Trịnh Công Sơn - Ngôn ngữ
và những ám ảnh nghệ thuật - Phần 2
và những ám ảnh nghệ thuật - Phần 2
Một ngày tăm tối khép nghìn sớm mai.
(Còn Có Bao Ngày)
Em theo đời cơm áo/
Mai ra cùng phố xôn xao
Mai ra cùng phố xôn xao
Bao nhiêu ngày yêu dấu tan theo
Ta ôm tình nặng trĩu/
Nghe quanh đời mưa bão
Nghe quanh đời mưa bão
Ôi những ngày yêu dấu bọt bèo
(Yêu Dấu Tan Theo)
Trịnh Công Sơn nhìn thấy rất rõ những bào ảnh của đời. Tình
trong hai tay, một hôm biến mất; Còn gì đâu những môi xưa hồng, vùng tuổi xanh
thoảng bay như gió; Bốn mùa thay lá thay hoa thay hết đời ta; Trong xuân thì thấy
bóng trăm năm; Chiều hôm thức dậy/ ngồi ôm tóc dài/ chập chờn lau trắng trong
tay; Người đi quanh thân thế của người / một trăm năm như tiếng thở dài. Tất cả
những kinh nghiệm, những nhận thức ấy càng làm cho anh ý thức hơn nữa cái khoảng
ngắn hẹp của thời gian mà chúng ta gọi là đời người này:
Bao nhiêu năm làm kiếp con người
Chợt một chiều tóc trắng như vôi (...).
Cho trăm năm vào chết một ngày (...)
Vết mực nào xóa bỏ không hay.
(Cát Bụi)
Phải, đời sống con người cũng chỉ như một vết mực. Rồi nó sẽ
nhòe đi. Rồi nó sẽ được xóa bỏ. Thực, biến. Có, không. Đi, về. Đối với ta, bây
giờ, tất cả trông chỉ giống như một đường chỉ kéo dài tít tắp.
Dòng sông trước kia tôi về/
Bỗng giờ đây đã khô không ngờ
Bỗng giờ đây đã khô không ngờ
Lòng tôi có khi mơ hồ /
Tưởng mình đang là cơn gió (...)
Tưởng mình đang là cơn gió (...)
Chợt tôi thấy thiên thu là/
Một đường không bến bờ
Một đường không bến bờ
(Lời Thiên Thu Gọi)
Một ngày có đóa hoa lan trong vườn/
một ngày thấy dáng em
một ngày thấy dáng em
Một chiều bỗng thấy hoa lan úa tàn/
vườn chiều vừa mất dáng em
Một chiều núi bỗng mang thân cánh đồng
thì cùng dòng nước khóc giùm
Một lần thấy bóng em qua nơi này/
một lần với bóng tôi
một lần với bóng tôi
Một ngày đã có em xa nơi này/
một ngày với vắng tôi
một ngày với vắng tôi
(Một Lần Thoáng Có)
Giống như Nguyễn Du đã nhìn thấy hình ảnh vô thường trong
bóng mây:
Du du vân ảnh biến thần tịch
(Bóng mây lững thững biến đổi sớm chiều)
(La Phù Giang Thủy Các Độc Tọa),
Trịnh Công Sơn cũng nhìn thấy cái chớp mắt của vô thường kia
trong bóng nắng. Bóng nắng trong câu kinh Phật:
Con mắt còn lại nhìn đời là không
Nhìn em hư vô nhìn em bóng nắng
Thiền sư Vạn Hạnh trong bài Thị Đệ Tử nói rõ:
Thân như điện ảnh hữu hoàn vô
(Thân như ánh chớp có rồi không)
Người con gái yêu dấu bên cạnh đời ta kia rồi một ngày nào đó
cũng sẽ bay đi. Bay đi như một ánh chớp. Bay mãi vào cuộc trăm năm hay vào những
cõi bờ không còn không mất. Hình ảnh cánh hoa trắng ngần kia có phải là hình ảnh
của em không?
Mùa mưa tới cành hoa trắng ngần
Đã ra đời đùa vui phút giây
Sau một lần đến bên người
Khép lại tấm lòng nghìn năm nhớ ai
(Chuyện Đóa Quỳnh Hương)
Và hình ảnh ngọn gió kia, chính là ta đó. Một ngọn gió hư vô:
Ôi phù du/ từng tuổi xuân đã già
Một ngày kia đến bờ/ Đời người như gió qua
(Phôi Pha)
Em hay ta, rồi thì cũng sẽ ra đi. Và cả trần gian này nữa. Tất
cả rồi thì cũng sẽ mịt mù. Tất cả rồi sẽ nằm chìm dưới cơn mưa của trăm năm.
Hay của ngàn năm. Trăm năm, cái dấu chấm bé cỏn con ấy cho một đời người. Và
ngàn năm, so với thiên thu, thì cũng chỉ là một cơn gió phù du:
Chìm dưới cơn mưa một ngàn năm trước mây qua mây qua ...
Chìm dưới cơn mưa một ngàn năm nữa mây qua mây qua ...
Bờ bến thiên thu nằm chìm dưới cơn mưa
(Chìm Dưới Cơn Mưa)
Tất cả rồi sẽ chìm trôi. Đó là nỗi ám ảnh không nguôi của Trịnh
Công Sơn. Tính chất vô thường của đời sống, và của mọi sự trong nó, dẫn đến một
thứ hư vô rợn ngợp bao phủ không gian tinh thần của một số ca khúc Trịnh Công
Sơn. Nhưng, vì là một con người luôn thiết tha gắn bó và yêu thương cuộc đời,
như đã phân tích ở trên, nhận thức về hư vô này không đưa người nghệ sĩ đến một
thứ hư vô luận có tính cách tàn phá và phủ nhận cuộc đời. Trái lại, chính sự
thiết tha ấy đã làm nên một chiếc phao giúp cho Trịnh Công Sơn khỏi phải “chìm
dưới cơn mưa”. ít ra, cho đến hết kỳ hạn của anh. Cho đến lúc “vết mực” kia bị
xóa bỏ đi.
Thời gian nghệ thuật
Một lát cắt quan trọng để khảo sát nghệ thuật sử dụng hình tượng
và ngôn ngữ trong thế giới của Trịnh Công Sơn, cũng như để tìm hiểu một nỗi ám ảnh
lớn trong cuộc đời anh, là lát cắt về thời gian. Một cách chung, có thể nói thời
gian là một đơn vị, một đại lượng để đo và xác định quá trình phát khởi, tồn tại,
vận động, phát triển và suy tàn của mọi vật, mọi loài trong thế giới hiện tượng.
Khoa học tự nhiên, với những định luật khách quan của nó, cho biết là thời gian
chỉ vận động theo một chiều. Đó là chiều đi tới, từ quá khứ, sang hiện tại, rồi
đến tương lai. Thời gian tự nhiên không đi theo chiều nghịch đảo, và nó cũng
không thể cùng đồng hiện. Thời gian được biểu thị bằng một véc-tơ theo một chiều
đi tới. Thế nhưng, trong thế giới nghệ thuật, thời gian có thể giong ruổi tới
lui tùy theo sự sắp xếp của kẻ sáng tạo. Trong văn chương hiện đại, có lẽ
Gabriel Garcia Marquez, bậc thầy của những tác phẩm hiện thực huyền ảo (magical
realism), với nhiều tác phẩm được cả thế giới biết đến, đặc biệt là hai quyển
Trăm Năm Cô Đơn (One Hundred Years Of Solitude) và Yêu Trong Mùa Dịch Tả (Love
In The Time Of Cholera), đã cho thấy là thời gian có thể chạy ngược hay xuôi,
và có nhiều lúc nó lại trở nên đồng hiện, tức là xảy ra cùng một lúc, cả quá khứ
lẫn hiện tại. Tất cả bắt nguồn từ trong trí tưởng tượng, trong hoạt động nhận
thức, trong tâm lý của chủ thể sáng tạo, và trong những nhu cầu thao tác nghệ
thuật để cấu trúc tác phẩm của người nghệ sĩ. Thời gian trong tác phẩm nghệ thuật,
như thế, không bị đóng khung trong một chiều đi tới, mà nó có thể được sử dụng
như một hình tượng, được tái hiện, được dự phóng, để diễn đạt tâm và ý của kẻ
sáng tạo.
Trong tinh thần đó, nhìn vào thế giới nghệ thuật của Trịnh
Công Sơn, ta thấy bóng thời gian đầy khắp:
Ta về nơi đây tháng năm quá rộng
(Khói Trời Mênh Mông)
Tháng năm quá rộng đấy, nhưng có lúc nó lại như là những hạt
cát trong chiếc đồng hồ cổ kia:
Ngựa xa rồi ngựa xa rồi trên ngày tháng vơi
(Phúc Âm Buồn)
Anh nghe tiếng thời gian chạy trong mùa, trong từng ngọn gió
bấc:
Nghe tiếng em run
Theo từng ngọn gió bấc sang mùa
(Ru Đời Đã Mất)
Mùa xanh lá vội / ru em miệt mài
(Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng)
Thời gian, trong cảm nhận của Trịnh Công Sơn, có thể rộng,
vơi, có thể được nhìn thấy trong ngọn gió mùa sang, trong từng sắc lá. Nhưng,
thời gian trong anh cũng còn có thể được nhìn thấy một cách đồng hiện trong
dòng chảy mịt mù của thiên thu:
Dòng sông trước kia tôi về
Bỗng giờ đây đã khô không ngờ ...
Chợt tôi thấy thiên thu là
Một đường không bến bờ
(Lời Thiên Thu Gọi)
Thời gian trong Trịnh Công Sơn được cảm nhận nhiều và rõ nét
trong những không gian buổi chiều, hay là khi bóng đêm đã phủ chụp xuống, hơn
là trong những sớm mai hay trong những trưa nắng. Điều này có nguyên nhân của nó,
và chúng ta sẽ xét sau ở phần phân tích bên dưới. ở đây, tạm thời chúng ta hãy
ghi nhận điều đó. Và hãy thử bước vào những không gian chiều và đêm ấy của anh
để cảm nhận rõ hơn nữa bước đi của thời gian, và cũng để thấy được những vùng
bóng lá trong linh hồn của một người:
Xin vỗ tay cho đều / khi đêm đổ xuống đời ta
Xin vỗ tay cho đều / khi tình trôi đã trôi xa
Nụ cười đã cuốn ta đi / một ngày lại thấy ta về
Xin đứng yên trong chiều / trên môi thở khói quạnh hiu
Xin đứng yên trong chiều / phơi tình cho nắng khô mau
Về đây thân xác hư hao / Đêm đêm nằm nghe lá
Than van chút niềm đau ngọt ngào (...)
Xin đứng yên trong chiều / lao xao từng bóng hoàng hôn
Xin đứng yên trong chiều / treo tình trên chiếc đinh không...
(Tình Xót Xa Vừa)
Đêm, nó thật sự là một cõi thời gian đặc biệt. Trong nó, Trịnh
Công Sơn có nhiều cơ hội để nhìn ngắm, nghiền ngẫm đời mình:
Tôi như ngọn đèn từng đêm vơi cạn
Lửa lên thắp một niềm riêng
Tôi như nụ hồng nhiều khi ưu phiền
Nhìn tôi rã cánh một lần
(Tự Tình Khúc)
Thật sự, Trịnh Công Sơn đã cảm nhận thời gian trong từng giờ
phút của đời mình:
Từng giờ tiếc nuối / chia tay ngậm ngùi
Một ngày còn sống / chiếc bóng lung linh ...
(Vẫn Nhớ Cuộc Đời)
Trong anh, từng giờ phút, từng ngày tháng là những tiếng đinh
thời gian gõ đều trên cuộc đời:
Ngày tháng nào đã ra đi khi ta còn ngồi lại
Cuộc tình nào đã ra khơi ta còn mãi nơi đây (...)
Khi bước chân ta về / đêm khuya nhìn đường phố
Thành phố hoang vu như cuộc tình qua một lần
Làm sao em biết đời sống buồn tênh
(Tình Xa)
Trình bày qua như thế để thấy rằng, đối với Trịnh Công Sơn,
thời gian không hẳn chỉ là một đại lượng. Mà nó còn là một nỗi ám ảnh. Một nỗi
ám ảnh bao trùm lên hiện sinh anh, ôm ấp và ôm giữ lấy anh. Tôi thấy chúng ta
có thể chia thời gian trong các tác phẩm của anh thành những loại thời gian như
sau: thời gian phai tàn, thời gian tiếc nuối, thời gian trông ngóng (một hạnh
phúc, một tin vui), thời gian hướng vọng thiên thu, và thời gian thực tại.
Dưới đây, ta sẽ lần lượt thử xét các loại thời gian này trong
Trịnh Công Sơn qua những hình tượng và ngôn ngữ nghệ thuật mà anh đã sử dụng để
diễn tả chúng.
Thời gian phai tàn:
Trịnh Công Sơn là một người luôn ý thức được bước đi của thời
gian. Đối với anh, thời gian thường đi quá nhanh, để tất cả những gì là tươi đẹp
trong cuộc sống này cứ thế mà phai úa, tàn héo dần. Gần như nhìn vào bất cứ hiện
tượng thiên nhiên nào, anh (được diễn tả bằng những đại từ nhân xưng tôi, ta,
hay em, những chủ thể tương thông và đối chiếu, đối điểm của chính tác giả)
cũng thấy ẩn giấu trong chúng những hạt mầm của sự tàn phai. Nhìn vào trong
lòng, những chủ thể tôi, ta, hay em đó cũng không thoát khỏi việc phải đối diện
với những mầm hạt phai tàn hay những chiếc lá úa của những cuộc tình đã đi qua
đời mình.
Trước hết, hãy nhìn vào những mùa thu của Trịnh Công Sơn:
Nhìn những mùa thu đi / Em nghe sầu lên trong nắng
Và lá rụng ngoài song / Nghe tên mình vào quên lãng
Nghe tháng ngày chết trong thu vàng (...)
Đã mấy lần thu sang / Công viên chiều qua rất ngắn
Chuyện chúng mình ngày xưa / Anh ghi bằng nhiều thu vắng
Đến thu này thì mộng nhạt phai
(Nhìn Những Mùa Thu Đi)
Quên lãng, chết, rất ngắn, nhạt phai. Đó là những nhận thức của
Trịnh Công Sơn về bước đi hững hờ mà gây nhiều xót xa, đau đớn của thời gian.
Cũng thế, trong bài Còn Tuổi Nào Cho Em, ta thấy có những câu Tuổi nào nhìn lá
vàng úa chiều nay và Tuổi nào ngồi khóc tình đã nghìn thu. “Vàng úa”, “nghìn
thu” đã là những biểu hiện buồn bã của sự phai tàn, mất mát. Tất cả đều đang hoặc
đã trôi vuột ra ngoài tầm tay. Để con người ngồi đó xót xa.
Nhìn vào chính thân thế mình, Trịnh Công Sơn cũng bắt gặp sự
úa tàn và phai héo đó:
Bao nhiêu năm làm kiếp con người
Chợt một chiều tóc trắng như vôi
Lá úa trên cao rụng đầy
Cho trăm năm vào chết một ngày
(Cát Bụi)
Chợt một chiều tóc trắng như vôi. Tiếng kêu nghe thật thảng
thốt và xót xa. Cái khoảng thời gian chiều, rồi tối, rồi đêm ấy, hình như đã là
khoảng thời gian đem lại cho Trịnh Công Sơn nhiều ám ảnh nhất trong những suy
nghĩ về thời gian của anh. Trong hướng nhìn thời gian, như đã nói, không phải
là chúng ta không thấy những bình minh và những ban mai, những sương sớm và ánh
nắng trong thế giới nhạc ngữ của Trịnh Công Sơn. Ta sẽ nhắc đến những nét hồng
và vui này sau. Dù sao, nếu một ngày của con người được chia làm 24 tiếng với
những thời khắc lớn hơn được xác định bằng cách chia thành từng mảng, từng đoạn,
từng cụm thì, khảo sát kỹ, ta vẫn thấy Trịnh Công Sơn có nhiều, nếu không nói
là rất nhiều, gắn bó với những khoảng thời gian chiều, tối, đêm, là những khoảng
thời gian bắt đầu cho sự muộn màng của ngày để đi dần đến sự tàn tạ và chấm dứt
của nó.
Hãy ngắm nhìn một buổi chiều khác trong anh:
Chiều hôm thức dậy / Ngồi ôm tóc dài
Chập chờn lau trắng trong tay
(Chiếc Lá Thu Phai)
Tóc biến thành lau trắng. Một biểu tượng vừa có tính cách ẩn
dụ, vừa có tính cách hoán dụ để chỉ kiếp người quá ngắn vội. Một biểu tượng xót
xa. Chập chờn cũng mang một ý nghĩa đặc biệt. Nó làm gợi nhớ đến hình ảnh một
ngọn nến lắt lay, chập chờn trong gió. Ngọn nến ấy có thể tắt bất cứ lúc nào
trước những cơn gió đời.
(...) Cuộc đời chóng tàn, và những cuộc tình trong cuộc đời ấy
cũng qua đi quá nhanh. Con người sinh ra giữa đời là để hạnh phúc hay là để hứng
chịu những nỗi đời ấy. Hạnh phúc hay đau khổ có những lúc rất rõ ràng với nhiều
người; nhưng ít ai ngờ là chúng có thể là những đóa hoa nở ra từ cùng một
nhánh. Hạnh phúc nào không tả tơi, không đắng cay, hình như đó là một câu trong
bài Tình Khúc Thứ Nhất của Vũ Thành An phổ theo thơ của Nguyễn Đình Toàn. Nhưng
nói như Camus, con người tìm được hạnh phúc chính là ở chỗ nó sống trong những
nỗi đời, những giới hạn và những ràng buộc của đời sống. Bởi lẽ con người chỉ
có thể tìm ra ý nghĩa của cuộc hiện sinh mình ngay trong những ràng buộc và giới
hạn ấy. Cũng thế, nó tìm được những cơ hội để sống hạnh phúc ở chính ngay trong
những nỗi đời và những ràng buộc, những giới hạn của cuộc đời này. Nhưng Camus
là một triết gia hiện sinh, và “hiện sinh” với những ý nghĩa tốt đẹp nhất của
nó. Trịnh Công Sơn không phải như thế. Anh là người sống trong cuộc hiện sinh
nhưng luôn nhìn thấy những chiếc bóng trăm năm trôi qua đời mình. Anh yêu cuộc
đời, muốn ôm ghì lấy cuộc đời, nhưng cuộc đời này hình như chỉ muốn để lộ cho
anh thấy những nét tàn phai của nó. Đó có phải chăng là một vết thương trong cuộc
sống của chàng nghệ sĩ? Bởi anh đã nhìn thấy quá rõ nét tàn tạ trong những nụ đời:
Đã có nghìn trùng trên môi người tình
Đã giấu nụ tàn bên trong nụ hồng
Có chớm lạnh lùng trên môi nồng nàn
Có thoáng gập ghềnh trên con đường mòn
Đời sẽ buồn như một vết thương
Tình sẽ buồn như là nấm hoang
Ôi hiu quạnh với nến tàn...
(Như Một Vết Thương) [...]
Thời Gian Trông Ngóng:
Nhận thức được sự tàn phai của thời gian và tất cả mọi thứ nằm
trong nó, Trịnh Công Sơn nuối tiếc những gì đẹp đẽ đã qua. Nhưng anh không chỉ
nuối tiếc mà anh vẫn tiếp tục trông ngóng. Trông ngóng một tin vui nào đó sẽ tới.
Trông ngóng một hạnh phúc mới trong đời. Một nụ hồng mới và một xao xuyến khác.
Cho dù, hầu như tất cả những nụ hồng trong thế giới nhạc ngữ của anh đều là những
nụ tàn, những nụ ẩn giấu trong nó ít nhiều những pha phôi, héo úa.
Người nhạc sĩ, trong cơn mưa bay của một bầu trời ôm đầy những
tầng tháp cổ, những thành quách cũ, ngóng chờ bước chân người yêu, đã lên tiếng
gọi:
Chiều nay còn mưa sao em không lại
Nhớ mãi trong cơn đau vùi
Làm sao có nhau / hằn lên nỗi đau...
(Diễm Xưa)
Cũng thế, anh gọi người yêu trong cơn mưa hồng, trong màu lá
xanh đang vẫy mềm ngoài hiên mưa, và trong tiếng nước dâng tràn lên ngoài sông
vắng:
Người ngồi xuống mây ngang đầu /
Mong em qua bao nhiêu chiều
Vòng tay đã xanh xao nhiều...
Người ngồi xuống xin mưa đầy/
Trên hai tay cơn đau dài
Trên hai tay cơn đau dài
Người nằm xuống nghe tiếng ru
Cuộc đời đó có bao lâu mà hững hờ
(Mưa Hồng)
Cũng là những lời mời gọi yêu thương, những tiếng trông ngóng
yêu thương, mà ở Trịnh Công Sơn, chúng nghe như có chút gì buồn bã, chịu đựng.
Trong khi đó, ở Xuân Diệu thì đó là sự giục giã, sự hối thúc. Hãy yêu tôi vội
vã, vì thời gian đang thúc hối ngoài kia, “Mau với chứ, vội vàng lên với chứ /
Em, em ơi, tình non đã già rồi”, và “Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua /
Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già”. Và trong thơ Tây thì “Mignonne / Allons
voir si la rose... “ Trịnh Công Sơn chỉ mong và chờ. Với sự thiết tha chân
thành của anh. ở anh, hình như không bao giờ có sự thúc hối, ngoại trừ khi anh
cất tiếng mời gọi tất cả mọi người hãy yêu nhau vì “rừng thay lá”, và vì “dòng
nước đã trôi xa”. Chủ yếu, người nghệ sĩ chỉ mong chờ và cất lên lời kêu gọi
tha thiết tự lòng mình.
(...) Nhìn ngắm người yêu, Trịnh Công Sơn thường thấy những ẩn
hiện phi trần thế nơi người con gái anh yêu. Em hoặc là người trong tiền kiếp,
hoặc là người mang những phẩm tính thiên thần. Thế nên, trong những suy nghĩ
liên tưởng đó, trong những buổi chiều chủ nhật buồn, với tiếng gió hiu hắt đi về
ngoài kia, anh trông ngóng được nhìn thấy em. Hoặc là chỉ xin năm ngón tay em dẫn
lối để đưa anh đi vào cô đơn:
Chiều chủ nhật buồn nằm trong căn gác đìu hiu
Ôi tiếng hát xanh xao của một buổi chiều
Trời mưa trời mưa không dứt (...)
Tôi xin năm ngón tay em thiên thần
Trên vùng ăn năn / qua cơn hờn dỗi
Tôi xin năm ngón tay em đưa vào cô đơn
(Lời Buồn Thánh)
Thời gian trông ngóng trong Trịnh Công Sơn không chỉ thể hiện
với đối tượng chính của anh là người nữ anh yêu, nhưng còn được thể hiện ra
trong cái nhìn thiết tha chờ đợi của anh để được thấy lại những mặt người. Cho
dù đó là bạn bè, anh em, những người thân yêu, hay chỉ là thuần túy những mặt
người. Những mặt người xa lạ đi chăng nữa. Anh cần nghe được những tiếng con
người, tiếng cộ xe, tiếng đời sống... Anh rất sợ sự vắng lặng. Vắng lặng của đời
sống hay của bất cứ điều gì. Anh có thể yêu sự im lặng, vì trong nó, anh có cơ
hội để nghe ngóng đời, nghe ngóng lại lòng mình. Nhưng sự vắng lặng, không. Nếu
nó đã là một sự hiện hữu, anh kiên nhẫn chờ để nó đi qua:
Xin chờ những rạng đông
Đời sao im vắng như đồng lúa gặt xong
Như rừng núi bỏ hoang
Người về soi bóng mình/
Giữa tường trắng lặng câm
Giữa tường trắng lặng câm
(Ru Ta Ngậm Ngùi) [...]
Thời gian hướng vọng thiên thu:
Đối với Trịnh Công Sơn, dù có những lúc tiếc nuối một niềm
vui, một hạnh phúc đã qua, hay dù có những khi trông đợi một niềm vui mới,
trong anh, thời gian vẫn luôn luôn đem lại một ám ảnh khác, bền vững, day dứt,
và giằng xé hơn. Đó là ám ảnh thiên thu, ám ảnh của bóng trăm năm. Thiên thu chạm
mặt anh ở khắp mọi nơi:
Dưới vòng nôi mọc từng nấm mộ
Dưới chân ngày cỏ xót xa đưa
Người sẽ đến và người sẽ về bên kia núi
Từng câu nói là từng cánh buồm giong cuối trời
Còn lại tiếng cười khóc giữa đời (...)
Nghe tiền thân về chào tiếng lạ
Những mai hồng ngồi nhớ thiên thu
(Cỏ Xót Xa Đưa)
Trịnh Công Sơn biết rằng anh chỉ là một người khách trọ ở chốn
trần gian này:
Tôi nay ở trọ trần gian
Trăm năm về chốn xa xăm cuối trời
(ở Trọ)
Và những chiếc bóng trăm năm luôn vây phủ con người:
Từng chiếc bóng trăm năm đã về vây người giữa nến não nùng
Từng tiếng khóc trăm năm đã về vây người giữa chốn mông lung
(Từng Ngày Qua)
Anh biết là rồi một ngày nào đó anh sẽ lên đường để đuổi theo
“nghìn trùng cơn gió bay”. Nhưng, giữa chốn trần gian này, những buổi sáng còn
trông thấy mặt người, thấy bạn bè anh em, còn nghe tiếng ngựa xe trên phường phố,
tiếng nắng trên lá vẫy gọi qua hiên, tiếng mưa ngoài sông nước lớn, tiếng đời sống
líu lo trong giọng chim non, tiếng xuân thì lấp lửng trong những nụ ngọt, anh
còn dễ hòa nhập vào cuộc nhân gian. Nhưng những đêm ở trọ trong chốn trần gian
này, một mình anh nằm nghe hết những tiếng gọi thiên thu ấy. Những tiếng gọi
quá gần gũi. Tưởng như còn gần gũi hơn cả những tiếng gọi của đời sống mà anh vừa
tạm từ giã khi mặt trời đã đóng sập cửa một ngày:
Đêm ta nằm bóng tối che ngang
Đêm ta nằm nghe tiếng trăm năm
Gọi thì thầm gọi thì thầm gọi thì thầm
Đêm nghe trời như hú như than
Ta nghe đời như có như không
Còn lại mình /
Đời bềnh bồng /
Đời buồn tênh
Đời bềnh bồng /
Đời buồn tênh
(Còn Có Bao Ngày)
Sau những đêm nghe những lời thiên thu gọi như thế, Trịnh
Công Sơn, có lúc, hình như bị đẩy tới chiếc hố sâu của niềm tuyệt vọng. Nhìn đi
đâu anh cũng thấy bóng trăm năm bao phủ. Chỉ nhìn một vạt nắng vàng, cũng là chạm
mặt thiên thu. Vạt nắng vàng, nhắc lời thiên thu / Nhớ ngàn năm trôi qua. Anh
biết anh, rồi cũng sẽ như tất cả mọi người, không thể tìm ra lối thoát khỏi cuộc
vây của những tiếng gọi muôn trùng đó. Một điều gì gần như niềm tuyệt vọng dấy
lên:
Có điều gì gần như niềm tuyệt vọng
Trong xuân thì thấy bóng trăm năm ...
Những ngàn xưa trôi đến bây giờ
Sông ra đi hay mới bước về
(Gần Như Niềm Tuyệt Vọng)
Trong nỗi niềm gần như tuyệt vọng như thế, Trịnh Công Sơn
nhìn cơn mưa bây giờ khác trước. Đây không còn là những cơn mưa hồng để “em đi
về cầu mưa ướt áo / đường phượng bay mù không lối vào”, hoặc là những cơn “mưa
bay trên tầng tháp cổ” nữa. Bây giờ là những cơn mưa mù mịt đất trời và mờ mịt
thiên thu:
Chìm dưới cơn mưa một ngàn năm trước mây qua mây qua...
Chìm dưới cơn mưa một ngàn năm nữa mây qua mây qua...
Bờ bến thiên thu nằm chìm dưới cơn mưa
(Chìm Dưới Cơn Mưa)
Trịnh Công Sơn tự hỏi, “Còn bao lâu cho thiên thu xuống trên
thân này / Còn bao lâu cho mây đen tan trên hồn người/ Còn bao lâu cho tôi xa
anh, xa em, xa tôi.” Những câu hỏi không có câu trả lời đích xác. Nhưng thật sự,
có ai cần một câu trả lời không? Bởi lẽ, trong cảm nhận riêng của mình, mỗi người
phải tự có câu trả lời riêng cho chính mình. Từ đó, đưa đến những thái độ sống
khác nhau, những xác tín khác nhau trước cuộc đời. Câu hỏi về thiên thu thật ra
là câu hỏi về đời sống. Anh nghĩ về thiên thu ra sao thì đời sống anh sẽ phản
ánh rõ rệt điều đó như vậy trong cuộc làm người của anh. Trịnh Công Sơn luôn bị
tiếng gọi của thiên thu nhắc nhở. Có những lúc anh cảm thấy mỏi mệt và nặng nề
trước cuộc đời này. Nhưng anh vẫn luôn cảm thấy tiếng gọi và hình bóng của con
người thu hút anh. Anh là chiếc cân để nhật nguyệt lên xuống hai bên. Anh là
chiếc bóng để ngày và đêm tha hồ giỡn đuổi. Anh là cơn mê giữa Thực và Ảo, giữa
Mộng và Giác, giữa Tiếng Xuân Thì và Bóng Trăm Năm. Cuộc đi của anh, một mình,
là cuộc đi về của một con người đã nghe rõ quá những tiếng gọi thiên thu nhưng
vẫn không đành lòng rời bỏ con người:
Bao nhiêu năm rồi còn mãi ra đi
Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt
Trên hai vai ta đôi vầng nhật nguyệt
Rọi suốt trăm năm một cõi đi về (...)
Đường chạy vòng quanh một vòng tiều tụy
Một bờ cỏ non một bờ mộng mị ngày xưa
Từng lời tà dương là lời mộ địa
Từng lời bể sông nghe ra từ độ suối khe (...)
Con tinh yêu thương vô tình chợt gọi
Lại thấy trong ta hiện bóng con người
(Một Cõi Đi Về) [...]
Không gian nghệ thuật
Một lát cắt lớn khác, ngoài lát cắt về thời gian, cho ta cơ hội
khảo sát kỹ những ám ảnh cũng như những hình tượng và nghệ thuật ngôn từ của Trịnh
Công Sơn, là lát cắt về không gian.
Con người sống trong không gian, hay, nói khác đi, không gian
là nơi cư trú của con người. Không những không gian thể hiện lối sống, phong
cách sống của những con người chiếm hữu nó, mà không gian còn cho thấy nó có khả
năng “uốn nắn” con người. Chúng ta có thể thấy rõ được điều đó khi nhận thức rằng
thổ ngơi và địa lý đã là những yếu tố quan trọng, đóng góp vào việc quyết định
tính cách và, rất nhiều khi, cả định mệnh của một dân tộc. Lịch sử hiện đại cho
ta một thí dụ rõ nét: Nhật Bản. Định mệnh của dân tộc này, những bước thăng trầm
của nó, và ngay cả tính cách của con người Nhật Bản, phần lớn, cũng đã do không
gian sống của nó quyết định.
Không gian sinh tồn của con người, nhỏ thì là một túp lều, một
mái nhà, lớn thì là cả trời đất mênh mang, không chỉ thể hiện khung cảnh và điều
kiện sống của nó. Không gian còn thể hiện tâm trạng của con người. Nhất là nếu
không gian này được nhìn xét dưới nhiều góc cạnh khác nhau và nếu nó xuất hiện
trong khung cảnh sống nói chung của con người theo một tần số nào đó. Lúc ấy,
có thể không gian đó không còn chỉ mang tính chất vật lý nữa; bấy giờ, nó mang
nặng tính chất tinh thần. Nó thể hiện tâm trạng của con người. Nó thể hiện thế
giới bên trong, thế giới nội tâm thầm kín của con người đã chiếm hữu hay bầu bạn
với nó. Không gian lúc đó, như thế, trở nên một hình tượng. Nó là một hình tượng
nghệ thuật mà người nghệ sĩ đưa vào trong tác phẩm của mình để diễn tả tâm ý
mình trong những hoàn cảnh nhất định.
Đi vào thế giới âm nhạc của Trịnh Công Sơn, xét riêng về mặt
nhạc ngữ, ta có thể nhận ra là không gian sống của anh có thể chia ra thành
nhiều loại. Rộng lớn thì là đất trời mênh mang nói chung, rồi thì là biển,
sông, rừng, núi. Nhỏ thì là phố, quán, và những con đường. Nhưng trong những
vùng không gian vừa mang tính vật lý vừa mang tính tâm trạng này, người ta thấy
sáng lên những biểu tượng, chẳng hạn như mặt trăng, mặt trời, sóng, nước, mây,
mưa, nắng, khói... Và con người, kẻ sống giữa không gian, trong cái nhìn của Trịnh
Công Sơn, và trong thế giới âm nhạc của anh, đã được phản ánh như thế nào. Nó
là một biểu tượng để tô, dập lại những đường nét của thiên nhiên, hay, có nhiều
khi, ngược lại, nó lại là thước đo để từ đó thiên nhiên được diễn tả, phản ánh.
Sau đây, chúng ta hảy thử lần lượt đi vào những không gian vừa
có tính vật lý vừa có tính tâm trạng đó trong thế giới của anh.
Không gian trời đất:
Trời đất là không gian lớn rộng để Trịnh Công Sơn và những
con người, những chủ thể trong thế giới của anh, đi về. Nhưng trước hết, đó là
nơi đi, về của chính anh:
Trời cao đất rộng một mình tôi đi, một mình tôi đi
Đời như vô tận một mình tôi về
Một mình tôi về, với tôi
(Lặng Lẽ Nơi Này)
Trong không gian ấy, anh lắng nghe và cảm nhận được hết cái
im lặng của đất trời. Và của lòng mình. Đời rộng thênh như im vắng tiếng rơi
khô. Nhưng, cũng có khi, lạc vào vùng không gian mênh mông ấy, anh như tìm thấy
ở nó những biểu tượng tôn giáo. Không gian đất trời, bây giờ, kéo anh (và những
chủ thể trong thế giới của anh) xích lại với những không gian trong Kinh Thánh,
trong Cựu Ước:
Mặt trời hãy ngủ yên / Xin mặt trời hãy ngủ yên
Người hãy nhớ mang theo hành trang /
qua khung trời vắng chân mây địa đàng
(Xin Mặt Trời Ngủ Yên)
Ôi môi hờn / xin đừng / kể lại tích xưa buồn hơn
Đợi chờ năm
Làm gió qua truông thiên đàng
(Vết Lăn Trầm)
Trời đất trong anh cũng còn là một trang giấy, một ấn bản của
những giấc mơ mà anh có giữa đời. Đó chính là những giấc mơ trong lòng anh, những
giấc mơ nhiều khi trở nên hiện thực hơn khi con người mở mắt:
Trời còn in dấu chim xa nguồn
Đời còn bay những cơn mưa phùn
(Khói Trời Mênh Mông)
Tình đi âm thầm / Nghìn trùng như vết sương
Lạnh lùng như dấu chim
Tình mong manh như nắng
Tình còn đầy không em?
(Tình Sầu)
Nói trời đất là một ấn bản của những giấc mơ giữa đời của Trịnh
Công Sơn thì có thể cũng đúng. Nhưng, có lẽ đúng hơn, nó chính là một tấm phông
lớn, một màn ảnh lớn để anh nhìn ra những mộng ảnh, những hư ảnh, những thực ảnh
hay những hiện ảnh của đời mình.
Đây có phải là thực ảnh:
Ta về nơi đây thoáng nghe gió lạnh
Hết mùa thu sang đã đến ngày đông
Những hàng cây xanh đón em áo lộng
Bây giờ ta nhìn khói trời mênh mông
(Khói Trời Mênh Mông)
Và đây có phải là mộng ảnh:
Tình ngỡ đã quên đi như lòng cố lạnh lùng
Người ngỡ đã xa xăm bỗng về quá thênh thang
Ôi áo xưa lồng lộng đã xô dạt trời chiều
Như từng con nước rộng xóa một ngày đìu hiu
(Tình Nhớ)
Còn đây là hiện ảnh chăng?
Mây và tóc em bay trong chiều gió lộng
Trời làm cơn mưa xanh dưới những hàng me
(Tuổi Đời Mênh Mông)
Và đây là hư hay là thực, hay đó chỉ là một chút phù ảnh khi
người nghệ sĩ nhìn mây bay ngang đầu mà gọi thầm tên em:
Có còn trong em những đêm gió lộng
Ngồi bên hiên nhìn bến nước đầy dâng
Có còn trong em những cây nến hồng
Những cầu qua sông những chút tình duyên
Gió trời lênh đênh nhớ con phố hẹn
Ta nhìn ta về giữa trời hư không
(Khói Trời Mênh Mông)
Trịnh Công Sơn hỏi thầm trong lòng mình về những cơn mơ đời
đã là rất thực mà cũng là rất hư ấy. Chân hay mộng thì những phiên bản của trời
đất kia gửi tới cho anh cũng chỉ làm anh nhận thức được rõ thêm một điều này: đất
trời quá bao la và con người quá nhỏ bé. Đôi khi do những cảm xúc chủ quan và
thiết tha của mình, anh đã nâng lên thành cận ảnh những đường nét yêu dấu trong
đời, ôi áo xưa lồng lộng đã xô dạt trời chiều, nhưng anh biết rằng con người chỉ
là một hạt bụi trong cõi trời đất thiên thu này. Ý nghĩ về sự mênh mông, bao la
của không gian lại làm anh đụng chạm đến một nỗi ám ảnh lớn khác của mình: ám ảnh
về thời gian:
Rộng nghìn thu một tà dương ấy ...
Vàng phai sẽ cuốn đi mịt mù
(Vàng Phai Trước Ngõ)
Và ám ảnh về thời gian, lại dẫn Trịnh Công Sơn, và cả chúng
ta, đến một không gian khác trong tâm hồn của chàng nghệ sĩ.
Không gian núi và biển:
Trong Trịnh Công Sơn, có một không gian ở dưới thấp, thu gọn
lại nơi những con phố và những quán xá, nơi anh thường tìm thấy mỗi ngày hình ảnh
của chính mình và những khuôn mặt bè bạn cũng như những người nữ thiết tha mà
anh có trong đời; nhưng cũng có một không gian ở trên cao, như núi, trầm ngâm,
chờ đợi, và một không gian ở khá xa, nhưng vẫn ầm ì tiếng gọi, như biển. Núi và
Biển là những không gian vật lý, chắc chắn thế. Nhưng càng chắc chắn hơn trong
thế giới âm nhạc của Trịnh Công Sơn, đó là những không gian tâm trạng. Núi và
biển đều là những biểu tượng lớn trong thế giới của anh. Khi anh nói “Về bên
núi đợi”, hay “buồn lên núi nằm xuống”, không có nghĩa thật là anh sẽ trèo lên
núi hay về sống bên núi để làm cái công việc đợi chờ hay nghỉ ngơi (!) kia. Trịnh
Công Sơn muốn nói đến một cái gì khác. Cái đó chúng ta ai cũng biết. Ngoài ra,
trong anh, núi còn có thể đưa đến những liên tưởng khác nữa. Cũng thế, đối với
Biển.
Trước hết, hãy trở lại với những núi non trong Trịnh Công
Sơn. Trước hết, núi là một điểm hẹn. Một điểm hẹn trăm năm. Khi con người, dù
như một ngọn gió kia, đã thấy mệt mỏi với đôi cánh lang thanh của mình:
Cuồng phong cánh mỏi
Về bên núi đợi
Ngậm ngùi ôi đá cũng thương thay
(Chiếc Lá Thu Phai)
Vẫn ngọn gió mệt mỏi ấy. Bay về. Nó thiết tha quay về điểm hẹn:
Chợt như xác thân không còn
Tưởng mình như là cơn gió
Về chân núi thăm nấm mồ
(Lời Thiên Thu Gọi)
Tôi như là người ngồi trong đêm dài
nhìn tôi đang quá ngậm ngùi ...
Một hôm buồn lên núi nằm xuống
(Tự Tình Khúc)
Tại sao chàng nghệ sĩ lại muốn trở về núi. Có phải vì chàng
mong ước rằng, nơi núi, ở bên kia của núi, chàng sẽ tìm lại được những yêu dấu
cũ. Chàng sẽ dựng lại được những kỷ niệm tươi đẹp bên người:
Người đã đến và người sẽ về bên kia núi
Từng câu nói là từng cánh buồm giong cuối trời
Còn lại tiếng cười khóc giữa đời
(Cỏ Xót Xa Đưa)
Ngày xưa, khi người còn ở bên ta, ta đã dự cảm một cuộc chia
ly loang màu xanh xẫm của núi chiều, hay màu tím than của dáng đêm đổ đầy trên
bóng núi. Ta đã dự cảm điều đó, và, thật sự, bây giờ, người đã đi xa. Chỉ còn lại
ta đứng đây nhìn bóng núi. Và nghe tiếng núi thầm thì. Hay than vãn. Yama no
Oto. Như Kawabata đã nghe, có lẽ trong suốt cuộc đời ông.
Trịnh Công Sơn có những lúc đã muốn trở về. Núi là điểm hẹn.
Núi là biểu tượng của một nơi xa xôi, hoang vắng, là một chốn cao và xa, thoát
khỏi cuộc đời lắm mộng ảo, nhiều phiền tạp và bụi bặm này. Và núi cũng là một cứ
điểm bền vững để người nhạc sĩ lui về cố thủ trong những lúc mệt mỏi với cuộc đời.
Thế nhưng, đó có phải thực sự là nơi mà con người có thể lui về để kiếm tìm sự
thực? Hay nó cũng vẫn nằm trong một cuộc mộng lớn hơn giữa chốn thiên thu này:
Một chiều núi bỗng mang thân cánh đồng/
thì cùng dòng nước khóc giùm
(Một Lần Thoáng Có)
Núi, như thế, chưa hẳn là một cứ điểm bền vững. Nhưng nó vẫn
cứ là một biểu tượng của cuộc hẹn hò trăm năm trong lòng Trịnh Công Sơn. Anh đã
cùng dòng nước khóc cuộc ra đi của núi. Nước, như thế, là sự vỗ về, là sự che
chở, cưu mang ta. Từ đó, ta cũng hiểu rằng biển chính là sự vỗ về, an ủi và cưu
mang thiết tha đó. Và ai, nếu không phải là em, đã hòa thân và hóa thân vào biển.
Biển luôn mang đặc tính nữ trong thế giới của nghệ thuật của con người. La mer.
Những tiếng nhạc mênh mang ôm đỡ và vứt đẩy ta vào những vùng lênh đênh xanh.
Người Tây-ban-nha cũng xem biển mang đầy nữ tính. La mar. Chỉ có bọn chài tuổi
trẻ hung hăng là có những lúc nhìn biển trong vẻ nam tính của nó để muốn mang
thân mình ra đọ sức cùng. Chúng gọi Biển là El mar. Nhắc lại những điều này làm
chúng ta lại nhớ đến Hemingway (8)
Núi và biển như thế là ôm ấp, gắn bó với nhau. Như trong những
suy nghĩ của Trịnh Công Sơn về trời đất:
Trong khi ta về lại nhớ ta đi
Đi lên non cao đi về biển rộng
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét