Cái ngông của Nguyễn Công Trứ
nhìn từ thời nay
Nói đến Nguyễn Công Trứ là
nói đến hai tư cách: một vị khai quốc công thần và một nhà thơ. Với tư cách một
nhà thơ, ông có công lớn trong việc đưa lại tiếng nói cho thể ca trù, làm cho
nó vốn từ thể loại văn học bình dân sang thể loại văn chương bác học, góp phần
đem lại thêm cho văn học chữ Nôm một tiếng nói tự khẳng định - Đây là đặc điểm
của tính tự tôn dân tộc xét trong cả quá trình của văn học chữ Nôm. Điều đặc biệt
ở Nguyễn Công Trứ là dù xét ông ở tư cách nào, người ta cũng bắt gặp một điểm
chung nhất khái quát, đó là thái độ ngông ngạo với cuộc đời.
“Ngông” theo cách hiểu thông
thường là “tỏ ra bất cần đến sự khen chê của người đời” (1), có người nói, đó là
thái độ khinh đời, ngạo đời dựa trên sự tài hoa uyên bác hơn đời của mình. Người
Trung Hoa hiểu ngông là cuồng, là loạn. Xét đến cùng, “ngông” là sự khẳng định
một cá tính đặc biệt. Đối với trường hợp Nguyễn Công Trứ, theo chúng tôi, cái
“ngông” ấy không nên hiểu đơn thuần chỉ là cái “ngông” của những nhà nho tài tử,
của đám văn nhân, mà phải hiểu theo góc độ khác, từ nhân sinh quan.
Trước hết, khi thể hiện mình
là “ngông” nghĩa là khi con người sống thật với mình nhất, thể hiện cá tính
riêng biệt không trộn lẫn với người khác, dù người khác ấy có sự chi phối mạnh
mẽ đến bản thân mình. Xã hội phong kiến là xã hội không cho cá tính phát triển
(người có tài trong xã hội phong kiến là người chỉ được múa một tay- ý của
Phan Ngọc), con người phải tuân theo các phép tắc của cộng đồng, phải hoà mình
vào số đông của tập thể. Đó là một chế độ đặc biệt gia trưởng. Sự phát triển của
cá tính trong xã hội phong kiến là một mầm hoạ. Vì lẽ đó, mọi quy pháp, các
phép tắc ứng xử trong thời phong kiến, suy cho cùng, là để bóp chết cá tính của
con người. Trong xã hội ngột ngạt như thế mà có những tính cách trỗi dậy thì rõ
ràng không thể xem đó là sự ương ngạnh. Hiểu được như thế để thấy rằng cái
“ngông” của Nguyễn Công Trứ thực chất là sự phản ứng xã hội đương thời
ở góc độ nhân sinh quan và, sự phản ứng đó là hết sức táo bạo, thể hiện bản
lĩnh của một nhân cách sống.
Trong xã hội bấy giờ, Nguyễn
Công Trứ, để khẳng định mình, không còn con đường nào khác ngoài con đường văn
chương (hiểu theo nghĩa bây giờ). Trước hết ông tìm đến thể ca trù, một thể loại
phù hợp với sự phóng túng, tự do. ông còn phát biểu trong sáng tác của mình như
những tuyên ngôn xử thế: Khôn khéo dễ hầu bưng khắp miệng/ Khen chê âu cũng gác
ngoài tai. Có thể thấy rõ nhất tất cả những nỗi niềm ấy trong bài Bài ca ngất
ngưởng. Đó có thể xem là một bản khai. Có lẽ cũng không cần phải tốn giấy mực
cho việc chỉ ra và phân tích ở đây, vì lẽ hẳn ai ai mà chẳng biết đến tác phẩm
này không hình thức này cũng hình thức khác.
Ở Nguyễn Công Trứ, cái khinh
bạc của ông đôi khi cũng chùng xuống thành bi quan (nói chính xác là ẩn đằng
sau cái khinh bạc): Đù mẹ nhân tình đã biết rồi/ Nhạt như nước ốc bạc như vôi.
Tuy nhiên ông rất ngạo nghễ: Mai sau xin chớ làm người/ Làm cây thông đứng giữa
trời mà reo.
Trên cơ sở những gì chỉ ra
trên, chúng tôi cho rằng việc Nguyễn Công Trứ xin được dẫn quân đi chống giặc
khi chốn quan trường đã khép lại với ông (ông đã già) là có hai nguyên nhân
chính: thứ nhất, ông là một nhà nho, quan điểm của nhà nho, của bậc tôi trung
là trị nước giúp đời; thứ hai, việc xung phong như thế cũng là để khẳng định
mình, đó có thể xem là sự dấn thân, nhập cuộc “nhập cuộc, theo nghĩa chủ động
là chỉ một hành vi mà nhờ đó người ta nhập vào một thân phận và ta ở tại đó
(…). Để cái thân tôi thuộc quyền sử dụng ví như quân đội, của người khác”(2)(sự
dấn thân theo nghĩa hiện sinh, còn có một biểu hiện khác, một quan niệm khác nữa,
là chỉ cái thôi thúc bên trong, sự lôi cuốn chủ thể và do đó chủ thể trở thành
bị sai khiến). Trong bài của Vũ Ngọc Khánh có đoạn đã viết: “nói chuyện xuất thế,
ông (Nguyễn Công Trứ) nghĩ ngay đến Khương Tử Nha, Nghiêm Lăng là trong thâm
tâm ông vẫn rắp ranh đóng góp với đời”(3). Đó là thái độ nhập cuộc, can đảm sống,
dưới một hình thức nào đó cũng là một kiểu để khẳng định : Ai mà chịu rét thì
trèo với thông.
Tôi cho rằng, Nguyễn Công Trứ
có sự hoà trộn của nhiều trái ngược (Lưu Trọng Lư dùng chữ “điều hoà”). ở đó
nhiều lúc là sự ổn định, nhiều lúc là sự bất định. Đó không hẳn là sự vào đời
trang nghiêm của Trọng Ni với sự ra đời hiền vui của Trang Tử. Sự bất định
trong con người Nguyễn Công Trứ như một dấu hiệu của con người hiện đại, con
người báo trước sự tái xuất của mình trong tương lai. (Trên thực tế thì chẳng
bao lâu sau vào thời Nguyễn Công Trứ sống, văn minh kỹ thuật phương Tây đã ồ ạt
tràn vào nước ta - đó là những tín hiệu ban đầu). Cái bi kịch suốt đời của Nguyễn
Công Trứ suy cho cùng là do những tồn tại không thống nhất với nhau trong
ông(4). Trong bản thân ông có nhiều điều bức bách cần giải thoát, nhưng, xã hội
không chấp nhận như vậy, và bản thân ông cũng nhận ra điều phi lí đó, cho nên,
có những lúc Nguyễn Công Trứ tìm đến sự thoả hiệp, sự tuân thủ (tuân theo quy tắc
của cộng đồng). Những bất định, những trái ngược trong con người Nguyễn Công Trứ,
theo chúng tôi, đó là dấu hiệu của hiện sinh. Bởi hiện sinh cho rằng “sự tồn tại
của con người là dữ liệu duy nhất có thể cảm nhận ngay tức thì, chứ không phải
bản chất”(5), nghĩa là chú trọng cái đang tồn tại đây, rõ nhất là trong những bối
cảnh rối ren, con người thấy nhàm chán trước cuộc dâu bể, chỉ muốn tìm vào cái
bản ngã của mình và hiện sinh theo đúng nghĩa đích thực, trên thực tế, không phải
đợi đến chủ nghĩa hiện sinh ra đời (với tư cách một trào lưu tư tưởng) mới có.
Nghĩa là nó phải được manh nha từ trước: tư tưởng hiện sinh có trước chủ nghĩa
hiện sinh. Phật khi quan niệm hãy sống hết mình với mỗi sát na của thực tại là
khi Phật đã hiện sinh rồi. Trịnh Công Sơn - nhạc sĩ tài hoa của chúng ta - khi
nói về sáng tác của mình, về Phật giáo (ông vốn là một “Phật tử” - lời thú nhận)
cũng cho rằng, phật giáo là tôn giáo mang nhiều tính hiện sinh nhất (6).
1. Hoàng Phê (c/b), Từ điển
tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, 1996, tr.667.
2. Nguyễn Tiến Dũng, Chủ
nghĩa hiện sinh: Lịch sử, sự hiện diện ở Việt Nam, NXB Tổng hợp TP HCM,
2006, tr.115.
3. Nhiều tác giả, Nguyễn
Công Trứ, con người, cuộc đời và thơ, NXB HNV, HN, 1996, tr.41.
4. Những thăng trầm trong cuộc
đời Nguyễn Công Trứ xin xem Mai Hắc ứng, Đôi điều về Tồn Chất Nguyễn Công Trứ
(NXB Thuận Hoá, Huế, 2004) và trong cuốn Nguyễn Công Trứ, con người, cuộc đời
và thơ (sđd) - được biểu diễn bằng sơ đồ.
5. Henri Bénac (Nguyễn Thế
Công dịch), Dẫn giải ý tưởng văn chương, NXB Giáo dục, HN, 2005, tr.305.
6. Vấn đề này xin xem thêm
cuốn Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thuỵ Kha, Đoàn Tử Huyến (sưu tầm và biên soạn), Một
cõi Trịnh Công Sơn, (NXB Thuận Hóa, Huế, 2004, tr.486 – 488).
Vinh, 28/08/08
Nguyễn Mạnh Hà
Nguyễn Mạnh Hà
Nguồn: http://www.vanchuongviet.org/
Theo http://4phuong.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét