biệt của cổ mẫu này. Trong sáng tác của Ts.Aitmatov, người phụ nữ không chỉ
là những người mẹ, mà còn là người “giữ bếp lửa”, “giữ tổ ấm”, giữ nề nếp, phong
tục tập quán của bản làng, còn người phụ nữ trong các tiểu thuyết lịch sử của
Nguyễn Xuân Khánh, trong biến thiên, trầm luân của lịch sử cũng vẫn rất đời, rất
người. Trong bất kì hoàn cảnh nào họ cũng gắng làm tròn thiên chức, bổn phận; ở
họ tiềm ẩn một sức sống mãnh liệt, chiều sâu của sự kết tinh và bảo tồn văn hóa
dân tộc. 2.2. Các dạng thức cổ mẫu phụ nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân
Khánh
2.2.1. Những người phụ nữ đẹp
Theo Jung, cổ mẫu vốn nằm tầng sâu của vô
thức tập thể, chứa đựng cả chiều sâu tâm thức cộng đồng được truyền qua nhiều
thế hệ, vượt qua những rào cản của không gian và thời gian. “Trong vô thức của
đàn ông, đều có yếu tố nữ tính, được nhân cách hóa trong những giấc mơ bằng một
hình tượng hoặc một hình ảnh người phụ nữ và Jung đặt cho nó cái tên là anima”
[5, tr.137]. Những hình ảnh amina thường biến đổi, một cách vô thức, có thể
phóng chiếu lên một hoặc những người phụ nữ khác. Lúc đầu, anima đồng nhất với
hình ảnh người mẹ, nhưng về sau còn được thừa hưởng ở những người phụ nữ khác,
có ảnh hưởng đến nhân cách người đàn ông. Không có người đàn ông nào hoàn toàn
nam tính và không chứa chút nữ tính nào trong mình. Chính Jung cũng từng nói “tất
cả người đàn ông đều chứa trong mình một hình ảnh người phụ nữ vĩnh cửu… một dấu
tích hoặc cổ mẫu của tất cả kinh nghiệm tổ tiên về người phụ nữ, một thứ trầm
tích, có thể nói vậy, của tất cả những ấn tượng đã từng được tạo nên bởi phụ nữ
- nói một cách ngắn gọn, một hệ thống thích nghi tâm thần được thừa hưởng” [5,
tr.146].
Điều này ta thấy rõ ở nhân vật nam/ đàn ông trong tiểu thuyết Nguyễn
Xuân Khánh. Đơn cử như một người con tây lai - Bernard, con lai của bà Thu với
ông Martinot. Đó “là bãi chiến trường cho cuộc chiến tranh chấp giữa dòng máu nội
và dòng máu ngoại”, “hắn đã chối từ phía mẹ và đi về phía người
cha” [8, tr.70]. Tuy nhiên, hình ảnh người mẹ không thể lu mờ trong tâm thức của
Bernard, nó luôn ám ảnh và khiến cách nhìn nhận của anh ta về một người phụ nữ
luôn đẹp, luôn giàu đức tính thương yêu. Nguyễn Xuân Khánh hiểu, “trong tâm hồn
người đàn ông nào cũng có một mẫu hình nào đó về người đàn bà. Thường thường mẫu
hình đó là mẹ chúng ta. Bởi vì ta sống với mẹ từ thuở lọt lòng. Mẹ bú mớm, ôm ấp
ta. Sống bên mẹ ta được che chở, cảm thấy hoàn toàn yên tâm” [8, tr.70]. Vẻ đẹp
của bà Thu thông qua lời con trai Bernard miêu tả là “một người đàn bà Việt, thắt
đáy lưng ong, đầy sức sống, tháo vát, dịu dàng và rất cương nghị” [8. tr.61]. Từ
hình ảnh của chính mẹ mình - bà Thu, Bernard đã phóng chiếu, nhìn nhận vẻ đẹp
thật sự của phụ nữ Việt. Tương tự, trong Mẫu Thượng ngàn, nhân vật Philippe
cũng nhìn nhận người phụ nữ Việt rất đẹp và có sức sống mãnh liệt. Nguyễn Xuân
Khánh đã để hình ảnh người mẹ/ phụ nữ mang tâm điểm trong sáng tạo của mình một
cách có chủ ý.
Hình ảnh phụ nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh là những
người phụ nữ đẹp. Ông đã có cái nhìn phóng chiếu trong việc miêu tả vẻ đẹp của
người đàn bà quê. Cái đẹp được tác giả miêu tả rất chi tiết. Đối với những cô
gái trẻ như cô Nguyệt, ông miêu tả “tóc thì mượt mà đen láy. Mắt thì thăm thẳm
sáng dịu dàng, da thì ngà ngọc mịn màng lúc nào cũng như thoa phấn. Vóc dáng
thì dong dỏng cân đối. Nhìn cô ta tràn đầy nhựa sống” [8, tr.334]. Nguyễn Xuân
Khánh không tiếc lời khen “mảng lưng trần trắng ngát; tóc ở gáy vén hết lên đỉnh
đầu làm lộ ra cái cổ trắng ngà, và càng làm tôn vẻ mĩ miều của chiếc cổ kiêu ba
ngấn trứ danh, mà hàng ngày chiếc khăn vuông nâu bạc phếch vẫn che khuất” [8,
tr.364]. Bé Rêu “sao mà xinh thế, sao mà thông minh thế” [8, tr.478]. Đôi mắt
Rêu long lanh nhưng ấm áp. Là bản sao của bà Thêu. Đến khi nhảy xuống giếng
chùa tự tử vẫn tỏa ra một vẻ đẹp. “Người ta bảo trông cô thánh thiện, tinh khiết
và trong văn vắt” [8, tr.575]. Vẻ đẹp của những phụ nữ có chồng như bà Thu
thông qua lời con trai Bernard miêu tả là “một người đàn bà Việt, thắt đáy lưng
ong, đầy sức sống, tháo vát, dịu dàng và rất cương nghị” [8, tr.61]; bà Nấm là
một người “giống như mọi người đàn bà thôn quê khác. Khuôn mặt tròn trịa hồn hậu.
Vóc dáng vững chãi nhanh nhẹn. Nét mặt lúc nào cũng tươi tắn, dễ dàng nở một nụ
cười” [8, tr.359]. Mẹ của Hiếu, bà Bệu, vợ lẽ của bá Phượng, dù con nhà nghèo
nhưng “là người đàn bà rực rỡ. Cái sức xuân phây phây lúc nào cũng hừng hực tỏ
lộ trên con người bà. Mặt tròn vành vạnh, da mượt má màu hoa đào. Thân thể mỡ
màng, tươi tắn, lúc nào cũng như sẵn sàng mời gọi” [8, tr.468]. Vợ chánh Long,
“Bà Thêu rất đẹp. Tóc đen nhánh. Da trắng. Mắt bồ câu long lanh. Người cân đối
thon thả. Bà mặc chiếc áo cánh nâu già vừa khít. Rất giản dị nhưng sao mà đẹp”
[8, tr.497]. Ngay đến cô gái ăn mày như Khoai cũng là một người đẹp, “trong lúc
ốm mặt cô nhem nhuốc, mái tóc rối bù, bộ quần áo vá đùm vá đụp, rách tơi tả.
Còn lúc này, tóc cô ta đen mượt ở sau lưng, mặt tròn trịa hồng hào, đôi chân từ
cái quần lửng phô ra trắng như ngó cần” [8, tr.285].
Mụ ba Pháo trong Mẫu Thượng ngàn đại diện cho những người đàn bà khác của
Cổ Đình, “cũng thắt đáy lưng ong, cũng xắn váy quai cồng, cũng lam làm không nghỉ,
cũng phốp pháp hừng hực sức sống của trời, của đất” [7, tr.230]. Bà Tổ Cô lại
càng được miêu tả đẹp hơn, “thuở con gái bà đẹp lắm, thắt đáy lưng ong, khuôn mặt
trái xoan, mi thanh mục tú. Chẳng cần trang điểm cũng đẹp nõn nà” [7, tr.267].
Người phụ nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ là những người
đàn bà nông thôn mà có cả những người đàn bà quyền quý. Trong Hồ Quý Ly, Nguyễn
Xuân Khánh miêu tả Quận chúa Quỳnh Hoa “rất xinh đẹp, tính nết đoan trang, nhu
thuận” [6, tr.60]. Công chúa Huy Ninh (Nhất Chi Mai) “vừa đẹp người, vừa đẹp nết,
lại có học vấn” [6, tr.117]. Hạnh, con gái của Sử Văn Hoa “cũng có đôi mắt bồ
câu giống mẹ, có tiếng nói trong veo và ấm áp của mẹ, nhưng cô còn được thừa hưởng
thêm sự thông minh sắc sảo của người cha. Sự thông minh bén nhậy ấy làm cho sắc
đẹp của cô trở nên tinh tế hơn. Cô biết cách nói bằng ánh mắt, bằng nụ cười, bằng
cái dáng vẻ... không nói.” [6, tr.591]. Nguyên lý tính Mẫu trước hết là ca tụng
những phẩm tính huyền diệu của người mẹ. Ở đây, chính Nguyễn Xuân Khánh đã ca
ngợi vẻ đẹp của người phụ nữ, vẻ đẹp của người mẹ. Nguyên lý tính Mẫu hay cổ mẫu
Mẹ luôn là những ước mơ khát bỏng nhất trong sáng tạo nghệ thuật. Bằng cách này
hay cách khác, hình ảnh người mẹ đầu đời, Anima, là hình ảnh gắn bó và được thể
hiện bằng cảm thức chung của nhân loại. Trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân
Khánh, ta thấy dạng đầu tiên đó là sự ca ngợi vẻ đẹp. Thứ nữa là ca ngợi sức sống
mãnh liệt, thiên tính bao dung, chịu khổ đau, chết chóc tủi nhục... để hoàn
thành thiên chức Mẹ/ phụ nữ/ nữ tính.
Ở cả ba cuốn tiểu thuyết này, nhân vật nữ
không chỉ chiếm số lượng đông mà còn có sự phong phú về loại hình, đa dạng về
tính cách, không có loại hình nhân vật nào là tuyệt đối chỉ xuất hiện trong cuốn
này hay cuốn kia mà có sự đan xen, tương đồng giữa các kiểu nhân vật. Nguyễn
Xuân Khánh đã bỏ nhiều công sức để miêu tả vẻ đẹp của những người phụ nữ và vẻ
đẹp ấy không ai giống ai, ai cũng có những dấu ấn riêng. Ca ngợi vẻ đẹp của phụ
nữ chính là thể hiện sự tôn trọng và đề cao giá trị của phụ nữ.
2.2.2. Người phụ
nữ mang sức sống mãnh liệt
Điểm đặc biệt và ấn tượng của hệ thống nhân vật nữ
trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh chính là vẻ ngút ngát, đậm chất đàn bà, tự
thân họ có một sức hấp dẫn giới tính, bản năng. Với Nguyễn Xuân Khánh, phụ nữ
không chỉ mang vẻ đẹp mà ở đó còn mang một sức sống mãnh liệt. Ông miêu tả để dự
đoán rằng “ở người đàn bà này, cái hông tròn lẳn bao nhiêu là hứa hẹn, đôi vú
thây lẩy mà lại săn chắc đủ để tạo nên sự mỹ miều từ những đường cong, đôi lông
mày cong vừa phải, to vừa phải, xanh mướt sức sống, đôi mắt sáng mà dịu gọi những
khao khát đằm thắm, nó hé lộ cái của sổ tinh tế chứ không ánh lên cái sắc tựa
dao cau” [7, tr.473]. Thế nhưng cuộc đời họ đều gặp nhiều truân chuyên, nội tâm
không được bình lặng, lúc nào trong họ cũng thường trực nỗi đau đớn giằng xé,
cho dù đó là bà hoàng trong cung cấm hay chỉ là cô thôn nữ nghèo. Người phụ nữ
trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh chịu nhiều đau thương, tuy nhiên họ lại
chứa đựng sức sống tiềm tàng, qua cơn bỉ cực, lại vươn mình như cây con tràn đầy
nhựa sống khiến cho cái nhìn về phụ nữ thêm đẹp hơn. Cô Khoai, sau những ngày
chạy trốn, đói khát, tính mạng mong manh, nhưng dưới bàn tay chăm sóc của Độ,
đã thay da đổi thịt, khiến Độ cũng bất ngờ. Người đàn bà, dù hoàn cảnh làm cho
xấu xí đi, vẫn toát ra sự mềm mại, sự yếu đuối, dịu dàng, an bình, hấp dẫn khó
tả mà Độ “chưa bao giờ biết” [7, tr.282].
Sức sống mãnh liệt chính là vẻ đẹp của
người phụ nữ. Sức sống ấy được tác giả miêu tả thông qua sức sống phồn thực.
Tính phồn thực được cụ thể hóa trong mỗi chân dung, mỗi tính cách. Nguyễn Xuân
Khánh đặc biệt chú ý tới hình ảnh đôi vú và làn da. Với hình tượng vú, tác giả
muốn ca ngợi vẻ đẹp tràn đầy chất phồn thực ở họ. Cô Ngơ với “đôi vú quá cỡ làm
chiếc yếm luôn hếch ra, làm đôi vú thường nửa kín, nửa hở” [7, tr.159-160];“
“cái vú vừa to, vừa dài, giống quả mít không có gai. Quả mít trắng núng nính”
[7, tr.161]. Cô Mùi, “mới mười sáu tuổi đôi vú đã như hai cái ấm giỏ” [7,
tr.246]. Hai cái vú bánh dày xinh đẹp, đồng trinh của Nhụ đã khiến Julien thèm
khát và nổi cơn thú tính. Dưới ánh trăng, đôi vú ngọc ngà của thím Pháo đã lay
động tâm hồn cằn cỗi của ông hộ Hiếu, làm cho cuộc tình của hai sinh linh côi
cút càng thêm nhiều dư vị… Qua hình ảnh vú, nhà văn cũng muốn khẳng định thiên
chức duy trì, bảo tồn và tái sinh sự sống, đời sống của người phụ nữ. Đôi vú
người đàn bà đầy ắp tình thương yêu đã ban tặng sự sống cho những thân phận
đang mòn mỏi lụi tàn (bà Váy dành cho Lý Cỏn, bà Tổ cô dành cho trưởng Cam,
thím Pháo dành cho Hộ Hiếu…). Đó là cái bản năng mang tính Mẫu được kết tinh
trong mỗi người vợ, người mẹ Việt Nam.
Trong Mẫu Thượng ngàn, thân thể hiện ra
trong tất cả vẻ đẹp tự nhiên, đầy cám dỗ. Nó có sức gợi tình, sức thôi miên
mãnh liệt, rất người và đầy chất nhân văn. Trên nhiều trang văn, thân thể gắn
liền với cảm xúc dục tình đã được tác giả miêu tả một cách tươi rói. Cơ thể người
phụ nữ với vẻ đẹp ban sơ đã tạo ra sức chinh phục tính nam rõ nét. Cái làn da
trinh bạch của Nhụ dưới ánh trăng đã khiến Điều như cuồng dại. Lý Cỏn mê mẩn ba
Váy bởi “cái mặt xinh xinh đôn hậu, khoái ở cái làn da trắng bóc, trắng nhễ nhại,
trắng hồng hào” [7, tr.575]. Tẻo trong cơn hấp hối vẫn không thôi đắm đuối trước
vẻ đẹp của Mùi: “Cái thân xác trắng ngát, mĩ miều… lồ lộ… lấp loáng trong ánh
đèn dầu lạc” [7, tr.252].
Trong con mắt của
Philippe - một kẻ chinh phục, người đàn bà Việt sở hữu một làn da và một thân
hình kỳ diệu. “Làn da ấy đặc biệt không thô, nó mịn màng, mát dịu khi ta chạm
tay vào. Đó là thứ da dẻ luôn mời mọc ta ve vuốt. Thân hình của họ tuy bé nhỏ
nhưng chắc và lẳn, một thứ thân hình hài hòa đầy sức bật, sức sống, hứa hẹn những
thú vui không biết mệt mỏi. Trên giường ngủ họ quấn quýt, quằn quại như hút chặt
lấy ta, cho cảm giác như một con trăn nhẹ nhàng quấn tròn lấy ta trong nhịp
giao hoan” [7, tr.355].
Tác giả còn cho rằng người đàn bà đẹp hơn khi đã sinh
con. Khi người phụ nữ đã thực hiện thiên chức làm mẹ là có thêm một sự sống mới.
“Da thịt nở bung ra. Có thể nói ba mươi tuổi, đàn bà mới thực sự là đàn bà, nhất
là đàn bà đã sinh con. Đó là thứ quả chín vừa thơm phức, ngọt đậm đà mà những
người đàn ông từng trải đánh giá rất cao” [7, tr.474].
Với tâm thế của một người
phương Tây xâm lược nhưng Philippe cũng phải thừa nhận: “Những người đàn bà An
Nam trông thì nhỏ bé, nhưng thật tuyệt vời trên giường ngủ” [7, tr.344]. “Một
thân hình nhỏ nhắn và hoàn mỹ, làn da mượt mà săn chắc chứ không bệu nhẽo. Dáng
đi đứng mềm mại, uyển chuyển của loài báo gấm, cái dáng vương giả thần tiên. Một
khuôn mặt trái xoan hiền hơn là tròn. Đôi mắt hơi xếch, hơi man dại. Con mắt ấy,
dáng vẻ ấy tạo ra một sự hài hòa và gợi báo cho ta biết một sức sống mãnh liệt”
[7, tr.720].
Nguyễn Xuân Khánh đã khai thác triệt để con người tự nhiên, bản
năng để chuyển tải tư tưởng của mình. Vẻ đẹp, sức quyến rũ của người đàn bà là
hình ảnh tượng tưng cho sức sống Việt, dân tộc Việt, con người Việt.
Với vẻ đẹp
của mình, người phụ nữ trở thành lõi của cuộc sống, trở thành trung tâm của hệ
thống nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh. Xuất phát từ người đàn
bà, mọi sự kiện cũng xoay quanh người đàn bà, Nguyễn Xuân Khánh đã dành cho người
đàn bà những miêu tả rất trân trọng. Trong Mẫu Thượng ngàn, ông ca ngợi “người
đàn bà là Mẫu là Mẹ. Người đàn bà là đất xứ sở. Người đàn bà là văn hiến” [7,
tr.806]. Tác giả khẳng định sức sống, sức mạnh văn hóa của một dân tộc, một xứ
sở thông qua người mẹ. Vẻ đẹp của những người đàn bà Cổ Đình được xây dựng
trong mối quan hệ với thiên nhiên, núi rừng, trong lễ hội tín ngưỡng, tôn giáo
dân gian đã chứng minh cho điều ấy.
Đỗ Lai Thúy “lấy” Kinh Thánh nói “khởi thủy
là đàn bà”, đàn bà chính là nguồn khởi của cuộc sống. Đó cũng là sự khơi nguồn
và tuôn chảy của mạch tiểu thuyết. Ca ngợi vẻ đẹp của người đàn bà chính là sự
chi phối của tâm thức Mẫu trong sáng tạo. Hình ảnh người mẹ là hình tượng ban đầu,
sơ khởi của một con người. Từ đó người phụ nữ trở thành cầu nối giữa các mối
quan hệ trong cuộc sống. Qua việc xây dựng hình tượng phụ nữ đẹp, tràn trề sức
sống, Nguyễn Xuân Khánh khẳng định cái bề sâu ẩn chìm của nền văn hóa Việt.
2.3. Người phụ nữ gắn
kết cộng đồng
“Người đàn bà là một vật quý hiếm” [7, tr.322], “đàn bà là khởi
thủy”. Trong xã hội, người đàn bà là trung tâm để gắn kết cộng đồng thông qua
niềm tin ở tín ngưỡng tâm linh, tôn giáo. Nguyên lý tính Mẫu tồn tại trong tiềm
thức của người Việt Nam từ bao đời nay. Đó là truyền thống văn hóa, thể hiện sự
tôn trọng người phụ nữ, đề cao người phụ nữ của dân tộc Việt Nam. Dưới góc độ
tôn giáo, Nguyễn Xuân Khánh đã để người phụ nữ thực hiện trọn vẹn chức năng của
mình trong việc gắn kết cộng đồng. Người phụ nữ gắn liền với tôn giáo tín ngưỡng
cũng chính là người duy trì, bảo tồn, tái sinh và phát triển cộng đồng, như là
sự lựa chọn kết tinh của văn hóa dân tộc.
Trong Đội gạo lên chùa, tất cả những
người phụ nữ đều chịu ơn ngôi chùa làng, nơi cưu mang những cảnh đời trong lúc
khốn cùng nhất. Nguyễn Xuân Khánh khẳng định “Người mẹ là người lưu truyền những
chủng tử của Phật vào tất cả người con đất Việt” [8, tr.784]. Bởi, “Người phụ nữ
sinh hoạt ở chùa. Vì vậy tinh thần Phật giáo thấm nhuần vào xã hội thông qua
người mẹ, người vợ. Mà người phụ nữ nào chả có gia đình và con cái. Người đàn
bà ứng xử trong gia đình xã hội và dạy con cái ít nhiều theo tinh thần Phật
giáo” [8, tr.255]. Cũng chính người đàn bà là người giữ cho mạch sống tâm linh
trong gia đình từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bà Thầm trong Đội gạo lên chùa
căn dặn con cháu không được quên ơn của chùa Sọ, của sư cụ trụ trì. Khi đứng
trước những ngăn cản về mặt ý thức hệ thì chính người phụ nữ trong gia đình sẽ
đại diện để đến với chùa như một nghĩa vụ linh thiêng. Thế hệ bà Thầm truyền dạy
cho thế hệ vợ chồng cô Thì, tiếp nối đó là thế hệ vợ chồng cái Trắm. Cả ba thế
hệ đều đến chùa và người phụ nữ là người thực hiện nghĩa vụ ấy cho gia đình. Chồng
cô Thì nói với cô rằng: “Riêng mình, mình lên chùa thì chẳng sao cả” [8,
tr.626]. Đến lượt thế hệ Trắm có cái Hiếu đại diện đi chùa, và một hình ảnh đẹp
đó là việc “chị Thì đội gạo lên chùa. Theo sau là cái Hiếu, cô con dâu bồng đứa
cháu vẫn say sưa ngủ.... Vừa đi, Hiếu vừa nựng con bằng cái thứ tiếng nâng niu ậm
ừ trong cổ họng, thứ ngôn ngữ ấm áp của người mẹ. Chẳng ai biết người mẹ đang
nói gì với con, những chắc là đứa bé hiểu, bởi vì qua ánh sáng bàng bạc của đêm
sáng trời, người mẹ nhìn thấy đứa bé mỉm cười rồi nó lại tóp tép cái mồm trông
đến là yêu” [8, tr.627]. Từ sức gắn kết gia đình, rộng ra, người phụ nữ có sức
gắn kết cộng đồng. Bà Tổ Cô trong Mẫu Thượng Ngàn là người có vai vế lớn trong
dòng họ, đồng thời bà chính là người trông giữ đền Mẫu. Ai đến với Mẫu đều có
hình ảnh của bà. Lời nói của bà Tổ Cô chẳng khác nào lời nói của Mẫu, của tâm
linh khiến cho tất cả làng Cổ Đình đều trân trọng. Trong Mẫu Thượng ngàn, tất cả
những người phụ nữ cuối cùng đều quy hướng về với Mẫu, một đạo được xem là tôn
giáo của dân tộc Việt. “Những người đàn bà tham dự lễ hội như thế trở về lại với
điều cao quý, trở về lại với mẹ. Bởi vì ai đi trẩy hội cũng là con người đang
trở về nhà với Mẫu” [7, tr.682]. Nguyễn Xuân
Khánh cho rằng “họ đã mang sẵn căn địa, tâm thế của lòng sùng tín. Họ sẵn sàng
để nhập cuộc, mê đắm, sẵn sàng rũ bỏ tục lụy thường nhật để dấn thân vào những
cõi trời siêu nghiệm xa lạ, ở đó ta trở về với ta tức là ta trở về với mẹ, ở đó
là sự yên bình, niềm an ủi, các diệu kỳ thánh thiện” [7, tr.705].
Người đàn bà
mang thiên tính Nữ, là Mẫu, thuộc về âm nên sự nhu hòa, an ổn là khát vọng mong
ước của họ. Họ gắn với tâm linh tôn giáo tín ngưỡng với mong ước cho gia đình
êm ấm, hạnh phúc. Bà Thu nói với con, “tao đi chùa để giồng cây đức, tao đi
chùa để giải tội cho con” [7; tr.399]; “đêm ngày mẹ tụng kinh, chẳng qua là mẹ
tụng cho con đấy thôi” [8, tr.65]. Bà nội của sư Vô Úy - chàng Sinh một thời nhờ
bàn tay bà đã thông làu kinh sử. “Bà nội là con của một cụ cử, lại là người
tháo vát thông minh, nên cũng là người có chữ nghĩa. Bà nội không chịu bỏ nề nếp
thi thư của gia đình” [8, tr.251]. Người phụ nữ gắn kết với tôn giáo cũng bởi lẽ
họ chịu mang ơn của chính tôn giáo, trong thâm tâm họ luôn nghĩ và dặn con cháu
“không bao giờ được quên con nhé” [8, tr.624]. Vì là người gắn kết cộng đồng
thông qua tôn giáo tín ngưỡng, người phụ nữ càng quan trọng trong đời sống.
Nguyễn Quang Huy cho rằng “Cổ mẫu Mẹ trước hết là dạng thức đầu tiên của Anima
mà mỗi cá thể con người sơ nghiệm. Cụ thể hơn, đó là sự thể hiện qua thân phận
các nhân vật nữ trong tính bao dung các hệ lụy như khổ đau, chết chóc, yêu
thương, niềm tin, lòng chung thủy...” [1, tr.357]. Hình tượng người phụ nữ
trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh không đơn thuần chỉ mong mỏi, nương tựa vào
một tôn giáo mà họ còn tin vào những tín ngưỡng tâm linh khác. Tâm lý đa thần
và quan điểm có thờ có thiêng trở thành một tâm thức chung được biểu hiện qua
người phụ nữ. Cầu Phật, cầu Mẫu, thờ thần rừng, thần sông thần suối... đều chứa
đựng một mục đích của người đàn bà đó là sự bình an.
Như vậy, thông qua tôn
giáo tín ngưỡng, người phụ nữ đã kết nối gia đình, giữa thế hệ này với thế hệ
khác. Đồng thời họ là người gắn kết giữa cộng đồng thông qua việc tham gia các
tín ngưỡng và trở thành những tín hành nhiệt thành. Họ đại diện cho một nền văn
hóa, đôi lúc người ta tưởng rằng nó sẽ bị mai một, biến tướng nhưng thực ra, bằng
tấm lòng đôn hậu và tình yêu nồng nàn, họ giữ được những gì tốt đẹp nhất cho
dân tộc. Ở một mức độ cao hơn, đó chính là sự phản kháng lại những xâm thực văn
hóa của kẻ khai hóa, xâm lược.
3. KẾT LUẬN
Từ hiện tại trở về cội nguồn, tâm thức
dân tộc, Nguyễn Xuân Khánh cho thấy nét đặc sắc của văn hóa dân tộc Việt. Từ Hồ
Quý Ly đến Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh
đã minh chứng cho sự phục hồi sức sống không gì vùi dập được của truyền thống
văn hóa dân tộc. Tác giả đã tái hiện một không gian rộng lớn, một độ thời gian
khá dài, hệ thống nhân vật phong phú, đa dạng để trình bày những suy nghiệm về
bản chất cuộc sống, bản chất của văn hóa dân tộc.
Để những người phụ nữ tham dự
vào dòng chảy của đời sống văn hóa dân tộc, Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện thái
độ, quan điểm mới mẻ, táo bạo của riêng ông. Người phụ nữ đẹp, tràn đầy sức sống,
nhẫn nhịn, giàu yêu thương và khả năng cảm hóa cũng giống như dân tộc Việt Nam
bền bỉ mạnh mẽ vươn lên qua bao thử thách thăng trầm. Qua người phụ nữ, tác giả
cũng đã cho thấy sự va chạm tất yếu của tiếp biến giữa văn hóa Việt với văn hóa
nhân loại. Hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh chính là
hình tượng kép, là ngọn nguồn sáng tạo của chính nhà văn và cũng chính là tâm
thức văn hóa của dân tộc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Nguyễn Đăng Điệp (Chủ biên),
Đoàn Ánh Dương, Đỗ Hải Ninh (2012), Lịch sử và văn hóa - cái nhìn nghệ thuật
Nguyễn Xuân Khánh - Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
2. Hoàng Thị Huế, “Một số biểu tượng
mang tâm thức Mẫu trong Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh”,
http://vietvan.vn/
3. Vũ Minh Đức (2017), “Cổ mẫu trong truyện ngắn Isaac Bashevis Singer”, Luận
án Tiến sĩ Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
4. Nguyễn Quang Huy (2013),
“Dẫn vào nghiên cứu văn học Việt Nam từ góc nhìn cổ mẫu”, in trong Đường biên,
- Nxb Văn học, Hà Nội, tr.155-178.
5. Bùi Lưu Phi Khanh (dịch) (2002), Jung đã
thật sự nói gì, - Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
6. Nguyễn Xuân Khánh (2013), Hồ
Quý Ly (in lần 11), - Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
7. Nguyễn Xuân Khánh (2013), Mẫu Thượng
ngàn (in lần 7), - Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
8. Nguyễn Xuân Khánh (2014), Đội gạo lên
chùa (in lần 6), - Nxb Phụ nữ, Hà Nội.
9. Cadiere, L. (2010) (Đỗ Trinh Huệ dịch),
Văn hóa, tín ngưỡng và thực hành tôn giáo người Việt, - Nxb Thuận Hóa, Huế.
10.
Ngô Đức Thịnh (1996), Đạo Mẫu ở Việt Nam, - Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
11.
Đỗ Lai Thúy (biên soạn) (2002), Phân tâm học và văn hóa tâm linh, - Nxb Văn hóa
Thông tin, Hà Nội.
12. Đỗ Lai Thúy (2005), Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người
văn hóa, - Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
13. Đỗ Lai Thúy (biên soạn) (2007),
Phân tâm học và tính cách dân tộc, - Nxb Tri thức, Hà Nội.
Tháng 3/2018Nguyễn Thị Vân HồngTheo http://hnmu.edu.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét